คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ

1,085 views

Published on

คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ
(ความรู้สำหรับผู้ให้บริการสปา และผู้ที่จะสอบขอใบอนุญาตด้านสปา)

โดย. สำนักอนามัย กรุงเทพมหานคร (ข้อมูลเกี่ยวกับสปาเพื่อสุขภาพ จากกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข)

Published in: Business
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,085
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
55
Actions
Shares
0
Downloads
44
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ

  1. 1. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 1 คํานํา กิจการสปาเพื่อสุขภาพเปนกิจการที่ตองไดรับใบอนุญาตประกอบกิจการตามกฎหมาย วาดวยการสาธารณสุข ซึ่งกิจการสปากําลังไดรับความนิยมเปนอยางมากทั้งจากชาวไทย และชาวตางชาติ เนื่องจากชวยผอนคลายความตึงเครียดและความเมื่อยลาจากการทํางาน ปจจุบันในกรุงเทพมหานครมีจํานวนสปาเพื่อสุขภาพที่ไดรับอนุญาตจํานวน 194 แหง และ ที่ยังไมไดรับอนุญาตอีกเปนจํานวนมาก โดยสวนใหญตั้งอยูในยานที่มีนักทองเที่ยวจํานวน มาก จึงมีความจําเปนที่จะตองควบคุมดูแลสถานประกอบการเหลานี้ใหดําเนินการอยางถูก สุขลักษณะ มีความปลอดภัยตอผูใชบริการ เพื่อปองกันโรคติดตอที่อาจเกิดขึ้นจากการใช บริการ เชน โรคติดตอทางเดินหายใจ โรคผิวหนังจากการติดเชื้อที่ปนเปอนในวัสดุ อุปกรณที่ ไมสะอาด เปนตน ซึ่งโรคเหลานี้สามารถติดตอหรือแพรมายังผูรับบริการได หากไมมีการดูแล สุขลักษณะภายในสถานประกอบกิจการและสุขวิทยาสวนบุคคลของผูใหบริการ ดวยเหตุดัง กลาว ในปงบประมาณ 2554 สํานักอนามัย กรุงเทพมหานคร โดยกองสุขาภิบาลสิ่งแวดลอม จึงไดจัดทําโครงการ“พัฒนายกระดับมาตรฐานสุขลักษณะสถานประกอบกิจการบริการ” ขึ้น เพื่อเฝาระวังและปองกันการเกิดโรคติดตอจากสถานประกอบกิจการบริการในกลุมกิจการสปา สถานที่เสริมสวยและแตงผม และสระวายนํ้า ตลอดจนการสงเสริมสุขลักษณะที่ดีภายใน สถานประกอบการรวมทั้งการจัดทําหนังสือคูมือเพื่อใชเผยแพรแกเจาหนาที่และผูประกอบการ ใชเปนแนวทางการดําเนินกิจการ ซึ่งจะเปนการคุมครองสุขภาพของประชาชนผูใชบริการให ปลอดภัย และเปนการสรางความเชื่อมั่นใหแกนักทองเที่ยวอีกทางหนึ่งดวย หนังสือคูมือ “การสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ” จัดทําขึ้น โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับความรูเบื้องตนเกี่ยวกับสปาเพื่อสุขภาพ การใชสมุนไพรไทยในสปา การสรรสรางเอกลักษณสปาไทย การนวดเพื่อสุขภาพ การใชนํ้าเพื่อสุขภาพ การจัดการ สุขาภิบาลสิ่งแวดลอม และการจัดการดานความปลอดภัยของผลิตภัณฑเครื่องมือและ อุปกรณที่ใช สุขอนามัยของผูปฏิบัติงาน และกฎหมายที่เกี่ยวของกับกิจการสปาเพื่อสุขภาพ คณะผูจัดทําหวังเปนอยางยิ่งวา หนังสือคูมือเลมนี้จะมีประโยชนตอผูที่เกี่ยวของ และขอขอบคุณกรมสนับสนุนบริการสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข ที่เอื้อเฟอขอมูลเกี่ยวกับ สปาเพื่อสุขภาพมา ณ โอกาสนี้ กองสุขาภิบาลสิ่งแวดลอม มิถุนายน 2554
  2. 2. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ2 สารบัญ บทที่ 1 ความรูทั่วไปเกี่ยวกับสปาเพื่อสุขภาพ 6 บทที่ 2 การใชสมุนไพรไทยในสปา 24 - อาหารและเครื่องดื่มเพื่อสุขภาพ 26 - ขอควรระวังในการใชสมุนไพร 27 บทที่ 3 การสรรสรางเอกลักษณสปาไทย 30 บทที่ 4 การนวดเพื่อสุขภาพ 35 - ประวัติการนวด 36 - วิธีการนวดพื้นฐาน 37 - ประเภทการนวดในสปา 40 บทที่ 5 การใชนํ้าและอุณภูมิเพื่อสุขภาพ 54 - หลักการทั่วไปของการใชนํ้าเพื่อสุขภาพ 58 - รูปแบบของการใชนํ้าเพื่อสุขภาพ 60 บทที่ 6 ผลิตภัณฑ เครื่องมือ และอุปกรณที่ใชในสปา 80 - การเลือกใชเครื่องสําอางอยางปลอดภัย 81 - อันตรายที่อาจเกิดจากการเลือกใชผลิตภัณฑ 87 - การจัดการดานความปลอดภัยของผลิตภัณฑ เครื่องมือ 93 และอุปกรณที่ใชในสปา บทที่ 7 คันธบําบัด (Aromatherapy) 98
  3. 3. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 3 บทที่ 8 การจัดการสุขาภิบาลสิ่งแวดลอม 124 และสุขอนามัยของผูปฏิบัติงาน - สุขอนามัยของผูใหบริการ 125 - โรคติดตอหรือโรคผิวหนังที่อาจเกิดขึ้นได 129 - การปองกันอุบัติเหตุและความปลอดภัยในสปา 137 - จรรยาบรรณของผูประกอบวิชาชีพสปา 138 บทที่ 9 กฎหมายที่เกี่ยวของกับกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 143 ภาคผนวก 159
  4. 4. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ4
  5. 5. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 5
