Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

AEPA 2011-1 Prelegaro / Сборник лекции

2,041 views

Published on

PRELEGARO
Internacia simpozio “Apliko de Esperanto en la Profesia Agado”
Karlovo (Parto I, 2011)

СБОРНИК ДОКЛАДИ
Международен симпозиум „Приложение на еспeранто в професионалната дейност“
Карлово (Част І, 2011 г)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
PETU PRINTEBLAN KOPION DE аера@intеrprеs.оrg
(bv. retajpi la adreson, ne kopiu!)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

AEPA 2011-1 Prelegaro / Сборник лекции

  1. 1. AKADEMIO INTERNACIA DE LA SCIENCOJ /AIS/ - SAN MАRINO ВСЕМИРНАЯ АКАДЕМИЯ НАУК - САН МАРИНО /AIS/ СВЕТОВНА АКАДЕМИЯ НА НАУКИТЕ /AIS/-САН МАРИНО ФИЛИАЛ - БЪЛГАРИЯ /AIS-БЪЛГАРИЯ/ Bulgario 4300 Karlovo p.k.44 Mobil 0885056469 E-mail:leonov@rozabg.com INTERNACIA SIMPOZIO “APLIKO DE ESPERANTO EN LA PROFESIA AGADO” KARLOVO МЕЖДУНАРОДЕН СИМПОЗИУМ „ПРИЛОЖЕНИЕ НА ЕСПEРАНТО В ПРОФЕСИОНАЛНАТА ДЕЙНОСТ“ КАРЛОВО PRELEGARO СБОРНИК ДОКЛАДИ PARTO I ЧАСТ I 2011 KARLOVO
  2. 2. AKADEMIO INTERNACIA DE LA SCIENCOJ /AIS/ - SAN MАRINO ВСЕМИРНАЯ АКАДЕМИЯ НАУК - САН МАРИНО /AIS/ СВЕТОВНА АКАДЕМИЯ НА НАУКИТЕ /AIS/-САН МАРИНО ФИЛИАЛ - БЪЛГАРИЯ /AIS-БЪЛГАРИЯ/ Bulgario 4300 Karlovo p.k.44 Mobil 0885056469 E-mail:leonov@rozabg.com INTERNACIA SIMPOZIO “APLIKO DE ESPERANTO EN LA PROFESIA AGADO” KARLOVO МЕЖДУНАРОДЕН СИМПОЗИУМ „ПРИЛОЖЕНИЕ НА ЕСПEРАНТО В ПРОФЕСИОНАЛНАТА ДЕЙНОСТ“ КАРЛОВО PRELEGARO СБОРНИК ДОКЛАДИ PARTO I ЧАСТ IKompilis kaj redaktis : prof. Boĵidar LeonovPrespretigis:Interpres - Mariana EvlogievaAIS - BulgarioKarlovo 2011ISSN: 1314-5177
  3. 3. ENHAVO СЪДЪРЖАНИЕ3 Antaŭparolo de prof. B. Leonov 3 Предговор от проф. Б. Леонов6 La rolo de la ekologia scienco en 6 Ролята на екологията като наука la nuntempa mondo в съвременния свят Prof. Boĵidar Leonov Проф. Б. Леонов14 Lernu vian lingvon per lernado 14 Учете своя език чрез ученето на de alia lingvo: Esperanto kaj чужд език: Есперанто и lingva konscio езиковото съзнание Prof. Renato Corsetti Проф. Ренато Корсети, Италия28 Profesia aplikado de Vikipedio 28 Професионално използване на Prof. Reinhard Fössmeier Уикипедия Проф. Р. Фьосмайер34 Modelo por la eduka agado en la 34 Модель мониторинга universitato воспитательной работы вуза Doc.Valitova Ju.O., doc.Gor- Доц.Валитова Ю.О., доц.Гор- lushkina N.N., doc.Ivanov A.Y. лушкина Н.Н., доц. Иванов А.Ю.42 Sistemo de profesia edukado en 42 Система на професионалното bulgario. Bazaj prioritatoj образование и обучение в Бълга- Dejan Puŝkarov, Direktoro de рия: характерни особености, Nacia Agentejo por profesia ключови аспекти на управле- edukado en Bulgario нието, основни приоритети Деян Пушкаров, председател на НАПОО54 LEADER - maniero revivigi la 54 Подходът "Лидер" – начин за vilaĝan ekonomion съживяване на селската Doc. d-ro Marina Nikolova икономика Доц. д-р Марина Николова62 La kompleksa agroturisma 62 Комплексният агротуристически produkto - eblecoj por diversfaka продукт– възможност за evoluo de la agrara ekonomiko en диверсификация на селската Bulgario икономика в България Doc. d-ro Marina Nikolova Доц. д-р Марина Николова73 Energiproduktado el planta 73 Производство на енергия от biomaso - perspektiva formo de растителна биомаса – entreprenado en la kondiĉoj de перспективна форма на daŭra evoluo предприемачество в условията на Pavlin Pavlov устойчиво развитие Павлин Павлов86 La arto organizi kongreson 86 Изкуството да се организира D-ro G.C.Fighiera конгрес Д-р Дж. К. Фиджиера 2
  4. 4. Estimataj kaj karaj Gekolegoj, Уважаеми Колеги,Antaŭ Vi estas la prelegaro de la Пред Вас е сборника от лекцииprelegoj dum okazintaj Simpozioj изнесени на проведените в“Apliko de Esperanto en la profesia Карлово международниagado “/AEPA/ - Karlovo. La симпозиуми „Приложение наprelegaro estas eldonita en du Есперанто в професионалнатаversioj - reta kaj papera. Ni дейност“ /АЕРА/ Сборникът сеpardonpetas, ke pro financaj kialoj издава в две версии- електронна иmalfruigis la eldonon de la на хартия. Молим за извинение,Prelegaro. че поради финансови причини издаваме сборника със закъснение.La Estraroj de Bulgara E-Asocio, Ръководствата на БългарскияAIS-Bulgario, Internacia есперантски съюз /БЕС/, ФилиалаUniversitato - Karlovo kaj regiona в България на СветовнатаEstraro en Karlovo de la Scienc- Академия на науките /АIS-teknika Asocio en Bulgario faris la България/, Международниятprovon por unua fojo en la historio Университет Карлово иde la monda faka E-agado organizi Регионалното Ръководство вsimpoziojn, organizitajn de la Карлово на НТС направиха опитesperantistoj, sed dedičitaj ankaŭ al за първи път в историята наla neesperantista monda fakularo. световното есперантско движение на есперантистите-специалисти да организират симпозиуми, чиито организатори са есперантистите, но организираните симпозиуми са предназначени също за специалисти от различни страни, които не са есперантисти.Por unua fojo oni faris la provon За първи път се направи опита даĉesigi la tradicion, ke la E- aranĝoj се преустанови традицията, чеestas nur por la esperantistoj, kiuj есперантските мероприятия саparolas Esperanton.Oficialaj lingvoj само за есперантистите, коитоde la simpozioj estis bulgara kaj говорят есперанто. ОфициалниEsperanto, sed laborlingvo - la nacia езици на симпозиумите бяхаlingvo de ĉiu partopreninto. Ĉiu български и есперанто, а работенpartopreninto, kiu ne estas език - националният език на всеки 3
  5. 5. esperantisto uzante la rektan участник, който не говориtradukon: nacia lingvo - Esperanto - Есперанто. Чрез директнияnacia lingvo, havis la eblecon превод национален език -partopreni la diskutojn, prelegi. есперанто - национален език, всеки участник неесперантист, имаше възможността да участва в дискусиите, да изнесе лекция.Sekve de tio la simpoziojn По този начин в симпозиумитеpartoprenis eminentaj bulgaraj kaj имаха възможнoст да учaстватeksterlandaj profesoroj, scienculoj, видни български и чуждестранниfakuloj, kiuj prelegis Esperante kaj професори, учени, специалисти,nacilingve kontribuante por la като изнесоха лекции наsukceso de la Simpozioj. есперанто или на български език и допринесоха за успеха на симпозиумите.La sukcesoj de la simpozioj Успехът на симпозиумитеkontribuis por la plialtiĝo de la допринесе за издигане авторитетаaŭtoritato kaj intereso flanke de la и интереса от страна наoficialaj instancoj en Bulgario al la официалните институции вE- movado kaj pruvis, ke Esperanto България към есперантскотоne estas nur unu lingvo uzata de la движение и доказаха, чеesperantistoj por babilado, amikaj Есперанто не е само езикrenkontoj dum la E-aranĝoj, sed използван от есперантистите заestas taŭga kaj devas esti aplikota en взаимно тясно общуване,la internaciaj fakaj simpozioj kiel приятелски срещи по време наkontaklingvo en la profesiaj есперантските мероприятия, ноkontaktoj de la fakuloj en la mondo! също така е пригоден и трябва да бъде използван в международните специализирани симпозиуми като език за професионалните контак- ти между специалистите в света!En la Prelegaro estas prezentitaj la В сборниkа са публикуваниprelegoj Esperante aŭ nacilingve лекциите на есперанто или наkun resumoj. Tiamaniere, se estas ia националния език и с резюмета.intereso al iu de la prelegoj ni povus По този начин, ако се проявиsendi la tradukon esperante aŭ интерес към някоя от лекциите,bulgare. ние можем да изпратим превода на есперанто или на български. 4
  6. 6. La Estraroj de BEA kaj de AIS- Ръководствата на БЕС и AIS-Bulgario tutkore dankas al ĉiuj България сърдечно благодари наprelegintoj kaj ni esperas ke nia всички докладчици и се надявамеestonta kunlaboro inter la fakularo да продължи нашето бъдещоtutmonde daŭros invitonte Vin, сътрудничество междуViajn gekolegojn, sengrave ĉu estas специалистите в света,aŭ ne estas esperantistoj, partopreni поканвайки Вас и Ваши колеги,niajn Simpoziojn. независимо дали са или не са есперантисти да участват в нашите симпозиуми.Bondezirante sukcesojn en Via faka Пожелавайки успехи във Вашатаprofesia agado професионална дейностRestas kun estimo sincere kaj amike Оставам с уважениеVia Prof. Bojidar Leonov Проф.Божидар Леонов Prezidanto de AIS- Bulgario ПРЕЗИДЕНТ наAIS- България Prezidanto de BEA ПРЕДСЕДАТЕЛ на БЕС Rektoro de IUK РЕКТОР на МУК 5
