Rapport Wereldbeelden Van Wereldbedrijven Pdf

1,512 views

Published on

Report worldviews

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,512
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
16
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Rapport Wereldbeelden Van Wereldbedrijven Pdf

  1. 1. Wereldbeelden van Wereldbedrijven Wereldbeelden van Wereldbedrijven Faculteit Wijsbegeerte Rijksuniversiteit Groningen COS Groningen Verslag Ada Kruiter Everhardus September - December 2009 1
  2. 2. Wereldbeelden van Wereldbedrijven Voorwoord Het COS vervult een sleutelfunctie in de samenleving, continu in open verbinding met de wereld, klaar om alle beweging op te nemen en te vertalen in actie: DOEN. Het COS staat dicht bij de mensen. Het team is enthousiast, fris, slim en flexibel en staat met een open blik in de wereld. Het doel van mijn stage was filosofie en wetenschap in de praktijk brengen. Het COS bood een geweldige basis waarvan uit ik filosofisch gedachtegoed kon uitdragen, toetsen en toepassen. Ik voel me verbonden met de waarden waar het COS voor staat. Een betere wereld en bewust wereldburgerschap. De theorie die ik heb gebruikt is een systeemtheorie. Die kun je breed toepassen, maar ook heel smal. Van global village tot individu. Het idee is dat we onderdeel uit maken van een ontwikkelingscyclus, die zich steeds herhaalt. We leven in een bepaald denkraam, een wereldblik; een beeld van hoe de wereld er uit ziet. Deze wereldblik komt tot uiting op allerlei manieren. Zoals we denken handelen we. We geloven in ons eigen systeem. We verzekeren het met regels, patronen en tradities, maar... dat is tegelijkertijd onze valkuil. Op lange termijn (decennia) lopen we het risico verstrikt te raken in onze eigen patronen en niet meer buiten het eigen systeem te kunnen kijken. Onder invloed van revolutie en crisis ontwikkelt zich een nieuw denkraam of paradigma. Eerst onzichtbaar op gevoelsniveau en in kleine groepen: voorlopers, koplopers, in de kunst en onder nieuwe wetenschappers. Dit leidt uiteindelijk tot zichtbare crisis. Daar leren we van. Er ontstaan nieuwe inzichten. We kijken anders tegen de wereld aan. Aan de traditionele waardesystemen wordt gemorreld. De bestaande structuren ervaren we als beperking. Dat roept weerstand op. Onder invloed van techniek, woorden en een andere manier van denken ontdekken we nieuwe waarden. Van het oude ‘geldmodel’ stappen we over op passie, talent en vriendschap die we als duurzaam kapitaal inzetten in de samenleving. We realiseren ons dat emoties ons gedrag meer bepalen dan wij denken.Identiteit wordt bepaald door het onderliggende waardesysteem. Identiteit is een manifestatie van onze persoonlijke waarden, maar ook die van het bedrijf waar we voor werken. Het inspirerende vermogen neemt toe door verandering en afwisseling. We blijven vernieuwen. Het COS beweegt zich op alle niveaus. Voortdurende afwisseling van wereldperspectief, bedrijfsperspectief en het persoonlijke perspectief is het vernieuwingsproces. Dat maakt het COS zo uniek, functionerend als een levend organisme dat voortdurend in beweging is, gevoed door de samenleving, zichzelf organiserend en in stand houdend dankzij en ondanks het bestaande systeem. Op deze plaats wil ik mijn dank uitspreken aan alle collega’s van het COS dankzij wie deze leeropdracht een succes is geweest; Alie, Jasmina ,Steven, Vincent, Sanne, Tjitske, Petra, Marjan, Mark, Gabrielle, Gaby, Carlos en aan mijn studiebegeleiders, Pieter en Hans voor hun deskundige begeleiding. 2
  3. 3. Wereldbeelden van Wereldbedrijven Inhoudsopgave: Voorwoord 1. Inleiding 1.1. De RUG als partner 1.2. Het COS als partner 1.3. De Ondernemers & Bedrijfspraktijken 2. Doelstelling 2.1. Inspirator 2.2. Eigen inbreng, strategie en methoden 2.3. Structuur en tijdpad 3. Het oude en het nieuwe denken 3.1. Theorie 3.2. Empirie 3.3. Operationalisering 4. Transitie van wereldbeelden 4.1. Theorie vertaald naar bedrijfspraktijk 4.2. Revolutionaire ontwikkelingen 5. Uitkomsten van het onderzoek 6. Conclusie 6.1. Suggesties voor vervolgonderzoek 6.2. Conclusie 7. Literatuurlijst Bijlage: Lijst van bedrijven 3
  4. 4. Wereldbeelden van Wereldbedrijven Wereldbeelden van Wereldbedrijven “A new scientific truth does not triumph by convincing its opponents and making them see the light, but rather because its opponents eventually die, and a new generation grows up that is familiar with it.” Max Planck, Wissenschaftliche Selbstbiographie, 1948, Leipzig (geciteerd door T.Kuhn, Scientific Revolutions. p.151) 1. Inleiding Een sterk gevoel om mijn bijdrage te leveren aan een betere wereld, inspireerde mij filosofie in de actuele praktijk te brengen. De ‘wereldinitiatievendag’ georganiseerd door het COS in juni en een oriënterend gesprek met de directeur en projectleider bedrijven in diezelfde maand, trokken mij over de streep om dit te gaan doen. Binnen twee weken was het geregeld en op 31 augustus 2009, startte ik als stagiaireonderzoeker van het COS. 1.1. De RUG De faculteit Wijsbegeerte van de RUG bood mij de kans om gedurende drie maanden onderzoekservaring op te doen en de geleerde theoriën in de praktijk toe te passen. Mijn interessegebied betreft die mondiale kwesties waar ondernemers en bedrijven dagelijks door internationale handel mee te maken hebben. De aanname in mijn onderzoek is, dat er zich op mondiaal niveau een omslag voordoet, die een ‘nieuwe’ manier van denken teweeg brengt. Ik ben geboeid door de kansen en mogelijkheden die dat oplevert voor het bedrijfsleven en daarmee voor de mens als wereldburger. Dit is een verkenning waarmee ik wil laten zien welke mechanismen bij veranderingen een rol spelen. De studie is een verdieping in lokale bedrijven van ondernemers die zich actief betrokken voelen bij duurzaam, maatschappelijk verantwoord, internationaal ondernemen en mondialisering. 1.2. Het Centrum voor internationale samenwerking (COS) Het Centrum voor Internationale Samenwerking (COS) in Groningen draagt dit onderzoek. Zij maakt deel uit van een landelijk netwerk dat is ontstaan als: Centrum voor ontwikkelingssamenwerking en staat voor draagvlakversterking en bewustzijnsbevordering in de samenleving. De domeinen waarop zij zich richt zijn: particuliere initiatieven, onderwijs, integratie, gemeenten, provincies en internationale bedrijvigheid. Het COS ondersteunt initiatieven en bedrijven in de regio als kennis- en expertisecentrum en verzorgt o.a. trainingen en advies over wereldburgerschap, ontwikkelingssamenwerking, culturele samenleving, pr en communicatie, fairtrade en duurzame inkoop en bedrijfsvoering. Het COS verbindt naast maatschappelijke 4