  6. 6. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ6 บทที่ 1 ความรูทั่วไปเกี่ยวกับสปาเพื่อสุขภาพ (Introduction to Spa Business) แนวคิด ประเทศไทยถือไดวาเปนประเทศแรกที่มีการกําหนดมาตรฐานการบริการดาน สปาเพื่อสุขภาพออกมาอยางชัดเจน โดยมีการกําหนดคําจํากัดความตามประกาศ กระทรวงสาธารณสุขวาดวยเรื่องกําหนดสถานที่เพื่อสุขภาพและเสริมสวยตาม พระราชบัญญัติสถานบริการ พ.ศ.2509 (แกไขเพิ่มเติมฉบับที่ 4 พ.ศ.2546) มีใจความดังนี้ “กิจการสปาเพื่อสุขภาพ หมายความวา การประกอบกิจการที่ใหการดูแล และเสริมสรางสุขภาพโดยบริการหลักที่จัดไวประกอบดวยการนวดเพื่อสุขภาพและ การใชนํ้าเพื่อสุขภาพ โดยอาจมีบริการเสริมประกอบดวย เชน การอบเพื่อสุขภาพ การออกกําลังกายเพื่อสุขภาพโภชนาการบําบัดและการควบคุมอาหาร โยคะ และการ ทําสมาธิ การใชสมุนไพร หรือผลิตภัณฑสุขภาพ ตลอดจนการแพทยทางเลือกอื่นๆ” 1.สปา คืออะไร ความหมายที่ 1 สปา มาจากรากศัพทภาษาละตินวา “Sanitas Per Aquas” หรือ Senare Per Aqua หรือ “Salus Per Aquam” หรือ “Sanare Per Aquam” ซึ่งแปลไดความวา สุขภาพจากสายนํ้า การบําบัดดวย นํ้า หรือการดูแลสุขภาพโดยการใชนํ้า (Health Through Waters or To Heal Through Water) ความหมายที่ 2 สปา มาจากชื่อของเมืองเล็กๆ ใกลกับเมืองลีห(Liege) ทางตะวันออกเฉียงใตของประเทศเบลเยี่ยม ติดกับชายแดนของประเทศเยอรมันนี เปนเมืองที่เปนแหลงของนํ้าพุที่มีแรเหล็กธรรมชาติ เชื่อกันวาในป 1326 ชางเหล็ก ของเมือง Collin le loupe ไดยินชื่อเสียงของนํ้าพุดังกลาวเกี่ยวกับสรรพคุณใน
  7. 7. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 7 การรักษาโรคจึงดั้นดนเสาะหาจนพบ และนํ้าพุนั้นสามารถรักษาอาการปวยไข ของเขาใหหายไปไดจริงๆ ภายหลังสถานที่นั้นถูกยกยองใหเปน health resort ที่โดงดังและเปนที่ยอมรับในเรื่องของการรักษาสุขภาพและอาการเจ็บปวยตางๆ ผูคนสวนใหญ รูจักในนามของ Espa ซี่งเปนรากศัพทที่หมายถึงนํ้าพุในปจจุบัน คําดังกลาวถูกใชในภาษาอังกฤษวา spa ซึ่งใชกันอยางแพรหลายในความหมาย ของสถานที่ตากอากาศเพื่อสุขภาพ (health resort) ความหมายที่ 3 สปาอีกหนึ่งความเชื่อที่มีแนวคิดคลายคลึงกันก็คือ spa เปนชื่อหมูบานเล็กๆ แหงหนึ่งในเบลเยี่ยม ที่ซึ่งมีแหลงนํ้าแร หรือนํ้าพุรอนตาม ธรรมชาติปรากฏอยู และถูกคนพบโดยชาวโรมันโบราณ ทหารโรมันนิยมใช นํ้าพุแหงนี้เปนที่รักษาอาการบาดเจ็บกลามเนื้อหรือบาดแผลที่ไดรับจากการสูรบ ความหมายที่ 4 สปา หมายถึงการบําบัดดูแลสุขภาพแบบองครวมดวย วิธีทางธรรมชาติที่ใชนํ้าเปนองคประกอบในการบําบัดควบคูไปกับวิธีทางการแพทย ทางเลือกอื่นๆ โดยใชศาสตรสัมผัสทั้ง 5 ไดแก รูป รส กลิ่น เสียง และสัมผัส เปนปจจัยที่สรางภาวะสมดุลระหวางรางกาย จิตใจ จิตวิญญาณ อารมณ ความหมายที่ 5 สปา เปนการบําบัด แบบองครวมที่เนนการปองกัน การเจ็บปวยมากกวาการรักษา Wildwood,Chrissie, 1997 กลาววาการที่ อารมณแปรปรวนมีโอกาสทําใหเกิดการเจ็บปวย จากความหมายขางตนจึงสามารถสรุปไดวา สปา คือ การบําบัดดวยนํ้า การ ดูแลสุขภาพแบบองครวม ภายใตการดูแลของนักบําบัด ผูเชี่ยวชาญหรือแพทย รวมถึงเปน สถานที่ๆใชในการพักผอน เพื่อใหไดมาซึ่งสุขภาพองครวมที่ดี(นภารัตน ศรีละพันธ , 2549) ในเชิงความเชื่อตามประวัติศาสตร สปา หมายถึง สถานที่ที่มีนํ้าพุตามธรรมชาติที่ ซึ่งสามารถบรรเทา และรักษาอาการเจ็บปวยจากโรคภัยตางๆ ได ซึ่งนํ้าเหลานี้สรางศรัทธา และความเชื่อทางจิตวิญญาณอยางมาก โดยยังคงความเปนปริศนาในการบําบัดโรคภัย ในเชิงรวมสมัย เปนสถานที่อํานวยความสะดวก และทุมเทใหกับทั้งทาง
  8. 8. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ8 ดานการบําบัดทั้งกายภาพ จิตใจ และอารมณเพื่อใหไดมาซึ่งสุขภาพที่ดีและชีวิตที่ ผาสุก สปาตองใชนํ้าในแงของการใหการรักษาและบําบัด โดยมีพื้นฐานมาจากการ ใชประโยชนของวิตามินและเกลือแรจากธรรมชาติ สปารวมสมัย ยังใหการบรรเทา อาการบาดเจ็บจากการเลนกีฬา ผานการรักษาดวยวิธีทางการแพทยที่ครบครัน ผอนคลายความตึงเครียด ใหการดูแลและทะนุถนอมทั้งความงามทางรางกายและ อารมณ ความรูสึก ณ ปจจุบัน สปาไดสรางเอกลักษณขึ้นมาไดอยางเดนชัด ใน เรื่องของสถานที่และการตกแตงที่คํานึงถึงการอนุรักษธรรมชาติ และรักษาสิ่งแวดลอม 2. องคประกอบของสปา ตามคํานิยามของ The International Spa Association (ISPA) สปาประกอบดวยปจจัยสําคัญ 10 ประการ ไดแก 1. นํ้า (Water) สามารถนําไปใชไดหลายรูปแบบทั้งภายใน เชน การ ดื่ม การกิน และภายนอก เชน การอบ การแช หรือนํามาเปนสวน ประกอบในการบริการและการตกแตงสถานที่ 2. การบํารุง (Nourishment) เชน อาหารสุขภาพ เครื่องดื่มสมุนไพร และสารอาหารบํารุงตางๆ 3. การเคลื่อนไหวและการออกกําลังกาย (Movement,Exercise & Fitness) การเคลื่อนไหวในทาทางที่กอใหเกิดประโยชนตางๆ กัน สรางความกระปรี้กระเปรา เพิ่มพลังงาน เชน การออกกําลังกาย แบบตางๆ การผอนคลายกลามเนื้อ 4. การสัมผัส (Touch) เชน การนวดและการสัมผัสที่สื่อสารความรูสึก ตาง ๆ ใหความรูสึกที่อบอุน ผอนคลาย และบําบัดอาการปวดเมื่อย 5. Integration กิจกรรมสุขภาพที่บูรณาการความสัมพันธที่สอดคลอง กันระหวางกาย ความคิด จิตใจ จิตวิญญาณกับสภาพแวดลอม
  9. 9. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 9 6. ศาสตรดานความงาม (Aesthetics) การบํารุงรักษาความงามกับ กระบวนการที่ใชผลิตภัณฑพืชพรรณธรรมชาติสมุนไพรตางๆ ที่มี ผลกับรางกายมนุษย 7. สภาพแวดลอม (Environment) สถานที่ตั้ง ประกอบไปดวยสภาพ แวดลอมที่ดี สภาพภูมิอากาศที่เหมาะสม การออกแบบตบแตง รูปแบบบรรยากาศที่ดี ใหความรูสึกผอนคลาย 8. การแสดงออกถึงศิลปวัฒนธรรม (Art, Culture & Social ) เปน ทั้งศาสตรและศิลปที่สรางความสุนทรียะและประทับใจ ในเวลาที่ ไดพักผอนและมีสังคมที่ดีกับมิตรสหาย 9. เวลา และจังหวะ (Time, Space, Rhythms) ตระหนักถึงการใช เวลาและจังหวะชีวิตที่ไดดูแลสุขภาพใหแกตนเอง มีเวลาปรับเปลี่ยน พฤติกรรมที่ดีตอสุขภาพโดยสอดคลองกับวงจรธรรมชาติ 10. ระบบการบริหารจัดการที่ดี (Management and Operation System) มีการบริหารงานอยางเปนระบบ ......................................................
