Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Studija opravdanosti teritorijalne promjene - Opština Župa

303 views

Published on

Studija opravdanosti teritorijalne promjene -Povraćaj statusa opštine Župa

Published in: Government & Nonprofit
  • Login to see the comments

  • Be the first to like this

Studija opravdanosti teritorijalne promjene - Opština Župa

  1. 1. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 1 STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA -OPŠTINA ŽUPA- ŽUPA, decembar, 2016. godine
  2. 2. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 2 SADRŽAJ I UVOD.................................................................................................................................................9 II GEOGRAFSKO-PRIRODNA OSNOVA ODRŽIVOSTI ŽUPE- OSNOVNI PODACI ........................11 2.1. Geografski položaj i granice Župe............................................................................................11 2.2. Podaci o teritoriji i naseljima.....................................................................................................12 2.2.1. Morakovo ..........................................................................................................................13 2.2.2. Bjeloševina........................................................................................................................14 2.2.3. Vasiljevići ..........................................................................................................................15 2.2.4. Kuta...................................................................................................................................16 2.2.5. Zagrad...............................................................................................................................16 2.2.6. Oblatno..............................................................................................................................17 2.2.7. Liverovići ...........................................................................................................................18 2.2.8. Bastaje ..............................................................................................................................19 2.2.9. Carine................................................................................................................................19 2.2.10. Jugovići ...........................................................................................................................20 2.2.11. Staro Selo........................................................................................................................21 2.2.12. Dučice .............................................................................................................................22 2.3. Klimatske karakteristike Župe ..................................................................................................23 2.3.1. Relativna vlažnost vazduha i oblačnost .............................................................................23 2.3.2. Padavine ...........................................................................................................................24 2.3.3. Vjetrovi ..............................................................................................................................25 2.4. Reljefne karakteristike..............................................................................................................25 2.4.1. Formiranje oblika reljefa ....................................................................................................26 2.4.2. Uticaj glacijacije na izgled reljefa .......................................................................................27 2.5. Biljni i životinjski svijet ..............................................................................................................29 III ISTORIJSKA OSNOVA ODRŽIVOSTI ŽUPE ................................................................................33
  3. 3. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 3 3.1. Župska istorija..........................................................................................................................33 3.2. Hronologija istorijskih događaja................................................................................................36 IV ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA I PERSPEKTIVE DALJEG RAZVOJA.....................................41 4.1. Prirodni resursi.........................................................................................................................41 4.1.1. Rudno bogatstvo ...............................................................................................................41 4.1.1.1. Ležište „Zagrad”..........................................................................................................44 4.1.1.2. Ležište “Đurakov do II”................................................................................................46 4.1.1.3. Ležište rude crvenih boksita ”Đurakov do I” ................................................................48 4.1.1.4. Ležišta rude crvenih boksita ”Blok br. 4”......................................................................50 4.1.1.5. Ležište “Štitovo II” .......................................................................................................51 4.1.1.6. Ležište "Biočki stan"...................................................................................................53 4.1.1.7. Vrijednost mineralne sirovine ......................................................................................55 4.1.2. Hidropotencijali..................................................................................................................56 4.1.2.1. Geomorfološke i hidrološke karakteristike sliva Gračanice..........................................56 4.1.2.2. Akumulacija Liverovići prostorna i ekonomska dimenzija ............................................59 4.1.2.3. Podzemne vode..........................................................................................................62 4.1.2.4. Prirodni izvori ..............................................................................................................63 4.1.2.5. Termalni izvori.............................................................................................................64 4.1.3. Šumski potencijal...............................................................................................................64 4.1.4. Turistički potencijali ...........................................................................................................66 4.1.4.1. Prirodni potencijali za razvoj turizma...........................................................................67 4.1.4.1.1. Maganik................................................................................................................68 4.1.4.1.2. Prekornica ............................................................................................................69 4.1.4.1.3. Lukavica sa Malim i Velikim Žurimom...................................................................70 4.1.4.1.4. Krnovska planina..................................................................................................72 4.1.4.1.5. Bjeloševska bara ..................................................................................................72 4.1.4.1.6. Zabran Kralja Nikole.............................................................................................73
  4. 4. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 4 4.1.4.1.7. Gradina ................................................................................................................73 4.1.4.2. Ambijentalni turizam....................................................................................................74 4.1.4.3. Sportsko-rekreativni turizam........................................................................................74 4.1.4.4. Lovno Ribolovni turizam..............................................................................................75 4.1.4.5. Biking turizam .............................................................................................................76 4.1.4.6. Vjerski i kulturno–istorijski turizam...............................................................................76 4.1.4.7. Naučni turizam............................................................................................................76 4.1.4.8. Zdravstveni turizam.....................................................................................................76 4.1.4.9. Speleološki turizam.....................................................................................................76 4.1.4.10. Agro turizam..............................................................................................................76 4.1.4.11. Zimski turizam...........................................................................................................78 4.2. Kulturno istorijsko nasleđe .......................................................................................................78 4.2.1. Jerinin Grad.......................................................................................................................79 4.2.2. Voltica ...............................................................................................................................80 4.2.3. Manastir Svetog Luke........................................................................................................81 4.2.4. Nikšin Kiljan.......................................................................................................................84 4.2.5. Nikšina ploča.....................................................................................................................85 4.2.6. Mramor Bana Ugrena ........................................................................................................85 4.2.7. Spomenik borcima palim na Sutjesci .................................................................................85 4.2.8. Crkva sv. Ilije na Lukavici ..................................................................................................85 4.2.9. Arheološki lokalitet Gradina...............................................................................................85 4.2.10. Ostaci stare crkve na Gradini...........................................................................................86 4.2.11. Čanuša-najstarija kuća u Župi .........................................................................................86 4.2.12. Crkva Sv. Stefana............................................................................................................86 4.2.13. Ostaci stare crkve u Vasiljevićima ...................................................................................86 4.2.14. Crkva sv. Jovana u Morakovu..........................................................................................87 4.2.15. Ostaci crkve u Miolju Polju...............................................................................................87
  5. 5. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 5 4.2.16. Spomenik Danilu Bojoviću...............................................................................................88 4.2.17. Župske nekropole i stećci ................................................................................................88 4.2.18. Viljajin most .....................................................................................................................89 4.2.19. Crkva bratstva Čvorovića.................................................................................................90 4.2.20. Stope Svetog Save..........................................................................................................90 4.2.21. Spomenik Crvenog Krsta.................................................................................................90 4.2.22. Crkva Sv. Jovana Preteče u Kutima ................................................................................91 4.2.23. Crkva svete Gospojine u Bjeloševini................................................................................91 4.2.24. Spomenik Dušanu Bojoviću.............................................................................................91 4.2.25. Ostaci crkvišta sv. Vasilija Ostroškog ..............................................................................92 4.3. Poljoprivreda............................................................................................................................92 4.4. Proizvodnja..............................................................................................................................96 4.5. Trgovina...................................................................................................................................96 4.6. Ustanove .................................................................................................................................96 4.6.1. Osnovna škola "Dušan Bojović".........................................................................................98 4.6.2. Zdravstvena ambulanta .....................................................................................................98 4.6.3. Pošta.................................................................................................................................98 4.6.4. Veterinarska ambulanta.....................................................................................................98 4.6.5. Organizacije civilnog društva.............................................................................................99 4.6.5. JPU ''Vrtić Mačak'' .............................................................................................................99 4.7. Putna infrastruktura..................................................................................................................99 4.7.1. Pokazatelji motorizacije ...................................................................................................103 4.8. Telekomunikacije ...................................................................................................................103 4.8.1. Fiksna telefonija ..............................................................................................................103 4.8.2. Mobilna telefonija.............................................................................................................104 4.8.3. Distribucija radio i TV programa.......................................................................................104 4.8.4. Internet............................................................................................................................105