  5. 5. Wereldbeelden van Wereldbedrijven organisaties en particuliere initiatieven, bedrijven in het belang van ondernemers die zich willen inzetten voor eerlijke handel, ketenverantwoordelijkheid en een maatschappelijk verantwoorde bedrijfsvoering. Vanuit het loket Internationaal Duurzaam Ondernemen, kreeg ik de gelegenheid mede invulling aan deze missie te geven. We werkten samen aan evenementen en bijeenkomsten die het COS initieert en waar ze aan deelneemt. 1.3. De ondernemers en hun bedrijfspraktijken In de noordelijke regio, zijn ondernemers in beweging voor een betere en duurzame wereld. Zij voeren op branche-, keten, intern, maatschappelijk en internationaal niveau, vernieuwende manieren van maatschappelijk verantwoord en duurzaam ondernemen uit. Dit gaat gepaard met een omslag in het denken. Deze ondernemers zijn waardevolle discussiepartners en hun ervaringen en gedachtegoed zijn een inspirerende kwalitatieve bron van informatie. 2. Doelstelling Het doel van de stage is het in kaart brengen van het nieuwe denken. Het COS creëert een platform voor dat nieuwe denken en heeft een scharnierfunctie tussen diverse domeinen in de samenleving. Op Sociaal (instituties) Economisch (bedrijven) Cultureel (Ontwerpers en kunstenaars) en Privaat (particulieren) terrein, is er een voortdurende uitwisseling van kennis en informatie. De focus van dit onderzoek is gericht op bedrijven. De onderzoeksgroep bestaat uit ondernemers die in de dagelijkse bedrijfspraktijk vrije en authentieke denkers zijn. Zij vervullen een voortrekkersrol en pioniersfunctie. Ze zien voor hun bedrijf een rol weggelegd in de verandering van bestaande maatschappelijke verhoudingen. Deze bedrijven verschaffen toegang tot een bron van empirische gegevens. De vragen die we hier proberen te beantwoorden zijn: Waar ligt het omslagpunt van de lokaal georiënteerde standplaatspositie naar een mondiale blik op het eigen functioneren? Hoe ziet de nieuwe wereldblik er uit? En, welke maatschappelijke effecten zijn daarvan zichtbaar. 2.1. Inspirator Als leidraad heb ik gekozen voor de paradigmatheorie van de Amerikaanse filosoof Thomas Kuhn. Hij beschreef in zijn boek “The structure of scientific revolutions” hoe transities in de wetenschappelijke praktijk van onderzoeksprogramma’s plaatsvinden. Dit model passen we toe op de bedrijfspraktijk. De wereldbeelden waarmee ondernemers aan hun omgeving betekenis geven in de huidige globaliserende wereld verschaffen interessante data. Wat is dat nieuwe wereldbeeld? Welke mechanismen spelen een rol, als van ‘oud’ standplaatsgericht ondernemersdenken overgestapt wordt naar een op duurzaamheid en wereldbewustzijn gericht model? Met inspirerende voorbeelden van wereldbewustzijn proberen we daar een beeld van te schetsen. Het onderzoek beoogt factoren die deze veranderingen richting wereldbewustzijn kunnen bewerkstelligen, te benoemen. 2.2. Eigen inbreng, strategie en methoden We hebben de methoden zoveel als mogelijk vloeiend laten overlopen in de reguliere activiteiten die het COS uitvoert. Er kwam een brede informatiestroom op gang, door efficiënt gebruik van het COS-netwerk. Drie ondernemers zijn uitgenodigd voor een 5
  6. 6. Wereldbeelden van Wereldbedrijven casestudy. Hen werd gevraagd een reflectief dagboekje bij te houden. Er waren bedrijfsbezoeken, bedrijfspresentaties en oriënterende gesprekken met ondernemers. Tijdens evenementen en bijeenkomsten werden contacten voor het COS gelegd en gesprekken met ondernemers gevoerd. Om een indruk te krijgen verwijs ik naar de lijst van bedrijven in de bijlage. Verder werden via internet, dagbladen en artikelen in vakliteratuur ontwikkelingen in bredere zin gevolgd. Tijdens het proces is additionele informatie verzameld via literatuurstudie en bronnenonderzoek. (zie literatuurlijst) Om de opgedane kennis ter plekke met het COS en de deelnemende bedrijven te delen, hebben we een drietal presentaties over Cradle to Cradle en Wereldbeelden gegeven. Het hart van het onderzoek vormt een focusgroep bijeenkomst. Als voorbereidende training om deze kwalitatieve methode toe te kunnen passen nam ik deel aan een Masterclass focusgroepen aan de faculteit Ruimtelijke Wetenschappen. Het driekoppige team dat de focusgroep begeleidde bestond uit een voorzitter, organisator en observator. De groep ondernemers kreeg een voorbereidend artikel en een presentatie over Thomas Kuhns systeemtheorie, toegepast op wereldbeelden. Daarna discussieerden zij onderling over praktijkcases en ervaringen met het ‘oude’ en het ‘nieuwe’ denken. De analyse is gebaseerd op de transcriptie van de gevoerde discussie. Het onderzoek kent drie fasen. In de maand september 2009 vinden oriënterende gesprekken plaats met verschillende bedrijven, waaruit drie bedrijven worden geselecteerd voor een casestudy. Deze drie bedrijven wordt gevraagd een week lang een dagboek bij te houden. In de maand oktober 2009 vinden er interviews en bedrijfsbezoeken plaats en wordt er een focusgroep bijeenkomst georganiseerd. In de maand november 2009 worden de verzamelde gegevens geanalyseerd en verwerkt in een onderzoeksrapport dat voor alle betrokken partijen beschikbaar komt. 2.4. Structuur en tijdpad Het activiteitenschema is als volgt tot uitvoering gebracht. September Week 36 - week 40: 15 Gesprekken met ondernemers en deskundigen Literatuurstudie en inlezen. 1e gesprek met begeleider RUG. 1e gesprek met begeleider COS. Drie bedrijven geselecteerd voor een casestudy. Twee van deze bedrijven geven een bedrijfspresentatie. Een van deze bedrijven is bezocht. Een van deze bedrijven levert een reflectief dagboek in. 1e evaluatiegesprek met begeleider COS en begeleider RUG. Oktober week 41- 44: 16 gesprekken met ondernemers en deskundigen. Presentatie gehouden over Cradle to Cradle. 2e gesprek met begeleider RUG. 2e gesprek met begeleider COS. Voorbereiding en organisatie van de focusgroep. 2e gesprek met begeleider COS en begeleider RUG. 6
  7. 7. Wereldbeelden van Wereldbedrijven Mastercollege focusgroepmethode gevolgd. Proefpresentatie gehouden over Wereldbeelden November Week 45 - week 49: 14 gesprekken met ondernemers en deskundigen. Focusgroep vindt plaats, met drie ondernemers waarvan 1 casestudy. 3e gesprek met begeleider RUG. 3e gesprek met begeleider COS. Een bedrijfsbezoek uitgevoerd. Twee presentaties over Wereldbeelden gehouden. Data verzameling en verwerking in eindrapport. Schrijven van verslag. Eindgesprek met begeleider COS en begeleider RUG. 3. Het oude en het nieuwe denken 3.1. Theorie De grondlegger van de paradigmatheorie is Thomas Samuel Kuhn. Hij beschrijft het proces van het oude naar het nieuwe denken met de paradigmashift. Een paradigma is een stelsel van grondbegrippen dat mensen delen als gemeenschappelijke waarden. Een paradigmawijziging wordt gemarkeerd door belangrijke historische veranderingen. Deze veranderingen gaan noodzakelijkerwijs gepaard met zichtbare en onzichtbare revolutie. De uitkomst is een nieuw collectief zelfbeeld dat ons laat kijken door een ander denkraam. Kuhn stelt dat er een fase van normale en een fase van buitengewone wetenschap is. De buitengewone wetenschap is de fase van transitie. Het oude establishment is niet in staat het nieuwe wereldbeeld te zien. Er is een nieuwe wereldblik van pioniers voor nodig om de overstap naar het nieuwe paradigma te kunnen maken. 3.2. Empirie We hebben ons gericht op flexibele, innovatieve ondernemers die vooruitstrevend zijn in de eigen bedrijfsvoering. Zij onderscheiden zich van het traditionele zakenleven door persoonlijke betrokkenheid bij de wereld. Een drietal bedrijven in verschillende branches: promotionele artikelen, LED-verlichting en koffie zijn geselecteerd als casestudy en werkten mee aan het onderzoek. Gedurende deze periode hebben we met een twintig tal andere vooruitstrevende bedrijven kennis gemaakt en gesprekken gevoerd. Deze bedrijven hebben additionele input geleverd. De context werd ook verbreed met andersoortige organisaties zoals: De kamer van koophandel, De RUG faculteit Economie en Bedrijfskunde, Ruimtelijke Wetenschappen, Gemeente Groningen, De Stichting Milleniumbedrijven, Ontwerpers, Particuliere Organisaties, Studenten, de COS-staf en specialisten op het gebied van duurzaamheid, C2C en Maatschappelijk verantwoord ondernemen. Met deze spelers in het veld is informatie en ervaring uitgewisseld over actuele thema’s. 3.3. Operationalisering Op 1 september val ik bijna met mijn neus in de boter, tijdens het netwerk- en inspiratieontbijt voor ondernemers dat het COS organiseert in het Martiniplaza. Bijna 90 ondernemers mag ik persoonlijk namens het COS, hartelijk welkom heten. Er volgen een netwerksessie en drie presentaties. Tijdens deze dag en op basis van vooronderzoek van de 7
