Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
1
Regionale landbouwsystemen en
landschap in Vlaanderen
in de Middeleeuwen en het
Ancien Régime
Erik Thoen
Landschapsconta...
2
Nieuw aandacht voor het landschap
vanaf de jaren 1990 bij historisch-
geografen
nieuwe aandacht gevolg van
1/ postmodern...
3
Een oplossing? Meer verklarend onderzoek nodig.
Voorgestelde benadering:
Sociaal-Agrosystemische Landschapsanalyse
(SAL)...
4
Wat met bestaande ‘regionale benaderingen’ van het
landschap?
- De ‘Annales’ benadering’:
+vernieuwend,koppeling leefwer...
5
Sociaal agro-systeem=een regionaal, ruraal
overlevings-systeem waarin specifieke sociale
relaties de manier van producer...
Waarom waren overlevingsmechanismen regionaal in
ME-en en AR? (en dus ook de landschapsstructuren)?
• Path dependency: oor...
7
Een veranderende agro-
systemische aanpak nodig voor
19-20ste eeuw
8
Studie niveau’s
Ruimere invloeden
(max= wereldsystemen)
Supraregionale invloed
Reginaal socuiaal agros-systeemRegionaal ...
Gelijkend soc agrosysteem =
identiek landschap?
9
Dezelfde regionale agrosystemen hebben evenwel
niet altijd geleid
tot la...
Landschappen, landschaperfenissen en relicten:
opname van relicten in agrosystemen
B
B
C
B-ls
A-ls
A B C
A-B-C= sociale ag...
Building stones of ‘social agro-systems’
I/ soil and physical environment *
1/ soil and physical environment
2/ the ‘cultu...
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
The social agro-systems in
Flanders
Coastal
...
Evolution of the social agrosystems in Flanders
10-11-12th century:
-Domainial business
economy (DBE)
-Survival economy
wi...
Inland Flanders (CSE) Coastal Flanders (CBE)
- Light sandy soils
- concurrence between lords
- very slow and uncomplete
ex...
Reasons for changes coastal and stability in
inland Flanders
– Changes in coastal Flanders caused by: environmental proble...
Date Inland Flanders Coastal Flanders
1300 °°°°°°°°°
°°°°°°°00
‘commercial
survival
economy’
°°°°°°°°°
°°°°00
‘commercial
...
Inland Flanders:
A majority of small
holdings
Coastal Flanders
A majority of
larger holdings
From 13-17th
centuries:
Labou...
18
Social agro-systems: eerste poging tot typologie
• 1.Gesloten economie (self-sufficiency): dit type heeft weinig bestaa...
19
sociale agrosystemen
in het graafschap Vlaanderen
in relatie met de
landschapsgeschiedenis
20
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
Soils and areas in Flanders
Coastal
Flanders...
BINNEN- VLAANDEREN
• Naar intensieve landbouw
• Grote versnippering percelen
• Enkele grote bedrijven en meerderheid klein...
Raised bed farming in inland Flanders
(miniature c. 1500)
23
Foto collectie Massart Bib Gent
24
getijdenboek
Hennesy 25
26
Protoindustry in inland Flanders is
going up: flax and linen processing
27
Binnen-Vlaanderen:
Subregio Oudenaarde –Aalst tot
Brusselse (1)
• Beperkte hoeveelheid grote bedrijven maar wel grote
r...
28
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
Evolution towards a “patchwork” of openfields in the
sandy-loamy area
30
Hillegem 18de eeuw
31
Hillegem 19de eeuw (Popp)
32
Heurne ca 1900. Bron
Regio Oudenaarde-
Geraardsbergen-Aalst
33
Binnen-Vlaanderen:
Subregio Gentse (4)
• Meerderheid van kleine bedrijven maar
soms wel veel relatief grote
‘ontginning...
34
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
35
36
Binnen-Vlaanderen:
Subregio Meetjesland
• Hier geen micro-openfield:
• Gesloten landschap met repels die
teruggaan op v...