  7. 7. La rolo de la ekologia scienco en la nuntempa mondo Prof. Boĵidar Leonov La disvolvo de la homo kaj de la homa socio ĉiam estis nedisсgebleligita kun ŝangoj en la natura medio.Tiel dum multaj jarcentoj la homodevis interesiĝi de la fenomenoj kaj procezoj, kiuj okazas en la naturamedio ĉirkaŭ li. Eĉ en la plej primitiva socio ĉiu individo devis havi iajnkonojn pri la ĉirkaŭa medio, pri la naturaj potencoj, pri la kreskaĵoj kajbestoj. La homaro povas ekzisti nur surbaze de la konstanta interrilato kunla naturo. Surbaze de tiu konstanta interrilato dum la pasintaj jardekoj ĉiampli kaj pli grandiĝas la problemoj kunligitaj kun la rilato "homo - naturo","natur- kaj medioprotktado". En la nuna etapo de la homa ekzistado la nuntempa scienc-teknikaprogreso karakteriĝas kun rapida evoluo de diversaj branĉoj de la sciencokaj teknko.Grandan rolon en la solvo de la problemoj kunligitaj kun lascienc-teknika progreso ludas la ekologia scienco. La eklogio kiel scienco estis kreita dum 1866 j. de Ernest Hekel,unue kiel fako de la biologio kaj daŭre de jardekoj transiris la vojon deevoluo, ĝis kiam jam la nuntempa ekologio formiĝis kiel kompleksainterfaka kaj multaspekta scienco. La kreo de vivkapablaj ekvilibroj, ligitajkun la ekologizado de la nuntempaj industriaj kaj agraraj procezoj, estas treserioza demando. Ĝin oni ligas kun la hipoteza neceso de speciala industriakaj agromastruma ekologio, kiu devas esplori la kombinitan tipon de naturajkaj artefaritaj ekosistemoj. Ekzistas multe da terminoj por la vorto "ekologio". Etimologie lavorto ekologio devenas de la grekaj vortoj "oikos", kiu signifas hejmo,mastrumo, medio kaj "logos" - scienco, aŭ komplete - scienco kunligata kunla loĝebla medio de la vivorganismoj, do la ekologio esploras la medion enkiu loĝas la vivoranismoj. Ĝi ankaŭ signifas analizon de la rilatoj inter laorganismoj kaj la medio. Nun la nocio evoluas, sanĝiĝas kaj signifas ne nurla rilaton inter la vivo kaj la natura medio, sed ankaŭ la homagado , do ĝiprezentas la rilaton de la homo al la naturo kaj ĉirkaŭa medio. Vaste en la ĉiutaga vivo kaj inter homoj ĉiam kiam oni parolas priekologio oni komprenas la nocion de la termino "ekologio " - sciencokunligita nur kun la rilatoj al la malpurigado de la naturo.Sed ekzistasdiversaj branĉoj de la eklogia scienco. 6
  8. 8. Strukture oni povas prezenti la eklogion kiel tuteca sistemo de lasekvantaj interligitaj partoj: - Generala ekologio - Scienco por la rilatoj inter la sistemoj: naturo,socio kaj tekniko en ĝenerala aspekto. Ĝi prilaboras la filozofiajn kajmedologiajn aspektojn de la kompleksa ekologio, difinas ĝian lokon en lasistemo de la nuntempa scienca kono kaj ĝian interligon kun la aliajsciencoj. La ĝenerala ekologio estas ligita kun la filozofio, sciencologio,informatiko, kibernetiko, ekonomio kaj la sciencoj por la tero. - Teoria kaj matematika ekologio - ĝi prezentas bazajn teoriajn kajmaematikajn esplorojn ligitaj kun la ekoscienco. - Speciala ekologio - en ĝi enkluzivas la ekologio de la freŝaj akvoj,ekologio de la maro, ekologio de la kontinentoj. - Aplika ekologio - ĝi enkluzivas la ekologion de la rimedfontoj kajla rilatoj inter la malpurigo de la ĉirkaŭa medio kaj homa sano. - Bioekologio - ekologia branĉo kunligita kun la biosciencoj. - Ekologio de la naturaj sistemoj - Ĝia sfero estas la principoj kaj lakriterioj por optimizado de la ĉirkaŭa medio, konsidere al sekurigo dekondiĉoj por funkciado de la naturaj ekosistemoj. Ĝi utiligas la metodojn dela biologio kaj la sciencoj pri la tero. - Zooekoogio - branĉo de la ekologio, kiu esploras la interrilatojn:bestoj-ĉirkaŭamedio. - Fitoekologio - scienco pri la interrilatoj plantaro - cirkaŭa medio.La fitoeklogio aperiĝis en la fino da la XIX-a jarcento, sed oficiale estisagnoskita kiel memstara fako de la botaniko dum 1910 j. kiam okazis laInternacia botanika kongreso en Bruselo. - Ekologio de la mikroorgansmoj - scienco pri la interrilatojmikroorganismoj- ĉirkaŭa medio. - Medicina ekologio - Ĝia objekto estas la principoj kaj la kriteriojpor optimizado de la ĉirkaŭa medio pri la celoj de la sanprotekto de la nunakaj la venontaj homaj genaracioj. La metodoj kaj la konceptoj utiligitaj de lamedicina ekologio devenas de la teoriaj kaj praktikaj atingaĵoj de la higieno,epidemologio, geografia patalogio kaj sociala higieno. Kiel faka scienco,tiel nomata "medicino-sociologio" disvolviĝis la ekologio de la homo.Tamen oni povus paroli ankaŭ pri ekologio de la loĝantaro,kiel scienco priadaptigaj mekanismoj de la loĝantaro en la kondiĉoj de la ŝanĝanta ĉirkaŭamedio. - Teknika ekologio - Ĝi okupiĝas pri la principoj kaj la teknikajrimedoj por optimizado de la ĉirkauŭa medio surbaze de la homaj interesojkaj ankaŭ pri rimedoj por racia funkciado de la naturaj ekosistemoj. En la 7
  9. 9. kadroj de tiu ĉi fako sinteziĝas la rezultoj de la ĝenerala teknologio, sanitarakaj komunuma ingenierado kaj urbokonstruo. - Sociala ekologio - En la ekologiaj esploroj aperis sociala aspektokiam oni enkondukis la komunecon "homo-medio". La sociala ekologiointegras en si informaĵon rilatanta la ekologiajn branĉojn ĉi supremenciitajn. Ĝi pritaksas la efekton de la malfavoraj ekologiaj situacioj,ligitaj kun socie gravaj objektoj kaj prilaboras socialajn, ekonomiajn kajdirektitajn principojn. La metodoj kaj la konceptoj de tiu ĉi ekologia branĉodevas baziĝi sur materialoj, esplorataj de sociologio, ekonomiko,socialahigieno k.a. - Produktada ekologio aŭ kiel oni nomiĝas ekologio de laproduktadaj sistemoj. En tiu faka ekologio estas esploritaj la problemojkunligitaj kun la rimedoj por ekologizado de la produktadsistemoj en laindustrio, agromastrumo kaj transporto.La ĝisnuna evoluo pruvis, ke laindustriaj artefaritaj sistemoj estas ekonomie pli profitdonaj ol lanaturaj.Tamen ĝia kreo estas permesebla ĉe konsidero de difinitaj ekologiajsocialaj limigoj. Oni devas ĉiam analizi la ekonomian valoron kaj laefikecon de ĉiu aparta industria entrepreno depende de ĝia influo sur laĉirkaua medio.Tio estas unu de la ĉefaj celoj de la ekologia ekspertizo. - Agromastruma ekologio - Ği estas branĉo de la teknika kaj aplikaekolgio kaj rilatas la problemojn kunligitaj kun la agromastrumado. - Geoekologio - ĝi estas kunligita kun la geosciencoj. - Ekologio de la landŝafto - termino proponita de K.Trol /1930 j/ priekologia argomentado por konkreta regiono/landŝafto/. -Ekologio de la urboj - ĝi rilatas ĉiujn problemojn kunligitajn kun laurboj kaj diversaj loĝlokoj. - Ekologio de la industriaj regionoj - esploras la specifikajnekologiajn problemojn en aparataj industriaj regionoj. - Soci-politika ekologio - ĝi okupiĝas kŭn la rilatoj en la soci-politikavivo. - Tutmonda ekologio - ĝia objekto estas la biosfero kiel tutecaekosistemo. En ĉiu problemo de la tutmnda ekologio oni povas trovifizikajn, kemiajn, biologiajn, ekonomiajn kaj aliajn aspektojn. - Ekologia ekonomiko aŭ tiel nomata bioekonomiko - La komprenode la socialaj aspektoj en la ekologio kaŭzigis la formiĝon de la ekologiaekonomiko.Ĉe la enkonduko de nova tekniko oni devas esti konsederataj nenur la kriterioj por la profito, sed ankaŭ tre grava devas esti la ekologiamotivado. - Lingvistika ekologio - Ği rilatas la problemojn kunligitaj kunlinvistiko kaj ekologio, la defendo de ĉiu aparta lingvo kontraŭ la influo deiu alia lingvo. 8
  10. 10. - Sozologio - Tio estas aplika fako de la scioj kunligitaj kun lanaturprotektado. - Ekologio de la kulturo - okupiĝas kun la esploroj kunligtaj kun lakultura hisoria kaj nacia medio, kie la homoj loĝas, ĝia formiĝo kaj influo alla homaro. Gi ankaŭ okupiĝas ĝenerale kun la protektado de la kulturajmonumentoj de la homaro. - Etnoekologio /parto de la sociala ekologio/ - Ĝi enkluzivas larilatojn de la etnosoj al la naturaj resursoj. - Kibernetika ekologio - la ĉefa celo de tiu tute nova branĉo de lanuntempa ekologio estas analizo de la alternativoj por raciaj decidoj enregulado de la medio kiel kompleksa sistemo. Tiurilate la ekologiakibernetiko proksimiĝas al la biokibernetiko, kiu aplikas kibernetikajnmetodojn en la esploro de vivaj organismoj. Ĝi konsideras la organismojnkiel maŝinojn kaj ne kiel fiziko-kemikajn unecojn. - Turisma ekologio - nova branĉo en la ekologio, kiu prezentas larilatojn turismiko kaj naturprotektado. Dum la lastaj jaroj tre ofte oni parolas pri la naturprotektado kajmedioprotektado kaj tre ofte oni miksas tiujn terminojn. Ekzistas kelkaj defminoj de la termino naturprotektado, kielekzemple: "Naturprotekto estas disponado de la naturo laŭ longevida kajĉiuflanka konsiderado atentanta ĝian naturan produkteblecon kaj ĝianbiologian karakterizaĵon kaj la estetikajn valorojn de la pejzaĝo." Tio ĉidevas esti la bazo por produktaj planoj kaj formado de influado al la naturo. La naturprotekto ne kontraŭas utiligon de la naturo. Sed lanaturprotekto defendas i.a. la longevidajn intersojn kontraŭ la mallogevidaj,la tutmondajn, naciajn kaj regionajn interesojn kontraŭ la lokaj kajkomunajn interesojn kontraŭ la privataj kaj sektorecaj. La disponado devasbaziĝi sur scioj pri la naturleĝoj kaj sur la adaptiĝo al la naturaj rilatoj. En la rezolucio, akceptita de la XI-a Internacia botanika kongreso en1969 j. la tasko de la naturprtekto estas formuligita kiel konservado de laproduktebleco kaj de la varieco de la naturo. La socia planado ludas gravan rolon por la socia vivo.Ĝi devas havimalproksimajn celojn.Neniu ja akceptos politikon, kiu donus al ni bonajnvivkondicojn dum la proksimaj kelkaj jaroj kaj poste aperus ekologiakatastrofo. Ni ĉiuj devas pensi ankaŭ pri niaj posteuloj - tiu ja estas unu dela celoj de la ekologia ekspertizo, de la ekologia politiko gvidata de ĉiulando. Ĉie surloke la politikistoj kaj gvidantoj de la ŝtato devas trovi tiansolvon de la ekologia situo, ke estu utila por la popolo loĝanta en tiuteritorio. Sur landa bazo oni povas tre facile trovi solvon de la problemo.Sed jam komplikiĝas la problemo de la fakto, ke la apud la naciaj 9