  8. 8. Wereldbeelden van Wereldbedrijven deelnemerslijst vind ik drie ondernemers bereid om als casestudy mee te doen aan het onderzoek. Een week later vindt het jaarlijkse ondernemerscongres plaats. Ook hier is het COS ontvangende deelnemer en verzorgt een presentatie over Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. ’s Avonds ondersteun ik de directeur van het COS, als gastvrouw aan tafel tijdens het diner met een zestal MVO-ondernemers. Er volgen een reeks aan informatieve bijeenkomsten en evenementen waaraan ik namens het COS deelneem. Zoals ‘Het Stadsgesprek’ over duurzaamheid georganiseerd door het Groninger Forum, De mars voor Wereldmoeders door de Groninger binnenstad, Het debat Cuba nu! in het Groninger Museum, De Open Design Dag in Groningen, De netwerkbijeenkomst van de Stichting Millenniumbedrijven in Drachten, De masterclass Verdelingsvraagstukken CDS, een symposium over internationalisering van de RUG, en de film ‘The age of stupid’. Door veel mensen in verschillende settings te spreken, krijg ik diverse verwijzingen naar ideeën, theoriën en filosofieën waarmee de ondernemers zich identificeren en waardoor zij geïnspireerd raken. Door dit materiaal eigen te maken, ontstaat er een dieper inzicht in de manier waarop deze ‘nieuwe denkers’ in de samenleving participeren. Om binnen het COS zoveel mogelijk kennis te delen, heb ik twee interne presentaties verzorgd over C2C en over Wereldbeelden. Een centrale plek nam de organisatie van een focusgroep in. Deze werd ingepast in de bestaande traditie van brainstormsessies voor bedrijven. Een ondernemer hield een reflectief dagboek bij. Twee ondernemers gaven een bedrijfspresentatie. We hebben twee bedrijfsbezoeken uitgevoerd. 4. De transitie van wereldbeelden In het theoretische model bespreekt Thomas Kuhn de verschillende fasen waarin een paradigma zich ontwikkelt. Hij geeft hiervoor een historische verklaring. De fase van buitengewone wetenschap kent anomalieën die samen een revolutie tot stand brengen. Anomalieën zijn uitzonderingen die niet meer passen in het bestaande systeem. Het transitieproces verloopt via al dan niet zichtbare revolutie. Als uiteindelijk een nieuw denkkader de politieke en sociale macht van het bestaande wetenschappelijke establishment heeft overgenomen, ontstaat een nieuwe fase van normale wetenschap. Om dit model voor de wetenschap te kunnen toepassen op bedrijven heb ik vijf kenmerken voor transitie afgeleid. Door ze als indicatoren te begrijpen ontstaat een analysestructuur, die bruikbaar is in de discussies met de ondernemers over het oude en het nieuwe denken. De structuur is vervolgens geplaatst in een bredere historische context. Geïnspireerd op voorbeelden van revoluties die Kuhn zelf gebruikt en op de filosofie van de ontwikkeling van de mens van de Franse filosoof Michel Foucault. 4.1. Theorie vertaald naar bedrijfspraktijk De mens vindt zichzelf telkens opnieuw uit. De Franse Revolutie luidde een tijdperk in van vrijheid gelijkheid en broederschap vergezeld van het zelfbeeld van de autonome mens. Onder invloed van de Industriële Revolutie ontstond een hernieuwd beeld van de mens als functionele machine. Henri Ford introduceerde in 1910 met zijn revolutionaire uitvinding van de lopende band een productielijn voor de T-Ford, die uiteindelijk leidde tot het idee van de maakbare mens. In dezelfde periode op het andere westelijk halfrond ontwikkelde de arts, Sigmund Freud zijn theorie over de psychoanalyse en de mens ging zijn binnenwereld onder ogen zien. Dit leidde tot een kanteling van het zelfbeeld van de mens als persoonlijk individu. Deze voorbeelden zijn onderdeel van een eindeloze reeks van manieren waarop de mens zichzelf telkens opnieuw uitvindt. De filosoof Michel Foucault schrijft hierover in: What is Enlightment p.42: 8
  9. 9. Wereldbeelden van Wereldbedrijven “Modern man, for Beaudelaire, is not the man who goes off to discover himself, his secrets and his hidden truth: he is the man who tries to invent himself. This modernity does not “liberate man in his own being”; it compels him to face the task of producing himself.” Volgens de filosoof Thomas Kuhn gaan belangrijke historische veranderingen altijd gepaard met revolutie. Paradigma’s kunnen niet naast elkaar bestaan. Kuhn identificeert een vast patroon van factoren die aan een paradigma wijziging voorafgaat en zich manifesteert in een fase van buitengewone wetenschap. Revolutie impliceert in dit model vooruitgang. De eerste indicator van ontwikkeling is moderne technologie en apparatuur. Nieuwe technologie biedt ons niet alleen nieuwe mogelijkheden, maar zet ook aan tot nieuwe bewustzijnsprocessen. Kuhn wijst er bijvoorbeeld op dat ontdekkingen zoals de Röntgentechnologie een nieuw kennisveld openen. Kuhn: “X-rays, to be sure, opened up a new field and thus added to the potential domain of normal sciene” p.59: Structure of Scientific Revolutions) De tweede indicator is de verandering van het begrippenapparaat. Woorden krijgen een andere betekenis, waardoor de mensen uit het oude paradigma niet meer helder kunnen communiceren met nieuwe wetenschappers, entrepreneurs, ontwerpers of kunstenaars. Zij spreken soms letterlijk een andere taal en dit leidt tot onbegrip en misverstanden. Nieuwe denkers in het zelfde vakgebied voelen zich steeds vaker onbegrepen. Tijdens het veranderingsproces worden oude zekerheden en waarheden ingewisseld voor nieuwe. De derde indicator is een nieuwe ordening in het denken van vernieuwers. Zowel het technologische als het taalkundige aspect leiden gaandeweg tot invoering van nieuwe leerboeken en lesmethoden. Zo heeft de intrede van de computer van en toepassing als internet een lesmethode gemaakt. De toegang tot een wereldwijd informatiesysteem op elk vakgebied, doet een ander beroep op de vaardigheden van de student. De nieuwe denker denkt niet meer in beperkingen. Het eenzijdige perspectief of lineair denken in oorzaken en gevolgen maakt plaats voor denken in ongelimiteerde mogelijkheden, multidimensionaal en in exponentiele effecten. Een vierde afgeleide indicator is de onvermijdelijke verandering van waardesystemen. De menselijke waarden veranderen mee met de revolutie van het ene naar het andere paradigma. Een heersend paradigma ontleent haar zekerheden aan haar puzzeloplossend vermogen. Telkens wanneer zich een probleem voordoet, verklaart de wetenschap ad-hoc, binnen het bestaande paradigma van regels die gelden. Kuhn p.78 SSR: ”By themselves they cannot and will not falsify that philosophical theory, for its defenders will do what we have already seen scientists doing confronted with anomaly. They will devise numerous articulations and ad hoc modifications of their theory in order to eliminate any apparent conflict.” Hoe meer zich onoplosbare problemen voordoen, hoe minder het bestaande systeem met haar wet- en regelgeving daarin voorziet. Het gevolg is dat regels worden opgerekt. Bedrijfsethiek is een voorbeeld van een probleem in de samenleving, waarvoor regelgeving niet toereikend is. Ons westerse gedeelde waardesysteem is gebaseerd op 9