37
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
38
Ferraris (18ee) Luchtfoto Topokaart 1:25 000
Meetjesland
39
Binnen-Vlaanderen:
Subregio Kortrijkse (3)
• Ook meer grote bedrijven wegens
doorleven leensysteem
• midden tussen Gent...
40
Regio Kortrijk
http://users.telenet.be/kasteel-surmont/Literatuursite/Handelingen/handelingen.html
41
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
• Relatief veel grotere bedrijven
(boerenlenen!)
• Gesloten landschap overheerst, iets grotere
(onregelmatige) percelen me...
43
Gullegem
44
Gullegem
45
Binnen-Vlaanderen:
Subregio Waasland
46
Land Van Waas (2)
47
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
• Kleine micro maar grotendeels
zelfstandige bedrijfjes overheersen
• Weinig grote bedrijven
• Vochtige bodemstructuur en ...
49
Elversele 18de eeuw (Waasland)
50
Elversele 19de eeuw (Waasland)
51
KUST VLAANDEREN
Van peasant- naar commerciële economie
52
Borders of the County of Flanders
(15th century)
Borders of current provinces
De sociale agro-systemen in het
oude graa...
Kust-Vlaanderen
• Naar extensieve landbouw
• Grotere percelen of samengestelde groepen plus
concentratie rond hoeve
• Evol...
54
‘medieval’ and ‘modern’ parcels
north of Oostburg
data: Vanslembrouck/Lehouck
55Ferraris Oostende 7
56
Besluit…
-Landschappen ontstaan grotendeels uit
organisatie van ‘overleven’; toch heden nog weinig
relatie gelegd.
- Er...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Landschapscontactdag 2013

1,192 views

Published on

Regionale landbouwsystemen en landschap in Vlaanderen in de Middeleeuwen en het Ancien Régime - lezing van Erik Thoen op de Landschapscontactdag 2013

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Landschapscontactdag 2013

  1. 1. 1 Regionale landbouwsystemen en landschap in Vlaanderen in de Middeleeuwen en het Ancien Régime Erik Thoen Landschapscontactdag 4 oktober 2013, Beveren
  2. 2. 2 Nieuw aandacht voor het landschap vanaf de jaren 1990 bij historisch- geografen nieuwe aandacht gevolg van 1/ postmodernisme, landschapsperceptie, antropologisch 2/ vernieuwde aandacht voor ecologie 3/ nog betere ‘contextualisering’ van archeologie 4/ vele nieuwe positief wetenschappelijke technieken 5/ groeiende aandacht voor waardering (al vroeger in Nl. dan in B ) op nationaal en internationaal niveau (Europese landschapsconventie maar… als wetenschap krijgt historische geografie nog niet de waardering die ze verdient….
  3. 3. 3 Een oplossing? Meer verklarend onderzoek nodig. Voorgestelde benadering: Sociaal-Agrosystemische Landschapsanalyse (SAL) Basis van rurale landschappen = samenlevingsvorm ‘sociaal agro-systeem’ De sociaal- systemisch- regionale benadering die zoekt naar de overlevingsmechanismen (econom/cultureel/maatschappelijk) = « sociaal-agro-systemisch » benadering van het landschap: een regionaal- verklarende benadering Een regionale benadering van landschappen =/= geen typologieën =/= geen patronen =/= geen vergelijking
  4. 4. 4 Wat met bestaande ‘regionale benaderingen’ van het landschap? - De ‘Annales’ benadering’: +vernieuwend,koppeling leefwereld … - te algemeen, secundair aan sociaal-econ benadering - De ‘biografie van het landschap’ (NL, US) ? +Positief: Vernieuwend/stimulerend, noopt tot synthese, grote aandacht voor de mens, regionale benadering -Zwakte:Overwaardering van ‘culturele’ elementen,te veel en te gemakkelijk link met rechtstreeks nut inzake landschapsbeheer, te weinig diepteanalyse door hyperlange termijnstudie
  5. 5. 5 Sociaal agro-systeem=een regionaal, ruraal overlevings-systeem waarin specifieke sociale relaties de manier van produceren/overleven bepalen. m.a.w hoe organiseerden de bewoners van een regio hun overleven (noot: sociale relaties tussen boeren en met andere betrokkenen)
  6. 6. Waarom waren overlevingsmechanismen regionaal in ME-en en AR? (en dus ook de landschapsstructuren)? • Path dependency: oorspronkelijk ‘feodale’ versnipperde organisatie EN regionale ontginningsstrategieën blijven (ten dele) doorleven in bezits- en machtstructuren • Geografisch/bodemkundige-geologische aspecten bepalen mee ontginningsmogelijkheden en de ‘path dependency’ die erop volgt • Beperkte transportmogelijkheden, geen mondialisering (zeker niet voor gewone man) 6