  11. 11. problemoj, troviĝas ankaŭ nesolvitaj internaciaj problemoj. Ekzemplo de tioprezentas la problemoj pri la utiligado de la mara animala vivo eninternaciaj marregionoj, kie ja montriĝis malfacile atingi interkonsenton kiucertigas ekvilibron inter kaptado kaj reproduktiĝo. Ankaŭ la problemoj prila malpurigado havas internacian karakteron. La malpurigado ne respektaslandlimojn, kaj ĉefe de tio estas tre ofte konfliktoj inter najbaraj landoj, kiefunkcias proksime ĉe la landlimo kemiaj kaj aliaj grandaj uzinoj, kiesfunkciado kaŭzigas malpurecon de la cirkaŭa medio. Kia estas la grava diferenco inter la naturprotektado kajmedioprotekado? La naturprotektado metas la naturon en la centron rilate alla bezonoj de la homoj. La medioprotektado metas la homon en la centron.Medioprotektado estas protektado de la homoj kontraŭ malbonaj influoj dela ĉirkaŭaĵoj, akcelado de medio en kiu homoj povas funkcii. En tio lanaturo partoprenas kiel komponanto. Dum longa tempo ne intence, sed dum la lastaj jardekoj la homokonscie malpurigas kaj misuzas sian medion. La mediopolucio havas triĉefajn kauzantojn: - la industrio; - la grandiĝo de la trafiko; - la forĵetitaj rubaĵoj en la ĉiutaga vivo. Nun ni vivas dum la tempo kiam estas aktiva la scienc-teknikaprogreso. Surbaze de la progreso de la scienco kaj de la teknologio onipovus kredi, ke se aperus ia problemo, la tekniko kaj la scienco povus troviian solvon. Tia sinteno estas speco de romantiko, kiu povus malhelpi porrealece trakti la problemojn. Per maŝinoj kaj industrio ni akiras grandanpovon influi la ĉirkauaĵojn. Sed samtempe kreskas la danĝero, ke malutilajsekundaraj efikoj povus fariĝi ĝenaj. Ekzemplon ni trovas en la problemojpri malpurigado de la akvo kaj aero. Konata estas la fakto, ke surbaze de laevoluo de la kemia industrio kauziĝis gravaj ekologiaj problemoj surloke.Dum la proceso de antaŭprojektado de iu granda industria centro gravanrolon ludas la faritaj antaŭaj esploroj kunligitaj kun akiro de aktuala scienc-kaj patentteknika informacio pri la uzado de la plej modernaj, ekologipurajprocesoj, teknologioj kaj teknikiloj. Tio estas ankaŭ unu de la ĉefaj taskojde la ekologio kiel scienco de la moderna vivo La trafiko ludas gravan rolon por la aeropolucio en la ĉiutaga homavivo. Ĉiutage pli ol 400 milionoj da motorveturiloj trafikas survoje de lamondo kaj ili emisias la duonon de la gasoj, kemiaj komponaĵoj, kiujtroviĝas en la aero.En kelkaj industrigravaj urboj tiu ĉi proporcio atingas eĉ90% de la aeropolucio. La efiko de tiuj malutilaj materialoj, emisiitaj de lamotorveturiloj en la ĉirkauajo de la publikaj vojo, grandiĝas ankaŭ per tio,ke la veturiloj polucias tiun tavolon de la aero, en kiu vivas la kreskaĵoj, 10
  12. 12. bestoj kaj laboras la homoj. De la statistikaj esploroj estas videbla, ke unuaŭtomobilo veturante 10000 kilometrojn konsumas la jarbezonan oksigenonde 20 homoj. Pro tio tre grava tasko en la nuna etapo de la scienc-teknikaprogreso estas la serĉado de diversaj rimedoj por plimalaltiĝo de la influo dela aŭtotrafiko al la naturo, konstruado de novaj ekologiaj konstrukcioj detrafikiloj /ekzemple elekromobiloj/ trafikiloj uzantaj kiel brulaĵonekologipuraj tergaso, fluidgaso, uzado de urba centra trafiko k.a. La problemoj kun la medioprotektado estas ĝenerale ligitaj kun lalikvido de la rubaĵoj. En la faka literaturo ekzistas kelkaj definoj de la termino "rubaĵo",ekzemple: "rubaĵoj estas moveblaj aĵoj, kiuj la posedanto ne plu dezirashavi aŭ kies ordigata forigo estas necesa por la la bonfarto de la socio". Treofte oni miksas du terminojn kunligitajn kun la uzado de la rubaĵoj - "reuzo"kaj "recikligo". La proceso "Recikligo" signifas, ke la materialoj denoveeniras la ciklon de produktado-konsumado, sed paŝas en ŝanĝita formo. Latermino "reuzo" au "reutiligo" nur ampleksas la uzon en la sama ciklo.Ekzemplo por "reuzo" estas, se oni kolektas la vitrajn butelojn por denoveplenigi ilin per trinkaĵoj. "Recikligo" estas se oni transformas la vitron altute alia produkto, ekzemple al fibroj, kiuj formas vitran felton, servantekiel varmoizolilon. La hejma rubaĵo havas gravan socialan signifon por la malpurigo dela ĉirkaŭa medio. Malgraŭ ke ĝia kvoto al la ĝenerala volumo de la rubaĵoestas ĉirkaŭ 10%, ĝi ludas gravan rolon en la ĉiutaga vivo de la homoj.Tradiciaj metodoj por trakti la hejman rubaĵon estas: - bruligado; - humigado. Por ebligi pli efektivan recikligon de la materialoj, pli efektivaneluzon de la energio, pli efektivan redonon al la biologiaj cikloj, oni uzasankaŭ aliajn metodojn: permaŝina disspecigo, pirolizo, anaerobiafermentado, aparta kolektado k.a. La ekologio, kiel ĉiu scienco evoluiĝas kaj havas rilatojn en la nunamoderna mondio al diversaj fakoj de la homa agado kaj estiĝis unu de labazaj sciencoj por la homa ekzistado kaj civilizacio. LITERATURO l. LEONOV B. "Ekologio kaj turismo" Aktoj de InternaciaUniversitato Karlovo Karlovo. 2002 j. 2. LEONOV B. "Juraj aspektoj de ekologio kaj ekologia turismo" -Internacia konferenco. Sibiu 2007 11
  13. 13. 3. LEONOV B."Evoluo de la intrenacia kaj eklogia turismo enEŭropo" KAEST-2004 4. LEONOV B "Bazaj principoj de la eklogio". InternaciaUniversitato Karlovo 2003 5. MARINOV Hr. "Diferenco de la nuntempa ekologio " EkofuturoSofio 1984 p. 6-11 6. MARINOV HR. La evoluo de la trafiko kaj ĝia polucio Sofio1984 7. BOWITZ Stop C. Protektado de la naturo kaj la medio -EkofuturoSofio 1984 p. 13-26 8. SCHNEL R.La problemo de la hejma rubaĵo Ekofuturo Sofio1984 p.281-299 9. JIEOHOB Б. 2001 Основови на екологията МУ Карлово 2001 10. ЛEOHOB Б. Екология и право МУ Карлово 2001 11. ЛEOHOB Б. Екологичен туризъм МУ Карлово 2001 12. COKOJIOB 3 .M. JIEOHOB Б -"Теория ипрактика решенияприродоохраныхзадач". Тула 2000 13. MATEB ИВ.. Екология София 2004 14. БАЙКОВ Б. Екология за всеки София 2000 15. Екологизация на общественото производство Свищов 1981 16. Сборник със закони и актове за опазване на околната среда –София 1998 РОЛЯТА НА ЕКОЛОГИЯТА КАТО НАУКА В СЪВРЕМЕННИЯ СВЯТ Проф. Б. Леонов Взаимодействието между човека и околната среда ежегодностава все по голямо, разнообразно и сложно. При това взаимодействиеот голямо значение е правилния избор на начина на природозащитнатадейност, осигуряващ оптималното взаимодействие между обществотои околната среда. Съвременният научно-технически прогрес сехарактеризира с бързи темпове на развитие на отделните отрасли нанауката и техниката. Важна роля за решаване проблемите свързани снаучно-техническия прогрес заема екологията като специфична имногоаспектна наука. В доклада е посочена структурната схема нанауката екология. Посочена е ролята на индустрията, транспорта ибитовите отпадъци като основна причина за замърсяване на околнатасреда. Сега в резултат на огромното количество промишлени, 12
  14. 14. селскостопански и битови отпадъци се нарушават условията,позволяващи на природата успешно да се справи с използването наотпадъците като се използва взаимодействието между бактерии, вода ивъздух резултат на светлината излъчвана от слънцето От голямозначение за решаване проблемите отнасящи се до защитата наоколната среда имат разработките на технологически процесисвързани с малко отделяна на отпадъци или изцяло без отделяне наотпадъци. Тези технологии могат да се създават и използват само акосе познават добре природните закони. РОЛЬ ЭКОЛОГИИ КАК НАУКА В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ Проф. Б. Леонов Связи человека и окружающей его среды с каждым годомстановятся все обширнее, разнообразное и сложнее. В этих условияхособое значение приобретает выбор путей природоохраннойдеятельностию обеспечивающих оптимальное взаимодействиеобщества с окружающей средой. Современный научно-техническийпрогрес характеризуется быстрым развитием отдельных отраслейнауки и техники. Важная роль для решения проблемм, связанных снаучно-техническим прогрессом играет экология как специфическаякомпексная и многоаспектная наука. В докладе указана структурнаясхема науки экология.Дана роль индустрии, транспорта и бытовыхотходов как основные причины загрязнение окружающей среды. Внастоящее время в резултъате болыного количества отходовпромышленного, сельскохозайстенного и бытового произхожденийнарушается условия позволяющие природе успешно справиться сутилизацией отходов с помощью бактерий, воды, воздуха и путемвоздействия солнечного света. Огромное значение в решениипроблемы защиты окружающей среды имеет разработка новых мало- ибезотходных технолохий, которые можно создавать только приглубоком понимании законов природы. 13
  15. 15. Lernu vian lingvon per lernado de alia lingvo: Esperanto kaj lingva konscio Prof. Renato Corsetti Resumo Ĉi tiu prelego celas kompari la komprenon pri la funkciado delingvoj fare de unulingvuloj kaj dulingvuloj. Ĝi raportos pri la studoj faritajen la lastaj jardekoj pri la “dulingvula avantaĝo” de infanoj, kiuj denaskelernas duan lingvon, aǔ lernas ĝin en la socio. La “dulingvula avantaĝo”estas jam parto de la komuna scienca akiritaĵo de la pasinta jarcento Estas konataj ankaǔ la pozitivaj efikoj de lernado de fremda lingvoen lerneja aĝo en la lernejo, kaj ekzistas studoj pri la efikoj de internaciaplanlingvo kiel Esperanto rilate al la prilingvaj (metalingvaj) kapabloj deinfanoj en lerneja aĝo, kiuj lernas ĝin kiel unuan fremdan lingvon. Temos,en ĉi itu prezento, ĉefe pri la metalingvaj kapabloj rilate al la propra nacialingvo. En pluraj eǔropaj landoj oni mapli kaj malpli formale instruasgramatikajn konceptojn pri la propra lingvo (oni faris ek de kiam ne plunecesis lerni la latinan). Tio portas al situacio, en kiu uzado de la propralingvo en gramatike ĝusta maniero kaj posta lernado de fremda lingvo estastre pli malfacila pro manko de kompreno fare de la lernanto de la bazajkonceptoj pri funkciado de lingvoj (substantivoj, verboj, ktp.), alivorte primanko de metalingvaj kapabloj. Esperanto pro sia reguleco kaj planiteco povas tre facile donikomprenon pri tio, samtempe kun sento pri sukceso mastrumi fremdanlingvon eĉ en kursoj relative mallongaj. La eksperimentoj faritaj en la pasinta jarcento pri tio estosekzamenataj. 1. Enkonduko kaj klarigo pri la terminoj Ĉi tiu artikolo baziĝas sur la koncepto ke ju pli da lingvoj oni lernasdes pli grandiĝas onia prilingva konscio, alivorte la kompreno pri lafunkciad-maniero d elingvoj. Tio siavice helpas onin lerni kromajnlingvojn. La ideo, do, estas en si mem tre simpla. 14