  10. 10. Wereldbeelden van Wereldbedrijven marktwaarde; die we uitdrukken in valuta volgens een economisch model. Ook de wetenschap werkt tegenwoordig op basis van dit waardesysteem. Wetenschappelijke output: publicaties, diploma’s en promoties zijn kwantitatief meetbaar. Ze worden in termen van rendement door de overheid volgens een financieringsmodel beloond. Dit is de economische praktijk van het wetenschappelijke bedrijf. Als het milieuprobleem niet kan worden opgelost in het bestaande gedeelde waardesysteem, komen de waarden en daarmee de regels van het functionerende systeem op losse schroeven te staan. Kuhn in SSR p.84: “All crises begin with the blurring of a paradigm and the consequent loosening of the rules for normal research. We gaan we ons afvragen of het economische model nog voldoet. Is ecologisch rendement in geld uit te drukken? Onmiddellijk dient zich het volgende “onoplosbare” probleem aan; de kredietcrisis. Opnieuw staat het waardesysteem ter discussie. De kredietcrisis doet zich niet alleen voor als een technisch maar ook als een ethisch probleem. Volgens Kuhn valt de kanteling van het waardesysteem samen met de wijziging van een paradigma, want de zekerheid van ooit vanzelfsprekende gedeelde waarden blijkt onhoudbaar. Ten slotte komt er een vijfde indicator in het spel; identiteitsverandering. De samenleving als geheel polariseert. Conflict ontstaat uit weerstand die men ervaart als crisis. In de verwarring klopt het zelfbeeld niet meer. Er ontstaan twee bewegingen. De ene is defensief en zoekt naar wegen om het oude zelfbeeld en bestaande instituties in stand te houden. De andere groep die in aantallen individuen toeneemt, neemt afstand van het bestaande stelsel en stelt zich steeds excentrieker op. Veel individuen stellen zich zelf als concreet doel het ontwikkelen van plannen voor reconstructie van het bestaande institutionele stelsel. We vinden ons zelf op persoonlijke excentrieke en actieve wijze opnieuw uit in de dagelijkse bedrijfspraktijk. Kuhn: “In increasing numbers individuals become increasingly estranged from political life and behave more and more eccentrically within it. Then, as the crisis deepens, many of these individuals commit themselves to some concrete proposal for the reconstruction of society in a new institutional framework. At that point the society is divided into competing camps or parties, one seeking to defend the old institutional constellation, the others seeking to institute some new one. And once that polarization has occurred, political recourse fails.”(p.93, SSR) 4.2. Revolutionaire ontwikkelingen Voorbeelden van revolutionaire ontwikkeling vind je in de bedrijfspraktijk. De ondernemers zijn uitgenodigd om hun ervaringen, meningen en ideeën in de dagelijkse bedrijfsvoering met ons te delen. Zij stelden een dagboek op schrift, lieten zich interviewen, voerden gesprekken met ons, presenteerden zich, participeerden in een focusgroep bijeenkomst en discussieerden met elkaar. a. Technologie In het vakgebied van de biomimetica en nanowetenschappen vinden we voorbeelden van nieuwe revolutionaire technologieën. Biomimetici bestuderen de biologisch technische werking van de natuur. Onderzoekers en bedrijven bootsen de natuurlijke werkingsprincipes na en passen ze toe op menselijke behoeften. In de praktijk ondervindt de designer de uitdaging, “the art of nature” als een duurzaam en functioneel ontwerp in de markt te zetten. De volgende voorbeelden zijn ontleent aan een onderzoeksverslag uit 10
  11. 11. Wereldbeelden van Wereldbedrijven 2008 getiteld: “Natuurlijk Namaak” van de ontwerpster Carolijn Slottje. De uitvinding van het klittenband is gebaseerd op biomimetische principes. Deze vondst werd afgeleid van de klittechniek van de Europese stekelnoot. De architectuur van luchttunnels in termietenheuvels is toegepast als airconditioningsysteem in het Eastgate gebouw in Harare. Dit levert een besparing van 90% aan energiekosten op. Mercedes-Benz ontwikkelt een bionic car. De auto heeft de eigenschappen van een koffervis. Het model is licht, ruimtelijk, stabiel en hydrodynamisch. Een producent van wandelstokken voor blinden en slechtzienden, past in zijn product de echolocatie techniek van vleermuizen toe. De aerodynamische tandachtige schubstructuur van haaienvinnen, bracht Speedo op het idee en de ontwikkeling van het Fastskin badpak. Het vuilafstotende vermogen van de ragfijne haar-op-haar structuur op de voetzolen van gekko’s biedt revolutionaire mogelijkheden in de textielindustrie. Een andere revolutionaire technologie is de toepassing van het biologische kringloop principe. Michael Braungart en William McDonough publiceerden in 2002 het Cradle to Cradle principe: Waste is Food. Een ontwerper past het C2C principe toe. Hij ontwikkelt een wachtkamerstoel van 100 % karton met milieuvriendelijke lijmproducten. Een tweede ontwerper, ontwerpt een bureaustoel waarvan de onderdelen binnen 10 minuten te demonteren zijn in pure onderdelen van metaal en textiel. Een derde ontwerper geeft een ander inspirerend voorbeeld: “Je moet stoelen lezen als kunst, ook als is het concept stoel al uitgekauwd. Kijk nu in Eindhoven: daar groeien ze stoelen. De plant als stoel. Dat is de ontwikkeling naar iets nieuws. De stoel met wortels”. In de afgelopen tien jaar is een indrukwekkende hoeveelheid aan kennis en technologische toepassingen door C2C bedrijven opgebouwd, die wereldwijd navolging krijgt. De industrie en stedenbouwarchitectuur passen C2C op grote schaal succesvol toe. Wereldconcerns als Ford, Coca Cola en Nike gingen over op C2C technologie. In hoofdstuk 6 van het boek: Cradle to Cradle, staat een beschrijving van het inspirerende voorbeeld van een transformatie van wieg tot graf naar wieg tot wieg. De River Rouge Fabriek van Ford in Amerika, verandert in een eco-effectief organisch systeem. Hier is treffend omschreven welke impact C2C kan hebben als het concept volledig wordt doorgevoerd: “The company’s overarching decision is to become native to each place. From that decision , local solutions follow, are adopted and adapted elsewhere as appropriate, and are continually revised and refined, effecting a profound process of change that may ultimately embrace every aspect of what a company makes and how it is produced, marketed, sold and cycled on.”(Cradle to Cradle, p.164) Dit vergaande proces resulteert in klimaat neutrale gebouwen en productieprocessen. In China staan een twintigtal prestige projecten van openbare gebouwen op stapel of zijn al in gebruik genomen. Het C2C concept inspireert op dit moment een steeds groter wordende groep individuen. Onder hen is een groeiende groep enthousiaste ondernemers die met dit concept een duurzame manier van leven en zaken doen combineert. De digitale technologie en moderne communicatievormen zoals GPS en Internet scheppen een voorwaarde voor de groeiende kracht van ecologische intelligentie. Daniel Goleman introduceert met zijn begrip “groene intelligentie” een transparant geïnformeerd bewustzijn van elke schakel in het productieproces van iedere aankoop. Hij ziet daarin een duidelijke taak voor bedrijven weggelegd, als voorgeïnformeerde uitdragers van het aanbod. Kennis, ervaring en beleving komen vanuit alle domeinen in de samenleving in 11