  7. 7. 7 Een veranderende agro- systemische aanpak nodig voor 19-20ste eeuw
  8. 8. 8 Studie niveau’s Ruimere invloeden (max= wereldsystemen) Supraregionale invloed Reginaal socuiaal agros-systeemRegionaal sociaal agro-systeem Maar.. 1/ Ook ‘supraregionale elementen’ spelen mee 2/ Sociale agrosystemen hebben mekaar onderling beinvloed. Vb via arbeidsrelaties
  9. 9. Gelijkend soc agrosysteem = identiek landschap? 9 Dezelfde regionale agrosystemen hebben evenwel niet altijd geleid tot landschappen met geheel dezelfde kenmerken !!!! a/ verschillende kracht van het doorleven van geografische structuren b/ minimale verschillen is structuren leiden soms tot andere landschappen, c/ verschillende bodemkundige/geologisch morfologische kenmerken (soms maar meestal niet aanpasbaar)
  10. 10. Landschappen, landschaperfenissen en relicten: opname van relicten in agrosystemen B B C B-ls A-ls A B C A-B-C= sociale agrosystemen Gekleurde lijnen=relicten en aan sociaal agrosysteem aangepaste landschapselementen rood= landschapselementen van A blauw=landschapselementen van B groen=landschapselementen van C Tijd
  11. 11. Building stones of ‘social agro-systems’ I/ soil and physical environment * 1/ soil and physical environment 2/ the ‘cultural’ environment 3/biology-ecology II/ Social property relations and power structures ** 1/ division of property rights and political power between lords and peasants (including access to commons) 2/ division of property rights and political power within peasant communities III/ Size of holdings [as an important indicator of the social division of wealth] and [additional] labour input*/** IV/ Labour relations and [peasant] income strategies ** 1/ Labour organisation and population pressure 2/ [Peasant] income in connection with commercialization and access to markets 3/ Capital input and non-economic surplus extraction by lords and/or state 4/ Risk reducing versus risk increasing strategies5/ Family life-cycle strategies (and their demographic consequences) V/ Agricultural technology and traditions* VI/ Links with other agro-systemic areas*/** 11
  12. 12. Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces The social agro-systems in Flanders Coastal Flanders Inland Flanders 12
  13. 13. Evolution of the social agrosystems in Flanders 10-11-12th century: -Domainial business economy (DBE) -Survival economy with commons (SEC) 11-12th century: -Domainial business economy (DBE) -Survival economy with commons (SEC) Inland Flanders : -13th century - commercial survival economy (CSE) Coastal Flanders: -13th century: survival economy with commons (SEC) -14th century:Commer- cial Business Economy (CBE) 13
  14. 14. Inland Flanders (CSE) Coastal Flanders (CBE) - Light sandy soils - concurrence between lords - very slow and uncomplete expropriation of the peasants - micro holdings + - labour organisation based on collaboration + - survival of the family was the goal for production + - markets were used for survival + - intensive agriculture was used to increase physical productivity + - protoindustry important + - variety of soils mostly and progressively more heavy clay - collaboration between lordly classes - progressive and fast expropriation from the peasants (leaseholding +) - large and middlesized holdings + - labour organisation based on concurrence + - survival of the farm was the core of the production strategy+ - markets were tools for making profits and investment + - intensive agriculture to make economies - protoindustry not important - 14
  15. 15. Reasons for changes coastal and stability in inland Flanders – Changes in coastal Flanders caused by: environmental problems / Changing propertuy structures/ lack of investments (peat compaction and lowering of the surface level) / support governement ( path dependency)/ peat extracted/ wages – Inertion and even increase of in coastal Flanders caused by: • Property structures stable • towns demand for protoindustrial products • Moving population • Growing ‘convivium’ between larger and small farms_lower wages – Inland Flanders: stabilty, and characteristics became more extreme 15