  16. 16. Necesas unue klarigi kiel oni alvenis al la koncepto de “prilingvakonscio”, ofte nomata en Esperanto ankaŭ “metalingva konscio”. La unuaj ideoj pri ĉi tiu koncepto en la Okcidento aperis en laantikva Grekujo, ĉar, laŭ mia firma konvinko, en la okcidenta civilizo lagrekoj jam faris al si ĉiujn kernajn demandojn kaj donis al si ĉiujnrespondojn, al kiuj ili povis alveni per simpla rezonado. Tio validas ankaŭpri la prilingva konscio Aristotelo estis la unua ankaŭ pri tio. Oni vidas lin rezoni pri lalingvo kaj ekkrei la komprenon pri gramatiko, ekzemple la distingon intere“verboj” kaj “aliaj vortoj”. Li diras al si, ekzemple, ke “homo” kaj “blanka”ne esprimas la kiamon (la tempon), dum “marŝas” kaj “marŝis” esprimasĝin, krome, unu esprimas la estantan tempon kaj la duan la estintantempon1. Same tre moderna rialte al prilingva konscio estas la dialogo intersokrato kaj aliaj, en kiu oni sin demandas pri la jeno: “Se ni nomus lahomon ĉevalo kaj la ĉevalon homo, ĉu la lingvo funkcius same?” Kaj onidonas al si la respondon: “Jes!”2 Temas evidente pri simpligo de la dialogo,sed ne pri falsado de ĝia enhavo. De Sokrato ni saltu al la 70-aj jaroj de la pasinta jarcento. Intertempene multo esence nova okazis en ĉi tiu kampo. En la 70-a jaroj oni komencasparoli en anglalingvaj verkoj pri metalinguistic capacity/ability/consciousness, awareness, kion ni povus traduki al Esperanto per“prilingva kapablo/lerteco/konscio”. Tri grupoj da fakuloj interesiĝis pri ĉi tiuj novaj konceptoj:lingvistoj, evolu-psiĥologiistoj kaj eduk-psiĥologiistoj. Inter la unuaj ni citu Jakobson (1963) kaj Benveniste (1974).Benveniste en la verko citita diras, ke la prilingva kapablo estas: “la ebleco,kiun ni havas, suprentiri nin el la lingvo, forigi nin el ĝi, sed samtempe uziĝin por niaj rezonado kaj por niaj observoj [pri la lingvo mem]”3. La fakuloj pri evoluo psiĥologio estis evidente inter la plej atentaj priĉi tiu fenomeno, kiu estas parto de la kapabloj, kiuj evoluas en kreskantajinfanoj. Ni citu nur unu el la ĉefaj verkoj de la mezo de la 80-aj jaroj de lapasinta jarcento de la aŭstraliaj aŭtoroj W.E.Tunmer, C. Pratt,M.L.Herriman (1984), Metalinguistic Awareness in Children. Theory,1 Aristotele, Dell’Arte Poetica, (a cura di Carlo Gallavotti), Roma: Fondazione Lorenzo Valla-Mondadori, 1974: 74-75.2 Kratilo de Platono. Konsultebla ankaŭ rete, ekzemple: http://www.filosofico.net/cratilo2.htm,zorge de Diego Fusaro.3 La traduko estas de la aŭtoro de la artikolo. La originalo estas: “possibility which we possessof elevanting ourselves above language, ob abstracting ourselves from it, tough using it at thesame time in our reasoning and our observations.” 15
  17. 17. Research and Implications. Sed indas aldoni almenaŭ la franclingvanverkon de Gombert (1990), Le développement métalinguistique. Ni vidu la difinon en la verko de la aŭstraliaj aŭtoroj: “Unuarigardeprilingva konscio povas esti difinita kiel la kapablo pripensi kaj manipuli lastrukturaĵojn de la parola lingvo. Tiel oni traktas la lingvon mem kielobjekton de penso, kontraste kun la simpla uzo de la lingva sistemo porprodukti kaj kompreni frazojn. Esti prilingve kapabla estas komencikompreni, ke la parol-fluo, kiu komenciĝas per la sona signalo kaj finiĝasper la celita signifo, povas esti rigardata per la menso kaj disanalizata.”4(paĝo 12-a) Se temas pri la interesiĝantoj pri eduka psiĥologio ni povas citi unuel la multaj aŭtoroj, kiuj verkis pri tio en tiu periodo. Pro la malfacilecoelekti, ni prenas signifan peceton el la redaktora artikolo en la unua numerode la revuo Language Awareness: “Por instruisto de fremdaj lingvoj ĝi [Prilingva Konscio] estas esencaintelekta kadro, kiu devas ekzisti antaŭ efika instruado kaj lernado povaskomenci….”5. La fakto mem, ke ekestas scienca revuo dediĉita komplete al tiutemo, montras la gravecon, kiun tiu temo akiris enla komenco de la 90-ajjaroj en akademiaj rondoj okupiĝantaj pri edukado kaj eduka psiĥologio kajinstruado de fremdaj lingvoj. 2. Natura evoluo de prilingva konscio Infanoj nature akiras lingvon kaj akiras konscion pri la lingvo, kiunili uzas. Ni preterlasas en ĉi tiu artikolo detalan traktadon pri la konatjafaktoj rilate al lingvo-akirado fare de beboj. La esencaj momentoj estas lajenaj:4 W.E.Tunmer, C. Pratt, M.L.Herriman (1984: 12). La traduko estas de la aŭtoro de la artikolo.La originalo estas: “As a first approximation, metalinguistic awareness may be defined as theability to reflect upon and manipulate the structural features of spoken language, treatinglanguage itself as an object of tought, as opposed to simply using the language system tocomprehend and produce sentences. To be metalinguistically aware is to begin to appreciatethat the stream of speech, beginning with the acoustic signal and ending with the speaker’sintended meaning, can be looked at with the mind’s eye and taken apart”.5 Language Awareness (1992, 1: 1, Editorial, p. 1). La traduko estas de la aŭtoro de la artikolo.La orginala teksto estas: “To thr foreign language teacher, it [Language Awareness] is anessential intellectual framework which has to be in place before effective teachiong andlearning can begin…” 16
  18. 18.  tuso kaj ploro ĝis 3 monatoj  komenco de videbla atento al lingvo kaj de provoj imiti  inter 6 kaj 8 monatoj: vokalumado  je 9 monatoj: gestoj kaj sonoj  de 9 ĝis 13 monatoj: unuaj vortoj  unuvortaj frazoj  je 1 jaro kaj duono: 30-50 vortoj  de 1 jaro kaj duono: rapida akirado de vortoj  je 3 jaroj la kerna parto de la lingva sistemo estas akirata  je 5 jaroj la revizio kaj sistemigo de la lingva sistemo estas kompleta  lingvolernado daǔras la tutan vivon. Se tio estas la lingvo-akirado, kiel progresas en la sama tempo laprilingva konscio? Ŝajnas esti kvar rimarkindaj momentoj, en kiuj la lingvoakiradostabiliĝas en gradoj daŭre kreskantaj:  3-jaraj beboj  5-jaraj infanoj  7-jaraj infanoj  12-jara knabo Pluraj aŭtoroj konsentas pri tio ek de la klasikaj Vygotsky (1934),Piaget (1977) kaj Piaget kaj Inhelder (1955) ĝis la lastatempa Pinto (1999),kiu dividis la ilojn por mezuri la prilingvan konscion en tri partojn: TAM1,TAM2 e TAMT3, respektive por la aĝoj:de 4 al 6 jaroj, de 9 ĝis 13 jaroj kajde 14 kaj poste.6 La rapidiĝo de la prilingva konscio, kiun oni spertas, kiam oni ekirasal la lernejo, kaj komencas okupiĝi pri sia lingvo, okazas en ĉiuj kampoj dela kompreno pri lingvo-funkciado. Sekvas tre klara ekzemplo de rezonado de 6-jara infano, kiu vizitisdulingvan internacian lernejon, en kiu oni instruis samtempe en la itala kajen la angla. Li tuj rimarkis, ke eĉ la formo de la unuopaj literoj estas6 La tri iloj aperis unue en ital-lingva libro: Pinto, M.A. (1999), La consapevolezzametalinguistica. Teoria, sviluppo, strumenti di misurazione, Pisa-Roma: Istituti Editoriali ePoligrafici Internazionali. Vidu ankaŭ Pinto (2002). 17
  19. 19. malsama inter la du lingvoj, kaj ke la itala instruistino insistas por ke oniligu la literojn dum la angla instruistino tute ne ligas la literojn. Li konstruispor si mem la “vortaron” de la bildo 1-a. Evidente li rezonis pri io, pri kiounulingvaj infanoj ne havas okazon rezoni. Bildo 1-a.7 Per tio ni transiras al dulingveco kaj al la avantaĝoj de dulingvuloj enĉi tiu kampo. Alivorte, kiel ni vidos en la posta sekcio dulingvuloj havaskonsiderindajn avantaĝojn pri la prilingva konscio.7 La bildo aperis unue en Corsetti, Gouskos, Sabbatini, Taeschner, Trotti (1997), Won, Tu,Treeh: Bilinguismo, bigrafismo e strategie ortografiche, in Rassegna Italiana di LinguisticaApplicata, Roma, Bulzoni Editore, 24, 2: 125. 18
  20. 20. 3. Dulingveco kaj prilingva konscio Ni ne povas evidente pritrakti la tutan kampon de dulingveco, pri kiuestis faritaj multaj studoj en la dua duono de la pasinta jarcento. Ni limiĝu jekelkaj esencaj demandoj: kiu estas dulingva? Alivorte ek de kiu grado dekono de du lingvoj oni rajtas esti konsiderata dulingva. En la normala mondo troviĝas homoj kiuj en malsamaj kvantojkonas du aŭ plurajn lingvojn, de la perfekta kono tipa por denaskajparolantoj ĝis kompreno kaj uzo de kelkaj vortoj kaj kelkaj frazoj endifinitaj kuntekstoj. Ĝis antaŭ la jaro 1950-a, por doni malfajnan ĝeneraligon, oni emiskonsideri dulingvaj homoj, kiuj havis perfektan konon de du lingvoj,alivorte homoj, kiuj estis akceptataj de, ekzemple, angloj kiel angloj kaj de,ekzemple, francoj kiel francoj. Alivorte oni ne povis distingi ilin de laceteraj unuligvaj parolantoj de la du lingvoj. Bedaŭrinde tiaj kazoj estas ege maloftaj en la reala mondo. Ni nepovas nun eniri la detalojn, sed sufiĉas malsamaj spertoj en malsamajkampoj en malsamaj lingvoj, lernado de unu el la du lingvoj post lapubereco, kaj simile, por igi bonegajn parolantojn de ambaŭ lingvoj estisrekonataj kiel “aliaj” de la denaska parolantoj. Foje oni estas rekonata ankaŭĉar oni parolas tro bone, tro regule en tro norma variaĵo sen la dialektajelementetoj, kiuj en multaj landoj enpenetras eĉ la paroladon de la plejsuperaj klasoj. En la dua duono de la pasinta jarcento oni komencis akcepti kieldulingvajn ankaŭ homojn kun malsama kapablo en la du lingvoj, kondiĉe keili havas la kutimon uzi ambaŭ lingvojn eĉ se en malsamaj cirkonstancoj,ekzemple se oni parolas france aŭ arabe kun sia patrino kaj itale en lalernejo. Evidente en tiu sitaucio oni ne povas rakonti en la hejma lingvosame flue tion, kion oni lernis en la alia lingvo en la lernejo. U. Weinreich (1968: 1) difinas la dulingvulon jene: “La praktika fakto alterne uzadi du lingvojn estos nomatadulingveco, kaj la koncernata homo, dulingvulo”8 Ni vidos poste, ke, rilate al niaj celoj, ankaŭ lernantoj de dua lingvoen lernejoj estas konsidereblaj dulingvuloj post la tute komencalernomomento. • 8 En la originalo: “The practice of alternately using two languages will be called bilingualism, and the person involved, bilingual” (Weinreich, 1968:1) 19