  6. 6. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 6 4.9. Energetika..............................................................................................................................105 4.9.1. Niskonaponska mreža .....................................................................................................106 4.9.2. Javna rasvjeta .................................................................................................................106 4.9.3. Pravci daljeg razvoja elektroenergetske infrastrukture i energetike u Župi.......................106 4.10. Vodovodna infrastruktura.....................................................................................................108 4.11. Otpadne vode ......................................................................................................................109 4.12. Demografija .........................................................................................................................110 4.12.1. Naselja i stanovništvo....................................................................................................110 4.12.2. Domaćinstva..................................................................................................................111 4.12.3. Stanovništvo po starosti i polu .......................................................................................112 4.12.4. Stanovništvo po obrazovanosti......................................................................................113 4.12.4.1. Podaci o pismenosti................................................................................................114 4.12.5. Podaci o zaposlenjima...................................................................................................114 4.12.6. Stanovništvo po bračnom stanju....................................................................................115 V FISKALNA ODRŽIVOST OPŠTINE ŽUPA....................................................................................119 5.1. Prihodi ...................................................................................................................................119 5.1.1. Sopstveni izvori prihoda...................................................................................................119 5.1.1.1. Porez na nepokretnosti (711-7-1)..............................................................................119 5.1.1.2. Prirez porezu da dohodak fizičkih lica (711-7-6)........................................................120 5.1.1.3. Lokalne administrativne takse (713-1).......................................................................120 5.1.1.4. Lokalne komunalne takse (713-5) .............................................................................120 5.1.1.5. Naknada za uređivanje građevinskog zemljišta - komunalno opremanje (714-6) ......121 5.1.1.6. Naknada za postavljanje cjevovoda, vodovoda, kanalizacije, električnih, telefonskih, telegrafskih vodova, kablovskih, distributivnih sistema i sl.na opštinskom i nekategorisanom putu (714-8-9-1).....................................................................................................................121 5.1.1.7 Godišnja naknada za cjevovode, vodovode, kanalizacije, električne, telefonske, telegrafske vodove, kablovske, distributivne sisteme i slično na opštinskom i nekategorisanom putu (714-8-9-2).....................................................................................................................122
  7. 7. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 7 5.1.1.8. Naknada za korišćenje komercijalnih objekata kojima je omogućen pristup sa opštinskog i nekategorisanog puta (714-8-9-4)......................................................................122 5.1.1.9. Prihodi od novčanih kazni izrečenih u prekršajnom i drugom postupku (715-2-3) .....122 5.1.1.10. Prihodi od kamata za neblagovremeno plaćanje lokalnih prihoda (715-2-5)............123 5.1.2. Zakonom ustupljeni prihodi.............................................................................................123 5.1.2.1. Prihodi od poreza na dohodak fizičkih lica (711-1) ....................................................123 5.1.2.2. Porez na promet nepokretnosti i prava (711-3) .........................................................123 5.1.2.3. Naknade za korišćenje dobara od opšteg interesa-Naknada za korišćenje voda (714- 1-1)........................................................................................................................................123 5.1.2.4. Naknada za izvađeni materijal iz vodotoka (714-1-2) ................................................123 5.1.2.5. Naknada za zaštitu voda od zagađivanja (714-1-3)...................................................124 5.1.2.6. Naknada za korišćenje šuma (714-2-1).....................................................................124 5.1.2.7. Naknada za korišćenje rudnog bogatstva i mineralnih sirovina (714-2-2)..................124 5.1.2.8. Naknada za puteve-registracija drumskih motornih vozila (714-8-4) .........................125 5.1.3. Transferi od Egalizacionog fonda (742-6)........................................................................125 5.1.4. Bilans prihoda budžeta Opštine Župa..............................................................................137 5.2. Rashodi budžeta....................................................................................................................138 5.3. Fiskalni kapaciteti buduće opštine..........................................................................................140 VI ANALIZA PREDNOSTI TERITORIJALNE PROMJENE I NEDOSTATAKA ZADRŽAVANJA POSTOJEĆEG STATUSA (SWOT)..................................................................................................140 VII RAZLOZI ORAVDANOSTI TERITORIJALNE PROMJENE.........................................................142 VIII ORGANIZACIJA I OBLASTI DJELOVANJA...............................................................................145 8.1. Oblasti djelovanja buduće opštine..........................................................................................145 8.2. Organizacija opštinske administracije ....................................................................................147 IX OSNOVNI PRINCIPI I PRAVCI DALJEG RAZVOJA....................................................................149 9.1. Temelji budućeg razvoja Župe ...............................................................................................149 9.2. Pravci infrastrukturnog razvoja buduće opštine Župa.............................................................153 9.2.1. Planirani objekti...............................................................................................................153
  8. 8. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 8 9.2.1.1. Putna infrastruktura...................................................................................................153 9.2.1.2. Vodovodna infrastruktura..........................................................................................153 9.2.1.3. Planirani objekti.........................................................................................................154 9.2.1.3.1. Izgradnja Centra Župe........................................................................................154 9.2.1.3.2. Objekat Zgrada opštine Župa .............................................................................154 9.2.1.3.3. Objekat stari mjesni centar .................................................................................154 9.2.1.3.4. Objekat Domovi kulture ......................................................................................154 9.2.1.3.5. Objekat Stadion FK Župa sa pomoćnim objektom ..............................................155 9.2.1.3.6. Objekat Sportska hala ........................................................................................155 9.2.1.3.7. Objekat Hotel, bungalovi i teniski tereni..............................................................155 9.2.1.3.8. Objekat Mini hidroelektrana................................................................................155 9.2.1.3.9. Objekat Etno sela ...............................................................................................155 9.2.1.3.10. Objekat Pogoni za otkup i preradu mlijeka, voća, povrća i žitarica....................155 9.2.1.3.11. Objekat Benzinska pumpa i periona auta..........................................................155 9.2.1.3.12. Objekat Dom Starih ..........................................................................................156 9.2.1.3.13. Ostali objekti.....................................................................................................156 X PRAVNO POLITIČKA UTEMELJENOST TERITORIJALNE PROMJENE.....................................156 XI KORIŠĆENI IZVORI PODATAKA I INFORMACIJA......................................................................157 XII OSTALE INFORMACIJE.............................................................................................................159
  9. 9. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 9 I UVOD Župa se nalazi u srcu Crne Gore izdvajajući se svojim regionalnim položajem, specifičnim prirodnim karakteristikama i društveno-istorijskim značajem. Prostor Župe obuhvata, osim plodne ravnice dužine 16 km i širine 3 km i planinsko zaleđe-katune, što čini ukupnu površinu od 210 km2 , dajući u isto vrijeme kompaktnost cjeline i prirodnu raznolikost rasursa. Prije ukidanja statusa opštine 1954. godine Župa je obuhvatala širu oblast i u njenom sastavu su se nalazilo i naselje Bršno. Njena oblast se u periodu nastanka Župe prostirala od naselja Rubeža. Trenutno Župu sačinjava 12 naselja sa 1645 kuća u kojima po popisu iz 2011. godine živi 3714 stanovnika, što je značajan pad u odnosu na 2003. godinu kad je Župa imala 4038 stanovnika. Župa se, zbog blizine većih gradova u Crnoj Gori i nezaposlenosti koja postoji i pored velike eksploatacije resursa pretvorila u vikend naselje, tako da se procjenjuje da je broj stanovnika koji u danima vikenda žive u njoj oko 5000. Administrativno Župu sačinjava 12 naselja od kojih su sa desne strane Gračanice: Morakovo, Bjeloševina, Vasiljevići, Kuta, Zagrad, Oblatno, Carine, Bastaje i Liverovići, a sa lijeve strane naselja Dučice, Staro selo i Jugovići. Veliki procenat kuća je skoncetrisan u plodnijem dijelu ravnice. Proces povraćaja statusa Opštine Župa nastao je iz inicijative župskih intelektualaca i organizacija civilnog društva kako bi se zaustavio odliv stanovnika, stvorila nova radna mjesta, napravila organizacija osnovnih poslova u cilju podizanja kvaliteta življenja, povećala vrijednost kraja i održivo upravljalo bogatim župskim resursima. Nespremnost Opštine Nikšić da sredstva koja sleduju Župi uloži za njen razvoj bio je jedan od faktora pokretanja inicijative. Proces povraćaja statusa Opštine Župa počeo je pojedinačnim razgovorima sa predstavnicima svih NVO iz Župe, predstavnicima Savjeta MZ Župa, predstavnicima političkih partija, istaknutim Fotografija Župe tridesetih godina XX vijeka