  16. 16. Date Inland Flanders Coastal Flanders 1300 °°°°°°°°° °°°°°°°00 ‘commercial survival economy’ °°°°°°°°° °°°°00 ‘commercial survival economy’ 1500 °°°°°°°°° °°°°°°°°000 …even more clear °°°°°°00 000000 Towards a ‘commercial/ capitalist economy’ 1750 °°°°°°°°°°°°° °°°°°°°°°°°000 …and more clear °°°00000 00000 ‘commercial/capital ist economy’ size of holdings and importance of lease holding 16
  17. 17. Inland Flanders: A majority of small holdings Coastal Flanders A majority of larger holdings From 13-17th centuries: Labour intensive Capital intensive 17
  18. 18. 18 Social agro-systems: eerste poging tot typologie • 1.Gesloten economie (self-sufficiency): dit type heeft weinig bestaan, weinig markt; afgesloten berggebieden; goede common rules • 2.Beperkte commerciële « heerlijke » economie geleid door de niet betrokkenen bij het productieproces (feodale periode vroege ME, sommige regio’s, nieuwe feodale periode MT O-Europa?) – 2a Met onvrijheid – 2b Zonder onvrijheid • 3.Overlevingseconomie van peasants met commons; niet betrokkenen trekken zich grotendeels terug uit het productiebeleid (vanaf 12-15de eeuw in Europa?): – minder commercëel ingesteld maar levend in een voordien gevormd stedelijk marktnetwerk – Overleving met commerciële producten zonder winstoogmerk, opgebouwd uit traditie van economie geleid door niet-producenten (Franse wijnteeltgebieden?) • 4.Commerciële overlevingseconomie van peasants zonder commons:Noodzakelijkerwijze commerciëel ingesteld. – 4a Commerciële overlevingseconomie met convivium tussen grote en kleine bedrijven (Grootste deel Binnen-Vlaanderen vanaf 12/13de eeuw-19de eeuw?) – 4b Commerciële overlevingseconomie met uitstluitend kleine peasants – ondergang van het systeem • 5.Commerciële bedrijfs(winst)economie: het bedrijf staat centraal – (Kust-Vlaanderen vanaf 15de eeuw; Gelders rivieren,gebied vanaf 15- 16de eeuw, Holland 17de eeuw)
  19. 19. 19 sociale agrosystemen in het graafschap Vlaanderen in relatie met de landschapsgeschiedenis
  20. 20. 20 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  21. 21. Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces Soils and areas in Flanders Coastal Flanders Inland Flanders coastal sandy inland sandy-loamy Campine area 3 2 1
  22. 22. BINNEN- VLAANDEREN • Naar intensieve landbouw • Grote versnippering percelen • Enkele grote bedrijven en meerderheid kleine! *variatie binnen binnen-Vlaanderen: • Zandige grond laat spitten toe op grote (maar verschillende) schaal • Agrarisch ‘collectivisme’ verschillend • Bodem toch verschillend • Ontginningsdatum verschillend 22“Veil Rentier” a°1275
  23. 23. Raised bed farming in inland Flanders (miniature c. 1500) 23
  24. 24. Foto collectie Massart Bib Gent 24
  25. 25. getijdenboek Hennesy 25
  26. 26. 26 Protoindustry in inland Flanders is going up: flax and linen processing
  27. 27. 27 Binnen-Vlaanderen: Subregio Oudenaarde –Aalst tot Brusselse (1) • Beperkte hoeveelheid grote bedrijven maar wel grote rol in samenwerking met meerderheid van kleine bedrijven (sociale cohesie). • Zandleem- leem; spitten niet steeds mogelijk • Extremiseert in 17-18de eeuw. • Protoindustrie • Van één kouter naar 3 kouters naar patchwork van openfields • Wellicht ook te maken met vroege ontginning van de centra (Karolingische hofkouters)
  28. 28. 28 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  29. 29. Evolution towards a “patchwork” of openfields in the sandy-loamy area
  30. 30. 30 Hillegem 18de eeuw
  31. 31. 31 Hillegem 19de eeuw (Popp)
  32. 32. 32 Heurne ca 1900. Bron Regio Oudenaarde- Geraardsbergen-Aalst
  33. 33. 33 Binnen-Vlaanderen: Subregio Gentse (4) • Meerderheid van kleine bedrijven maar soms wel veel relatief grote ‘ontginnings’bedrijven : • Van dorps-kouters (micro-openfield) naar gesloten landschap en extreme bocage • Bodem vrij licht: spade mogelijk • ‘Agrarisch collectivisme’ niet verder ontwikkeld na 13de eeuw zoals on zandleemgebied
  34. 34. 34 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  35. 35. 35
  36. 36. 36 Binnen-Vlaanderen: Subregio Meetjesland • Hier geen micro-openfield: • Gesloten landschap met repels die teruggaan op veenwinning (vorig soc- agro-system kenmerk overleeft en vloeit samen in nieuw sociaal agro-system) .