  21. 21. En la dua duono de la pasinta jarcento furoris ankaŭ studoj pri lamensaj efikoj de dulingveco je dulingvaj individuoj. Unu el plej konatajinter la unuaj estas Peal & Lambert (1962). La studoj furoris ĉar en la antaŭa jarcento de la sama duono pro tutealiaj politikaj idearoj ekzistantaj en la mondo (naciismo deklarita aŭnedeklarita) dulingvaj homoj estis konsiderataj homoj kun disduigita mensokaj kun ŝanceliĝanta lojaleco. Ĉiukaze la konkludoj de ĉiuj tiuj studoj estas, por resumi ĝinmallongege, tiu de Hakuta (1986:35): “Prenu iun ajn grupon da dulingvuloj, kiuj estas proksimume samajpri siaj kapabloj en L1 kaj L2, kaj komparu ilin kun unulingva grupo peraĝo, socia.ekonomia nivelo kaj kiu ajn alia variebla informo, kiu laŭ vipovas malpruvi viajn rezultojn. Nun elektu mezurilon pri mensa flekseblecokaj mezuru ambaŭ grupojn. La dulingva grupo respondos pli bone.”9 La ekzistanta literatura pri sciencaj studoj pri dulingveco estas trovasta. Ankaŭ citi nur la ĉefajn titolojn estus troa tasko en ĉi tu artikolo.Tamen interesiĝantoj povas komenci esplori ĉi tiun kampon en Baker &Prys Jones(1998).10 Kompreneble studantoj de la fenomeno klopodis kompreni ĉu estasfakoj, en kiuj la plej granda mensa fleksebleco pro dulingveco, donas pli daavantaĝoj. Ni provas resumi tutan serion de aliaj studoj per unu frazo: Laavantaĝoj rilatas al krea pensado kaj prilingva konscio. Ĉiuj esplorantojkonsentas ke la avantaĝoj rilatas al lingvoj kaj kunligitaj temoj, ekzempleliteraturo, sed kelkaj el la esplorantoj kaj laŭ kelkaj eksperimentoj ankaŭ alfakoj kiel muziko kaj matematiko. En ĉi tiu lasta kazo la mensa flekseblecoestus la kerna elemento. Bialystok (2001) specife donas pruvojn pri pli granda prilingvakonscio de dulingvuloj.9 La traduko estas nia. La originalo estas: “Take any group of bilinguals who are approximatelyequivalent in their L1 and L2 abilities and match them with a monolingual groups for age,socioeconomic level, and whatever other variables you think might confound your results.Now, choose a measure of cognitive flexibility and administer it to both groups. The bilingualwill do better.”10 Aliaj verkoj pri aspektoj de dulingveco, dulingveco en pluraj lingvoj kaj liongvoakirado farede infanoj en pluraj lingvoj estas la jenaj: Saunders (1988), Slobin (1971), Slobin (1985),Steinberg, Nagata, Aline (2001) 20
  22. 22. Sed ni rajtas demandi nin, ĉu tio vere rilatas ankaŭ al lernantoj dedua lingvo? Por respondi jese, ni ekzamenu malgrandan eksperimenton. La eksperimento estas detale analizata en artikolo en la revuoLanguage Problems & Language Planning.11 Temas pri eksperimento bazita sur individuoj, kiuj apenaŭ povus estinomataj dulingvuloj, ĉar ilia grado de kono de la dua lingvo estis plenekomencanta. La infanoj estis 12-jaraj lernantoj de itala publika lernejo en unu el lamalbonaj periferiaj kvartaloj de Romo (Aprilia). La eksperimenta grupoestis instruata pri Esperanto du horojn semajne dum la normala lernoljaro deoktobro ĝis la fino de majo. La kontrol-grupo apartenis al la sama lernejo,kaj temis pri infanoj samaĝaj, kun la sama socia-kultura nivelo de lafamilioj (malalta por ambaŭ grupoj) kaj kun la sama intelekta nivelo(mezurita per la matricoj de Raven12). Ili (kaj la eksperimenta grupo kaj la kontrol-grupo) estis esploratajpri la prilingva kapablo per testo utiligata en pluraj landoj, la tiel nomataTAM (Test di Abilità Metalinguistiche)13. Ili estis esplorataj per la italaversio de tiu testo rilate al la prilingvaj kapabloj en la itala, kaj ne en lalernata dua lingvo. La testoj estis faritaj en la ĉi-sekvaj momentoj dum la lerno-jaro.  unua testo en oktobro 1998  dua testo en februaro 1999  tria testo en majo 1999 La esploro de iliaj kapabloj en la itala ŝuldiĝas al la deziro mezuri laefikon de la malmultaj scioj pri la dua lingvo akiritaj en la malmultalernotempo dediĉita al Esperanto. Jen tre esence la rezultoj:11 Pinto M. A. & Corsetti, R. (2001), Ricadute metalinguistiche dell’insegnamentodell’esperanto sulla lingua materna dell’alunno, in Language Problems & LanguagePlanning, 25, 1: 73-90.12 Raven, 1982.13 Pinto, 1999. 21
  23. 23. Tabelo 1-a Meznombra poentaro akirita de la du grupoj pri la respondoj rilatantaj al prilingva konscio Kontrol-grupo Eksperimenta grupo 1-a testo 24,85 24,98 2-a testo 27,08 27,96 3-a testo 30,76 47,02 La komparo de la du kolumnoj klare montras, ke el situacio desameco la grupo, kiu lernis duan lingvon, akiris fine de la lerno-jarokonsiderindan superecon. Tio cetere ne devas multe mirigi. La supereco de dulingvuloj rilate alunulingvuloj ŝuldiĝas, kiel ni diris antaŭe, al la fakto, ke ili devas daŭrekompari la malsamajn strukturojn de du lingvoj. Kaj tio, estas la samo, kiunlernantoj estas devigataj fari en la lernejo, kiam ili lernas fremdan lingvon. 4. Lernado de tria lingvo En la lastaj jaroj akumuliĝas ankaŭ esploroj pri lernantoj de triajlingvoj kaj pri la efikoj de la unuaj du lernantaj lingvoj al la tria. Unua grupo de esploroj rilatas al la efikoj de dulingveco al la akiradode tria lingvo. Alivorte: ĉu dulingvuloj akiras trian lingvon pli rapide olunulingvuloj akiras la saman lingvon, kiu por ili estas “nur” la dua? En la multkulturaj eŭropaj situacioj oni aparte dediĉis sian atenton alinfanoj dulingvaj pro vivado en regiono de etnaj malplimultoj. El tio onihavas ekzemploj el regionoj kun dulingvuloj en la pola kaj germana,hungara kaj germana, franca kaj nederlanda, eŭska kaj kastilia, ktp. La dulingvaj lernantoj, kiuj lernas la anglan aŭ la francan, estaskomparataj kun unulingvaj lernantoj kiuj lernas la saman lingvon. Provante resumi multajn eksperimenton per unu simpla frazo, niutiligas frazon de Safont Jorda’ (2005: 43), kiu diras: “Ĉiuj studoj cititaj 22
  24. 24. supre raportas pri la pozitivaj efikoj de dulingveco rilate al akirado de trialingvo.14” Alia grupo de eksperimentoj kaj esploroj rilatas al la efiko de laangla por neeŭropanoj kiel lernofaciliga faktoro por posta lernado de aliajeŭropaj lingvo. Oni argumentas, kaj pruvas, ke ĉino lerninta la anglan lernaspli facile ankaŭ la germanan. Pluraj eksperimentoj estis faritaj ankaŭ pri lernantoj de triaj lingvoj,kies dua lingvo estas Esperanto. Esperanto estas lingvo jam relative vaste parolata en mondo kajsufiĉe pristudata, el pluraj aspektoj, sociologiaj, lingvistikaj, instruaj kaj eĉrilate al denaska akirado de ĝi fare de malgranda nombro da infanoj. Ankaŭĝia gramatika strukturo estas interesa el la vidpunkto de komprenado prifunkciado d elingvoj, kiel jam rimarkis la inciatinto d ela lingvo mem15 Ĉiuokaze la unuaj konsideroj pri la lernofaciliga valoro de Esperantoestas tre antikvaj, en 1908 fare de unu el unuaj verkistoj en Esperanto,Antoni Grabowski16. Post tiuj unuaj observoj estis multaj aliaj eksperimentoj ĝuste pri ĉitiu temo. Por doni ideon pri la multeco de la eksperimentoj sekvas listo ne-kompleta de eksperimentoj pri kiuj ekzistas bona dokumentado: - Girls Middle School en Bishop Auckland (Britujo) - Bishops Elementary School, Auckland (Nova Zelando) - Wellesley College, Department of Psychology (Massachusetts, Usono) - Columbia University, Nova Jorko (Usono) - Public High School en Nova Jorko (Usono) - Provincial Grammar School en Sheffield (Britujo) - Egerton Park School, Denton (Manchester, Britujo) - Middle School in Somero (Finlando) - Universitato Eötvös Lorand, Budapeŝto (Hungarujo) - Internacia Pedagogia Eksperimento de ILEI en kelkaj eŭropaj landoj - Lingva Orientado, Paderborn (Germanujo) - Eksperimentoj en italaj elementaj lernejoj - EKPAROLI (Melbourne, Aŭstralio) 14 En la originalo: “All the studies quoted above report the positive effects of bilingualism in third language acquisition.”15 Corsetti, R. (1987), Corsetti, R. (1993), Vesteegh K. (1993), Wells, J. (1989), Zamenhof, L.(1903).16 "http://en.wikipedia.org/wiki/Propaedeutic_value_of_Esperanto 23