  10. 10. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 10 pojedincima, privrednicima, Župljanima koji žive izvan Župe, ali i razgovorima sa stanovnicima Župe. Na ovim sastancima dogovoreno je da se formira organizacija ''Župa u srcu'' koja bi preuzela kompletan posao oko izrade strategije i formalizovanja inicijative kroz crnogorske institucije, sve do ostvarivanja cilja i promjene Zakona o teritorijalnoj organizaciji i povraćaja statusa kojeg je Župa izgubila 1954. godine. Ukidanje statusa Opštine Župa 1954. godine negativno se odrazilo na njen privredni i društveni razvoj. Zapostavljenost sjevernog regiona praćena centralizacijom i nemilosrdnom eksploatacijom resursa naročito je pogodila Župu. Oko 28.000.000 tona izvađene rude boksita, od većinom plodne zemlje, stvorili su sa sobom 92 hektara izrovane i neplodne zemlje na 5 rudokopa čija rekultivacija nikada nije završena. Ovaj otpad ima različite fizičke i hemijske karakteristike, usled čega postoje i različite mogućnosti zagađenja prirodne okoline. Iako su po Zakonu o rudarstvu sredstva od koncesije trebala da pripadnu mjestu u kojem se vrši eksploatacija to se nije desilo, tako da je Župa umjesto koncesije od otprilike 27 miliona, koliko je sledovalo od početka rada rudnika, dobila samo velike ekološke probleme. Šezdeset jednogodišnjom eksploatacijom rude poremećeni su seoski izvori, putevi oštećeni, podzemne vode pomiješale su se sa otpadnim iz rudokopa, a od eksplozija u rudnicima, koji se u pojedinim mjestima Župe nalaze u neposrednoj blizini njihovih kuća, ispucali su objekti. Župa ništa bolje nije ''prošla'' ni nakon izgradnje vještačke akumulacije Liverovići. Izgradnjom akumulacije potopljeno je najmanje 150 ha najplodnije župske zemlje, a od godišnje potrošnje od 13.000.000 m3 koliko je trošila Željezara Nikšić u tehnološkom procesu od 1957. godine nije vraćeno u Župu bukvalno ništa. Ista situacija je bila i sa eksploatacijom miliona kubika šumske građe, koja je odvezena sa župske zemlje. Nekontrolisana eksploatacija šume sa ovih područja, ali i veliki požari doveli su do smanjenja šumskog fonda. U Župi je i dugo vremena radila i asfaltna baza iz koje su odvezeni milioni kubika materijala. U jednom periodu intezivno se obavljala i eksploatacija pijeska od čega ovaj kraj nije imao koristi već samo velike štete. Ukidanjem opštine Župa ne samo što nije iskoristila ni dio resursa kojima su izgrađivani Nikšić i Crna Gora, već se to snažno odrazilo i na broj stanovnika što nepobitno pokazuju statistički podaci. Gubitkom statusa opštine dolazi do stagnacije i smanjenja porasta broja stanovnika na nivou čitave Župe, a u naseljima gdje rudnik započinje svoju eksploataciju i do drastičnijeg pada. Zaboravljena u ekonomskim planovima razvoja, planovima razvoja turizma, planovima rekultivacije industrijskog otpada, planovima zaštite i unapređenja životne sredine, Župa traži rešenje opstanka stanovnika ovog kraja. Povraćaj statusa opštine i uspostavljanje efikasne lokalne samouprave omogućiće stvaranje organizacije u skladu sa potrebama lokalnog stanovništva i održivim razvojem. Formiranjem efikasne lokalne samouprave, uz naplatu svih planiranih prihoda i domaćinsko gazdovanje, započeće se sa Župa, 2016. godine
  11. 11. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 11 rešavanjem nagomilanih ekonomskih i društvenih problema, ali i izradom strateških dokumenata i planova budućeg razvoja. Bogatstvo resursima uz dalji razvoj infrastrukture, zajedno sa bogatom tradicijom sa pravom svrstavaju ovaj kraj u najljepše i najbogatije održive predjele Evrope. Župa je oblast koja bi sa održivim korišćenjem resursa i ispravnom razvojnom politikom mogla za kratko da postane generator novih zaposlenja i zaustavljanja trenda odseljavanja stanovništva. Pravni osnov za inicijativu povraćaja statusa Opštine Župa sadržan je u Ustavu, Evropskoj povelji o lokalnoj samoupravi i odredama Zakona o teritorijalnoj organizaciji Crne Gore, koji je usvojen 02.11.2011. godine i koji daje precizne i jasne odrednice na putu organizovanja i formiranja nove opštine čime su, uz sve prethodno navedeno, stvoreni preduslovi za početak procesa povraćaja statusa. II GEOGRAFSKO-PRIRODNA OSNOVA ODRŽIVOSTI ŽUPE - OSNOVNI PODACI 2.1. Geografski položaj i granice Župe Župa se nalazi u središnjem dijelu Crne Gore i izdvaja se svojim regionalnim položajem i specifičnim prirodnim karakteristikama, koji joj garantuju ravnomjeran održivi razvoj. Ona dobrim dijelom predstavlja kotlinu koju je usjekla rijeka Gračanica stvarajući plodnu ravnicu umjerene klime, nadmorske visine 696 do 850 metara, izuzetno pogodnu za razvoj poljoprivrede. Planine koje je okružuju, prosječne nadmorske visine oko 1500 m predstavljaju bogatstvo različitosti u geografskom i prirodnom obliku stvarajući prirodne pogodnosti za razvoj različitih vidova turizma. Župa se nalazi na prelazu između dubokog krša i fluviokrša, gdje južni i jugozapadni dio ima sve karakteristike krškog pejzaža (tipična krška vegetacija), dok je istočni i sjeveroistočni prostor obrastao veoma bujnom šumskom vegetacijom. Iako ovo bogatstvo različitosti još uvijek nije do kraja istraženo, pouzdano se zna da se u ovom dijelu Crne Gore nalaze endemične biljne i životinjske vrste kojih samo ima na par mjesta u Evropi. Pogled na Župu i rudokope
  12. 12. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 12 Granica kotline sa sjevera počinju od zaravni Kutskog brda (1477m), Štitova i Maganika nastavljajući se prema sjeveroistoku ka Skorinu vrhu (1602m) i Braniku (1689m), zatim ka Prekornici (1927m), Kablenoj glavi (1473m), Zakamenju (1374m), a sa južne strane Viševcu (1349m) i Stražištima (1351m) i sa zapada ograničavajući je strmim odsjecima Kablene glavice (1151m). Područje koje pripada Župi znatno je veće od kotlinskog dijela i ono obuhvata velike planinske zaravni Konjsko, Skladna i Lukavicu, koje zajedno sa planinskim divovima: Velikim Žurimom (2034m), Malim Žurimom (1934) i Borovnikom (1935m), pa preko Kapetanovog jezera predstavljaju najsjevernije oblasti župske teritorije. Ove zaravni zbog svojih prirodnih karakteristika predstavljaju idealna područja za razvoj agro i planinskog turizma, dok se prostor Lukavice, zbog svoje posebnosti nalazi na listi kandidata za zaštićene oblasti. 2.2. Podaci o teritoriji i naseljima Župa Nikšićka, kakav je postojeći administrativni naziv, je u administrativnom pogledu podijeljena na 12 naselja: Morakovo, Bjeloševina, Kuta, Zagrad, Oblatno, Carine, Bastaje i Liverovići, Dučice, Vasiljevići, Staro Selo i Jugovići. Svako naselje se sastoji iz više zaselaka, sa gusto zbijenim kućama. Administrativni centar Župe je u mjestu Miolje Polje i u njemu se trenutno nalazi mjesna kancelarija, medicinska ambulanta, pošta, objekti ZZ Župa u stečaju, lokal i par prodavnica mješovite robe. Ranije su se kuće i pomoćni objekti najviše gradili dalje od doline, da bi se zaštitilo plodno zemljište, kako bi se ono moglo iskoristiti u poljoprivrednoj proizvodnji. Neadekvatnim planiranjem jedan dio poljoprivrednog zemljišta je izgubljen, pošto se danas kuće grade i u ravnici. Zaseoci su pretrpani i mnoge se porodice preseljavaju i grade kuće na najplodnijem zemljištu. Prije I svjetskog rata imućni seljaci u Župi imali su kuće po ugledu na gradske kuće onog vremena. Pravljene su na sprat i od kamena. Prizemlje je služilo za smještaj stoke, a gornji sprat za stanovanje. Kuće siromašnih seljaka slične kolibama na katunima, bile su prekrivene slamom. Kod većine kuća gornji sprat nije bio izdijeljen, nego se kuća sastojala iz jedne prostorije. Namještaj je bio siromašan, a svodio se na stvari od drveta (posuđe, trpeze, kreveti i sl.). Danas su se uslovi života znatni promijenjeni što je imalo za posljedicu promjene spoljašnjeg i unutrašnjeg izgleda kuća. Većina kuća danas se sastoji od više prostorija. Pored stambenih tu se nalaze i pomoćni objekti, štale za stoku i zgrade za smještaj poljoprivrednih proizvoda, alata i mašina. Granice naselja Župe
  13. 13. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 13 2.2.1. Morakovo Morakovo se nalazi u istočnom dijelu Župe i po katastru ima površinu od 35,38 km2. Po popisu iz 2011. godine broj stanovnika je 336, što čini 9,50 stanovnika na km2 . Dolina Morakova je uska i ima oblik glečerskih valova sa strmim visećim stranama, naročito prema Štitovu. Na izgled reljefa u naselju Morakovo veliki uticaj su imali fluvioglacijalni procesi. Vidljivi su ostaci morena kuda se kretao lednik ka donjem dijelu Župe. Naselje, koje se dijeli na Gornje i Donje Morakovo, se formiralo u dolini rijeke Gračanice. Postoji mišljenje da je na prostoru Morakova nekad postojalo jezero, koje je nastalo poslije otapanja lednika i da je naselje po tom jezeru (″moru″ nazvano u narodu) dobilo i ime Morakovo. U prilog tvrdnji o postojanju jezera ide i glina u morenama na teritoriji Morakova. Kasnije je rijeka Gračanica probila čeonu morenu i usjekla svoje korito u nju i tim putem je jezero oteklo. Ne postoje precizni podaci kada se prvi put pominje naselje Morakovo. Ipak se zna da je bilo naseljeno i u srednjem vijeku, što dokazuju ostaci srednjevjekovnog utvrđenja zvanog u narodu kao Jerinin grad. Po legendi gradila ga je žena Đurđa Brankovića u narodu zvana kao prokleta Jerina. Međutim ova legenda se ne temelji na istorijskim izvorima. Zna se da je u srednjem vijeku kroz Župu prolazio važan trgovački put od Onogošta do Brskova i da je utvrđenje u Morakovu služilo kao zaštita tom važnom trgovačkom putu. Pojedini naučnici tvrde da je Jerinin grad podignut još u rimsko doba. Dr. Erdeljenović i Vuk Karadžić smatraju da je grad podigao Ivan Crnojević za odbranu od Stjepana Kosače. Međutim iz povelje koju je dobio Herceg Stjepan saznajemo da se ovaj grad zvao Susjed i da je pripadao Herceg Stjepanu. U tim poveljama iz 1444. i 1454. godine upućenih od aragonsko-napuljskog kralja Alfonsa i u povelji od 1448. godine od rimskog cara Fridriha, o Susjedu se govori kao o rimskom vojnom utvrđenju. Poslije pada pod Turke taj grad gubi svaki značaj i biva prepušten zubu vremena. Morakovo se u turskim tefterima (popisima) prvi put pominje 1477. godine. Pretpostavlja se da su prvi naseljenici u Morakovu bili su Iliri, zatim Lužani i Sloveni, koje su kasnije potisnuli pleme Nikšići. Većina današnjih stanovnika Morakova vode porijeklo po narodnom predanju iz Vasojevića. Pogled na Gornje Morakovo
  14. 14. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 14 O broju stanovnika u naselju Morakovu i broju domaćinstava nemamo sigurne podatke sve do popisa iz 1948. godine kada je u Morakovu živjelo 422 stanovnika u 90 domaćinstava. Godine 1961. broj stanovnika u Morakovu je iznosio 430 u 94 domaćinstva, dok je 2003. godine bilo je 383 stanovnika u 110 domaćinstava. Demografski podaci jasno pokazuju na primjeru Morakova pad i stagniranje broja stanovnika ukidanjem statusa opštine 1954. godine. Odseljavanje iz Morakova, izraženo pogotovo sa početkom industrijalizacije i prelaskom u veće gradove velikog broja mladih ljudi karakterisalo je poslijeratni period ovog naselja. U periodu 1971. i 1981. godine imamo stagnaciju broja stanovnika, da bi već na početku 1991. godine bio zabilježen pad broja stanovnika koji se blaže nastavio i na popisu iz 2003 godine. Da se trend pada broja stanovnika nastavio, čak i jačim intezitetom, govori i podatak o broju stanovnika sa popisa iz 2011. godine. Dodatni uzrok pored odseljavanja iz Morakova je i pad prirodnog priraštaja posljednjih 20 godina što se vidi i na podacima iz broja učenika u područnom odjeljenju osnovne škole ″Dušan Bojović″. Školske 1960/61 godine bilo je upisano 93 učenika u područnom odjeljenju u 4 razreda. Godine 1981/82 u Morakovu je školu pohađalo 52 učenika. Školske 1991/92 godine školu u Morakovu pohađalo je 46 djece, a 1999/2000 svega 20 učenika. Ovi podaci jasno govore koliki je pad u broju stanovnika pogotovo najmlađih godišta u Morakovu. Razlog većeg iseljavanja stanovništva iz Morakova su i udaljenost od grada, hladnija klima u odnosu na ostatak Župe, manje plodnog zemljišta, višedecenijsko neulaganje u infrastrukturu ovog naselja, ali i visoka stopa nezaposlenosti. 2.2.2. Bjeloševina Bjeloševina se nalazi zapadno od Morakova sa desne strane rijeke Gračanice i istočno od naselja Vasiljevići. Očuvani tragovi morena i jak uticaj glacijacije na izgled terena je veoma prisutan. Ovo naselje prvi put se pominje u turskom popisu iz 1477. godine. Ovo je jedino naselje u Župi koje se pominje u toponimima srednjevjekovne Zete. Ime je dobilo po Bjelošu koji je, po predanju bio praunuk Nikšinog sina Gezimira. Tačno je utvrđeno da je poslije dolaska plemena Nikšići u ove krajeve i potiskivanjem Lužana ovo naselje naseljeno od strane Nikšića. Bjeloševina ima površinu od 7,86 Pogled na dio Bjeloševine
  15. 15. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 15 km2 , a 2011. godine je živjelo 217 stanovnika, pa proizilazi da je gustina naseljenosti iznosila 27,60 stanovnika po km2 . U Bjeloševini je primijetan blagi porast stanovništva u periodu 1948-1954. godine poslije čega dolazi do pada stanovništva do 1971. godine, da bi na popisu iz 1981. opet bio primijetan kratkotrajni porast stanovništva. Razlozi su slični kao i u slučaju Morakova, ukidanjem opštine, odlaskom u gradove mladog stanovništva, zapošljavanjem u fabrikama i njihov ostanak u većim gradovima. U periodu 1991-2003. godine dalji pad je uzrokovan i smanjenim natalitetom uz istovremeni nastavak odseljavanja, da bi se po popisu iz 2011. godine taj broj blago povećao. Interensantan je i porast broja domaćinstava u oba naselja koji je karakterističan i za sva druga naselja Župe. Do toga je došlo usljed dijeljenja porodica. Ranije u domaćinstvu zajedno su živjeli po nekoliko braće sa porodicama tj. nijesu se ''dijelili''. U kasnijem periodu pogotovo od 60-tih godina, porodice gdje živi više braće, različitih generacija (otac, majka i njihovi potomci) zajedno postaju rijetke tako da svaki od potomaka pravi svoje domaćinstvo što objašnjava i porast broja domaćinstava. 2.2.3. Vasiljevići Vasiljevići se nalaze zapadno od Bjeloševine, a istočno od sela Kuta. Južno od Vasiljevića se nalazi administrativni centar Župe, Miolje Polje. Vasiljevići su po površini veće naselje od Bjeloševine, ali imaju manje stanovnika. Glacijalni tragovi su manje izraženi u Vasiljevićima, a južni dio naselja se širokom ravnicom otvara ka centru Župe. Vasiljevići se prvi put pominju u dokumentima iz XIX vijeka. Po predanju tadašnje naselje je dobilo naziv po nekom Vasilju koji je tu u prošlosti živio. Katastarska površina ovog naselja je 17,87 km2 i tu je po popisu iz 2011. godine živjelo 116 stanovnika ili 6,50 stanovnika po km2 . Iz ovoga proizilazi da su Vasiljevići najslabije naseljeno naselje u Župi sa izraženim padom broja stanovnika. Kao i u drugim naseljima u Župi i ovdje je došlo je do rasta stanovništva u periodu 1948-1961. godina, s tim što je blagi rast nastavljen sve do 1981. godine. Opadanje broja stanovnika u periodu poslije 80-tih i slabiji rast od Pogled na Vasiljeviće