  37. 37. 37 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  38. 38. 38 Ferraris (18ee) Luchtfoto Topokaart 1:25 000 Meetjesland
  39. 39. 39 Binnen-Vlaanderen: Subregio Kortrijkse (3) • Ook meer grote bedrijven wegens doorleven leensysteem • midden tussen Gents en Aalsters systeem • Open patchwork minder aanwezig!
  40. 40. 40 Regio Kortrijk http://users.telenet.be/kasteel-surmont/Literatuursite/Handelingen/handelingen.html
  41. 41. 41 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  42. 42. • Relatief veel grotere bedrijven (boerenlenen!) • Gesloten landschap overheerst, iets grotere (onregelmatige) percelen met daarnaast vele micropercelen 42
  43. 43. 43 Gullegem
  44. 44. 44 Gullegem
  45. 45. 45 Binnen-Vlaanderen: Subregio Waasland
  46. 46. 46 Land Van Waas (2)
  47. 47. 47 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  48. 48. • Kleine micro maar grotendeels zelfstandige bedrijfjes overheersen • Weinig grote bedrijven • Vochtige bodemstructuur en late ontginning plus middelkleine bedrijven= Bolle akkers 48
  49. 49. 49 Elversele 18de eeuw (Waasland)
  50. 50. 50 Elversele 19de eeuw (Waasland)
  51. 51. 51 KUST VLAANDEREN Van peasant- naar commerciële economie
  52. 52. 52 Borders of the County of Flanders (15th century) Borders of current provinces De sociale agro-systemen in het oude graafschap Vlaanderen Kust Vlaanderen Binnen Vlaanderen 3 4 1 2 5
  53. 53. Kust-Vlaanderen • Naar extensieve landbouw • Grotere percelen of samengestelde groepen plus concentratie rond hoeve • Evolutie naar meer grote bedrijven met loonarbeiders; kleine gaan ‘failliet’! (naar specialisatie) • Zware grond laat geen spitten toe op grote schaal. “Open landschap” wordt regel. Maximale benutting van areaal nodig voor commerciële landbouw. Geen laaghout ‘nodig’ Mogelijk wel meer hooghout • Agrarisch ‘collectivisme’ verschillend. Bodem toch verschillend- (licht) verschillende landschappen 53
  54. 54. 54 ‘medieval’ and ‘modern’ parcels north of Oostburg data: Vanslembrouck/Lehouck
  55. 55. 55Ferraris Oostende 7
  56. 56. 56 Besluit… -Landschappen ontstaan grotendeels uit organisatie van ‘overleven’; toch heden nog weinig relatie gelegd. - Er is meer nood naar diepteonderzoek naar regionale agro-systemische verschillen om landschappen te ‘lezen’: een Sociaal- Agrosystemische Landschapsbenadering (SAL-benadering) kan mogelijk ten dele soelaas brengen.. -Nieuw diepteonderzoek is … teamwork en… geld

×