  10. 10. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ10 3. การแบงประเภทสปา ตามคํานิยามของประกาศกระทรวงสาธารณสุข วาดวยเรื่องกําหนด สถานที่เพื่อสุขภาพและเสริมสวย ตามพระบัญญัติสถานบริการ พ.ศ.2509 แกไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 4 ) พ.ศ. 2546 ไดกําหนดรูปแบบของธุรกิจเพื่อ สุขภาพ ไว 3 แบบ ดังนี้ 1. กิจการสปาเพื่อสุขภาพ 2. กิจการนวดเพื่อสุขภาพ 3. กิจการนวดเพื่อเสริมสวย กิจการสปาเพื่อสุขภาพ คือ การประกอบกิจการที่ใหการดูแลเสริมสราง สุขภาพ โดยประกอบไปดวยบริการหลักและบริการเสริมประเภทตางๆ บริการหลัก ประกอบดวยการนวดเพื่อสุขภาพ และการใชนํ้าเพื่อสุขภาพ บริการเสริม คือ กิจกรรมตางๆ ที่ควรจัดใหมีอยูในเมนูเพื่อเปนการดึงดูดให ลูกคาสนใจมาใชบริการบอยขึ้น และมีความหลากหลายในสปามากขึ้น ตัวอยาง ของกิจกรรมตางๆ เชน 1. การออกกําลังกายเพื่อสุขภาพ 2. การทําสมาธิและโยคะ 3. การอบเพื่อสุขภาพ 4. การแพทยทางเลือก 5. โภชนบําบัดและการควบคุมอาหาร ตามคํานิยามของ The International Spa Association (ISPA – พ.ศ. 2538 ) แบงชนิดของสปาออกเปน 7 ประเภทดังนี้ 1. Club Spa คือ สปาที่ตั้งขึ้นเพื่อใหบริการเฉพาะสมาชิก (Member) โดยเนนการใหความสะดวกสบายและครบครันเกี่ยวกับวัตถุประสงคใน การออกกําลังกายและดูแลสุขภาพรางกาย พรอมกับบริการดานอื่นๆ
  11. 11. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 11 2. Day spa คือ สปาที่ตั้งอยูในทําเลที่สะดวกตอการเดินทาง สําหรับลูกคามาใชบริการ เชน ในที่พักอาศัย อาคารพาณิชย หางสรรพสินคา หรือตามสนามบิน โปรแกรมการบริการคอนขาง หลากหลาย ลักษณะผูมาใชบริการจะเปนระยะเวลาสั้นๆ จากการ สํารวจพบวา เปนสปาที่เปดใหบริการมากที่สุด 3. Hotel & Resort Spa คือ สปาที่ตั้งอยูภายในหรือในบริเวณเดียวกัน กับโรงแรมหรือรีสอรท ที่มีสถานที่ออกกําลังกาย อาหาร โปรแกรม บริการมักประกอบดวย การนวดแบบตางๆ เพื่อผอนคลายสําหรับ ผูที่ตองการเปลี่ยนบรรยากาศ และหลีกหนีความจําเจในชีวิตประจํา วัน มักจะมีขนาดใหญกวาเมื่อเทียบกับ Day spa ทั่วไป 4. Cruise Ship Spa คือ สปาที่ตั้งอยูในเรือ โปรแกรมการบริการ ประกอบดวย การนวดแบบตางๆ การออกกําลังกาย กิจกรรมเพื่อ สุขภาพ อาหารเพื่อสุขภาพ 5. Mineral Spring Spa คือ สปาที่ตั้งอยูในสถานที่ที่เปนแหลง นํ้าพุรอน หรือ นํ้าแรธรรมชาติ โปรแกรมการบริการจะเนนการบําบัด โดยการใชความรอนของนํ้า หรือ แรธาตุตางๆ เชน ใชเกลือมาเปน สวนหนึ่งในการบําบัดรักษา ตัวอยางเชน สปาที่ตั้งอยูตามแหลง บอนํ้ารอน ในประเทศญี่ปุนและรัสเซีย ประเทศไทยมีโอกาสที่จะ พัฒนาแหลงนํ้าพุรอนธรรมชาติหลายแหงใหเปนแหลงทองเที่ยวได เปนอยางดีในอนาคต เชน ที่จังหวัดเชียงใหม เชียงราย ระนอง สุราษฏรธานี
  12. 12. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ12 6. Destination Spa คือ สปาที่ตั้งขึ้นเพื่อใหการดูแลสุขภาพเปนหลักโดย มีที่พักอยูภายในมีกิจกรรมเพื่อสุขภาพครบวงจร อาหารเพื่อสุขภาพ การออกกําลังกาย การใหความรูดานตางๆ ผูมาใชบริการสวนใหญ มักจะมีความตองการพํานักอยูเปนระยะเวลานาน เพื่อผอนคลาย และปรับปรุงวิถีชีวิตใหดีขึ้น ปรับความสมดุลของรางกายและจิตใจ ลดนํ้าหนัก ออกกําลังกายที่ถูกตอง โดยทีมงานที่เชี่ยวชาญจะเปน ผูพิจารณาจัดโปรแกรมใหเหมาะสมกับลักษณะสุขภาพแตละคน มักตั้งอยูใกลแหลงทรัพยากรทางธรรมชาติโดยสวนใหญจะใช ประโยชนจากแหลงธรรมชาตินั้นเขามาเปนตัวชวยในการจัดกิจกรรม เชน ภูเขา ทะเล นํ้าพุรอน โคลน ฯลฯ 7. Medical Spa คือ สปาที่ตั้งโดยกฎหมายวาดวยสถานพยาบาลโดย มีแพทยและพยาบาลดูแลกํากับ มีวัตถุประสงคเพื่อบําบัดรักษา สุขภาพและความสวยงาม โปรแกรมการบริการประกอบดวย โภชนาการบําบัดและอาหารเพื่อสุขภาพ มีบริการทางการแพทย ใหเลือกทั้งแพทยแผนปจจุบันและการแพทยไทย แผนจีน ฯลฯ มีโปรแกรมการนวดที่รักษาอาการเจ็บปวย เชน การนวดกดจุด การ บําบัดดวยสมุนไพร การปรับโครงสรางรางกาย การสะกดจิต การฝง เข็ม ศัลยกรรมผิวหนัง การตอตานริ้วรอย ผูมาใชบริการสวนใหญ มักจะมีความตองการการพํานักระยะยาวและการบําบัดที่ชี้เฉพาะ เชน การลดนํ้าหนัก การออกกําลังกายที่ถูกตอง การเลิกบุหรี่ เปนตน
  13. 13. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 13 4.ประเภทการบริการในสปา เปนการจัดนําเสนอรายการทรีทเมนตตางๆ เพื่อใหผูมาใชบริการไดเลือก โดยมีรายละเอียดแสดงใหทราบถึงประโยชนของการทําทรีทเมนตในแตละชนิด สวนผสมของการใชผลิตภัณฑ ระยะเวลาที่ใชในการทําทรีทเมนต ราคา แนวทาง ในการกําหนดรายกายในสปาเมนู (Spa Menu) ของแตละกิจการจะมีความแตก ตางกันขึ้นอยูกับจุดเดนและความชํานาญของผูประกอบการ การบริการในสปา แบงออกไดเปน 2 ประเภท ดังนี้ A. บริการหลัก B. บริการเสริม A. บริการหลัก หมายถึง การใหบริการทรีทเมนตที่จําเปนตองมีในสปา ประเภทของการบริการหลักประกอบดวย การนวดเพื่อสุขภาพ และการใชนํ้า เพื่อสุขภาพ