  16. 16. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 16 očekivanog imaju isti uzrok kao i u ostalim naseljima. U Vasiljevićima se bilježi blagi porast stanovništva na popisu iz 2003 godine, da bi do popisa 2011. godine broj stanovnika drastično opao. 2.2.4. Kuta Kuta su po broju stanovnika najveće naselje u Župi. Po popisu iz 2011. godine u Kutima je živjelo 846 stanovnika. Katastarska površina iznosi 35,24 km2 , pa broj stanovnika po kilometru kvadratnom iznosi 24. Kuta se prostiru istočno od Vasiljevića, a zapadno do Carina. Preko Puste strane povezana su sa naseljem Zagrad, a na sjeveru ih ograničava Kutsko brdo. Kuta se pominju u popisu iz 1477. godine kao naselje u kome je baština vojvode Batrića. Reljef ovog naselja je razuđen, većina terena je brdovita i blago razuđena i sa plodnim zemljištem. Veliki problem zbog nagiba terena predstavlja erozija terena tokom velikih kiša. U Kutima živi veliki broj bratstava. Kuta se dijele na Gornja i Donja Kuta. Gornja Kuta zbog težeg terena i sa manje plodne zemlje su dugo bila nenaseljena, dok su danas Kuta mnogo razvijenija i sa više uslova za život. Stanovništvo Kuta relativno brzo raslo u periodu 1948-1961. godine i ono je nastavilo da raste sve do 1971. godine kada do sledećeg popisa imamo blagi pad stanovništva, koji se nastavlja sve do 2003. godine. Najveći pad imamo u periodu 1971-1981 od kada se pad usporava, da bi bio izraženiji u 2011. godini. Razlozi su isti kao i u već navedenim naseljima. 2.2.5. Zagrad Zagrad se nalazi sjeverno od župske doline i sa juga je odvojeno od ostatka Župe brdima Gradina i Dubrava. Zagrad ima katastarsku površinu od 12,18 km2 i na toj toj površini živjelo je 2011. godine 357 stanovnika ili 29,30 st/km2 . Zagrad se prvi put pominje 1477. godine kao naselje gdje zimuje pleme Nikšići. Naziv je dobio po tome što se Pogled na dio Kuta Naselje Zagrad
  17. 17. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 17 nalazi iza brda Gradina na kojoj je postojalo staro rimsko i srednjevjekovno utvrđenje, koje ni do današnjih dana nije do kraja istraženo. Najveći dio današnjeg stanovništva Zagrada vodi porijeklo od plemena Nikšića. Po popisu iz 1948. godine na Zagradu je živjelo 436 stanovnika. Dosta neuobičajeno je bilo kretanje stanovništva Zagrada i ono je većinom povezano sa aktivnostima na eksploataciji rude. Povećanje broja stanovnika imamo za čitavi period 1948- 1971. godina. U periodu 1971-1981., pa sve do 2011. godine vidan je veliki pad broja stanovnika. Stanovništvo se odseljava u periodu 70-tih godina zbog otvaranja kopa Rudnika Boksita kada je vršena eksproprijacija zemljišta, pa se veliki broj stanovnika odselio u Nikšić. Seljenje stanovništva se nastavlja i 80-tih godina sa daljom ekspoprijacijom i širenjem kopova rudnika Boksita. To je takođe uz pad prirodnog priraštaja rezultiralo značajnim padom broja stanovnika. 2.2.6. Oblatno Oblatno se nalazi zapadno od Zagrada pokraj puta Krstovače – Zagrad, južno ga ograničava brdo Dubrava (1045m), a sjeverno brdo Debeli Krš (1998m). Prvi put se pominje tek u XIX vijeku i ranije je bilo Liverovićki katun. Ono je smješteno u malom polju, katastarske je površine 8,36 km2 , a 2011. godine imalo je 96 stanovnika ili 11,48 stanovnika po km2 . Iz tabele se jasno vidi kretanje broja stanovnika za period 1948-2011. Od 1948. do 1961. imamo konstantan rast stanovnika da bi od 1961. do 1971. bio zabilježen drastičan pad stanovništva koji se nastavio sve do 1991. godine da bi stanovništvo tek u periodu 1991. – 2011. prestalo da opada. Dio naselja Oblatno
  18. 18. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 18 Uzroci takvog stanja su veliko iseljavanje stanovnika u periodu poslije 60-tih godina sve zbog odseljavanja u Nikšić, zbog surovijih klimatskih uslova na Oblatnu u odnosu na ostatak Župe, manjom količinom obradivog zemljišta i težim uslovima za život. Poslije otvaranja rudnika Boksita veliki dio stanovnika Oblatna odselio se u Nikšić, da bi tek u periodu 1991.– 2011. godine bilo smanjeno odseljavanje iz Oblatna usled smanjenja zapošljavanja u Nikšiću i sve teže ekonomske situacije, što je natjeralo jedan dio mladog stanovništva da ostane na selu, što je uzimajući u obzir sadašnje stanje samo privremenog karaktera do nekog novog talasa odseljavanja. 2.2.7. Liverovići Liverovići su najzapadnije naselje u Župi. Od Nikšića je udaljeno 10 km. Na istoku se graniči sa Bastajima dok se sjeverno uzdižu obronci Dubrave (939m). Na teritoriji naselja Liverovići 1956. godine podignuta je brana i jezero ″Liverovići″ čime su potopljene velike površina plodnog zemljišta. Katastarska površina Liverovića nije posebno računata, već se u katastarsku površinu računaju i sela Carine i Bastaje. Zajedno imaju površinu od 24,06 km2 , a godine 1948. na toj teritoriji u sva tri sela živjelo je 760 stanovnika ili 32 st/km2 , a 2011. godine 638 stanovnika ili 26,50 stanovnika po km2 . Liverovići su ime dobili po nekom svom istaknutom stanovniku koji se zvao Liver ili Oliver. Kao naselje pod tim imenom se pominje tek u novije vrijeme. U turskom popisu iz 1477 godine pominje se Glušje selo, dio Liverovića, kao naselje gdje zimuju vlasi Nikšići. U ovom naselju postoje i ostaci starog rimskog vodovoda. Najbolje poljoprivredne površine naselja Liverovići su potopljene 1956. godine izgradnjom brane ″Liverovići″. Liverovići se na zapadu pružaju do brane ″Liverovići″. Put Nikšić-Morakovo prolazi obodom jezera Liverovići. Glavnina naselja se nalazi sa obje strane puta i obodom jezera Glušje selo dio Liverovića se nalazi i sa južne strane jezera. U Liverovićima u periodu 1948-1961. godine došlo je do velikog pada stanovništva iz razlog što je 1956. godine poplavljen veliki dio tadašnjeg sela i plodnog zemljišta. Prilikom eksproprijacije zemljišta veliki dio stanovnika Liverovića se odselio u Nikšić i druge gradove i u druge djelove Župe. Godine 1961-1971. i dalje je primjetan pad Dio naselja Liverovići
  19. 19. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 19 stanovništva da bi tek u periodu 1971-1981. godine došlo do izvjesnog oporavka i rasta stanovništva. Poslije 1981. godine primjetan je pad stanovništva odseljavanjem i padom prirodnog priraštaja naročito izraženim u 2011. godini 2.2.8. Bastaje Položaj Bastaja je u ravnici, na zapadu je naselje Liverovići, a na istoku Carine. Bastaje ili Bastasi, kako je drugo ime naselja, je sve do kraja XIX vijeka bilo dio Liverovića. Naseljavali su ga Bastasi, doseljenici iz stare Crne Gore, a naselje je dobilo ime po njihovom tadašnjem prezimenu. Bastaje je smješteno uz ravnicu sjeverno od doline Gračanice, na plodnom i ravnom zemljištu. Bastasi su se većinom doselili iz Čeva u XVI vijeku. Godine 1948. u Bastajima je živjelo 89 stanovnika u 17 domaćinstava, a 2011. godine 172 stanovnika. Kretanje broja stanovnika u Bastajima pokazuje, za razliku od nekih drugih župskih naselja, gotovo stalan rast. Rast je bio brži od 1948-1961 godine, a period od 1961-1981. je period blagog rasta stanovništva. Da bi u periodu 1981-2011. broj stanovnika u Bastasima imao konstantan i brži rast. Jedan od uzroka je i povoljnija klima (u odnosu na viši istočni dio Župe), plodno i ravno zemljište, blizina glavnog puta, što uzrokuje manja odseljavanja stanovništva. 2.2.9. Carine Carine se nastavljaju zapadno od Kuta, a istočno od Liverovića. Sa sjeverne strane ih zatvaraju visoki obronci Gradine (1058m), a na jugu rijeka Gračanica. Carine imaju blažu klimu u odnosu na istočni viši dio Župe, dugotrajnije osunčavanje u toku dana i dosta ravnice. Prema predanju ime je dobilo po tome što je nekada na prostoru današnjeg sela Carine, vršeno carinjenje robe koja je preko Pogled na naselje Bastaje Carine Naselje Carine
  20. 20. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 20 Župe dovožena u Nikšić i izvožena iz Nikšića istim putem. Sve porodice iz naselja Carine doselile su se u proteklih sto pedeset godina u Župu iz drugih krajeva Crne Gore. Za prijašnje stanovnike ovoga sela nemamo sigurnih podataka. Godine 1948. u Carinama su živjela 163 stanovnika u 34 domaćinstva, a godine 2011. 187 stanovnika u 48 domaćinstava. U Carinama se kao i u ostalim naseljima bilježi rast 1948 -1961. godine, ublažen zbog odseljavanja za period 1971-1981. godine, pa i dalje do 1991. godine imamo dalji pad stanovništva. Iz razloga odseljavanja i smanjivanja prirodnog priraštaja. Međutim, na popisu od 2003. godine primjetan je rast stanovništva. Za razliku od ostalih dosad prikazanih naselja, izuzev Vasiljevića, ovo je bio najveći rast stanovništva. Razlozi za rast stanovništva u Carinama su plodna zemlja, blizina glavnog puta Nikšić-Morakovo koji prolazi kroz naselje, smanjenje zapošljavanja u Nikšiću i ostanak dijela mladog stanovništva. 2.2.10. Jugovići Jugovići se nalaze zapadno od naselja Starog Sela i istočno od naselja Liverovići. Sjeverno je dolina Gračanice, a južno su obronci Laza i Stražišta. Jugovići su dobili ime, po predanju, prema prvim naseljenicima koji su se prezivali Jugovići i tvrdili da vode porijeklo od braće Jugovića. Jugovići se nalaze na ravnom i blago brežuljkastom terenu, sa dosta plodne zemlje i obradivih površina. Većinu terena pokriva plodna crvenica. Specifičnost klime u naselju Jugovići je da jedino južni vjetar donosi padavine i da na području Jugovića često u toku ljeta padne dosta vodenog taloga, a da preko rijeke Gračanice ne padne nimalo. I obratno, kada padavine nošene sjevernim vjetrom padaju na sjeverni dio Župe, dešava se da na južnoj strani Gračanice Pogled na naselje Jugovići
  21. 21. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 21 ne padne ni kap. Naselja Jugovići i Staro Selo zajedno imaju površinu od 20,96 km2 , a 1948. godine je živjelo 413 stanovnika ili 20 stanovnika po km2 , a 2011. godine 556 stanovnika ili 26,50 stanovnika po km2 . Od toga je u Jugovićima 1948. godine živjelo 207, a 2011. godine 233 stanovnika. U Jugovićima je bilježen stalni rast stanovništva u periodu od periodu 1948-1961 godine, a nastavlja se i kroz 70-te i 80-te godine XX vijeka sve do popisa iz 1991. godine. Jedan od razloga za neizraženo odseljavanje stanovništva u ovom periodu bilo je jer se Jugovići smatraju pitomijim dijelom Župe sa dosta plodne zemlje i ugodnijom klimom u odnosu na istočni dio Župe. Pad broja stanovnika se bilježi u periodu 1991- 2003. godine usljed smanjenja prirodnog priraštaja i jačeg odseljavanja koje je naročito bilo izraženo i vidljivo na popisu iz 2011. godine, kada je u ovom naselju zabilježeno 97 stanovnika manje nego 2003. godine. 2.2.11. Staro Selo Staro Selo se nalazi istočno od naselja Dučice, a zapadno od naselja Jugovići. Na jugu ga ograničavaju Lazi (1019m), a sjeverno dolina rijeka Gračanice. O vremenu nastanka naselja nemamo sigurnih podataka. Po popisu se pominju zimovnici vlaha Nikšića i zove se Velja Vas (Veliko Selo). Smatra se da se to odnosi na današnje Staro Selo. Po predanju tu je živjelo staro stanovništvo, vjerovatno Lužani, prije dolaska Nikšića i oni su ga nazivali Stari narod i oni su se po predanju odselili sredinom XVI vijeka, a te prostore naselili su Nikšići. U Starom Selu 1948. godine je živjelo 206 stanovnika, a 2011. godine, 323 stanovnika. U Starom Selu primjetan je rast stanovništva za Pogled na naselje Staro Selo
  22. 22. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 22 period od 1948-1961. godine koji se nastavlja u periodu do 1981. godine, kada dolazi do pada iz sličnih uzroka kao i u ostalim naseljima (odseljavanje, pad prirodnog priraštaja) do 1991. godine kada dolazi do laganog oporavka broja stanovnika u Starom Selu. Staro Selo, kao i Dučice, imaju dosta plodnog i obradivog zemljišta i zahvaljujući tome je bilo manje iseljavanje nego u drugim naseljima. 2.2.12. Dučice Dučice se nalaze južno od doline rijeke Gračanice i sa lijeve strane njene doline. Na zapadu ih ograničava Staro Selo, na sjeveru dolina Gračanice, a na jugu obronci Viševca (1349m) i Zakamenja (1374m). Naselje se pruža gotovo paralelno sa dolinom Gračanice od koje je odvojeno nizom brežuljaka, pogotovo u njenom istočnom dijelu. Najnaseljeniji dio Dučica je njen zapadni dio gdje ima dosta obradivog zemljišta i gdje je kraj pitomiji. Prema istoku teren postaje sve krševitiji. Dučice se prvi put pominju u turskom defteru iz 1477. godine, a pominju se i u popisu Vlaha Nikšića, gdje se pominje Dučičko polje. Administrativno Dučicama pripada i administrativni centar Župe - Miolje Polje. Dučice imaju katastarsku površinu od 21,03 km2 i u njima je 1948. Pogled na naselje Dučice
  23. 23. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 23 godine živjelo 424 stanovnika ili 20 stanovnika po km2 , a 2011. godine 552 stanovnika ili 26,25 stanovnika po km2 . Veliki rast sanovništva zabilježen je između popisa iz 1948. i 1961. godine koji se nastavio nešto blaže i u periodu 1961-1971. godine. Visok prirodni priraštaj i relativno malo odseljavanje iz Dučica u periodu 1948.-1971. godine uzrokovali su povećan broj stanovnika. Poslije 1971. godine dolazi do pada broja stanovnika zbog većeg odseljavanja u Nikšić, gdje se veliki broj mladih ljudi za stalno naseljava. Blagi pad je nastavljen i u periodu od 1981.-1991. godine, da bi u periodu 1991.-2011. godine došlo do stagnacije rasta stanovništva. Uzrok manjem odseljavanju iz Dučica je u tome što Dučice, pogotovo u svom zapadnom dijelu, imaju dosta plodnog i obradivog zemljišta, što su blizu glavnog puta Nikšić-Morakovo i usled elektrifikacije i poboljšanja životnih uslova (asfalt, vodovod), imaju povoljnije uslove za život u odnosu na druga naselja gdje je odseljavanje bilo veće (Oblatno, Morakovo). 2.3. Klimatske karakteristike Župe Klima Župe je uglavnom uslovljena klimom Nikšićkog polja, izmijenjena morfološkim oblikom doline i uticajem nadmorske visine. Klima Nikšića je uslovljena u zavisnosti od položaja u odnosu na Jadransko more, od kojeg je udaljen 30 km vazdušne linije, zatim položajem u odnosu na kontinentalno zaleđe, kotlinskim izgledom i visokim planinama u zaleđu. Na ovom prostoru se prepliću uticaji mediteranske i kontinentalne klime. Mediteranski uticaji idu od Skadarskog jezera dolinom rijeke Zete preko prevoja Planinica dolaze u Nikšićko polje. Maritivni uticaji od doline Trebišnjice veoma se malo osjećaju iako i na tom prostoru postoji izvjesna reljefna otvorenost prevoja Trubjela i zaravni Rudina i Banjana. Međutim zbog opštih vazdušnih strujanja pravcem jug-sjever, te vazdušne mase ne skreću ka Nikšićkom polju. Klimatski uticaji idu dolinom Gračanice tako da je klima Župe skoro ista kao u Nikšiću. Pored mediteranskog uticaja na klimu veoma važan modifikator klimatskih prilika u Župi su i kontinentalni uticaji. 2.3.1. Relativna vlažnost vazduha i oblačnost Srednja godišnja relativna vlažnost vazduha je 69,25 % što nije velika vrijednost u odnosu na druge krajeve unutrašnjosti Dinarida. Najniža vlažnost vazduha je u Avgustu 57 %, a najviša u Novembru 80 %. Najmanja vlažnost vazduha je u toku Jula, Avgusta i Septembra, a najveća u Novembru, Decembru i Januaru. Oblačnost je najveća u Decembru 6,9, zatim u Novembru 6,6, dok je najmanja oblačnost u Julu i Avgustu 3,3. Srednja vrijednost oblačnosti je na iznosu od 5,06 Tabela: Srednja mjesečna oblačnost u Župi I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Srednja vrijednost 5,9 6,2 5,8 4,1 5,5 4,9 3,3 3,3 3,9 4,3 6,6 6,9 5,06 Tabela: Relativna vlažnost vazduha u Župi I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Srednja vrijednost 74 73 70 67 68 67 59 57 66 72 80 78 69.25