  12. 12. Wereldbeelden van Wereldbedrijven het wereldwijde web terecht. Via het systeem van keurmerken zoals fairware, fairtrade, biologisch product, fsc en Max Havelaar kunnen bedrijven consumenten een vangnet bieden. We leven in een kennis- en informatiemaatschappij. Twitter, RSS en Linkedin zijn technieken die het menselijk kapitaal op een andere manier aanspreken. Ze verschaffen toegang tot een exponentiele bron van informatie, kennis en connecties. De tegenwoordige kennissamenleving vereist een andere inrichting en organisatie van processen. Een model dat niet meer aan tijd en plaats gebonden is en de hiërarchie van bestaande maatschappelijke instituties doorkruist. Een model dat gebaseerd is op het zelforganiserende principe. Individuen, groepen en organisaties plaatsen informatie of presenteren zich op het internet. Dezelfde gebruikers hebben omgekeerd toegang tot oneindige bronnen en parallelle werelden. Mensen vinden elkaar en verwijzen door naar anderen. Dit bevordert het nieuwe denken in verbindingen. Een ondernemer drukt het zo uit: “een heelheid van denken dat alles onderdeel van elkaar vormt, is en zal zijn. Voor mij is dat holistische van belang. Zie je de samenhang, zie je de samenwerking!” b. Begrippenapparaat Definities van begrippen veranderen, omdat ze meegaan met de manier waarop de mens het leven invulling geeft. Moderne producten, die in een voortdurende stroom aan technologische uitvindingen beschikbaar komen, veranderen de manier waarop mensen leven en zich uiten. De mobiele en op MSN veel toegepaste turbotaal is daar een goed voorbeeld van. Zo had ook het begrip ‘duurzaam’ twintig jaar geleden een andere betekenis dan men er vandaag aan geeft. Duurzaam had vroeger de betekenis van degelijkheid. Een duurzaam product ging langer mee. BMW en AUDI leverden duurzame auto’s. Woorden hebben bij oude denkers een andere betekenisinhoud dan bij nieuwe denkers. In de bouwsector is voor het ene bedrijf een kunststof kozijn een duurzaam recyclebaar product, terwijl duurzame alternatieven voor de duurzame leverancier hout en metaal zijn. De moderne betekenis van het woord duurzaam staat gelijk aan biologisch neutraal. Een product is duurzaam als het geen ecological footprint heeft. Verandering van gebruik van het begrippenapparaat veroorzaakt in de praktijk verwarring, onbegrip en irritatie. Er ontstaat een dilemma. Een ondernemer die zich graag duurzaam wil profileren, maar er vanwege het stoffige imago van af ziet: “Duurzaam wordt nooit nieuw! Het blijft geitenwollen sokken en wordt gezien als alternatief: punniken en breien”. Andersom komt ook voor. De filosoof Jaffe Vink geeft in het NRC Handelsblad van 6 september een voorbeeld van “zogenaamd duurzaam ondernemerschap” van TNT Post. De titel van het artikel is: “Duurzaam, duurzaam, duurzaam- en nu wil ik dat woord nooit meer horen”. Zijn conclusie over dit voorbeeld: Duurzaamheid is blijven praten over duurzaam ondernemen, (op)roepen tot duurzaam gedrag zonder eigen daadkracht. Oude denkers en nieuwe denkers spreken een andere taal. Een ondernemer verwoordt dit als volgt: “Ze praten over duurzaamheid zonder te weten waar het over gaat”. Oud woordgebruik wekt weerstand op bij nieuwe denkers. Ze voelen zich onbegrepen en spreken niet meer dezelfde taal. Ondertussen morrelen de vernieuwers aan de zekerheden van oude denkers, juist door de discussie aan te gaan. c. Andere denkorde Het computerspelletje Tetris illustreert heel aardig wat er in onze denkorde verandert. Er is een transformatie in gang gezet sinds de digitalisering zijn intrede deed. We zijn niet langer gericht op lineair denken in oorzaak en gevolg. We beheersen een multilineaire vaardigheid om parallelle lijnen te onderhouden en gelijktijdig van taken te switchen 12
  13. 13. Wereldbeelden van Wereldbedrijven (Outlook, MSN, Google, Word en Linkedin). Onze denkstructuur is perspectivisch waardoor we sneller en efficiënter verbindingen leren leggen. De blokjes die in het Tetrisspel als een stroom worden aangevoerd, kunnen vanuit elk perspectief benaderd worden door ze te draaien tijdens de val. Dit verschaft de speler een scala aan plaatsingsmogelijkheden door de positie van de blokjes, zo snel en vaak als mogelijk te veranderen. Het blokje valt ten slotte op de best mogelijke plaats. Dit probleemoplossende vermogen is een manier van leven geworden. Verschillende werelden en mogelijkheden die eerst onmogelijk leken omdat we ze niet konden zien, komen plotseling binnen bereik. We nemen ze mee in het waarheidsoordeel. Dat stelt ons in staat de waarheidstolerantie op te schroeven tot het ‘out of the box’ niveau van denken. Het is plotseling normaal geworden om exponentiele, collectieve of intergeneratieve belangen en effecten te betrekken in toekomstige scenario’s. Jos de Mul onderscheidt in Cyberspace Odyssee (p. 169-171) drie aspecten van de moderne ervaring. Dat zijn het navigerende karakter; iets onder verschillende coördinaten bekijken, het scheppende of ontwerpende karakter en het interactieve of virtuele karakter; de driedimensionale ervaring. Op deze manier ontsluiert de Mul een nieuwe dimensie van in de wereld zijn. De digitalisering brengt ons naar een caleidoscopisch wereldbeeld van een oneindig aantal mogelijke virtuele verschijningsvormen zoals, myspace, avatars en wereldwijde online-games die we tegelijkertijd ervaren als gedeelde werkelijkheid. Hoe verhoudt zich het nieuwe denken nu tot het ‘oude denken? Een ondernemer: “Er zijn een paar klanten waarmee ik een extreme klik heb, visionairder. Mensen die niet zo denken: daar moet je je op af stemmen” Een andere ondernemer reageert hier op: “er zijn maar weinig klanten waar mee discussie mogelijk is”. Het ‘nieuwe denken’ introduceert een nieuw soort transparantie tegen de achtergrond van een ‘oude’ blinde vlek. Dat heeft gevolgen want in het nieuwe denkraam worden prioriteiten herzien en waarden herijkt. Nieuwe denkers onderscheiden zich door conceptueel en in verschillende toepassingen te denken. Een ondernemer in merchandising licht in zijn bedrijf het assortiment promotionele kleding uit. Hij past het concept fairware toe, waardoor 60% van zijn handel in kleding ecologisch en maatschappelijk verantwoord is. Schakelt over op fairtrade koffie voor personeel en klanten. Introduceert duurzame verf in zijn drukkerij en voorziet het bedrijf van LED verlichting. Ontwikkelt en ontwerpt voor evenementen nieuwe duurzame promotieproducten. Een chocolatier neemt de inkoop onder de loep en schakelt over op biologische grondstoffen en fairtrade cacaobonen. Zijn producten voor komen voor 85% ecologisch en voor 99% maatschappelijk verantwoord op de toonbank te staan. Hij garandeert de hygiëne met biologische schoonmaakproducten. Introduceert biologisch afbreekbaar verpakkingsmateriaal en voert het flexibele werkritme in. Een communicatiebureau past het concept van bewustwording toe, door vlak voor de klimaattop in Kopenhagen een internetshoot te lanceren. De gemeente Groningen past dit zelfde concept toe, door haar inwoners een filmkaartje voor The Age of Stupid aan te bieden. Een ondernemer in LED-verlichting past het lease-concept toe op duurzame investeringen. Een koffieproducent past het klimaatneutrale concept toe, door de vrouwen van de koffie producerende boeren in Brazilie, uit te rusten met kleine oventjes. De houtconsumptie van deze boeren is gereduceerd met 70%. Een ondernemer plaatst een warmte terugwininstallatie en neemt andere energiebesparende maatregelen. Hij past het klimaatneutrale concept toe op zijn bedrijfsgebouw. Een ondernemer in tassen neemt het volledige productieproces in India onder de loep en verplaatst het naar China. Daar past hij het concept maatschappelijk verantwoord ondernemen toe, net als in de Nederlandse en Zuid-Amerikaanse vestiging van zijn onderneming. Een leverancier van verfproducten 13