  25. 25. Ĉi tiuj estas nur parto de la eksperimentoj. Aliaj estas troveblaj enCorsetti kaj Latorre (1993) aŭ en Corsetti kaj Latorre (1995). Oni povas havi dubojn pri la rezultoj de tiuj eksperimentoj, sed iliĉiuj indikas al tio, ke lernado de tria lingvo fare de lernantoj de Esperantoestas pli sukcesa. Oni povas havi dubojn pri la scienca kontrolo de kelkaj elili, sed certe ne pri, ekzemple, la lastatempa en Aŭstralio, kontrolita de laUniversitato Monash. Sen ebla dubo el la scienca vidpunkto ŝajnas al mi almenaŭ larezultoj de la eksperimento farita en Britujo en la Provincial GrammarSchool en Sheffield, kaj kontrolita de J. H. Halloran, Universitato deSheffield17, kies konkludoj estas inter la plej sobraj. La eksperimento daŭris 4 jarojn, fine de la 40-aj kaj komence de la50-aj jaroj. La lingvoj estis la angla, L1 de ĉiuj lernantoj, Esperanto kaj lafranca, tria lingvo por la eksperimenta grupo kaj dua lingvo por la kontrol-grupo. La eksperimenta grupo studis Esperanton dum unu jaro dum lakontrol-grupo rekte komencis studi la francan. Ek de la dua jaro Esperanto estis forlasita kaj la eksperimenta grupotransiris al studado de la franca. La esploroj faritaj de Halloran fine de la kvar jaroj montris plurajaferojn, sed tio, kio plej interesas nin en ĉi tiu kunteksto estas la jena: “1. En la kazo de malpli inteligentaj lernantoj, tiuj, kiuj dediĉis launuan jaron al Esperanto konis la francan pli bone (laŭ mezuroj faritaj per11 malsamaj testoj), je la fino de 4 jaroj, ne dediĉante al la franca pli datempo dum la postaj 3 jaroj”18. Ŝajnas al mi, kiel esploranto pri ĉi tiuj fenomenoj, ne eble ne akceptialmenaŭ ĉi tiujn konkludojn, kiuj simple rezultas el la fakto, ke Esperantoestas lingvo kiel ĉiuj aliaj, sed kun pli travidebla gramatika strukturo, kiuebligas al lernantoj mem pripensi pri la funkciado de lingvoj inkluzive de lapropra.17 Halloran, 1952.18 En la originalo: 1. In the case of the less intelligent pupils, those who had devoted the firstyear’s language study to Esperanto did better in French (as measured by eleven different kindsof tests), at the end of four years, without spending any extra time on French in the three years. 24
  26. 26. BIBLIOGRAFIOAristotele, Dell’Arte Poetica, (a cura di Carlo Gallavotti), Roma: Fondazione Lorenzo Valla-Mondadori, 1974.Baker, C. & Prys Jones, S. (1998), Encyclopedia of bilingualism and bilingual education, Clevedon, UK: Multilingual Matters.Benveniste, E. (1974), Problèmes de linguistique générale, Parizo: Gallimard.Bialystok, E. (2001), Bilingualism in Development. Language, Literacy and Cognition, Cambridge: Cambridge University Press.Corsetti, R. (1987), L’Esperanto in pratica: istruzioni per l’uso, en Chiti- Batelli, A. (ed.), La comunicazione internazionale tra politica e glottodidattica, Milano: Marzorati Editore, 178-180.Corsetti, R. (1993), A mother tongue spoken mainly by fathers, en Language Planning and Language Problems, 20, 3: 263-273.Corsetti, R., La Torre, M. (1995), Quale lingua prima? Per un esperimento CEE che utilizzi l’esperanto, en Language Planning and Language Problems, 19, 1: 26-46.Corsetti, Gouskos, Sabbatini, Taeschner, Trotti (1997), Won, Tu, Treeh: Bilinguismo, bigrafismo e strategie ortografiche, in Rassegna Italiana di Linguistica Applicata, Roma, Bulzoni Editore, 24, 2: 125.Devescovi, A., Pizzuto, E.(1995), Lo sviluppo grammaticale, en Sabbadini, G. (a cura di), Manuale di neuropsicologia dell’età evolutiva, Bologna: Zanichelli.Gombert, J.E. (1990), Le développement métalinguistique.Parizo: PUF.Hakuta, K. (1986), Mirror of language: the debate on bilingualism, New York: Basic Books.Jakobson, R. (1963). Essais de linguistique générale, Parizo: Les Editions de Minuit.Halloran, J. W. (1952), A Four Year Experiment in Esperanto as an Introduction to French, British Journal of Educational Psychology, 22, 3: 200-204..Piaget, J. (1977), Recherches sur l’abstraction réfléchissante, Parizo: PUF 25
  27. 27. Piaget, J., Inhelder, B. (1955), De la logique de l’enfant à la logique de l’adolescent, Parizo: PUF.Peal, E. & Lambert, W. (1962), The relationship of bilingualism to intelligence, en Psycological Monographs, 76/27: 1-23.Pinto, M.A. (1999), La consapevolezza metalinguistica. Teoria, sviluppo, strumenti di misurazione, Pisa-Roma: Istituti Editoriali e Poligrafici InternazionaliPinto, M. A. (2002), Bilinguismo e sviluppo metalinguistico, en G. Di Stefano, R. Vianello (a cura di), Psicologia dello sviluppo e problemi educativi. Studi in onore di Guido Petter, Florenco: Giunti, 280-295.Pinto, M. A. e Corsetti, R. (2001), Ricadute metalinguistiche dell’insegnamento dell’esperanto sulla lingua materna dell’alunno: Un’esperienza nella scuola media italiana, Language Problems & Language Planning, 25/1: 73-90Platono, Kratilo, en http://www.filosofico.net/cratilo2.htm, zorge de Diego Fusaro.Raven, J.C. (1982), Progressive Matrices 1938. Manuale di Istruzione, Florenco: Organizzazioni Internazionali.Safont Jordà, M.P. (2005), Third language Learners – Pragmatic Production and Awareness, Clevedon-Buffalo-Toronto, Multilingual Matters Ltd.Saunders, G. (1988), Bilingual Children: From Birth to Teens, Clevedon: Multilingual Matters.Slobin, D. I. (1971), Psycholinguistics,, Glenview, Ill.: Scott, Foresman and CompanySlobin, D. I. (ed.) (1985), The Cross-linguistic Study of Language Acquisition, 2 volumes, Hillsdale, N.J.: Erlbaum.Steinberg, D. D., Nagata, H., Aline, D. P. (2001), Psycholinguistics – Language, Mind and World, Harlow: Longman Linguistic LibraryTaeschner, T. e Volterra, V. (1986), Strumenti di analisi per una prima valutazione del linguaggio infantile, Roma. Bulzoni.Titone, R. (1989), On the Bilingual Person, Ottawa: Canadian Society for Italian Studies. 26
  28. 28. Tunmer, W.E., Pratt, C., Herriman, M.L. (1984), Metalinguistic Awareness in Children. Theory, Research and Implications.Vygotsky, L.S. (1934), Myslenie I rec’. Psichologiceskie issledovanija, Moskvo-Leningrado.Vesteegh K. (1993), Esperanto as first language Acquisition with a restricted input, en Linguistics, 31: 539-555.Weinreich, U. (1968), Languages in Contact: Findings and Problems, The Hague: Mouton.Wells, J. (1989), Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, Rotterdam: UEAZamenhof, L. (1903) Fundamenta Krestomatio de la lingvo Esperanto, 17th ed. Richmansworth, U.K.:Esperanto Publishing Company, 1954: 234-235.http://en.wikipedia.org/wiki/Propaedeutic_value_of_Esperanto УЧЕТЕ СВОЯ ЕЗИК ЧРЕЗ УЧЕНЕТО НА ЧУЖД ЕЗИК: ЕСПЕРАНТО И ЕЗИКОВОТО СЪЗНАНИЕ Проф. Ренато Корсети, Италия Докладът сравнява разбирането за функционирането на езикапри едноезични и двуезични хора. Информира за изследвания отпоследните десетилетия, показващи предимството на двуезичнитедеца, които от рождението си учат втори език. Известни са положителните ефекти на изучаването на чужд езикв училищна възраст. Съществуват редица изследвания за влиянието намеждународен планов език като есперанто по отношение наспособностите за многоезичие при деца в училищна възраст, които гоизучават като пръв чужд език. В лекцията става дума предимно за метаезиковите способностипо отношение на родния национален език. Поради своята регулярност и плановост есперанто лесно създаваразбиране за структурата на езика и чувство за успех причуждоезиково обучение в кратки курсове. 27
  29. 29. Profesia aplikado de Vikipedio Prof. Reinhard Fössmeier Kio estas Vikipedio? Vikipedio estas plurlingva interreta enciklopedio redaktata demalferma komunumo. Ĝi ekestis la 15-an de januaro 2001 [1] per siaanglalingva versio. Ankoraŭ en la sama jaro 2001 ekestis alilingvaj versiojen preskaŭ dudek lingvoj. Je la 6-a de novembro 2001 la esperantavikipedio estis fondita de Chuck Smith; la publikigo de la unuaj artikolojokazis je la 2-a de januaro 2002. Jam komence en la kerna teamo deVikipedio estis esperantisto, Brion Vibber, la „ĉefprogramisto“ deVikipedio. En 2004 la fondinto de Vikipedio, Jimmy Wales, deklaris la 1-ande junio kiel „tagon de Brion Vibber“ kaj proponis, ke je tiu tago lavikipedianoj salutu sin reciproke en Esperanto [2]. La memortagointertempe eniris en ĝeneralan forgeson. La esperanta vikipedio, kiu en 2010 havis multe pli ol 100.000artikolojn kaj en 2011 atingis la nombron de 150.000, certe estas impresaatestaĵo pri la aplikeblo de la lingvo kaj valora helpilo en ĝia pluevoluigokaj aktualigo. Sed kiel ĝi povas helpi al unuopaj uzantoj, precipe en laprofesia laboro? Tiu ĉi teksto kunmetas kelkajn konsilojn pri la uzado de(diverslingvaj) vikipedioj ĝenerale kaj de la esperanta vikipedio speciale. Jen rimarkigeto pri la ortografio: Mi skribas „Vikipedio“ kunmajuskla „V“, kiam mi celas la multlingvan projekton kiel tutaĵon.Skribante pri unuopa variaĵo en iu certa lingvo mi uzas minusklan „v“, ĉartiusence la vorto „vikipedio“ ne estas propra nomo, sed nomo por tuta aroda similaĵoj. Kiel uzi vikipedion Same kiel papera leksikono Vikipedio povas utili al ĉiu ajn, kajekzistas jam konsilaroj pri ĝia uzo, ekzemple tie de Ziko van Dijk [3]. Tiu ĉiteksto tamen okupiĝas precipe pri la profesia uzo de Vikipedio, ekzemplefare de ĵurnalistoj, teknikistoj aŭ sciencistoj, kiuj bezonas informojn por sialaboro. La fidindeco de Vikipedio Ĉiu ajn povas kontribui al Vikipedio, verkante novajn artikolojn aŭmodifante ekzistantajn. Tial ne ekzistas iu centra redaktistaro, kiurespondecas pri la ĝusteco de la informoj. Leviĝas do la demando, kiomfidinda estas informoj el Vikipedio (komparu [1]). 28