  24. 24. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 24 Prosječno godišnje je 93 sunčanih dana. Srednje godišnje osunčavanje izračunato u gasovima iznosi 2242. Najsunčaniji je mjesec Jul (318 časova), najmanje sunčan je Decembar (91 čas). Prosječno dnevno osunčavanje u Julu je 10,6 sunčanih časova, a u decembru 3,0 časa. Tabela: Prosječan broj sunčanih časova u Župi I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Srednja vrijednost Ukupan broj sunčanih časova 110 105 142 170 216 247 318 301 229 205 98 91 186 2232 2.3.2. Padavine Količina padavina u Župi je prilično velika. Južni vjetrovi donose velike količine padavina, tako da na fluviometrijski režim ima prije svega uticaj Sredozemlja, što se jasno vidi još i po koncentraciji padavina u hladnoj polovini godine od Oktobra do Marta. Najveće količine padavina su u Novembru (294mm), a najmanje količine padavina su u Julu (51mm). Srednja godišnja količina padavina iznosi 1998mm. Najveća ikada zabilježena mjesečna količina padavina je bila u Novembru 1925. godine i iznosila je 678mm. Godine 1937. ukupna godišnja količina padavina bila je 3143mm, a već sledeće godine je bila i najmanja godišnja količina padavina 1176mm. U Župi postoje tri kišomjerne stanice na kojima su prosječno zabilježene sledeće količine padavina: na kišomjernoj stanici Jugovići, zabilježena je godišnja količina padavina od 2350mm, na kišomjernoj stanici Donje Morakovo na nadmorskoj visini od 880m količina padavina prosječno iznosi oko 2300mm, dok na stanici Blaca istočno od Župe na nadmorskoj visini od 1200m srednja godišnja količina padavina prosječno iznosi 2880mm. Iz podataka se vidi da količine padavina nijesu pravilno raspoređene tokom godine, maksimum padavina je u periodu jesen-zima dok su proljeće i ljeto sa mnogo manje padavina. Takav režim padavina negativno utiče na razvoj poljoprivrede. Tabela: Pregled godišnjih padavina u Župi R . B . Naziv stanice Nadm orska visina Geograf ska širina Geogra fska dužina Suma padavina po hidrološkim godinama u mm Ukupna suma padavina Prosječno padavina 1956/ 57 1957/ 58 1958/ 59 1959/ 60 1960/ 61 1961/ 62 1 Jugovi ći 780 42°43' 19°09' 1821 2486 2513 2629 1988 2558 13995 2332.50 2 Blace 1200 42°42' 19°13' 2359 3255 3403 3487 2563 2935 18002 3000.33 3 Donje Morak ovo 880 42°43' 19°10' 1860 2338 2445 2458 1988 2980 14069 2344.83 Srednja godišnja količina padavina po mjesecima
  25. 25. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 25 Većina padavina se luči u vidu kiše, a znatno manje u vidu snijega. Snijeg pada u periodu od Oktobra do Maja. Međutim većinom snijeg pada od Decembra do Februara, tako da se rijetko dešava da padne ranije u Novembru ili Oktobru. Prosječno godišnje je dana sa snijegom 19,3, a maksimalno 34 dana. Prosječne debljine sniježnog pokrivača se kreću obično od 9 cm u Novembru do 129 cm u Februaru. Sniježni pokrivač na Štitovu i okolnim planinskim grebenima prelazi 2 metra. 2.3.3. Vjetrovi Veoma veliki značaj, pored opštih poznatih faktora, na pojavu i učestalost vjetrova imaju lokalne orografske karakteristike. Po godišnjim dobima vjetar najviše duva s proljeća (73,1%), a najmanje zimi (57,6%). Od vjetrova koji duvaju najčešći je sjever (25%). Sjeverni vjetar je hladan i pretežno suv. Drugi po učestalosti javljanja je južni vjetar, na njega otpada oko 21% javljanja. On je topao, većinom se javlja u proljeće i donosi padavine i toplo vrijeme. Iz toga se vidi da su sjever i jug dominantni vjetrovi u Župi. Od drugih vjetrova nešto veću učestalost imaju još sjeveroistok (9%) i jugoistok (5%). Ostali vjetrovi imaju mali uticaj na klimatske prilike, a njihova učestalost u odnosu na sjeverni i južni vjetar je mala. Tišine ima oko 33%. Prosječna brzina sjevernog vjetra je 6,2 m/sec, jugoistoka 7,7 m/sec, dok je najjači sjeveroistok 9,1 m/sec. Kontinentalni vjetrovi najčešći su u proljeće (40,3%), zimi (37,5%), i ljeti (33,5%), dok je njihova učestalost jeseni manja (29,7%). Maritimni vjetrovi najveću učestalost imaju takođe s proljeća (32,8%), zatim s jeseni (30,6), rjeđi su u toku ljeta (29,3%) a najređi u toku zime (20,1%). 2.4. Reljefne karakteristike Na sastav gornjeg sloja zemljišta utiču brojni faktori, prije svega geološko-litološka građa terena, klima, reljef, čovjek. Raspored i sastav stijena znatno utiče na sastav zemljišta. U Župi su dominantno zastupljeni dolomiti, krečnjaci, eruptivi i škriljci. Može se reći da je zemljište Župe formirano na krečnjačko-dolomitskom supstratu. Velike količine padavina, toplija klima, omogućile su stvaranje naslaga crvenice većinom u selima: Kuta, Vasiljevići, Liverovići i Jugovići. Smonica je rasprostranjena u gornjem Morakovu, Donjem Zagradu, Bjeloševini i Starom Selu. Glinuša se javlja najviše na prostoru Kuta i u jednom dijelu Dučica i Jugovića. Aluvijalna tla u dolini rijeke Gračanice, kao i deluvijalna tla u podnožju padina bila su kultivisanjem pretvorena u kvalitetna, ali slabljenjem zemljoradnje su dosta zapuštena i proces erozije na njima je vrlo intenzivan.
  26. 26. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 26 Morene su prekrivene buavicama i na njima je bogatstvo humusa nešto veće. Ova zemljišta su vodom bogatija nego ostali djelovi doline. Većinom zahvataju prostor naselja Zagrad i Oblatno, dok zahvataju i planinske zaravni. Na planinama i planinskim zaravnima najrasprostranjeniji tip tla je buavica. One imaju u svom sastavu visoki procenat humusa. Sadržaj humusa se kreće od 10-40%. Buavice su veoma plodne. Nastale su povoljnim klimatskim uslovima uz veliko učešće travnate vegetacije. Veliki problem za razvoj zemljoradnje predstavljaju bujični procesi u dolini Gračanice. Ona sa svojim bujičnim pritokama odnosi gornji rastresiti sloj, osobito na deluvijalnim nanosima i morenama. Oko 5000 ha zemljišta zahvaćeno je ekcesivnom erozijom. Proučavanjnem erozije tla u dolini Gračanice izračunato je da prosječna količina bujičnog nanosa godišnje iznosi 1500m3 na 1 km. Površina od oko 4000ha zahvaćena je jakom erozijom. Izračunato je da godišnje u slivu Gračanice količina nanosa iznosi oko 23000m3. Danas se na prostoru Župe, zahvaljujući čovjekovom uticaju poboljšava kvalitet zemljišta i plodnog tla pojedinih djelova doline. To se postiže primjenom modernih agrotehničkih mjera. Takođe se preduzimaju razne mjere za zaštitu zemljišta od erozije, prije svega pošumljavanjem i regenerizacijom šumskog pokrivača. Sve te mjere treba da zaštite plodno tlo u Župi kojeg je danas sve manje. 2.4.1. Formiranje oblika reljefa Dominantni reljefni oblik čini prostrana dolina gornjeg i srednjeg sloja toka Gračanice. Dolina je postala uglavnom erozionim radom Gračanice i mnogih bujnih potoka koji se u nju ulivaju. Veliki značaj u formiranju doline imala je i lednička erozija, pa dolina u većem dijelu ima normalan karakter. Radom tih erozionih sila razoren je veoma moćan pokrivač trijaskih sedimenata većinom krečnjaka i dolomita, koji je bio debeo nekoliko stotina metara. Daljim radom erozije naišlo se na manje otporne klastične stijene donjeg trijasa i perma, koji su činili neposrednu podlogu trijaskih krečnjaka i dolomita, a zatim na eruptivne (vulkanske) stijene, koje su takođe vrlo porozne, pa je rad erozivnih sila postao
  27. 27. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 27 ubrzaniji i formiranje široke doline postalo je brže i lakše. Zahvaljujući tim manje otpornim stijenama Župa je dobila svoj današnji oblik Duž rasjedne linije koja ide sa lijeve strane doline i koja dijeli dolinu na dva različita reljefna područja, došlo je do spuštanja sedimenata u naselju Dučice. Dok su sa desne strane doline većinom lako porozne stijene, pa je razaranje mnogo lakše u odnosu na lijevu stranu doline gdje su većinom krečnjaci i dolomiti. Taj dio Župe je tipičan predstavnik kraškog reljefa (škrape, vrtače, uvale, dolovi, jame zvekare, i pećine). Prostor Župe i danas je izložen jakom razaranju od strane bujičnih voda Gračanice i potoka, tako je bilo i prije i za vrijeme pleistocena. Ova erozija je toliko moćna da se iz godine u godinu osjetno mijenja izgled terena. Glavne morfološke crte Župe bile su formirane prije glacijacije, što se može utvrditi po ostacima brojnih morena u gornjem dijelu doline, naročito na prostoru Bjeloševine i Dučica. Ove morene, kao rastresiti materijal, lako apsorbuju veće količine vode pa su veoma obrasle vegetacijom. Sve to slabi moć erozije i tako je očuvan taj dio terena od daljeg razaranja. Sjevernim obodom kotline od Bjeloševine do Zagrada nalazi se krupno razbacano kamenje koje je veoma slabo uglačano. Ti ostaci kamenja govore da su to ostaci nekadašnjih morenskih taloga, koje je razorila vrlo snažna denudacija potoka Mačka i njegovih pritoka, a i konfiguracija terena u pozadini Župe prema Štitovu, kao i dobro očuvane morene na njoj ukazuje da su i ovdje bili razvijeni glečerski sedimenti. Pored toga veliki značaj u formiranju današnjeg reljefa imali su uzdužni rasjedi. Ovi rasjedi su prije svega predisponirali postanak Župe kao i njen pravac pružanja istok-zapad. 2.4.2. Uticaj glacijacije na izgled reljefa Uticaj glacijacije na izgled reljefa u Župi je bio znatan. Na području Župe dolazili su lednici sa tri glacijalna područja: Lukavica, Maganika i Prekornice. Dolina rijeke Gračanice je usječena u površ koja je velikog prostranstva. Sa nje se uzdižu grebeni i kose koje dostižu visinu od 2000 m. Na jugu je Prekornica visine 1926 m. Sjeveroistočno su grebeni Maganika sa visinom od 2139m. Sjevernije se prostiru oblasti Žurima visine 2004m, Javorja. Lukavička glacijacija zahvatila je površinu od oko 200 km2. Centar zahlađivanja bili su planinski vrhovi: Gackove grede, Veliki i Mali Žurim i Ilijin vrh. Lukavička glacijacija imala je platoski karakter ( fjeldovski tip). Lednički jezici su se kretali u raznim pravcima. U Župu su se spuštali lednici sa dvije strane. Jedan sa sjeveroistoka u župska sela:Kuta, Zagrad i Oblatno, pa dalje u Dragovoljiće, a drugi je dolazio od istoka i kretao se samom župskom valom. Na prostoru Zagrada i Oblatna glečeri Lukavičke glacijacije nataložili su morene različite debljine. Ove morene govore da su se lednici spuštali i do 850 m nadmorske visine imali su presudnu ulogu u formiranju oblika reljefa prostora Oblatna, Zagrada,
  28. 28. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 28 Trešnjice, Golih brda. Ispod ovih morena šire su u Zagradu i Oblatnu mala fluvioglacijalna polja zasuta šljunkom glečerskih potoka. Za prostor Župe mnogo veći značaj imaju lednici koji su se spuštali sa Prekornice i Maganika. Ledene mase koje su se spuštale iz maganičkih uvala silazile su u Štitovo i Rakočicu, gdje su obrazovale veoma prostran podinski glečer, koji se kretao ka Vodnom dolu, skretao je ka istoku i spuštao se valovom Blaca i Gornjeg Morakova do u srednju Župu. Lednik koji se kretao kroz valov Blaca na početku doline Gračanice formirao je u njemu znatno udubljenje. Tu je bilo formirano malo jezero koje se jako zasipalo aluvijalnim nanosom, humusom i drugim biljnim ostacima, pa se formiralo tresetište. Lednik koji je dopirao do Miolja Polja (815m) bio je dug preko 10 km, a širok prosječno 2km. s tim što je bio u Gornjem Morakovu uži, a niže u Bjeloševini znatno širi. On je sa lijeve strane primao manji lednik koji je dolazio kroz valov Turiju sa sjeveroistočne strane Prekornice. Glacijalna sabirališta na Prekornici bila su u krškim uvalama i vrtačama, odakle se led kretao prema dolini Gračanice. Ovi lednici su nanijeli moćne bočne padinske i čeone morene. Morene su izgrađene od oblutaka šljunka, pijeska pomiješanog sa glinom, krečnjacima i dolomitima. Morene su očuvane po stranama rijeke Gračanice, kao što su bočna morena u Dučicama, duga 6 km i morena s desne strane doline na dužini od 2 km, koje su iste visine pa se može zaključiti da je debljina leda bila i preko 200 metara. Čeone morene nastaju ispod Bjeloševine i one lučnim bedemom visokim oko 50 m ograđuju Morakovski valov, a pružaju se u dužinu do 2 km ispunjavajući sredinu Župe između sela Vasiljevića i Dučica. Najbolje očuvana morena je čeona morena (Dugo brdo) u Bjeloševini koja čini kraj Morakovskog valova. Prisustvo gline u morenama na prostoru Du_ica i Morakova govori da je poslije otapanja leda došlo do ujezerivanja tj. do formiranja jezera, gdje je kasnije rijeka Gračanica usjekla svoje korito i jezero je nestalo ostavljajući za sobom velike naslage gline. Gračanica je u čeone morene između sela Vasiljevića i Dučica usjekla korito dubine oko 30 metara. Lednici nijesu išli dalje od Mioljeg Polja, donji dio doline je prekriven fluvioglacijalnim nanosom od 30 m debljine i u tim naslagama Gračanica je usjekla dvije terase niža je visine 4-8 metara, a viša 10-14 metara u odnosu na današnji tok rijeke. Sniježna granica se kretala od 1370 m na padinama Prekornice do 1470 m u predjelu Maganika.