  14. 14. Wereldbeelden van Wereldbedrijven stapt over op het C2C concept. Geeft adviezen aan collega’s in de bouwsector. Richt een actieve bedrijfsgroep op met collega’s die dezelfde eisen aan hun leveranciers stellen. Nieuwe toepassingen en technieken zijn direct toegankelijk en inzetbaar via de gebruikersgroep op internet en email. Hij organiseert inspirerende bijeenkomsten waar specialisten in MVO en C2C lezingen geven. De ongelimiteerde toegang tot informatie brengt in de moderne samenleving tegelijkertijd nieuwe beperkingen met zich mee. How much globalization can we bear? vraagt de filosoof Rudiger Safranski zich af. Wanneer we het overzicht kwijt raken, lopen we een risico te blijven steken in de bevestiging van oude patronen. Door innerlijke verdeeldheid voltrekt zich een proces van verharding. Nieuwe ontwikkelingen worden ervaren als problemen en bedreigingen. Immuniteit voor vernieuwing is het gevolg. Een nieuwe horizon met nieuwe mogelijkheden blijft onzichtbaar omdat de toegang is geblokkeerd. Safranski verwoordt het zo: “What happens with stimuli that do not elicit an output response in action? Hardened receivers of stimuli have perhaps rendered them harmless through the very process of hardening.”(pp.44,45) In de snel veranderende en globaliserende samenleving is defensieve zelfovertuiging niet langer uitgangspunt voor succes. Als we voldoende ecologische intelligentie ontwikkelen maken we een kans, volgens psycholoog Daniel Goleman. Radicale transparantie is de oplossing om de kloof tussen zakelijkheid en maatschappelijke dienstverlening te doorbreken. Goleman: “Dit antagonisme tussen zakelijke doelen en maatschappelijk welzijn schept een ogenschijnlijk onoplosbaar dilemma voor al die managers die zowel de aandeelhouders willen plezieren als de belangen van het publiek willen nastreven. Maar radicale transparantie verenigt deze schijnbare polariteiten: het eigen belang van een bedrijf valt samen met de belangen en waarden van de consument (p. 281)” d. Waardesystemen Nieuwe denkers spreken hun klanten aan op hun waardesysteem. Een ondernemer: “Ik ben iemand waar klanten naar luisteren, een belangrijke adviseur op mijn vakgebied en op het gebied van duurzaamheid. Het gaat helemaal niet over geld maar over de noodzaak met dit soort begrippen bezig te zijn. Daarom werken ze ook samen met ons.” Ondernemers die bezig zijn met duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen delen dezelfde passie en hebben interesse in elkaar. Er is een algemene weerstand tegen het huidige marktwaardesysteem waarin economisch rendement telt en winst in geld wordt uitgedrukt. De marktwerking is gebaseerd op winstmaximalisatie. Daar is de samenleving op ingericht. De overheid legt tegen de achtergrond van het kapitalistische model, regels op ter bescherming van de rechten van de burger. Het principe van duurzaamheid is gebaseerd op nutoptimalisatie. In een duurzame wereld is een betuttelende rol van de overheid niet effectief. De overheid kan voorwaardenscheppend zijn. Bedrijven zien voor zichzelf een verantwoordelijke rol weggelegd. Ze kunnen een vangnet bieden van eerlijke en gezonde producten, waardoor de consument minder in de gelegenheid komt ongezonde of foute producten te kopen. Daarnaast is voorleven effectief. Een ondernemer: “Een persoon als Michael Braungart straalt op zijn omgeving af door er gewoon te zijn, door eigen keuzes maar niet als uitgangspunt. Het zijn onbewuste leiders die volgelingen 14
  15. 15. Wereldbeelden van Wereldbedrijven creëren. Er ontstaat een onbewuste binding die een motiverende reactie opwekt”. Een andere ondernemer: “Het gaat over kiezen en gekozen worden, wat jezelf kiest, bepaalt of je gekozen wordt en door wie”. Een andere manier van denken impliceert een nieuwe soort bewustzijn. In Kuhns termen, revolutie impliceert inzicht en herkenning of voorschaduw van een nieuw paradigma. De leverancier van LED Verlichting doorbreekt de beperking van het heersende markteconomische systeem, door van een investering een bezuiniging te maken. Een slimme leaseconstructie zorgt er voor dat een duurzame investering direct als besparing ingezet wordt. Vanaf het moment van vervanging neemt het energieverbruik af met 70%. De besparing kan onmiddellijk worden ingezet als financiering. Nutoptimalisatie wint het van winstmaximalisatie. De waarden die bij nieuwe denkers prevaleren gelden onder een nieuw paradigma. Nieuwe denkers voeren zakelijke transacties uit in een ander speelveld. Zij ontwerpen een nieuw spel. In dit spel gelden andere regels, die zij met elkaar afspreken en doorvoeren. Ze creëren een nieuwe wereld, door een nieuw wereldbeeld. Iedereen die kennis maakt met het nieuwe spel wil er aan mee doen. Een ondernemer: “Als je eenmaal maatschappelijk verantwoord onderneemt, krijg je er meer zin in” Kuhn beschrijft de reactie op crisis als een onthulling van stereotyperingen waarbij kennis beschikbaar komt die nodig is voor een paradigmashift. “The …to show how crisis simultaneously loosens the stereotypes and provides the incremental data necessary for a fundamental paradigma shift. Sometimes the shape of the new paradigm is foreshadowed in the structure that extraordinary research has given to the anomaly”(p.89 SSR) Over de manier waarop een nieuw paradigma tot stand komt zegt Kuhn: “Let us note here one thing about it. Almost always the men who achieve these fundamental inventions of a new paradigm have been very young or very new to the field whose paradigm they change ... because these are the men who, being little committed by prior practice to the tranditonal rules of normal science, are particularly likely to see that those rules no longer define the game and to conceive another set that can replace them.”(p.90) e. Identiteit Waarmee identificeert de nieuwe denker zich? In de eerste plaats met gelijkgestemden. De nieuwe denker acteert vanuit betrokkenheid, openheid en passie en is kritisch. Authenticiteit en eigenheid vallen op. Onvoorwaardelijk vertrouwen en symmetrie zijn basisvoorwaarde van zakelijke relaties en nieuwe contacten. Een nieuwe denker stelt zich flexibel en leergierig op. Hij is gericht op oplossingen voor zichzelf en voor anderen en heeft er plezier in om kennis te delen. Hij is naar buiten gericht, denkt niet in problemen of schulden, maar in mogelijkheden of kansen. De nieuwe denker denkt conceptueel en in dynamische processen. Oplossingen die hij aandraagt zijn in het belang van velen. De nieuwe denker stemt zich positief af op nieuwe ontwikkelingen en maakt gebruik van nieuwe (technologische) mogelijkheden. Maakt gebruik van de kennis en perspectieven die hij door zijn verschillende rollen inneemt. Maakt gebruik van internetgroepen, neemt deel aan bijeenkomsten, lezingen en workshops en trainingen. Een nieuwe denker wordt gestuurd vanuit het collectieve en het bedrijfsbelang. Ontleent kracht en energie en inspiratie uit verbinding met anderen en gebruikt die in combinatie met zijn sturende 15