  14. 14. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ14 1. การนวดเพื่อสุขภาพ การนวดแบบตะวันออก ไดแก การนวดกดจุดแบบราชสํานัก การ นวดไทยแบบเชลยศักดิ์ การนวดแบบญี่ปุน (Shiatsu) การนวดกดจุด แบบจีน (Reflexology) การนวดแบบอินเดีย (Ayuravedic Massage) และอื่นๆ การนวดแบบตะวันตก ไดแก การนวด อโรมาเทอราพี (Aromatherapy) การนวด แบบสวีดิช(Swedish) และอื่น ๆ ทรีทเมนตความงามและการนวดหนา (Facial Massage) หลักเบื้องตนในการทํา ทรีทเมนตหนาประกอบดวย 6 ขั้นตอน ดังนี้ การลางหนา/การปรับสภาพผิว/การขัดหนา/ การนวดหนา/การพอกหนา/การบํารุงผิวหนา 2. การใชนํ้าเพื่อสุขภาพ ไดแก การอบไอนํ้า การอาบแชนํ้า การประคบดวย นํ้ารอน / นํ้าเย็น การบําบัดในอางนํ้าวน การออกกําลังกายในนํ้า ฯลฯ B. บริการเสริม คือ กิจกรรมตาง ๆ ที่ควรจัดใหมีอยูในเมนู เพื่อเปนการ ดึงดูดใหลูกคาสนใจใหมาใชบริการบอยขึ้นและมีความหลากหลายในสปามากขึ้น ตัวอยางของกิจกรรมตาง ๆ เชน 1. การออกกําลังกายเพื่อสุขภาพ 2. การทําสมาธิและโยคะ 3. การอบเพื่อสุขภาพ 4. การแพทยทางเลือก 5. โภชนบําบัดและการควบคุมอาหาร
  15. 15. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 15 1. การออกกําลังกายเพื่อสุขภาพ 1.1 แอโรบิค (Aerobic) คือ การออกกําลังกายเพื่อเผาผลาญไขมันใน รางกายโดยการใชงานของกลามเนื้อสวนตางๆ ประโยชนของการเตนแอโรบิคจะ ชวยเพิ่มอัตราการเตนของหัวใจ 50 – 90 เปอรเซ็น 1.2 ฟตเนส (Fitness/ Gym) คือ วิธีการทดสอบความยืดหยุน และ ความแข็งแรงของรางกายเปนโปรแกรมการออกกําลังกาย เพื่อปรับปรุงรูปราง ลดไขมัน กระชับรูปทรง หรือเสริมสรางกลามเนื้อ 1.3 ฟตบอล (Fit Ball) เปนการออกกําลังกายที่จะชวยเนนการบริหาร สวนบนของรางกายตั้งแตไหล หนาทอง แผนหลังไปจนถึงตนขา สะโพก และ บั้นทาย การควบคุมแรงดีดกลับของลูกบอลขณะเลน จะชวยเสริมสรางความ แข็งแรงใหกับกลามเนื้อ เพิ่มประสิทธิภาพการทรงตัว และการทํางานของอวัยวะ แตละสวนใหสัมพันธกัน 1.4 ชิบอล ( Chi Ball) ประยุกตขึ้นจากความสมดุลของหยินหยาง หัตถโยคะ และการทําสมาธิ โดยมีอุปกรณ คือ ลูกบอลนุมๆ ขนาดเสนรอบ วง 15 เซนติเมตร ประโยชนของชิบอล ชวยปรับสมดุลและเสริมพลังใหแก รางกาย จิตใจและวิญญาณ ชวยใหพลังไหลผานสวนตาง ๆ ของรางกาย ปรับ สมดุลอยางชาๆ ชวยเพิ่มความยืดหยุนใหกับกลามเนื้อบริเวณซี่โครงและกระบัง ลม ชวยลดนํ้าหนัก กระชับสัดสวนบริเวณบั้นเอว และสะโพก ปจจุบันภายใน ลูกบอลจะบรรจุกลิ่นหอมลงไปดวยทําใหรูสึกสงบและผอนคลาย 1.5 พิลาทิส (Pilates) หลักการเลน “พิลาทิส” จะเนนการออกกําลัง กลามเนื้อใหยืดหยุน กระชับ และแข็งแกรง เปนการผสมผสานการสรางพลัง ใหแกรางกาย กับการมองความสงบคืนสูจิตใจ ชวยใหกลามเนื้อกระชับสวยงาม แบบนักเตนรํา และมีบุคลิกทวงทางดงาม เปนการออกกําลังกายแนวใหมเปน ที่นิยม หากเลนตอเนื่องครึ่งชั่วโมงเปนประจําจะชวยใหหลอดเลือดหัวใจ ปอด
  16. 16. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ16 และกระดูกสันหลัง แข็งแรง 1.6 การชกมวย (Boxing) เปนศิลปะการออกกําลังกายแบบไทยๆ ที่ เผาผลาญแคลอรี่ไดมากที่สุดประเภทหนึ่ง และยังเปนการเรียนรูในศิลปะปองกัน ตัวอีกแขนงหนึ่งดวย 1.7 ไทชิ (Tai Chi) เปนศิลปะการตอสูแบบจีน โดยฝกความสัมพันธ ระหวางกายหายใจลึกๆ กับการเคลื่อนไหวทวงทาของรางกายอยางชาๆ เปนการ ทํางานที่ประสานกันระหวางกายกับจิต 1.8 กีฬาประเภทตางๆ 2. การทําสมาธิและโยคะ 2.1 การนั่งสมาธิ (Meditation) คือ การฝกปฏิบัติทางดานจิตใจ โดย สามารถฝกไดหลากหลายวิธี เชน การกําหนดลมหายใจ การเดินจงกรม การ ทําจิตใหวาง มีประโยชนคือ ชวยลดความเครียด และคลายความออนลา อีก ทั้งยังสงเสริมสุขภาพทั่วทั้งรางกาย
  17. 17. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 17 2.2 ซี่กง (Qi gong) คือ ศาสตรการแพทยในการรักษาแบบจีน ซึ่งรวม เอาการเคลื่อนไหวและการฝกหายใจไวดวยกัน เพื่อชวยเพิ่มความแข็งแรงใหกับ รางกายและจิตใจ และหากมีการฝกอยางตอเนื่องในระดับหนึ่งจะสามารถชวย บําบัดโรคได 2.3 เรกิ (Reiki) หมายถึง การใชพลังภายในรางกายไหลผานฝามือและ ถายทอดสูอวัยวะอื่น ๆ เปนเทคนิคแบบญี่ปุน ชวยในการผอนคลาย และการไหล เวียนพลังงานภายในรางกาย ทําใหจิตใจสงบ และชวยฟนฟูสภาพรางกายไดดี 2.4 โยคะ (Yoka) เปนศาสตรของฮินดูโบราณประกอบไปดวย การกําหนด ลมหายใจ การยืดและการเหยียดอวัยวะสวนตางๆ ของรางกาย โดยมีทาทาง หลากหลาย ชวยเพิ่มการไหลเวียน เพิ่มความยืดหยุน และความแข็งแรงของ รางกาย โดยยึดหลักความสมดุลกันระหวางรางกายและจิตใจ 3. การอบเพื่อสุขภาพ แบงออกไดเปน 2 ประเภท ไดแก การอบเซานา หองเซานาจะมีลักษณะเหมือนกระทอมที่ทําดวยไมสน เปนทอนๆ หรือเปนแผงที่ซอนกัน โดยมีเสนใยแกวใชเปนฉนวน เพื่อปองกัน ความรอนไมใหออกไปนอกหองและชวยรักษาอากาศรอนในหองใหแหงอยูตลอด เวลา ภายในหองจะมีชั้นตางระดับที่ทําดวยไมสนสําหรับนั่งพักขณะอยูในหอง เซานา หองเซานาจะใหความรอนแบบแหง โดยไมสนจะชวยดูดซับความหนาแนน ที่เกิดจากความรอนในหองเซานา ในหองเซานาจะมีถังใสนํ้าไวเพื่อใชราดกอนหินที่ อยูบนเตาซึ่งทําใหเกิดเปนไอนํ้า อุณหภูมิของเซานาจะอยูระหวาง 50 ํ – 80 ํC การอบไอนํ้า การอบไอนํ้าจะใหความรอนแบบเปยก อุณหภูมิสูงสุด ของทรีทเมนตอบไอนํ้า คือ 45 ํC ความชื้นสัมพัทธประมาณ 92 -97 %