  30. 30. Pro juĝi pri la fidindeco de iu vikipedia artikolo eblas rigardi ĝianredakto-historion. Artikolo, al kiu kontribuis multaj homoj kaj kiu ne estissignife ŝanĝita lastatempe, estas pli fidinda ol nova artikolo, al kiukontribuis nur unu aŭtoro, aŭ artikolo, kiu ĵus estis funde ŝanĝita. La diverslingvaj vikipedioj diferencas laŭ siaj fidindeco kaj kvalito.Ĝenerale la vikipedioj en „grandaj“ lingvoj, kiuj havas multajnkontribuantojn, estas pli fidindaj ol la malgrandaj. Pluraj vikipedioj establissistemon de kvalit-kontrolo; kontribuantoj, kiujn oni konsideras fidindaj,revizias artikolojn kaj deklaras ilin „kontrolitaj“. La kontrolo koncernas nela fakan kaj faktan ĝustecon, sed la ĝeneralan kvaliton kaj la neekziston deintencaj, malicaj fuŝoj („vandalaĵoj“) En kelkaj vikipedioj nur kontrolitajartikoloj estas ĝenerale videblaj. Tio reduktas la impreson „logi enkonstruata domo“, kiun priskribas Wunsch-Rolshoven [1]. La esperanta vikipedio certe ne estas inter la plej fidindaj. Ĝi jahavas sistemon de kontrolistoj, sed montras ankaŭ ne kontrolitajn artikolojn. Ankoraŭ nur planata estas sistemo de „aprobado“. Aprobado estufarata de fake kompetenta kaj fidinda kontribuanto, deklaranta, ke liekzamenis la enhavon kaj trovis ĝin ĝusta [4]. Kiam oni serĉas fidindajn nombrojn, estas utile kompari plurajnvikipediojn; eĉ en nesciata lingvo oni ofte facile trovas nombrojn. Nombroj,kiuj idente aperas en pluraj vikipedioj, ĝenerale estas fidindaj. Tamenkonsiderindas la eblo, ke artikolo eble estis tradukita el alia vikipedio senkontroli la ĝustecon. Serĉado en Vikipedio La utileco de enciklopedio evidente dependas de la ebloj trovi ladeziratan informon. Kiam oni precize scias la serĉatan kapvorton, tio estasfacila: Sufiĉas aldoni ĝin al la baza adreso de la vikipedio, intermetante lavorton „/wiki/“. Do la esperantlingva artikolo pri „libro“ havas la adresoneo.wikipedia.org/wiki/libro. Ial ĉiuj vikipediaj kapvortoj komenciĝas permajusklo. Adreso kun komenca minusklo („libro“) estas aŭtomateplusendita al adreso kun majusklo („Libro“). Tajpi retpaĝajn adresojn (URL-ojn) ne estas la normala, certe ne laplej komforta vojo por trovi artikolon. Pli taŭge estas uzi serĉkampon, kiutroviĝas dekstre super ĉiuj artikoloj. Per tiu serĉkampo oni atingas artikolonne nur per la preciza kapvorto, sed ankaŭ per parto de ĝi, aŭ eĉ per parto dela artikola teksto. Serĉado pri „libro“ do trovas ne nur la artikolon „Libro“(en la unua pozicio), sed ekzemple ankaŭ la artikolojn pri la „Unua Libro“(de Esperanto) kaj pri „E-libro“, kaj eĉ la artikolon „Biblioteko“, en kiudufoje aperas la vorto „libro“, kvankam ne en la kapvorto. Nesciante la deziratan vorton oni do tamen havas ŝancon trovi ĝin,serĉante similajn terminojn kaj sekvante referencojn. Tio eblas ankaŭ en 29
  31. 31. papera enciklopedio, kie tamen ne eblas trarigardi ĉiujn artikolojn, serĉantecertan vorton. En vikipedio ekzistas eĉ plia eblo: Ĉiuj referencoj interartikoloj funkcias ankaŭ en la inversa direkto. Do eblas trovi ĉiujn artikolojnkun referenco al „libro“; por tio servas la funkcio „ligiloj ĉi tien“, kiutroviĝas maldekstre sub la titolo „Iloj“. Ekzemple, se vi ne scias aŭ ne memoras la nomon de la son-portilojplej ofte uzitaj antaŭ la apero de lumdiskoj, vi povus konsulti la artikolonpri „Lumdisko“; bedaŭrinde tiu ĉi ne mencias la objektojn. Elektante„ligiloj ĉi tien“ vi tamen trovas en listo de artikoloj la vorton „sonkasedo“,kiu referencas al la diska artikolo. La artikolo „Lumdisko“ striktasence neekzistas en la esperanta vikipedio. Ekzistas artikolo „Kompakta disko“; sedestas aŭtomata plusendilo de „lumdisko“ al ĝi. Aliaj plusendiloj nomiĝas„kodisko“, „kd“ kaj „laserdisko“.Tiel eblas trovi la saman artikolon perpluraj nomoj (kapvortoj). Citado de Vikipedio Kiu uzas informojn el Vikipedio por verki sciencan aŭ teknikanartikolon, kutime deziras formale citi la inform-fonton. Por fari tion onikutime mencias la interretan adreson de la referencata vikipedia paĝo,ekzemple la ĉi-supran adreson de la artikolo pri „libro“. Ĉar vikipediajpaĝoj kutime havas multajn aŭtorojn, oni ne citas iliajn nomojn; ili estastroveblaj el la „redakto-historio“, kiu akompanas ĉiun vikipedian paĝon. Ĉar vikipediaj paĝoj daŭre evoluas, citaĵo devas mencii ankaŭ lareferencatan version. Tio povus okazi per dato kaj tempo, sed tio estuskomplika kaj konfuza, pro la diversaj tempozonoj. Estas pli taŭge mencii laversian numeron, kiun havas ĉiu versio de ĉiu vikipedia paĝo. Detalajnkonsilojn donas la menuero „citu ĉi tiun artikolon“ en la menuo „Iloj“, kiudonas interalie la sekvajn informojn:  „Ligo al la citita versio“: Per tiu ĉi adreso oni atingas la saman version, eĉ se intertempe okazis modifoj pri la artikolo.  „Paĝversia ID“: Numero, kiu unike identigas la artikolan version kaj neniam ŝanĝiĝas. Ĝi estas parto de la ĵus priskribita ligo-adreso. Ĉar vikipediaj artikoloj evoluas dinamike kaj povas ŝanĝiĝi de unutago al alia, oni nepre menciu la daton de la versio, al kiu oni referencas. Perĝi eblas ĉiam reatingi la koncernan tekston, ĉar vikipediaj artikolojkonservas sian tutan historion. Ĝin oni povas vidi klakante al „Vidihistorion“ super la artikolo. Ekzistas unu sola escepto: Kiam Vikipedio decidas forigi (nuligi)artikolon, ankaŭ ĝia evolua historio ne plu estas atingebla (kvankam en ladatenbanko de Vikipedio ĝi plu ekzistas). Tiel ekzemple la germana artikolopri AIS estis forigita, kaj referencoj al ĝiaj versioj ne plu funkcias. 30
  32. 32. Vikipedio ofertas servon, kiu aŭtomate generas tekston taŭgan porliteraturlisto, laŭ diversaj aranĝoj. Tiu ĉi servo estas atingebla per la adreso„Specialaĵo:Citi“ [5]. Reuzo de vikipedia materialo La materialo en Vikipedio estas publikigata sub tiel nomataj licencojaŭ permesiloj; ili estas: 1. La licenco „krea komunaĵo“ [6], kiu permesas uzi materialon menciante la aŭtoron kaj prilabori ĝin konservante la licencon; 2. La licenco „GFDL“ (Permesilo de GNU por Liberaj Dokumentoj [7]; angle GNU Free Documentation License), kiu certigas uzo- kaj modifo-rajtojn al uzanto, sed estas iom kompleksa. Sub tiuj ĉi licencoj vi povas reuzi ajnan tekston el Vikipedio, kaj vieĉ rajtas elekti la licencon, kiun vi preferas. Se vi volas nur citi elVikipedio, estas eĉ pli facile, ĉar citado ne kontraŭas aŭtorajn aŭ similajrajtojn. Kiam iu verko via baziĝas sur mencio de vikipedia artikolo, viĉiuokaze rajtas meti referencon al ĝi en vian literaturliston. Kial kaj kiel uzi la esperantan vikipedion Vikipedio ekzistas en multaj lingvoj, kaj ĉiu esperantisto scias ankaŭalian lingvon, do plej ofte havas alian vikipedion je sia dispono. Kial uzi laesperantan? Unue ĝi povas helpi al la anoj de malgrandaj lingvoj, kies vikipediojestas malpli ampleksaj. En majo 2010 estis nur 33 lingvoj, kiuj havis pli ol100.000 artikolojn, do multaj malgrandaj lingvoj povas profiti de laesperanta vikipedio. Pri certaj kampoj de scio, ŝatataj de iuj esperantlingvajvikipediistoj, la esperanta vikipedio havas pli da artikoloj aŭ pli detalajnartikolojn ol multaj aliaj. Due la serĉado en la esperanta vikipedio ofertas la eblon ignorifinaĵojn. (Tia mekanismo ekzistas ankaŭ en aliaj lingvoj, sed tie ĝi ofte estasmalpli facile realigebla aŭ havas esceptojn.) Ekzemplo estas serĉado pri lavorto „enciklopedie“, kiu trovas la samajn rezultojn kiel serĉo pri„enciklopedio“ (pli ol 2000). Eblas insisti pri la finaĵoj metante la serĉ-vorton inter citilojn; tiel per „enciklopedie“ kun citiloj oni trovas (en 2011)nur unu artikolon, kun la esprimo „enciklopedie erudita“. Trie la enhavoj de diverslingvaj vikipediaj artikoloj ne estas identaj,kaj povas esti interese kompari ilin. Pri temoj natursciencaj la diferencojemas esti precipe laŭ la amplekso, sed temoj sociaj aŭ historiaj ofte estasprezentataj laŭ malsamaj vidpunktoj, kvankam la „neŭtrala vidpunkto“ [8]estas grava regulo de Vikipedio. 31
  33. 33. Vikipedio kiel tradukhelpilo Ĉar Vikipedio povas enhavi pri unu temo paralelajn artikolojn enpluraj lingvoj, ĝi povas helpi en tradukado. Vikipedio ne estas vortaro; portio ekzistas la frata projekto „Vikivortaro“ [9]. Sed male al nura vortaroVikipedio ofertas kompletajn tekstojn, en kiuj aperas iu serĉata vorto, do ĝipovas helpi por trovi taŭgan manieron por uzi fremdlingvan vorton en tutefremdlingva frazo. Vikipedio povas helpi ankaŭ pri homonimaj vortoj, ofte pli bone olvortaro, kiu nur koncize distingas homonimajn vortojn. En Vikipedio laartikoloj pri homonimoj kutime estas „apartigiloj“, kiuj donas koncizajn,sed klarajn difinojn de la diversaj signifoj kaj plusendas al sub-artikoloj kundetalaj priskriboj. Ekzemple la artikolo „krampo“ sendas al „krampo(fiksilo)“ kaj „krampo (interpunkcio)“. Konsultante ilin kaj iliajn alilingvajnvariaĵojn oni, ekzemple, trovas, ke la itala vorto „parentesi“ estas uzebla nuren la dua signifo, sed la germana vorto „Klammer“ en ambaŭ. Propraj kontribuoj Homoj, kiuj konsultas Vikipedion pro profesia kialo, ofte posedasfakajn sciojn, kiuj ankoraŭ mankas en la esperanta vikipedio, kaj povus estitre utilaj vikipediistoj. Unu ebla okazo por kontribui al Vikipedio estas,kiam oni trovas en artikolo „ruĝan ligilon“, tio estas ligilo al artikoloankoraŭ ne ekzistanta. Ruĝa ligilo pri temo, kiun oni bone konas, estaskvazaŭ invito (ek)verki la mankantan artikolon. Kiu serĉas informojn pri siaprofesia kampo, eble pli probable kompetentas pri trovita ruĝa ligilo ol iu,kiu pro privata kialo konsultas artikolon pri ĉiutagaĵo. Due, eble okazas, ke serĉatan informon oni ne trovas en la esperantavikipedio, sed pro profesia neceso serĉas en aliaj fontoj kaj tie trovas. Tiauzanto do scias, ke li posedas informon, kiu mankas en la vikipedio, kajpovas helpi al kolegoj enmetante la trovitan informon. Per tio li samtempestrukturas ĝin kaj tiel eble pli klare komprenas. REFERENCOJ1. Lu Wunsch-Rolshoven: Jam pli ol 140 000 artikoloj en la Esperanta Vikipedio. Libera Folio, 2011-01-25. http://www.liberafolio.org/2011/ jam-pli-ol-140-000-artikoloj-en-la-esperanta-vikipedio (elŝutita je 2011-11-12).2. Vikipedio:Tago de Brion Vibber, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Tago_de_Brion_Vibber &oldid=3836886 (elŝutita je 2011-11-12).3. Ziko van Dijk: Vikipedio por vi. Espero por E@I, Partizánske, 2008.4. Helpo:Markitaj versioj, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Helpo:Markitaj_versioj&oldid=38 32