  16. 16. Wereldbeelden van Wereldbedrijven kracht om nieuwe uitdagingen aan te gaan. De stijl van de nieuwe denker is bewust handelen op basis van feiten en intuïtie. In moeilijke situaties overweegt hij eigen zekerheden en overtuigingen en toetst de flexibiliteit van anderen. Bereid om gegroeide praktijken fundamenteel ter discussie te stellen en te veranderen. Bereid er helemaal voor te gaan. Nieuwe denkers maken gebruik van de vrijheid die het ondernemerschap biedt. De ondernemer gebruikt deze ruimte om nieuwe werelden te ontdekken, nieuwe mensen te spreken en andere ervaringen op te doen. Dit stelt in staat afstand te nemen van weerstanden en problemen binnen het eigen bedrijf. De ondernemer is gewend de eigen handelingsruimte vanuit een ander perspectief te benaderen en weerstanden te onderwerpen aan kritische reflectie. Hij staat in open verbinding met zijn omgeving en neemt intentionele, toekomstgerichte verantwoordelijkheid voor zijn handelen. De nieuwe denker is te vangen met een mooi Indiaas woord “pucca” of puur. De nieuwe denker neemt zich zelf niet te serieus. Een ondernemer: “niet zo zwaar op de hand, positief graag, het draait om hartslag, echt en met passie” Een andere ondernemer: “Ik ben honderdduizend dingen en ik heb vele identiteiten”. Het devies: eerst geven dan nemen want investering levert op, met elkaar, plezier, passie en vriendschap. Deze profielschets kenmerkt het adaptieve vermogen om door middel van persoonlijke groei, nieuwe wegen in te slaan. Een nieuwe soort ethisch bewustzijn is in beweging. De bedrijfsdoelstellingen zijn gericht op nieuwe zekerheden: eerlijk, biologisch, milieuneutraal, transparant en verantwoord ondernemerschap. Middelen zijn gedeelde kennis, relaties en waarden. Eigendom staat niet langer centraal. Naast rationele afwegingen bepalen intuïties noodzakelijk de competentie om bredere doelstellingen te kunnen halen. Identificatie toont zich in de houding of attitude jegens bestaande waarden. De manier van zaken doen manifesteert zich als het onderscheidende vermogen. Kuhn zegt over de houding van de nieuwe denkers het volgende: “Confronted with anomaly or crisis, scientists take a different attitude toward existing paradigms, and the nature of their research changes accordingly. The proliferation of competing articulations, the willingness to try anything, the expression of explicit discontent, the recourse to philosophy and to debate over fundamentals, all these are symptoms of a transition from normal to extraordinary research. It is upon their existence more than upon that of revolutions that the notion of normal science depends.”(pp.90,91) 5. Uitkomsten van het onderzoek Ondernemers in het nieuwe paradigma lopen tegen problemen op. Er is gebrek aan awareness onder collega’s, klanten en zelfs onder vrienden en familie. Er is onbewust gedrag en ontkenning. Daarnaast is de levenscyclus van een product in de keten vaak ondoorzichtig, moeilijk toegankelijk en niet traceerbaar. We bevinden ons in een paradigmashift, vergelijkbaar met Kuhns fase van buitengewone wetenschap. Er is een oud en een nieuw soort gerichtheid. De nieuwe attitude van mondiaal, intentioneel en toekomstgericht leiderschap staat tegenover het oude principe van retrospectief ondernemerschap, waarin verantwoordelijkheid wordt opgevat als lof of blaam. Technologische ontwikkelingen bevorderen een nieuwe manier van denken. Ondernemers zijn ontwikkeld van een gesloten systeem dat in kleine gemeenschappen functioneerde, naar een toegankelijk en open systeem met mondiaal bereik. Internationaal ondernemen is 16
  17. 17. Wereldbeelden van Wereldbedrijven de standaard. Globalisering en mondialisering dringen door tot elke kier in de samenleving. Oude verwachtingen komen niet meer overeen met de werkelijkheid. Dit roept in eerste instantie weerstanden op die zich uiten in verzet. Uiteindelijk brengt de nieuwe aangepaste gerichtheid, andere ervaringsgebieden en perspectieven in zicht en binnen bereik. Er ontstaat een nieuw zelfbewustzijn met een andere opvatting van verantwoordelijkheid. Traceerbaarheid en transparantie in een open systeem van nieuwe communicatiemiddelen, heft beperkingen op en brengt nieuwe inzichten. De ondernemers spelen adequaat in op wijzigingen in de samenleving. Kuhn zegt hierover in SSR: “In science,... novelty emerges only with difficulty, manifested by resistance, against a background provided by expectation. Initially, only the anticipated and usual are experienced even under circumstances where anomaly is later to be observed. Further aquaintance, however, does result in awareness of something wrong or does relate the effect to something that has gone wrong before. That awareness of anomaly opens a period in which conceptueal categories are adjusted until the initially anomalous has become anticipated” Een nieuw paradigma kan niet worden afgedwongen. Het krachtigste argument is succesvol problemen uit het oude paradigma kunnen oplossen. Dat is de belofte die ondernemers met C2C en MVO uitdragen. Een paradigma is richtingbepalend voor de toekomst, zonder absolute zekerheden te bieden. Er is iets wezenlijk veranderd in de samenleving. De traditionele zakenwereld werd gekenmerkt door een concurrentieverhouding tussen bedrijven, die een uitstraling had op klant of consument. De moderne marketing creëerde een nog grotere afstand tussen producent en consument, door onbewuste emotionele en individuele verlangens aan te spreken. Er ontstond een asymmetrische verhouding tussen producent en consument, die uiteindelijk het waardesysteem van de burgers ondermijnde. De overheid ging daar in mee door dezelfde marketingmethodes te gebruiken. De moderne ondernemer onderscheidt zich door een nieuw verwachtingspatroon. Hij slaat een nieuwe richting en maakt het verschil. Hij richt zich op de mondiale en mondige burger die eigen keuzes maakt. De nieuwe denker baseert zijn business op een symmetrische verhouding met leveranciers, klanten en medespelers in de markt. Hoe vinden we ons zelf opnieuw uit? Keert de wal het schip? Milieucrisis en financiële crisis schudden de samenleving op. Welvaart staat op het spel. Herijking van waarden is het gevolg. Mensen worden uitgedaagd nieuwe prioriteiten aan te gaan en er ontstaat experimentele ruimte voor nieuwe denkers: wetenschappers, kunstenaars en ondernemers. Dit nieuwe domein blijkt voor een niet onbelangrijk deel door kleine en middelgrote ondernemers en hun bedrijven, opnieuw te worden uitgevonden. Zij leveren een bijdrage als voorlopers en koplopers en zetten een nieuwe verhouding neer tussen leveranciers, producenten, en consumenten. Ze laten de “ouderwetse”verhouding kantelen naar een modern symmetrisch systeem en voorzien het van een andere inhoud. Het oude denksysteem is gebaseerd op het selectieve idee van eigen (bedrijfs)belang. Dit blijkt niet langer stand te houden in de storm van krediet- en milieucrisis. De basis van het nieuwe denksysteem is vriendschappelijke samenwerking, geïnspireerd en geïnstigeerd door gedeeld en collectief belang. Van zakenpartner tot soulmates. Business is “puur” en van uit passie voor het eigen product, in de markt gezet onder een eigen concept. Deze ondernemers, ontwerpers en uitvinders herscheppen de mogelijkheidsvoorwaarden van een duurzaam en symmetrisch 17