  18. 18. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ18 การอบไอนํ้าแบงไดเปน 2 แบบ 1. ตูอบไอนํ้า (Steam cabinets) 2. หองอบไอนํ้า (Steam room) Steam cabinets เปนลักษณะของตูอบไอนํ้าที่ออกแบบมาใหลูกคาเขาไป นั่งไดเพียงคนเดียว และโผลสวนของศีรษะออกมาขางนอก Steam room หองอบไอนํ้า เหมาะสําหรับการใหบริการแกลูกคาหลายๆ คนในเวลาเดียวกัน ทรีทเมนตนี้ไดรับความนิยมมาก ระยะเวลาในการที่หองอบ ไอนํ้าจะรอนจนไดที่ขึ้นอยูกับขนาดของหอง มีทั้งขนาดเล็กสําหรับลูกคาคนเดียว ไปจนถึงขนาดใหญลูกคาสามารถใชบริการไดมากกวา 10 คน 4. การแพทยทางเลือก การแพทยทางเลือก หมายถึง การรักษาโรคหรือความเจ็บปวยดวย วิธีการอื่น ที่มีขั้นตอนการปฏิบัตินอกเหนือไปจากการรักษาที่ไดรับการยอมรับ ในวงการวิทยาศาสตรการแพทย วิธีที่รูจักกันโดยทั่วไป ไดแก การฝงเข็ม การบําบัดดวยนํ้ามันหอม- ระเหย การสะกดจิต ฯลฯ 4.1 การฝงเข็ม คือ วิธีการรักษารูปแบบหนึ่งของจีน โดยการใชพลังงาน ภายในรางกายรักษาตนเอง การฝงเข็มจะใชเข็มที่สะอาดเลมเล็กๆ หลายๆ เลม ฝงลงไปที่ผิวหนังตามจุดสะทอนตางๆ ทั่วรางกาย 4.2 การบําบัดดวยนํ้ามันหอมระเหย คือ การนํานํ้ามันหอมระเหยที่ สกัดไดจากพืชไปใชในทางอายุรเวทเพื่อปรับสมดุลในรางกาย การใชพืชและสาร สกัดที่ไดมาจากพืชแลวนํามาปรุงแตงเปนยารักษาโรค เปนสมุนไพร เพื่อสุขภาพ และชวยบําบัดทางอารมณ 4.3 การสะกดจิต คือ การผสมผสานระหวางจิตวิทยา จิตเวชศาสตร สรีรศาสตร หรือสาธารณสุขศาสตร และวิชาแพทยศาสตรเขาดวยกัน
  19. 19. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 19 ประโยชนของการสะกดจิตมีหลายดาน เชน 1. ดานสุขภาพความงาม เชน ลดความอวน เปนตน 2. ดานการศึกษา ทําใหสมาธิดีขึ้น เพิ่มความจําและความสามารถ ในเชิงกีฬา 3. ขจัดนิสัยที่ไมดี เชน ติดบุหรี่ เปนโรคพิษสุราเรื้อรัง เปนตน 4. แกปญหาสมองอันเกี่ยวกับจิตใจ เชน นอนไมหลับ คิดมาก เสนประสาทตึงเครียด 5. โภชนบําบัดและการควบคุมอาหาร อาหารสําหรับสปาสวนใหญเนนไปที่อาหารที่มีไขมันและโคเลสเตอรอล ตํ่า รสชาดออกไปทางจืดหรือหวานเล็กนอย แตจะไมเค็ม รายการอาหารใน สปาจะตองปรับปรุง คิดคน อาหารที่งายตอการยอย แตใหพลังงานเพียงพอ มีประโยชนในการบํารุงรางกาย สงเสริมผิวพรรณใหมีสุขภาพที่ดี อาหารใน สปาสวนใหญจะแสดงปริมาณของแคลอรี่ โปรตีน คารโบไฮเดรต และไขมัน ของอาหารไวชัดเจน วัตถุดิบที่นํามาใชโดยสวนใหญนิยมใชสมุนไพรและผักที่ ปลูกเองโดยปราศจากสารเคมี สปาเมนู (Spa Menu or Sap A la Carte) การเขียนสปาเมนูควรประกอบไปดวย 1. ชื่อทรีทเมนต 2. คําอธิบายเกี่ยวกับทรีทเมนต อันไดแก ที่มา ประโยชนที่ลูกคา พึงไดรับและสาระสําคัญหากทรีทเมนตนั้นตองใชผลิตภัณฑเปนสวนประกอบ 3. เวลาที่ใหบริการ 4. ราคา 5. รูปภาพประกอบ
  20. 20. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ20 ตัวอยางสปาเมนู การนวด (Massage Therapy) นวดไทย (Thai Massage) (60 Mins) ดวยเทคนิคการนวดไทยที่ ถูกวิธีและการจับเสนที่ถูกตองจะชวยทําใหเกิดผลที่ดีตอระบบของรางกาย ทําให เลือดลมแลนไดดี ชวยคลายเสนคลายความปวดเมื่อยของกลามเนื้อ นวดสวีดิช (Swedish Massage) (60 Mins) เปนการนวดดวยเทคนิค การสับ ตบ ทุบ ตี เปนจังหวะโดยเนนการลงนํ้าหนัก ชวยใหของเหลวในรางกาย ไหลเวียนดีขึ้น ทําใหผอนคลาย แกเมื่อยและลดเซลลูไลท นวดอโรมา (Aroma Massage) ( 60 Mins) การใชนํ้ามันนวดที่มีสวน สําคัญของนํ้ามันหอมระเหย ผสานดวยเทคนิคการนวดเฉพาะอยางที่ชวยสราง ความสุนทรียทางอารมณ มีกลิ่นหอมติดผิวกาย ทําใหผิวกายนุมนวล ลดความ เมื่อยลา แกปวดเมื่อยตามสวนตางๆ ของรางกาย นวดกดจุดสะทอนฝาเทา (Reflexology) (45 Mins) การนวดกดจุด ฝาเทาเปนการปรับสมดุลของระบบการทํางานภายในรางกาย ชวยสงเสริมการ ไหลเวียนโลหิตบริเวณเทา สรางความสบายและผอนคลายความเมื่อยลาทั้งระบบ นวดประคบสมุนไพร (Thai Herbal Massage Bag) (45 Mins) ลูกประคบสมุนไพรบดละเอียดดวยสวนผสมของไพล มะกรูด ตะไคร ใบมะขาม และการบูร สวนผสมทั้งหมดชวยกระตุนการไหลเวียนโลหิต บรรเทาอาการเจ็บ ปวดและเมื่อยลาของกลามเนื้อ กลิ่มหอมของสมุนไพรชวยใหเกิดการผอนคลาย ความเครียดไดเปนอยางดี การขัดผิวดวยเกลือ (Salt glow) (30 Mins) การขัดผิวเปนวิธีที่ชวย ทําใหผิวสะอาด สดใส เกลี้ยงเกลา ทําใหผิวเปลงปลั่งเปนสีชมพูและนุมนวล ดวยคุณสมบัติของเกลือยังชวยในการสมานผิวดวย
  21. 21. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 21 การพอกบํารุงตัวดวยผลไมไทย (Thai Fruit) (30 Mins) การพอกตัวดวย ผลไมไทยอุดมดวยวิตามินและเอนไซมชวยทําใหผิวขาวสดใส คืนความเปลงปลั่ง ใหผิว ทําใหผิวชั้นบนสะอาด การพอกบํารุงตัวดวยสมุนไพร (Thai Herbal Wrap) (30 Mins) ดวย เทคนิคการหอตัวและคุณสมบัติจากสมุนไพรธรรมชาติ มีประโยชนชวยขจัดเซลล ผิวที่เสื่อมสภาพ รักษาความชุมชื่นของผิวใหคงอยู อีกทั้งยังชวยบํารุงผิวให ชุมชื่น แข็งแรง การพอกตัวดวยโคลน (Mud Wrap) (30 Mins) เปนการนําเอาคุณสมบัติ ของโคลนซึ่งมีที่มาจากหลายประเทศ เชน Dead Sea, Romania หรือภูโคลน ในประเทศไทยนํามาขัดและพอกผิวชวยผลัดเปลี่ยนเซลลผิว ขจัดสารพิษที่ตกคาง ทําใหผิวสะอาดและนุมนวลอยูเสมอ ตัวอยางสปาเมนู ตัวอยางโปรแกรมความงามหนา Spa Facial Treatment ชุดทําความสะอาดอยางลํ้าลึก (Deep Cleansing Treatmenat) (50 Mins) ทรีทเมนตเพื่อการทําความสะอาดผิว ขจัดเซลลผิวที่เสื่อมสภาพ ทําให ผิวหนาสะอาดสดใสและเรียบเนียน สีผิวสมํ่าเสมอทั่วใบหนา ชุดบํารุงดวยสมุนไพรธรรมชาติ (Thai Herbal Treatment) (80 Mins) ทรีทเมนตดูแลผิวบนใบหนาดวยคุณสมบัติสําคัญที่ไดจากสมุนไพรธรรมชาติ ชวย ทําใหผิวเย็นสบาย ลดอาการระคายเคืองตอผิว บํารุงผิวใหชุมชื่น ชุดบํารุงใหความชุมชื่นผิว ( Moisturizing Treatment) (80 Mins) ทรีทเมนตคืนความชุมชื่นตามธรรมชาติโดยการใหนํ้าแกผิวทําใหผิวเปลงปลั่ง เตงตึง สดใส