  34. 34. 26640 (elŝutita je 2011-11-12).5. Specialaĵo:Citi, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Specialaĵo:Citi (elŝutita je 2011-11-12).6. Krea Komunaĵo, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Krea_Komuna%C4%B5o&oldid= 3913493 (elŝutita je 2011-11-12).7. Permesilo de GNU por Liberaj Dokumentoj, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Permesilo_de_GNU_por_Liberaj_ Dokumentoj&oldid=3878505 (elŝutita je 2011-11-12).8. Vikipedio:Neŭtrala vidpunkto, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Ne%C5%ADtrala_vidp unkto&oldid=3793204 (elŝutita je 2011-11-12).9. Vikivortaro, //eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikivortaro&oldid=3900049 (elŝutita je 2011-11-12). ПРОФЕСИОНАЛНО ИЗПОЛЗВАНЕ НА УИКИПЕДИЯ Проф. Р. Фьосмайер, Германия В лекцията си за най-голямата онлайн енциклопедияwikipedia.org проф. Фьосмаейр се спира на няколко основни точки: Какво е Уикипедия - накратко за историята й; Как да се използва Уикипедия - от обикновени потребители и за професионални цели; Доколко е достоверна Уикипедия - по какво да познаем доколко можем да се доверим на определена статия (например по това, че е преведена в различните езикови версии); Как се търси в Уикипедия - по точни изрази, сродни статии и т.н.; Как да цитираме Уикипедия - информацията се обновява много често, дават се практически съвети за цитиране на източника; Права за ползване на материали - с цитиране на източника с/без модифициране; Как и защо да ползваме есперантската Уикипедия, която е сред най-големите езикови версии; Уикипедия като помощник за превеждане - кога енциклопедията е по-полезна от речник; Собствени статии - каква е ползата за автора и за разширяването на професионалните му контакти. 33
  35. 35. Модель мониторинга воспитательной работы вуза Доц. к.т.н Валитова Ю.О., Доц. к.п.н. Горлушкина Н.Н., Доц.к.т.н. Иванов А.Ю. В условиях формирования единого образовательногоинформационного пространства России особое значение, с однойстороны, приобретает информационное обеспечение, эффективноеиспользование информационных и коммуникационных технологий вовсех видах вузовской деятельности. С другой – в высшей школеформируется новое воспитательное пространство, ориентированное наподготовку профессионально компетентного выпускника с активнойгражданской позицией, научным мировоззрением, нравственнымповедением, развитым самосознанием, высококультурного испособного к творчеству. В этих условиях особенно заметной становится потребностьсубъектов образования в получении объективной, полной,качественной информации о функционирующих в высшей школесистемах воспитания. При сложившейся практике оценкавоспитательной деятельности вуза осуществляется по формальным,чаще количественным, показателям [1], что далеко не всегда даетвозможность ее объективной оценки и разработки путей повышенияэффективности этой деятельности. Это определяется тем, что современное общество и рынок трудапредъявляют высокие требования не только к уровнюпрофессиональной компетентности, но и к личностным качествамспециалистов. Результаты исследования мнений работодателей,сотрудников агентств по подбору персонала и выпускников высшихучебных заведений [2], показали, что они оценивают уровеньполученных студентами в вузах знаний, умений и навыков какдостаточный для эффективной работы по специальности.Одновременно с этим отмечается отсутствие у выпускников многихзначимых личностных качеств, необходимых для эффективнойпрофессиональной деятельности, например, таких каккоммуникативные качества, социальная активность и других. Поэтомув процессе обучения необходимо одновременно формировать нетолько профессиональные компетенции, но и уделять особое вниманиеформированию общекультурных компетенций, личностных качествстудентов, что максимально эффективно можно осуществлять врамках воспитательной деятельности. В связи с этим мониторингкачества подготовки выпускника должен включать мониторинг 34
  36. 36. формирования профессиональных, общекультурных компетенций имониторинг сформированности профессионально значимых качеств. Одной из важнейших задач воспитательной работы со студен-тами является формирование и развитие студента как творческой,всесторонне развитой личности, гражданина с активной жизненнойпозицией и современного специалиста-профессионала, конкуренто-способного на рынке труда. Для решения этой задачи необходимо: – на основе анализа профессионально-квалификационныххарактеристик, ФГОС и иных документов определить личностныекачества, определяющие конкурентоспособность выпускников нарынке труда в конкретном регионе и по определенному направлениюподготовки (специальности); – осуществить диагностику личностных качеств студентов сцелью определения их номенклатуры, уровней сформированности,соответствия требованиям профессионально-квалификационныххарактеристик, ФГОС и иных документов с целью внесенияоперативных корректив в процесс формирования профессиональнозначимых качеств; – организовать воспитательную деятельность со студентами,целенаправленно формирующую и развивающую те личностныекачества, которые обеспечат им конкурентоспособность на рынкетруда; – оценить эффективность воспитательной работы; – при необходимости провести модернизацию воспитательнойработы в вузе на основе оценки ее эффективности. Каждый из этих этапов имеет большое самостоятельноезначение. Вместе с тем, формирование эффективной системывоспитания невозможно без организации обратной связи, котораяявляется основой любой системы управления и основанием длявнесения корректив в процесс воспитательной деятельности. Контрольс периодическим слежением за объектом исследования и обязательнойобратной связью – это и есть мониторинг [4]. Следует отметить, что согласно нормативно-правовой базе [1] входе мониторинга воспитательной деятельности со студентамипроверяются: – наличие в образовательном учреждении условий длявнеучебной работы с обучающимися; – организация воспитательной работы с обучающимися иформирование стимулов развития личности. Анализ перечисленных показателей оценки эффективностивоспитательной деятельности позволяет утверждать, что исследованиедаже всех перечисленных в документе характеристик и параметровдаст возможность оценить только формальные признаки качества 35
  37. 37. воспитательной работы не констатируя сформированности у студентакачеств, необходимых для того чтобы быть конкурентоспособным нарынке труда. Эти исследования очень трудоемки, в связи с большимколичеством проверяемых параметров и студентов, поэтому онинуждаются в автоматизации. Исходя из вышеизложенного, необходимо решить следующиезадачи:  спроектировать и обосновать модель мониторинга воспитательной работы со студентами;  определить параметры, которые позволят оценивать ее эффективность с точки зрения формирования конкуренто- способности будущих выпускников на рынке труда;  разработать измерительные материалы. В основных концептуальных документах Министерстваобразования и науки РФ, формирующих стратегию и тактику развитиясистемы профессионального образования, в частности высшего, вкачестве одного из основных личностных качеств, которое должнобыть сформировано у выпускников профессиональных учебныхзаведений, выделяется конкурентоспособность на рынке труда. Под конкурентоспособностью выпускников высшихпрофессиональных учебных заведений понимается совокупность ихотличий по уровню сформированности субъектно-ориентированныхзнаний, мотивационной компоненты готовности к профессиональнойдеятельности при минимизации цены освоенных образовательныхпрограмм по сравнению с выпускниками других вузов, обеспечи-вающая преимущества на рынке профессиональных ресурсов [4]. Для эффективного формирования конкурентоспособностивыпускников вузов недостаточно только внесения изменений вучебный процесс. Необходимо менять содержание и спецификуорганизации воспитательной работы со студентами, а такжеспециально управлять процессом воспитательной работы. Следуетотметить, что содержание воспитательной работы меняется регулярно,но, как правило, оценить эффективность этих изменений оченьсложно. Этот факт связан с тем, что не существует комплексныхметодик оценки эффективности воспитательной работы, основанныхне на оценке формальных показателей (число проведенныхмероприятий, сумма средств, выделенных на воспитательную работу,наличие концепции воспитательной работы и т.п.) [1], а на оценкеизменений, произошедших в структуре личности студента. Структура мониторинга воспитания в широком значениисостоит из четырех элементов:  изучение состояния воспитания путем непосредственного наблюдения за ним; 36

×