  29. 29. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 29 2.5. Biljni i životinjski svijet Reljef i klima bitno utiču na raspored i bogatstvo biljnog i životinjskog svijeta nekog prostora. Župa je bogata raznovrsnim biljnim svijetom. Čitava dolinska ravan i padine koje joj gravitiraju su bogatstvo koje još uvijek čeka da do kraja bude istraženo. Preplitanje mediteranske i kontinentalne klime kao i reljef, hidrografija i geološki sastav terena uslovili su raznovrsnost biljnog svijeta. Na tako malom prostoru tokom proljeća i ljeta može se vidjeti mnogo lijepih biljnih vrsta koje plijene svojim mirisom i šarenilom boja. Najljepši dio Župe je Zabran kralja Nikole (1186mnv) sa bogatom šumom obične evropske bukve (Fagus sylvatica L.) koja u vrućim ljetnjim danima pravi prijatnu hladovinu, kao i hladno izvorište rijeke Gračanice koje osvježi svakog putnika namjernika. Posebnu ljepotu cijelom toku rijeke Gračanice (29km) daju stabla bijele vrbe (Salix albaL.) i uskolisne sive vrbe (Salix eleagnos Scop.). Na području Zabrana kao i duž svog cijelog toka rijeka Gračanica tokom godine kad su obilnije padavine plavi okolne livade i pravi močvarna staništa gdje dominiraju trska (Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steudel), vrbičica (Lythrum salicaria L.), metvica (Mentha pulegium L.), kiprovina (Epilobium angustifolium L.), vodena bokvica (Alisma plantago – aquatica L.), lincura, mala svećica (Gentiana pneumonanthe L.) kao i druge biljne vrste. Još od davnih vremena botaničari su posjećivali Župu zadržavajući se u ovom kraju vrlo kratko. Njihova interesovanja su uglavnom bila usmjerena ka istraživanju flore sjevernih i primorskih krajeva Crne Gore. Botanička istraživanja na prostoru Župe su rađena od kraja XIX vijeka do početka XXI vijeka ( 1873 god. Josip Pančić, 1899 god. Josef Rohlena, 1987 god. Jelena Blaženčić, 2000 – 2007 god. Nada Bubanja). Ovim istraživanjima je zabilježeno oko 350 biljnih vrsta za područje Župe što predstavlja 1/10 ili 10% od cjelokupne flore Crne Gore. Ističe se određen broj endemskih, reliktnih kao i zakonom zaštićenih biljnih vrsta. Među endemima se izdvajaju - endemi Dinarida - šarena krabljica (Chaerophyllum coloratumL.), rascjepani kukurjek (Helleborus multifidus Vis.), karglov zvinčac (Bupleurum karglii Vis.), litardijerov procjepak (Scilla litardierei Breist.) - endemi jugoistočnih Dinarida – Tomazinijeva pucavica (Silene tommasinii Vis.), Nikolin različak (Centaurea nicolai Bald.) Onosma pseudoarenaria ssp. tridentina pronađena u Italiji i Zabranu Kralja Nikole u Župi Bukova šuma ugrožena neplanskom sječom
  30. 30. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 30 - endem primorskih Dinarida – zvončac sitnolisni (Edrianthus tenuifolius (W.&K.)A.D.C. in D.C.) - endemi Jugoslavije – goli različak (Centaurea glaberrima Tausch.), rosničasti grintavec (Scabiosa fumarioides Vis.&Pančić) - endemi Balkanskog poluostrva – pančićeva mliječ (Cicerbita pancicci (Vis.)Beauverd), kotrljan lepezasti (Eryngium palmatum Pančić&Vis), zvončić piramidalni (Campanula pyramidalis L.) Na prostoru Zabrana kralja Nikole 2003 godine pronađena je biljna vrsta koja do tada nije bila poznata za Crnu Goru - srčanica, oštrika (Onosma pseudoarenaria ssp.tridentina (Wettst.) Br.- Bl.). Ostaci nekada velike i široko rasprostranjene populacije nekih biljnih vrsta koje su uspjele da prežive ledeno doba tzv. reliktne vrste su prisutne na području Župe - crni grab (Ostrya carpynifolia Scop.), makedonski hrast (Quercus trojana Webb), zvončić (Campanula lingulata Waldst.&Kit), siva rezuha (Cardamine glauca Spreng in D.C), jablan žuti (Trollius europaeus L.), orah (Juglans regia L.) i dr. Od vrsta koje su zakonom zaštićene prisutne su visibaba (Galanthus nivalis L.), dokoljen (Narcissus poeticus L. ssp. radiflorus (Salisb.)Baker, jablan žuti (Trollius europaeus L.), crvena naglavica (Cephalanthera rubra (L.)L.C.M.Rich), kaćunak (Dactylorhiza incarnata (L.)Soo.), kaluđarka, močvarnica (Epipactis helleborine (L.)Cr, Epipactis palustris (L.)Cr.), vranjak (Gymnodenia conopsea (R.)R.Br.), kokoška, gnijezdovica (Neotia nidus-avis (l.)l.C.M.Rich), mirisni kaćunak (Orchis morio L.). Na prostoru Župe je zastupljen i veliki broj ljekovitih biljnih vrsta među kojima se ističu kantarion (Hypericum perforatum L.), hajdučka trava (Achillea crithmifolia Waldst.&Kit.), pelin (Artemisia absinthium L.), majčina dušica (Thymus longicaulis C.Presl.), metvica, nana (Mentha aquatica L.), žalfija (Salvia pratensis L.), žuti gavez (Symphytum tuberosum L.) i druge. Na mjestima gdje se proširuje rečno korito i gdje vode ima u suvom dijelu godine javlja se ritska šuma (kod manastira Svetog Luke). Uz samu obalu rijeke javljaju se vrbe i topole. U ravni doline pretežno se nalaze njive i bašte, kultivisane livade, voćnjaci i sl. Na padinama okolnih planina i brda izdvaja se nekoliko vegetacijskih pojaseva: - šume i šikare bijelog graba do 800 m nadmorske visine. Pored bijelog graba, važnije vrste drveta u Nikole Kaćun na prostorima Lukavice Biljni i životinjski svijet bogatstvo Župe
  31. 31. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 31 zoni bijelog graba su još: jasen, hrast, crni grab, drijen, lijeska, klen i brijest. - šume crnog graba se nastavljaju na pojas bijelog graba i rastu na visinama do 900m. Vrste drveta su slične kao u zoni bijelog graba. - pojas bukove šume zahvata veliko prostranstvo, naročito na prostoru Prekornice, Morakova, Štitova i Kutskog brda. Ove šume se mogu podijeliti na tri subasocijacije: 1) bukova šuma se nastavlja na pojas crnog graba i prostire se do visine od 1300m nadmorske visine. Većinom je to ista bukova šuma. 2) šume bukve i jele se nastavljaju na brdski pojas bukove šume i dostižu visinu od 1600m nadmorske visine. Zastupljene su u predjelima Morakova, Štitova i dr. 3) subalpijska bukova šuma je razvijena iznad pojasa bukve i jele. Često izgrađuju poslednji šumski pojas, iznad nje su pašnjaci i visokoplaninske goleti. - šume munike rastu na visinama od 1550-2000m. One zauzimaju veliko prostranstvo na Štitovu, Prekornici i Maganiku. Mjestimično se spuštaju niže u predjelu Kuta. Najveću površinu munika zauzima u predjelu Štitova gdje se javlja kao posebna endemična asocijacija. Drvo munike služi kao sirovina za proizvodnju katrana i građevinskog drveta koje se koristi u brodogradnji. - pojas klekovine i bora se nalazi na niskim planinama kao što je Prekornica, iznad pojasa subalpijske bukve i čini gornju šumsku granicu. - pojas planinskih pašnjaka i goleti se prirodno nalazi iznad šumske zone na visini od 2000m. Usled antropogenih uticaja, prvenstveno zbog paljenja i sječe šuma, došlo je do stvaranja pašnjačkih i livadskih površina i na visinama od oko 1300m nadmorske visine. Većinom se površine pašnjaka i livada nalaze na visokim zaravnima Lukavice, Krnova, Konjska i Skladana. Danas je veliki dio tih površina pokriven tvrdom travom tzv.”tvrdac”. Dugi niz godine se velike količine drveta koriste za ogrijev i neracionalno sijeku. Da bi se zaštitile i sačuvale od uništenja velike šumske površine sječa se mora kontrolisati i vršiti intezivno pošumljavanje. Pogotovo se sijeku šume bukve i cera koji se većinom koriste za ogrijev i zamjenjuju sa tehničkim vrstama drveta. Životinjski svijet Župe je veoma raznovrstan. Raznovrsnost šuma od četinara do bijelog graba i mediteranskih šibljaka uslovilo je prisustvo raznovrsnih životinja. Od divljih životinja ovdje se sreću zec, vjeverica, lisica i kunica, dok se rjeđe susreću po planinskim predjelima vuk i medjvjed. Pri samim Suri orao zaštitni znak Župe Neistražene autohtone životinjske vrste
  32. 32. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 32 planinskim vrhovima susreću se srne, divokoze i divlje svinje. Od ptica većinom su tu vrapci, vrane, jastreb, soko i orao. Od ptica selica dolaze laste i u jesenjem periodu na Liverovićkom jezeru se spuštaju ždralovi, rode i patke. Jezero je u više navrata poribljavano kalifornijskom pastrmkom, a u poslednje vrijeme i šaranom. U jezeru i njegovim pritokama sada egzistira nekoliko vrsta riba: iz porodice pastrmki potočna sorta pastrmke, jezerska sorta pastrmke i kalifornijska pastrmka, iz porodice šaranskih riba gaovica, gagica i porodica peševa Peš, šarani i klen. Dominantna vrsta je potočna forma pastrmke koja se najbolje adaptirala i poprimila jezerske forme. U visokim planinama može se sresti i divlja mačka. Visoki planisnki masivi se odlikuju bogatstvom faune insekata i ptica. Najmarkantniji pripadnik ptica je suri orao, jedan od najvećih i najljepših orlova. Nekada je tu živio i bjeloglavi sup. Najrasprostranjenija ptica grabljivica visoko planinske zone je soko ili obična vjetruška. Susrijeće se puzgavac i galcijalni relikti planinski popić i sniježna zeba, tamo gdje se snijeg najviše zadržava. Fauna visokih površi travnatih predjela Lukavice, Krnova, Konjska, Bojovića bara i Luka Bojovića karakteriše veliki broj ptica pjevačica među kojima su najbrojnije Bjelka, Trepetljika, Planinska crvenorepka, Bjela i planinska pliska. Na površima i prisojnim stranama javljaju se jarebica i kamenjarka. U najvišim četinarskim šumama od ptica se susrijeće tetreb i lještarka, a od sisara se javlja srna kao i divlja svinja. Prostori šuma su bogati grabljivicama: crni medvjed, vuk, lisica, kuna i jazavac. Veliko je bogatstvo u raznovrsnim pticama: djetlići-šareni i srednji, sjenica, šumski zviždak, drozd imelaš, drozd pjevač, slavuj i dr. Prisutan je i veliki broj žaba: mrka, krastača, a u nekim djelovima se sreće i kornjača. U šumama krša prisutan je i kraški gušter. U nekim djelovima uz zmiju šarku je sve prisutniji i poskok a pored rijeka i jezera rasprostranjena je barska i riječna bjelouška. U izvorištu Gornjeg Morakova, je utvrđeno postojanje endemičkog mrmoljka. Fauna insekata u šumama je zastupljena između ostalog i zaštićenim vrstama kao što su šumski mrav, jelenak, nosorožac, leptiri lastin rep , jedarce, Apolonov leptir i sl. Ugroženim vrstama pripada i više vrsta skakavaca. Fauna voda nije dovoljno izučena. Zooplankton vještačkih jezera čine grupe Rotatoria, Cladocera, Copepoda i Protozoa. U fauni dna dominiraju predstavnici grupa: Chironomidae, Oligochaeta i Isopoda. Životinjski svijet u Zabranu potpuno neistražen Sačuvati autohtone riblje vrste