  22. 22. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ22 การบํารุงเล็บมือและเทา (Nail Treatment) การทําเล็บมือ (Manicure) การทําเล็บเทา (Pedicure) มือและเทาเปน อวัยวะที่มีการใชงานหนักอยูตลอดเวลา การทําเล็บมือและเล็บเทา จึงเปนทรีทเมนต ที่ใหความทนุถนอมเล็บมือและเล็บเทาใหสะอาด นุมนวล มีกลิ่นหอมนาสัมผัส
  23. 23. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 23
  24. 24. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ24 บทที่ 2 การใชสมุนไพรไทยในสปา สปา เปนคําที่อิงกับการใชนํ้าเพื่อการบําบัดรางกาย เพื่อใหเกิดความ สมดุล ใหรูสึกผอนคลายและสบายตัว ซึ่งอาจมีการใชนํ้าในรูปแบบตางๆ เชน อางนํ้าแร เปนตน ทั้งนี้เพื่อใหมีผลตอผิวหนังและรางกายชวยใหผิวพรรณดีขึ้น ชวยใน การไหลเวียนโลหิตใหดีขึ้น โดยเฉพาะเมื่อมีการใชนํ้าอุน รูปแบบของสปาดั้งเดิม เปนการใชนํ้าเพื่อการบําบัดและผอนคลายเปนหลัก ทําใหเกิดความรูสึกผอนคลาย ทั้งรางกายและจิตใจ ในปจจุบันรูปแบบของสปาถูกปรับเปลี่ยนใหเหมาะสมกับสิ่ง แวดลอมและกาลเวลา เพื่อใหผูที่เขามาใชบริการในสปาไดรับและชื่นชมในประสาท สัมผัสทั้ง 5 อยางคือ รูป รส กลิ่น เสียงและสัมผัส ซึ่งจะประกอบดวยสิ่งที่ เรียกวา ทรีทเมนต (Treatment) หลัก 4 อยาง คือ การนวดแบบตางๆ การทรีท เมนตหนา การทรีทเมนตตัว หนาและลําตัว จะมีขั้นตอนตางๆ 10 ขั้นตอน ตาม ลําดับ ประกอบดวย การลางและทําความสะอาด (cleanse) การขัด (scrub) การบํารุงฟนฟู (tonic) การกดและการคลึง (compress) การนวด(massage) การพอก (mask) การอบ (steam) การอาบ (bath) การแช (soak) และการ เพิ่มความชุมชื่น (moisturize) จะเห็นไดวาทุกขั้นตอนจะมีการใชผลิตภัณฑอยาง ใดอยางหนึ่งเสมอ และผลิตภัณฑจากสมุนไพรก็เปนผลิตภัณฑหนึ่งที่ไดรับความ นิยมอยูในขณะนี้ โดยเฉพาะสมุนไพรที่มีคุณคาสูงและมีประโยชนตอรางกายและ ผิวพรรณ ซึ่งประโยชนจากสมุนไพรเหลานี้มีการใชในเรื่องการนวดดวย และ นอกจากนี้บทบาทสําคัญของสมุนไพรที่มีกลิ่นหอมทั้งหลาย คือ อโรมาเธอราป (Aromatherapy) หรือศัพทราชบัณฑิตยสถานคือ “คันธบําบัด” ซึ่งจะชวยผอน คลายทั้งรางกายและจิตใจ ประโยชนของสมุนไพรที่มีการใชมาตั้งแตโบราณและ กําลังเปนที่นิยมในตอนนี้ คือการดื่มหรือรับประทานเพื่อบํารุงสุขภาพซึ่งสมุนไพร ทั้งหมดจะถูกนํามาใชผสมผสานอยางลงตัวในสปา
  25. 25. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 25 ดังนั้น สปาจึงเปนแนวทางหนึ่งของระบบปองกันดูแลสุขภาพและสอดคลอง กับหลักทฤษฎีการแพทยแผนไทยและการแพทยแผนตะวันออกทั้งหมด สมุนไพรที่ใชในสปา 1. ผงหรือครีมสําหรับขัดหนา นวดตัวและพอกหนา สมุนไพรที่ใชเปน หลักคือ ขมิ้นชัน ไพล ขมิ้นออย วานนางคํา แตงกวา และนํ้าผึ้ง 2. พอกตัว ขัดผิว ไดแก โคลนขาว ดินสอพอง ไพล ขมิ้นออย ขมิ้นชัน มะขามเปยก มะขามปอม มะกรูด เกสรดอกไม นํ้าผึ้ง มะนาว งาดํา 3. ประคบตัว ไดแก ไพล ขมิ้นออย ขมิ้นชัน ตะไคร ใบมะขาม ใบมะกรูด ใบสมปอย การบูร พิมเสน 4. อบตัว ไดแก เกสรดอกไมทั้ง 5 ชนิด คือ มะลิ กุหลาบ ดอกบัว หลวง พิกุลและบุนนาค และอาจใชเกสรดอกไมอื่นที่มีกลิ่นหอม เชน รสสุคนธ ผสมกับการบูร 5. เพิ่มความขาวใสใหกับผิวหนัง ไดแก หมอน มะขาม ชะเอมเทศ ทานาคา พญารากเดียว โลดทะนง 6. ชะลอรอยเหี่ยวยน ไดแก ชาเขียว บัวบก 7. ทําใหผิวชุมชื้น ไดแก งาดํา หลินจือ 8. อางแชสมุนไพร สมุนไพรที่ใช ไดแก ผลมะกรูด ตะไคร ใบมะกรูด ขา พิมเสน ทั้งนี้ตองใชนํ้าอุน เพื่อละลายสารที่มีคุณคาจากสมุนไพร และไดสัมผัสกลิ่นหอมชื่นใจของการบูรและพิมเสน 9. นํ้ามันนวด ไดแก นํ้ามันดอกทานตะวัน ดอกคําฝอย นํ้ามันรํา ดิบ และ sweet almond oil
  26. 26. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ26 10. นํ้ามันหอมระเหย นํ้ามันหอมระเหยที่ใชเปนหลัก เชน - กลิ่นสดชื่น ไดแก มะลิ กุหลาบ - กลิ่นผอนคลาย ไดแก มะลิ โหระพา มะนาว ไพล - กลิ่นสงบ ไดแก กระดังงา (Ylang-Ylang) ลาเวนเดอร - กลิ่นมีชีวิตชีวา ไดแก ขิง ขา อาหารและเครื่องดื่มเพื่อสุขภาพ กระแสความนิยมของอาหารและเครื่องดื่มเพื่อสุขภาพไดเพิ่มขึ้นอยางมาก ทั้งนี้เปนเพราะคนเริ่มหันมาสนใจดูแลสุขภาพตัวเองมากขึ้น อาหารไทยมีคุณคา โภชนาการสูงพรอมกับมีไฟเบอรทําใหไมมีปญหาในเรื่องการขับถาย ดังนั้นจึงมี การจัดเปนรายการอาหารสําหรับสปาขึ้น ที่ขาดไมไดคือ เครื่องดื่มสมุนไพรที่ มีคุณคาสูง สําหรับประเภทเครื่องดื่มสมุนไพร ควรเนนการใชชนิดที่มีสารตาน อนุมูลอิสระสูง มีแคลอรี่ตํ่า ไมควรมีคาเฟอีน และแทนนิน ถาเปนไปไดควรงด การใสนํ้าตาลเนื่องจากใหแคลอรี่สูง ชาสมุนไพรหลายชนิดที่มีคุณสมบัติเชนนี้ เชน ชาหมอน ชามะตูม ชากระเจี๊ยบ สําหรับเครื่องดื่มจากผลไมสดก็ลวนแต มีคุณคา เชน สับปะรด มะขามปอม แตงโม และผลไมสดตามฤดูกาลชนิดตางๆ สวนใหญ สมุนไพรที่ใชในสปามักใชในรูปของสด หรือชนิดที่ทําใหแหง โดยไมไดสกัดใหเขมขน ถามีการพัฒนาผลิตภัณฑใหทันสมัย และสรางความ นิยมมากขึ้น ควรนําสมุนไพรมาสกัดใหไดสารสกัดเขมขนและกําจัดพวกไฟเบอร ออกไป แลวจึงไปทําผลิตภัณฑในรูปแบบตาง ๆ เชน โลชั่นและครีมบํารุงผิว แชมพูสระผมและครีมนวด เครื่องดื่มและชาชงสําเร็จรูป เครื่องสําอางที่ทําให ผิวขาวใส โดยเฉพาะชุดชะลอความแกทั้งหมดซึ่งประกอบดวย ลดรอยเหี่ยวยน ทําใหผิวชุมชื่น ปองกันแสงยูวี ตานอนุมูลอิสระ เปนตน ก็จะทําใหไดผลิตภัณฑ ที่นาใชและทันสมัย ซึ่งจําเปนตองตรวจสอบคุณภาพใหดี สามารถกําหนด วันหมดอายุที่แนนอนได นอกจากนี้ยังตองมีการประเมินดานความปลอดภัย