  18. 18. Wereldbeelden van Wereldbedrijven waardesysteem voor consument en producent. Ze acteren bovenwettelijk. Ze eisen meer maatschappelijke verantwoordelijkheid op dan wettelijk verplicht, door medeburgers serieus te nemen. Verantwoordelijkheid wordt productief, omdat de ondernemer zich met deze houding tot een centrale waarde verplicht die uiteindelijk het meeste oplevert. We zijn er nog niet. Het intuïtieve bewustzijnsniveau van een grote groep burgers is nog onvoldoende ontwikkeld. Voor die groep doet goed voorbeeld wellicht goed volgen. Van Thomas Kuhn hebben we geleerd dat overtuiging niet werkt. Er is een sprong voor nodig om van het oude naar het nieuwe denken over te kunnen gaan. Inzicht, een open symmetrische houding, conceptueel denken en in verbinding staan met de wereld, zijn voorwaarden om een Gestaltswitch te kunnen bereiken. Er is ook goed nieuws. MVO en C2C is leuk! De kracht van het nieuwe denken zit in de aantrekkelijkheid. Het is de wet van de aantrekkingskracht. Alle ondernemers die wij uit de praktijk hebben gesproken zijn enthousiast. Zij ontlenen plezier en energie aan deze invulling van het ondernemerschap en hun praktijken werken aanstekelijk. 6. Conclusie . MVO, daar word je blij van en daar maak je anderen blij mee. Dit is een cyclisch wederkerig mechanisme. De beweging versterkt zich van binnen naar buiten en van buiten naar binnen. Het levert de grootst mogelijke hoeveelheid geluk op. De discussie over duurzaamheid is een schijndiscussie. Zodra je probeert mensen te overtuigen is discussie onmogelijk. Het is een verschil van paradigma. C2C is een radicale vorm van systeemdenken. Een uitdaging voor veel nieuwe denkers. Gezond, milieuneutraal, vernieuwend en aantrekkelijk. De onderzochte bedrijven zijn een werkplaats voor vernieuwing en hebben een cruciale rol in de transitie naar het nieuwe wereldbeeld. 6.1 Suggesties voor vervolgonderzoek. De resultaten van dit onderzoek moedigen aan om de rol van internationale bedrijven, die wereldwijde MVO spelers zijn, inzichtelijk te maken. Er is veel bekend over C2C filosofie en er zijn diverse toepassingen gevonden. Het is productief dit aanwezige potentieel voor iedereen eenvoudig toegankelijk te maken. De ethische consequenties van het nieuwe denken zijn veelbelovend. Het is interessant te onderzoeken welke sociale en psychologische factoren hierbij een rol spelen. 6.2 Conclusie Dit project was een zinnige exercitie. Uit de theorie van Thomas Kuhn blijkt dat overtuiging van een nieuw paradigma zinloos is. De praktijk wijst uit dat het nieuwe denken succesvol is. Dit succes manifesteert zich in aantrekkelijke bedrijfsvormen. Er is een nieuwe soort denken aan de orde; een proces dat onomkeerbaar is. Het onderscheidende vermogen van nieuwe denkers neemt toe door het eigen succes. Anne- Marie Rakhorst, (Zakenvrouw van het jaar, 2000) zegt in een interview in het Financieel Dagblad op 26 september 2009: “Ik vind dat je moet kijken naar de oplossingen. Een schuldgevoel, dat blokkeert. Ook de levensvreugde. Terwijl je wel het leven en de 18
  19. 19. Wereldbeelden van Wereldbedrijven schoonheid moet vieren… Duurzaam is als een steen in het water, waarvan de kringen steeds verder gaan.” Door zich te profileren en manifesteren komt het verschil tussen oude en nieuwe denkers steeds nadrukkelijker in beeld. Het is een mechanisme. We hebben het zicht op dit onderscheid nodig, om het eigen paradigma vanuit een ander perspectief te kunnen bezien. Er is een intuïtieve behoefte naar ontwikkeling van eigen talent en meerwaarde in dienst van een groter geheel. Een groeiende groep slaagt er in een succesvolle duurzame onderneming te leiden. Ze doen dat niet alleen. De moderne kracht van jongeren, bedrijven en zzp-ers is samenwerken door netwerken zoals linkedin, groepen, evenementen en bijeenkomsten. Zij ontmoeten elkaar, gaan in verbinding en wisselen onvoorwaardelijk, snel en adequaat kennis, ervaring en informatie uit. Er is voor ieder van ons een keuze. De slagvaardigheid en aantrekkelijkheid van dit nieuwe toekomstbeeld of bestendiging in vertrouwde oude systemen. Meekantelen of op de oude voet doorgaan. Het blijft een proces van lange adem maar het establishment heeft niet het eeuwige leven, leerde Max Planck ons al. (.) 19
  20. 20. Wereldbeelden van Wereldbedrijven 7. Literatuurlijst Tine Beneker, Mariette van Stalborch, Rob van der Vaart, Vensters op de Wereld, Canon voor wereldburgerschap, NCDO en Universiteit Utrecht, 2009 Michael Braungart en William McDonough, Cradle to cradle. Remaking the way we make things., North Point Press, New York, 2002. Financieel Dagblad, Interview met Annemarie Rakhorst, zakenvrouw van het jaar 2000, 26 september 2009. Michel Foucault, What is Enlightement? In Paul Rabinow (ed.), The Foucault Reader, Pantheon Books, New York 1989 (1984). Daniel Goleman, Groene Intelligentie. Het belang van ecologie voor een eerlijke markt, Uitgeverij Contact, Amsterdam/Antwerpen, 2009. Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, The University of Chicago Press,Chicago, third edition 1996. Stephen C. Lundin, Harry Paul and John Christensen, Fish. A Remarkable Way to Boost Morale and Improve Results., Hodder Headline, London, 2000. Jos de Mul, Cyberspace Odyssee, Klement, Kampen, 2002 NRC Handelsblad, Jaffe Vink Duurzaam, duurzaam, duurzaam – en nu wil ik dat woord nooit meer horen, 5 september 2009. Frits Prior, Guido Walraven, De wereld wordt kleiner als je groter wordt, 2009, NCDO APS Walraven, Amsterdam, 2009 Safranski Rudiger, How much globalization can we bear?, Polity Press, Cambridge, 2005. Carolijn Slottje, Scriptie Natuurlijk namaak, Biomimetica, en de manier waarop de Wereld van Ruimtelijk Ontwerp met oplossingen uit de natuur omgaat, 2008. Fons van der Velden, Wereldburgerschap, van Gorcum, 2007. 20
  21. 21. Wereldbeelden van Wereldbedrijven Bijlage Lijst van bedrijven: Bebeneficial, Zoetermeer www.bebeneficial.nl Citeq Biologics, Groningen www.citeqbiologics.com Carolijn Slottje, Groningen www.carolijnslottje.com De Klinker, Traningen Nieuwleusen www.hetgoede.nl Dox imagemakers, Joure, www.dox.nl Eco-style , Appelscha www.ecostyle.nl Global Fruit, Garijp www-globalfruit.nl Hanzedevelopment Drachten, www.hanzedevelopment.nl Megavista digitaal ontwerpbureau, www.megavista.nl Melle Koot Ontwerpen, Groningen www.mellekoot.nl MenzenMedia Emmen, www.menzenmedia.nl Neuteboom bv Almelo, www.neuteboom.nl Offizzline Joure, www.offizzline.nl Pare Tassen, Tynaarlo www.danielray.com PenP projects Groningen, www.p-p.nl Rodien de Maar Leeuwarden, www.rodien.com Royal Haskoning architekten, www.royalhaskoning.com Schlaman chocolade, Groningen, www.schlaman.nl Strawberry fields, Groningen, www.strawberryfields.nu Uniquelights, www.uniquelights.nl De Vries Schilders, Groningen, www.schildersdevries.nl 21

×