  33. 33. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 33 Osnovu faunističkog sastava vodotoka čine makrozoobentosa: Chiromomidae, Ephemeroptera, Plecoptera, Trichoptera, Olligochaeta, Sumilidae i Isopoda. Strukturu zajednica fitoplanktona čine predstavnici: Bacillariophyita, Dynophyita, Chlorophita, Cyanophyta. Najbrojnije ptičje vrste koje zimi posjećuju Liverovićko jezero i sliv Gračanice su: patka gluvara, ćubasta plovka, crnovrati gnjurac, riječni galeb, baljoška, morski gnjurac. Ptice koje se još mogu vidjeti u ovim krajevima su crvenonoga prutka, poljka, pjevačice, poljska ševa, bijela i žuta pliska, crvendać, poljska jarebica i prepelica. U prelaznim zonama planinskih šuma i dolina više nego na površima je rasprostranjena srna. Na prostoru srednjih nadmorskih visina do najnižih djelova rasprostranjen je zec. Na visokim planinama rasprostranjeni su vuk i lisica, kuna zlatka i kuna bjelka kao i hermelin, u srednjim jazavac. Prisutni su i sitni sisari rovčica, slijepa krtica, mali potkovičar, šišmiš, šumski puh itd. III ISTORIJSKA OSNOVA ODRŽIVOSTI ŽUPE 3.1. Župska istorija Istorija župskog kraja govori o održivosti Župe kroz vjekove. Zbog povoljnih fizičko-geografskih uslova, relativno blage klime, prostranih pašnjaka u okolini i obilja vode, pretpostavlja se da je Župa bila naseljena u vremenu prvih naseobina na području Crne Gore. Iz najstarijih vremena na pojedinim lokalitetima nađene su alatke od kamena, strugalice od krečnjaka, kamene sjekire od krečnjaka i jedna igla od bronze. Ti predmeti koji se danas čuvaju u muzeju u Nikšiću najvjerovatnije da pripadaju neolitu – mlađem kamenom dobu (od 10.000 do 3.000 g.prije nove ere). U župskom naselju Zagrad pronađena je kelt sjekira iz Haltštata, starijeg gvozdenog doba (od 1.000 do 500 g.prije nove ere), tj.u doba organizovanja prvih država na prostoru Grčke i Italije i u doba migracija indoevropskih naroda. U doba naseljavanja Ilira ovaj kraj je pripadao plemenu Dokleata, kod kojih je stočarsto bilo glavna privredna grana, pogotovo zbog dobrih pašnjaka u okolini. Padom Ilirskih plemena pod rimsku vlast došlo je do ubrzane romanizacije Ilirskog
  34. 34. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 34 stanovništva. U Župi su pronađeni ostaci rimskog vodovoda koji je snabdijevao grad Andervu (Nikšić). Voda je dovođena sa izvorišta Jablanice. Župa je u doba rimske vladavine pripadala provinciji Prevalis. Takođe su i neka župska sela bila naseljena u doba Rimljana, što potvrđuju materijalni dokazi, ostaci rimskog groblja, rimski novac, nakit, keramika i rimski vodovod. U VI vijeku nove ere Župom vladaju Istočni Goti. Oni su razorili Andervu i sagradili tvrđavu zvanu Anagastum. Sloveni su naselili ove oblasti u VI i VII vijeku donoseći sa sobom svoju tradiciju i kulturu. Župa se poslije oslobađanja od Vizantije, sve do 1180. godine nalazila pod vlašću Vojislavljevića, zetskih vladara. Godine 1180. Župa ulazi u sastav države Nemanjića, kao i sva Zeta. Župa ostaje u sastavu Nemanjićke države sve do propasti srpskog srednjovjekovnog carstva. U periodu Nemanjića, dolinom Gračanice prolazio je važan trgovački put od Onogošta do Brskova, važnog rudarskog mjesta srednjovjekovne Srbije. O tome svjedoče ostaci karavanske stanice Susjed-grad u Gornjem Morakovu. Stanovništvo se većinom bavilo zemljoradnjom i stočarstvom. Zemlja je bila u posjedu feudalaca koji su imali svoje kmetove koji su radili na njihovim posjedima. U brdskim krajevima feudalni sistem nije imao izrazite karakteristike kao u ravnici, jer se veći dio stanovništva bavio stočarstvom, pa su imali različite obaveze za razliku od kmetova. Raspadom srpskog srednjovjekovnog carstva u okolini Onogošta živjela su tri stara plemena: Riđani, Lužani i Drobnjaci. Riđani su bili najače pleme u Župi i živjeli su u njenom zapadnom dijelu. Lužani i Drobnjaci živjeli su u istočnom dijelu. Sva tri plemena imala su udio u Nikšićkom polju i na planinama oko njega. Naselje Zagrad je bio centar prvobitnog naseljavanja plemena Nikšići koje se dalje širilo prema Župi, zatim preko planina u Rovca i na zapad u dolinu Gračanice i Nikšićko polje. U dolini Gračanice osnivaju dva naselja, Dragovoljiće i Rubeža. Nikšići su istisli Drobnjake iz doline Gračanice i podigli jako naselje Trebjesa blizu Onogošta. Otad se ta grana plemena zove Trebješka. Nikšići su asimilirali dio ovih starih plemena pogotovo djelove Lužana i Riđana. Pouzdano se zna, iako na osnovu oskudnih podataka, o borbama starosjedjelaca Lužana, koji vode porijeklo od potomaka Ilira i plemena Nikšići, koji su se doselili u XIV vijeku iz mjesta Krtoli-Boka Kotorska. Ova borba je bila prilično teška, jer su pleme Lužani grčevito branili svoje posjede. Rodonačelnik plemena Nikšići bio je Nikša, sin Grbljanskog bana Vladimira, poznatog iz narodnih pjesama kao ban Ilijan. Ilijan je bio u rodbinskim vezama sa Nemanjićima, zbog čega je njegov sin Nikša dobio za zasluge Župu, a naselio se u naselju Zagrad, stupivši u službu bana Ugrena, koji je u to vrijeme vladao ovim krajevima. Nadgrobna ploča na Nikšinom grobu
  35. 35. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 35 Nikša je težio da ugrabi vlast i Ugrenovu teritoriju, pa se sa sinovima dogovori da ubije bana Ugrena. To je i uradio jednom prilikom kada se ban Ugren vraćao iz Župe u naselju Liverovićima. Nakon toga je postao gospodar ovog kraja i bio proglašen za vojvodu. Župu 1465. godine Turci osvajaju i ona će biti pod njihovom vlašću sve do oslobođenja Župe 1856. godine. Iako porobljena Župa je u svojoj prošlosti prolazila kroz mnoge okršaje sa Turcima da bi njeno stanovništvo održalo vjersku i nacionalnu pripadnost. Taj put je bio vrlo dug i krvav, osvjedočen mnogim događajima i ličnostima koje su se u pojedinim razdobljima nalazili na čelu svoga plemena. Za vrijeme turske vladavine Župa doživljava masovno seljenje stanovništva, a naročito 1756. godine, kada su se brojne porodice iselile u Istočnu Bosnu, Srbiju i u druge krajeve. Župljani su imali brojne okršaje sa Turcima. Aktivno učestvuju u ustanku vojvode Grdana 1597. godine, napadima na Nikšić 1711. godine i bici na Krusima 1796. godine. Župljani zajedno sa Moračanima i Rovčanima, nemogavši da trpe zulum, ustadoše na oružanu borbu protivu Turaka 1803. godine. Ustanak u Župi uhvatio je veliki mah i proširio se na druga hercegovačka plemena. Nikšićki Turci nijesu mogli ugušiti ustanak nego se za pomoć obrate Carigradu. Sultan u zimu 1804. pošalje u Nikšić Ali-Rizu da izvidi uzroke pobune. Ali-Riza oštro kazni one koji su nanijeli zlo ’’raji’’, nakon čega se obratio za pomoć kod hercegovačkog Vladike Jeremija koji nije uspio da smiri Župljane, jer su Turci bili nanijeli dosta zla okolnim krajevima. Iako Župljani u ustanku 1803. godine nijesu uspjeli da se oslobode od Turaka i prisajedine Crnoj Gori, bili su sa njima na ratnoj nozi sve do 1819. godine kada je na zauzimanje crnogorskog vladike Petra I došlo do nekakvog privremenog izmirenja. Poslije zaključenog primirja 1819. godine Župljani se vratiše iz zbjegova na porušena i popaljena ognjišta. Te godine arhimadrit Aksentije Šundić podigao je jednu oveću zgradu kod župskog manastira, koja je služila potrebama plemena i u kojoj će 1871. godine biti otvorena i prva škola u Župi. Sve do druge polovine devetnaestog vijeka Župljani su održavali tijesne veze sa Crnogorcima i susjednim hercegovačkim plemenima. Relativni mir je trajao sve do čuvene Omer-Pašine godine 1852. godine kada su Župljani dali veliki doprinos odbrani manastira Ostrog. Godine 1853. Župski manastir je oslobođen od Turaka i tada nastaje njegovo obnavljanje. Poslije ovih borbi Župa ima sve tješnije odnose sa Crnom Gorom dok se nije konačno prisajedinila Crnoj Gori 1859. godine, Zgrada u kojoj je orvorena prva škola u Župi