  27. 27. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 27 เชน การระคายเคืองผิวหนัง การตรวจสอบเชื้อปนเปอน โลหะหนัก ยาฆาแมลง เปนตน ทั้งนี้ การผลิตควรเปนไปตามหลักเกณฑที่ดีในการผลิต (Good Manu- facturing Practice, GMP) เปนอยางนอย เพื่อความมั่นใจวาจะไดผลิตภัณฑที่ ดี มีความปลอดภัย และใชไดผลจริงๆ รวมถึงจัดทําฉลากตามประกาศกระทรวง สาธารณสุข ปจจุบันมีการใชผลิตภัณฑสมุนไพรในสปามากขึ้น อยางไรก็ตาม ตองใหแนใจวา ผลิตภัณฑเหลานี้มีความคงตัว สามารถเก็บรักษาไวนานจนถึง วันหมดอายุ ซึ่งจะรูไดจากการตรวจสอบคุณภาพทางกายภาพ โดยดูลักษณะ จากภายนอกและการตรวจทางเคมีสําหรับสาระสําคัญในผลิตภัณฑ ขอแนะนําในการใชสมุนไพร 1. ศึกษาหาขอมูลของสมุนไพรนั้นๆ กอนนํามาใช 2. ตองใชสมุนไพรใหตรงกับโรคที่ไดวินิจฉัยอยางถูกตองแลว 3. ตองใชสมุนไพรใหถูกตน 4. ตองใชสมุนไพรตามอายุของพืช 5. ตองเตรียมใหถูกวิธี 6. ตองทําความสะอาดทุกขั้นตอน โดยเฉพาะสวนหัวใตดิน ขอควรระวังในการใชสมุนไพร 1. ใชสมุนไพรใหถูกตน ทั้งนี้เพราะชื่อพืชที่มีชื่อพอง และชื่อซํ้ากัน มากมาย โดยเฉพาะชื่อที่เรียกกันในแตละทองถิ่นอาจแตกตางกันออกไป ทําให เกิดการสับสนไดงาย ดังนั้น จึงตองระมัดระวังในการใชสมุนไพรผิดตน เพราะ นอกจากจะไมไดผลแลวอาจจะมีอันตรายอีกดวย 2. ใชสมุนไพรใหถูกสวน สวนตางๆ ของพืช เชน ราก ตน ใบ ดอก ผล ใหฤทธิ์ที่แตกตางกัน แมแตผลออน และผลแกของพืชชนิดเดียวกันอาจ มีฤทธิ์ที่แตกตางกันได เชน กลวยดิบใชเปนยาแกทองเสีย กลวยสุกมีฤทธิ์เปนยา ระบายออนๆ เปนตน
  28. 28. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ28 3. ใชสมุนไพรใหถูกขนาด การใชสมุนไพรควรใชใหถูกตองตามที่บงไว ถาใชมากหรือนอยเกินไปอาจไมใหผลในการรักษา และยังอาจทําใหเกิดพิษได เชน พืชที่มีคาดิแอคกลัยโคไซด ถาใชปริมาณนอยจะมีฤทธิ์บํารุงหัวใจ ถาใช มากจะทําใหเกิดอันตรายได เปนตน 4. ใชสมุนไพรใหถูกวิธี การใชสมุนไพรแตละชนิดรักษาโรคนั้นมีวิธีใช แตกตางกันออกไป เชน พืชบางชนิดตองใชใบสดจึงจะใหผลในการรักษา พืชบาง ชนิดตองนํามาปงไฟกอน การใชที่ผิดวิธีทําใหไดผลในการรักษาไมเต็มที่และอาจ ทําใหเกิดผลขางเคียงอีกดวย 5. ใชสมุนไพรใหถูกกับโรค คนไขทองผูกตองใชสมุนไพรที่มีฤทธิ์ระบาย ถาใชสมุนไพรที่มีฝาดสมานจะทําใหทองผูกมากยิ่งขึ้น 6. ไมควรใชยาเขมขนเกินไป ยาตมควรตมใหเหลือปริมาณนํ้าเทาที่ ระบุไวตามหลักการแพทยแผนโบราณ ถาเคี่ยวยาจนเหลือนอยเกินไปทําใหได ยาที่มีความเขมขนมาก อาจมีอันตรายได 7. ไมควรใชยาสมุนไพรนานเกินความจําเปน หากใชไประยะหนึ่งแลว อาการไมดีขึ้นควรไปปรึกษาแพทย อาจเปนไดวาใชยาไมถูกกับโรค 8. ควรระมัดระวังในเรื่องความสะอาด สมุนไพรที่ซื้อมาจากราน ขายยา ถามีราขึ้นหรือมีแมลง ไมควรใชเพราะอาจทําใหเกิดโรคแทรกซอนได 9. ควรสังเกตอาการเมื่อเริ่มใชวามีอาการผิดปกติหรือไม การใช สมุนไพรนั้นมีทั้งคุณและโทษ บางคนใชแลวอาจเกิดอาการแพได อาการแพที่อาจ พบได เชน มีผื่นขึ้นตามตัวคลายลมพิษ เบื่ออาหาร คลื่นไส อาเจียน หูอื้อ ตามัว มีอาการชาที่ลิ้น และผิวหนัง ใจสั่น หัวใจเตนเร็ว รูสึกวูบวาบคลายหัวใจจะหยุด เตน ถามีอาการเหลานี้ ควรหยุดใชและถาแพมากควรรีบไปพบแพทย
  29. 29. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 29
  30. 30. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ30 บทที่ 3 การสรรสรางเอกลักษณสปาไทย ประเทศไทยไดรับการยกยองจากชาวโลกในเรื่องศิลปะประเพณีที่งดงาม สถาปตยกรรมที่อลังการรวมถึงเครื่องใชตางๆ ที่ถูกผลิตดวยความละเอียด ประณีต ที่สําคัญชาวไทยมีความออนชอยออนหวาน และตอนรับชาวตางชาติได อยางนาประทับใจ จากขอไดเปรียบดังกลาว สามารถจําแนกเอกลักษณไทยออกไดเปน 2 หลักใหญคือ 1. เอกลักษณไทยที่ปรากฏขึ้นอยางมีหลักฐาน (Evident Identity) เชน สถาปตยกรรมตางๆ 2. เอกลักษณไทยที่อยูในคนไทย (Habit Identity) เชน ความออนนอม การเอาอกเอาใจ ทําใหประเทศไทยไดรับความนิยมจากนักทองเที่ยว ปละกวา 10 ลานคน เดินทางเขามาชมความเปนเอกลักษณไทยที่ ยิ่งใหญ การผสมผสานกันระหวางเอกลักษณไทยทั้งสองประการ ไดสรางความ เปนเอกลักษณเฉพาะตัวที่ไมสามารถหาเอกลักษณใดๆ มาเปรียบเทียบได และ ไดกลายมาเปนจุดแข็งในดานอุตสาหกรรมบริการที่ไมมีที่ใดจะสามารถลอกเลียน แบบได ธุรกิจสปา เปนธุรกิจที่ผสมผสานระหวางภูมิปญญาตะวันออกและ ภูมิปญญาตะวันตก นับเปนธุรกิจที่มีการเจริญเติบโตขึ้นอยางสูง และจากการ ที่ธุรกิจมีการเติบโตเร็วกวาความสามารถในการควบคุมของหนวยงานที่รับผิด ชอบ ทําใหในปจจุบันรูปแบบของสปามีความหลากหลายอยางมาก จนเปนรูป แบบที่อาจกลาวไดวาไรทิศทางตางคนตางทํา และกอใหเกิดความสับสนวาสปา ไทยที่ถูกตองควรเปนอยางไร
  31. 31. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 31 เพื่อใหประเทศไทย ซึ่งมีความโดดเดนเรื่องเอกลักษณ สามารถมีสปา ที่แสดงความโดดเดนในความเปนไทยไดอยางภาคภูมิ หนวยงานและองคกรที่ เกี่ยวของจึงไดรวมกันกําหนดกรอบ และแนวคิดอยางกวางๆ ของเอกลักษณสปา ไทย เพื่อเปนแนวทางสําหรับผูประกอบธุรกิจสปาในการนําไปประยุกตใช รวมถึง สอดคลองกับทิศทางของธุรกิจสปาที่เนนภูมิปญญาตะวันออกมากขึ้น หลักการกําหนดกรอบเอกลักษณสปาไทย อาศัยการสัมผัสทั้งหาที่ลูกคาทุกคน เมื่อเดินเขาไปในสปาแลวจะสามารถ สัมผัสไดเปนปจจัยตั้ง และพิจารณาถึงรายละเอียดของรูปแบบสินคาและบริการ ที่จะสามารถสรางเอกลักษณสปาไทยได โดยการพิจารณาจะเนนถึงการสื่อความ เปนไทย ไดแก 1. รูป รวมความหมายถึงทุกสิ่งทุกอยางที่สามารถมองเห็นไดดวยตา สามารถขยายความออกไดเปนขอ ๆ ดังนี้ 1.1 รูปแบบอาคาร สิ่งที่สามารถมองเห็นไดชัดเจนจากภายนอกคือ รูป แบบอาคาร ซึ่งเปนสิ่งที่อาจสรางการรับรูถึงรูปแบบการใหบริการได โดยมาก สปาทางภาคเหนือจะมีความชัดเจนในดานรูปแบบและรูปทรงของสถาปตยกรรม เชน สามารถนําบานไมสักมาเปนสปาและสื่อถึงความเปนไทยไดอยางชัดเจน สวนทางภาคใตนั้นอาจไมมีรูปทรงที่เปนเอกลักษณไทยชัดเจน ทั้งนี้เพราะไดรับ อิทธิพลจากวัฒนธรรมมลายูมามากจนมีผูกลาววาสิ่งกอสรางทางใตคลายคลึงกับ สิ่งกอสรางจากอินโดนีเซีย 1.2 การตกแตงสวน การสรางเอกลักษณไทยที่โดดเดนมากอยางหนึ่ง คือ การตกแตงสวนโดยใชไมโบราณของไทย เชน โมกซอน แกว จําป จําปา มาปลูกในสวน และสามารถหารูปปนที่สอดคลองกับความเชื่อแบบไทยมาประดับ จะสามารถสะทอนความเปนไทยไดเปนอยางดี 1.3 การตกแตงภายใน เปนสวนที่สําคัญมากสําหรับการดํารงอยูของ ธุรกิจ เนื่องจากลูกคาจะใชเวลาอยูในสปาประมาณ 1- 3 ชั่วโมง ดังนั้นการ
  32. 32. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ32 ออกแบบภายในจึงมีความสําคัญมาก และการตกแตงภายในยังเปนสวนสําคัญ มากในการสะทอนเอกลักษณไทย หรือสะทอนแนวความคิดของผูดําเนินการ ธุรกิจสปานั้น สิ่งที่เปนไทยๆ จะสามารถเริ่มไดตั้งแตพื้น ซึ่งพื้นที่สะทอนความ เปนไทย ไดแก พื้นไม หรือ พื้นกระเบื้องดินเผา สวนพื้นกระเบื้องแกรนิตนั้น อาจดูตะวันตกมากเกินไป รวมถึงงานเฟอรนิเจอรที่เนนไปที่ไมมากกวาเหล็กหรือ อลูมิเนียม การตกแตงผนังซึ่งสามารถทําไดโดยการนําเครื่องตกแตงแบบไทยๆ หรือ ผาไหมใสกรอบ แมกระทั่งเครื่องจักสานที่สามารถนํามาประดับมุมหองได สิ่งที่สามารถบอกเอกลักษณในแตละทองถิ่นไดเปนอยางดีคือ ผา ลวดลายการ ทอผาจะไมเหมือนกันในแตละทองถิ่นนั้น 1.4 เครื่องแบบพนักงาน ซึ่งจะตองเนนเอกลักษณไทยโดยการนําลวดลาย แบบไทยๆ มาผสมผสานกับผาไทย อยางไรก็ตามเครื่องแบบพนักงานจําเปนตอง รัดกุม และไมหวือหวาจนเกินไป โดยรักษาความสวยงาม และความคลองตัว ของพนักงานในการทํางาน 2. รส หมายถึง รสชาด และประโยชนของอาหารและเครื่องดื่ม เพื่อสุขภาพแบบไทยๆ ที่จัดไวบริการสําหรับลูกคาที่เขามาใชบริการในสปา สวนประกอบตาง ๆ ของพืชผัก ผลไม ธัญพืช จะถูกนํามาปรุงสดหรือแปรรูปให เหมาะสมตามฤดูกาล และความนิยมของการบริโภค ปราศจากสารพิษและ สารปรุงแตง มีกลิ่นและรสตามธรรมชาติ อีกทั้งยังถูกนํามาประยุกตใหเหมาะ สมกับสภาวะสุขภาพของแตละบุคคล มุงประโยชนเพื่อบํารุงสุขภาพและความ งดงามเปลงปลั่งของผิวพรรณ 3. กลิ่น หมายถึง การใชศาสตรและศิลปะแหงคันธบําบัด (Aroma- therapy) ซึ่งเปนกระบวนการและวิธีการในการสงเสริมสุขภาพ และบําบัดรักษา รางกาย จิตใจ อารมณของมนุษยดวยกลิ่นหอมและนํ้ามันระเหยที่สกัดไดจาก สวนตางๆ ของพืชสมุนไพรไทย เชน ดอก ใบ ราก ผล เปลือกไม ยางไม และ กลิ่นหอมที่ไดจากสัตว
  33. 33. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 33 4. เสียง ดนตรีไทยมีความไพเราะครบถวนของอรรถรส ทั้ง เครื่อง สาย ดีด สี ตีเปา ดนตรีไทยที่ใชบรรเลงในสปาไทย ควรเปนดนตรีของแตละ ทองถิ่น เพื่อเสริมสรางบรรยากาศใหสอดคลองกลมกลืน รูสึกผอนคลายกับ ทวงทํานอง โดยในแตละทองถิ่นมีความเปนเอกลักษณเฉพาะที่แตกตางใน 4 ภาค ดังนี้ 4.1 ภาคเหนือ เปนดนตรีที่ประกอบดวยเครื่องสาย เชน สะลอ ซอ ซึง หรือ พิณเปยะ เปนตน ที่บงถึงความเปนเอกลักษณของชาวลานนา ซึ่งเปน ทํานองที่ใหอรรถรส ไพเราะและโนมนาวความรูสึกในบทและทํานอง สามารถ นําชีวิตและจิตใจไปสูสุนทรียภาพ เพราะทวงทํานอง อารมณเพลงที่สอดคลอง ตอเนื่องกันอยางสมบูรณ 4.2 ภาคอีสาน ประกอบดวยเครื่องเปา เครื่องสาย เครื่องตี เชน แคน โปงลาง พิณ เปนตน ความพื้นบานแบบงายๆ ที่ผสมผสานกัน ทําใหเกิด ทวงทํานองที่มีความไพเราะตามแบบฉบับของวัฒนธรรมและทองถิ่น 4.3 ภาคกลาง การนําเอาเครื่องดนตรีหลายอยางๆ มาบรรเลงรวมกัน เปนวง เชน ขิม ระนาด ซออู ซอดวง ฆองวง เปนตน ทําใหเกิดทวงทํานอง ที่นาฟงยิ่งนัก 4.4 ภาคใต เสียงเครื่องดนตรีพื้นบานที่มีความไพเราะบงถึงความเปน เอกลักษณของวัฒนธรรมและทองถิ่น เชน ซอ กลอง เปนตน 5. สัมผัส หมายถึง สัมผัสจากมือในการใหบริการนวด การทําทรีทเมนต ตางๆ โดยถายทอดความออนโยนแบบไทยๆ ผานการใชลีลาและทาทางตามศาสตร ศิลปะ และมารยาทแหงการนวด ผลที่ไดตอสุขภาพอันเกิดจากการนวดและการทํา ทรีทเมนต คือความผอนคลาย เลือดลมเดินสะดวก สงเสริมสุขภาพและความงาม
  34. 34. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ34
  35. 35. คู่มือการสุขาภิบาลสถานประกอบกิจการสปาเพื่อสุขภาพ 35 บทที่ 4 การนวดเพื่อสุขภาพ การนวดเปนสิ่งแรกที่มนุษยเรารูจักนํามาใชในการบําบัดรักษาอาการ ปวด ตอมาภายหลังพบวาการนวดยังมีประโยชนในการรักษาโรคอื่นบางโรคได เปนการรักษารวมตลอดจนการนวดเพื่อสงเสริมสุขภาพ Hippocrates ผูเปน บิดาแหงการแพทยแผนใหมยังเห็นความสําคัญและกลาวไววาแพทยทุกคนควรมี ความรูเรื่องการนวด การแพทยที่ผานมาเรายึดถือตะวันตกเปนแมแบบ ปจจุบัน กระแสนิยมไทยกําลังไดรับการสงเสริมการนวดแผนไทยหรือนวดไทยแผนโบราณ จึงไดรับการฟนฟูจนกลับมาเปนที่นิยมของทั้งชาวไทยและตางชาติ และยังเปนที่ นิยมอยางมากในสปา ซึ่งสปาที่มีชื่อเสียงมักจะตองมีบริการนวดอยูดวยอยางใด อยางหนึ่ง และหนึ่งในนั้นคือการนวดแผนไทย การนวดคืออะไร Graham ค.ศ. 1884 ไดใหคําจํากัดความของการนวด (massage) วา หมายถึง กระบวนตางๆ ที่กระทําโดยมือ เชน friction, kneading, rolling, and precussion บนเนื้อเยื่อดานนอกของร˜

×