  36. 36. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 36 poslije slavno izvojevane pobjede na Grahovcu 1858. godine, kojom su Crnogorci zadivili čitavu Evropu. U hercegovačkom ustanku 1861. godine dvadeset pet Župljana se borilo u odredu Peka Pavlovića za oslobođenje Hercegovine, a jedan dio njih i kao ''jajoši''u ustanku Luke Vukalovića Župljani nijesu izostali ni u čuvenoj bici u klancu Dugi 1862. godine gdje ih je izginuo veliki broj, dok je jedan broj bio ranjen. U oslobodilačkim ratovima Crne Gore 1876/1878. godine iskazali su veliku hrabrost u čuvenoj bici na Vučjem Dolu 1876. godine pod komandom Jefta Miletina Nikolića, pa se za njih odnose i stihovi knjaza Nikole iz župskog kola. ’’Na Vučji Do sabalja su ponajviše ugrabili, gdje je bilo stani pani svuda su se namjerili...’’ Poslije pobjede na Vučjem Dolu, Župsko-Lukovski bataljon istakao se borbama za oslobođenje Nikšića 1877. godine, gdje su osvojili jedno od najbolje utvrđenih bedema Nikšića, Džidića kulu. Župski bataljon dao je nemjerljiv doprinos i u Balkanskim ratovima i Prvom svjetskom ratu. Župski bataljon je učestvovao u prvom balkanskom ratu u borbama oko Skadra. Takođe su po izbijanju drugog balkanskog rata Župljani učestvovali u bici na Bregalnici. U prvom svjetskom ratu Župski bataljon u sastavu Sandžačke vojske, ratuje u Bosni i trpi velike gubitke na Glasincu. U ovoj čuvenoj bici za samo jedan dan su poginula 34 Župljanina. Za vrijeme života pod Austro – Ugarskom život u Župi bio je gotovo nesnosan. Glad, bolest, nemaština bile su svakodnevna pojava. Često su umirali starci i žene, a ponajviše nejaka djeca. Po župskim šumama počinju da se odmeću komiti - pristalice Kralja Nikole koji pružaju otpor austrougarskom osvajanju. Nakon Prvog svjetskog rata došlo je ujedinjenja južnoslovenskih naroda, međutim ova tvorevina nije bila rezultat težnje čitavog naroda. Tako da je svuda u Crnoj Gori, pa i u Župi, došlo do političkih previranja i prve velike podjele Župljana koja je ostavila trag u svim narednim godinama. Župljani su i u NOR dali svoj doprinos aktivnim učešćem u ratu, ali i skupljanjem pomoći i njegovanjem bolesnika, pošto je Župa velikim dijelom trajanja II svjetskog rata bila slobodna teritorija, tako da je 1. i 2. aprila 1944. godine u Kutima održan Osnivački kongres Crvenog Krsta za Crnu Goru i Boku. U Župi se 1944. otvaraju one škole koje su, u privatnim kućama radile i prije rata u Liverovićima, Morakovu i na Zagradu. Pošto je škola u Miolju Polju bila spaljena otvaraju se škole u Dučicama, Kutima i Vasiljevićima koje rade u privatnim kućama. Godine 1954. Župa gubi status Opštine 3.2. Hronologija istorijskih događaja 10000-3000 godina prije nove ere Iz ovog perioda u Župi su pronađene alatke od kamena, strugalice od krečnjaka, kamene sjekire od krečnjaka i jedna igla od bronze. 1000-500 godina prije nove ere Na Zagradu je pronađena kelt sjekira iz Haltštata, starijeg gvozdenog doba, tj.u doba organizovanja prvih država na prostoru Grčke i Italije i u doba migracija indoevropskih naroda. III-IV vijek U Župi su pronađeni ostaci rimskog vodovoda koji je snabdijevao grad Andervu (Nikšić). Voda je dovođena sa izvorišta Jablanice. Župa je u doba rimske vladavine pripadala provinciji Prevalis. Takođe su i neka župska sela bila naseljena u doba Rimljana, što potvrđuju materijalni dokazi, ostaci rimskog groblja, rimski novac, nakit, keramika.
  37. 37. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 37 VI vijek U VI vijeku nove ere Župom i okolinom vladaju Istočni Goti. Oni su razorili Andervu i sagradili tvrđavu zvanu Anagastum. VII vijek Sloveni su došli u VI i VII vijeku i naselili ove oblasti. Tu su formirali oblast Podgorje, koja se prostirala od Onogošta do Nevesinja. 1180 godina Župa nalazila pod vlašću Vojislavljevića, zetskih vladara. Godine 1180. Župa ulazi u sastav države Nemanjića, kao i sva Zeta. Župa ostaje u sastavu Nemanjićke države sve do propasti srpskog srednjovjekovnog carstva. Župa je raspadom srpskog srednjovjekovnog carstva ušla u oblast Vojislava Vojinovića. Njegov naslednik Nikola Altomanović izgubio je rat sa bosanskim kraljem Tvrtkom I i knjazom Lazarom Hrebeljanovićem. Tada je Župa ušla u sastav države kralja Tvrtka. Zatim Župom upravlja Sandalj Hranić, a poslije njegove smrti vlada njegov sinovac Stjepan Vučić Kosača. On se proglasio za hercega od Svetog Save i po tome se oblast kojom je upravljao nazvala Hercegovina. XIV vijek U Župu iz Grblja doselio rodonačelnik plemena Nikšići-Nikša. Nikša je sa svojim sinovima ubio bana Ugrena i preuzeo vlast u Župi i okolini. 1465. Turci dolaze 1465. godine u Nikšić i Župa je pod Turskom vlašću sve do oslobođenja Župe 1853. godine. 1597. Župljani učestvuju u ustanku vojvode Grdana 1597. godine. 1625. Prema tvrdnji dr Vladimira Petkovića u Župi je oko 1625. godine sagrađen župski manastir sv. Luke. (Kao datum kada je manastir podignut pominje se i 1253. godina.) 1697. Dvadesetog maja u manastiru Ćelija Piperska ’’Upokoji se u Gospodu’’ sveti Stefan Piperski-Župski, rodom iz sela Kuta. 1711. Župljani učestvuju u napadu na Nikšić 1711. godine. 1733. U jednom pisanom prilogu koji se nalazio u Župskom manastiru stoji bilješka da je ove godine grof Sava Vladislavić poslao iz Moskve hramu sv. Luke 32 knjige 1756. Za vrijeme turske vladavine bilo je masovno seljenje stanovništva. Pogotovo je velika seoba iz Župe bila 1756. godine, kada su se brojne porodice iselile u Istočnu Bosnu, Srbiju i u druge krajeve. 1789. Trebješki kaluđer Vasilije Vojvodić preuzima iz manastira svetog Luke mnoge dragocjenosti: riznicu, srebrna kandila, putire, krstove, jevanđelja i šalje ih na čuvanje u Risan kepetanu Marku Aleksinu Đurkoviću. 1796. Jedan odred Župljana učestvovao je u bici na Krusima 1796. godine. 1803. Župljani se podižu na ustanak protiv turskog zuluma.
  38. 38. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 38 1805. Zadnja turska porodica Verizovića protjerana iz Župe. 1826. Četvrtog maja u manastiru Morača postavi se Aksentije Šundić, starešina manastira, rođen u Župi. 1852. U vrijeme zloglasne Omer-Pašine godine Turci spaljuju Župski manastir 1853. Župski manastir i Župa oslobođena od Turaka. 1854. Sagrađena karaula Voltica u Starom Selu 1858-1859. Župa zvanično ušla u sastav Crne Gore 1860. Sedamnaestog aprila na Carigradskoj konferenciji potvrđena je granica između Crne Gore i Turske. Crnoj Gori su pripali krajevi koji su do tada smatrani spornim, među njima i Župa. 1861. Knjaz Nikola opravlja Župski manastir i dovodi ga u prvobitno stanje. Župljani 1861. godine učestvuju u borbama u Hercegovini kao dobrovoljci u odredu Peka Pavlovića i borili se kao ''jajoši'' u ustanku Luke Vukalovića. 1862. Kada je Omer-paša Latas napao po drugi put na Crnu Goru 1862. godine veliki broj Župljana borio se u Dugi, gdje ih je i veliki broj poginuo. 1871. Počinje sa radom osnovna škola u Župi, trogodišnja, sa jednim odjeljenjem, u zgradi sagrađenoj u porti manastira svetog Luke. Formiran je zajednički Župsko-Lukovski bataljon od obveznika iz Župske i Lukovske kapetanije. 1872. Za dušu svom ocu Mirku, knjaz Nikola u Dučicama podiže Viljajin most koji je dobio naziv po Petru Viljaji, poznatoj ličnosti iz narodnih predanja. 1875. U porti Župskog manastira otvorena bolnica za ranjenike iz Hercegovačkog rata i bitke na Vučjem dolu. 1876. Počinju radovi na dogradnji Župskog manastira koji traju do 1878. 1877. Župljani su se hrabro borili u bici na Vučjem Dolu, a istakli su se i prilikom oslobodjenja Nikšića 1877. godine, kada su osvojili jedan od najtežih šanaca Džidića – kulu. Selo Bršno, koje se nalazi jugozapadno od Župe, a južno od Kablene glave (1151.m.), u maloj udolini dužine 4 km, a širine 2 km, i prosječne nadmorske visine od 720.m. je poslije oslobođenja Nikšića izdvojeno iz sastava Župske kapetanije i ušlo je u sastav Ozrinićko-Bršanske kapetanije. Knjaževim ukazom iz 1903.godine vraćeno je u sastav Župske kapetanije. U sastav kapetanije, a poslije Prvog svjetskog rata, Župske opštine ostaje sve do 1945.godine, kada ponovo pripada Ozrinićima. 1899. Župa ima 3278 stanovnika, od kojih 245 pismenih (240 muških i 5 ženskih) 1911. Počinje izgradnja zgrade za školu u Župi, koja je zbog ratova prekinuta.
  39. 39. STUDIJA OPRAVDANOSTI POVRAĆAJA STATUSA-OPŠTINA ŽUPA 39 1912. Župski bataljon je učestvovao u prvom balkanskom ratu u borbama oko Skadra. Takođe su po izbijanju drugog balkanskog rata Župljani učestvovali u bici na Bregalnici. U prvom svjetskom ratu Župski bataljon u sastavu Sandžačke vojske, ratuje u Bosni i trpi velike gubitke na Glasincu. Tu su za jedan dan borbe poginula 34. Župljanina. 1917. Komitska grupa na čelu sa Radojicom Vojinovićem uspjela je da likvidira omraženog austrougarskog oficira Franju Ferjančića. 1919. Ubijen jedan od vođa župskih komita Dragiša Bojović. 1925. Na Makljenu (u Miolju Polju) konačno se završava izgradnja nove školske zgrade. 1929. Radoje Mirković iz sela Bjeloševina, objavljuje zbirku pjesama ‘’Kroz samoću’’ sa pregovorom Jovana Palavestre. 1931. Prema popisu Župa ima 3776 stanovnika. 1937. Krajem 1937. u Župi je formirana partijska ćelija KPJ. 1938. Oko 100 Župljana učestvuje na demonstracijama u Nikšiću prilikom dolaska predsjednika tadašnje vlade Milana Stojadinovića 1938. Na inicijativu partijske ćelije 1938. godine formiran je odbor NFA, koji je imao zadatak prikupljanja pomoći za španske borce. 1939.-1940. Prema pisanju ’’Slobodne misli’’, u korist podizanja školske zgrade u Liverovićima seoska omladina je 1939. i 1940. godine dala predstave Žena dostojna poštovanja, Kir Janja, Jovana Sterije Popovića i Telefon Arkadija Averčenka. Omladinska diletantska grupa iz Župe izvodila je 1939. i 1940. godine u korist čitaonice, Vodu s planine Radomira Plaovića i Milana Đokovića, Hajduke Jovana Sterije Popovića i Sumljivo lice Branislava Nušića. 1940. U ljeto 1940. godine održana je polulegalna konferencija napredne omladine iz Župe u mjestu Pliskovci u Miolju Polju. 1941. Poslije kapitulacije Jugoslavije prestaje sa radom škola u Župi. U NOB-u su poginula 103 Župljanina kao borci NOR-a, 91 je poginuo kao žrtva fašističkog terora, a više od 60 je poginulo u četnicima. 1943. Italijanski okupator spaljuje školsku zgradu u Miolju Polju. 1944. U Župi se otvaraju one škole koje su, u privatnim kućama radile i prije rata-U Liverovićima, Morakovu i na Zagradu. Pošto je škola u Miolju Polju bila spaljena otvaraju se škole u Dučicama, Kutima i Vasiljevićima koje rade u privatnim kućama.

×