Minder Hinder-plan (volledig)

1,367 views

Published on

Inspiratieboek voor Minder-Hinder bij openbare werken

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,367
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
33
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Minder Hinder-plan (volledig)

  1. 1. InspiratieboekMinder Hinder
  2. 2. InspiratieboekMinder Hinder
  3. 3. Inhoud 5 9 17 Een uitnodiging tot inspiratie Aalst neemt wrevel weg Mortsel: promotie en ondersteuning door communicatie van lokale economie tijdens wegenwerken 7 13 Woord vooraf 20 Mol: Inspraak werkt Code zorgt voor minder hinder 15 23 De minder-hinderchecklist: Inspiratielijst voor minder hinder Antwerpen werkt strategisch plan minder hinder uit 26 Ondernemersbetrokkenheid lost veel op I Inspiratieboek Minder Hinder
  4. 4. 28 36 44 52 Kiezen voor een Minder hinder als besteksbepaling: Signalisatie: niet verdwalen Colofonbereikbaarheidsadviseur? een overtuigend argument? in een bos van borden31 40 50Ondernemend Bentille Efficiënte communicatie via Coördinatiepunt Wegenwerkenpakt de werken aan gemeentelijke websites brengt wegenwerken in kaart33 42Torhout gefaseerd bereikbaar Aquafin en partners werken hard aan hinderbeperking34Ongehinderd winkelenin Tongeren Inspiratieboek Minder Hinder I
  5. 5. I Inspiratieboek Minder Hinder
  6. 6. Een uitnodiging tot inspiratie Wegenwerken behoren ontegensprekelijk tot ons straatbeeld. Ondernemers worden op een andere manier getroffen door Ze zijn het zichtbaarste bewijs dat de overheid investeert in openbare werken dan buurtbewoners en toevallige passanten. de openbare ruimte. Ook de gemeenten investeren mee in de Voor ondernemers kan hinder door werken de leefbaarheid opwaardering van het openbare domein. Het gaat niet alleen van hun zaak ondermijnen. om de aanleg van vlot toegankelijke en veilige wegen, maar ook De belangrijkste problemen zijn bekend: slechte bereik- om de verwezenlijking van een aangenaam woon- en onder- baarheid voor klanten en leveranciers, onduidelijke signalisatie nemingsklimaat. Jaarlijks besteden de gemeenten meer dan naar toch nog bereikbare handelszaken en bedrijven, een half miljard euro aan infrastructuurwerken. Dat ze ook oog onzekerheid over de duur en de opvolging van soms langhebben voor de hinder die al die werkzaamheden veroorzaken, lijdt geen twijfel. In aanslepende werken, en een gebrek aan coördinatie tussen alle betrokkenen.dit inspiratieboek vindt u voorbeelden van steden en gemeenten die werken aan Daarom is het van kapitaal belang altijd en tijdig rekening te houden met deminder hinder. Maar de lijst is verre van compleet. Steeds meer gemeenten trach- weerslag van wegenwerken op alle betrokken bedrijven, van in de ontwerpfase totten hinder bij wegenwerken te vermijden. Tal van maatregelen vonden de voorbije na afloop van de werkzaamheden. Een dergelijke aanpak is absoluut noodzakelijkjaren ingang. In 2001 legden de gemeenten samen met de nutsbedrijven al afspra- om voor ondernemers de weerslag van openbare werken te beperken en dusken over de coördinatie van werken vast. De meeste gemeenten voeren een gericht aanvaardbaar te maken.communicatiebeleid naar verschillende doelgroepen. Voor de uitvoering worden Dit hand- en inspiratieboek wil de bouwheer, de lokale overheid, maar ook dein de bestekken faseringen en toegankelijkheidsbepalingen opgenomen. Deze en aannemers inspireren tot een ondernemersgericht denken in alle fasen van deandere minder-hindermaatregelen stellen wij u in dit inspiratieboek voor. werken.Mark Suykens Karel Van Eetvelt Inspiratieboek Minder Hinder I
  7. 7. I Inspiratieboek Minder Hinder
  8. 8. Woord voorafHet inspiratieboek Minder Hinder kwam tot stand naar aanleiding van het project ‘geïntegreerdeaanpak minder hinder bij openbare werken’ dat een onderdeel is van het actieplan onder-nemingsvriendelijke gemeente van de Vlaamse minister van Economie en de Vlaamse overheid.In dit project werkt de VVSG samen met Unizo en VOKA aan enkele instrumenten die het minder-hinderbeleid van de gemeenten en steden mee vorm kunnen geven. In dit inspiratieboek vindtu een beschrijving van deze instrumenten. De minder-hinderchecklist is er één van. Daarnaastpubliceren we ook getuigenissen van steden en gemeenten die ervaring opbouwden met minderhinder en die hun inzichten graag met u delen.In dit project ondersteunden we ook gemeenten in hun communicatie over een specifiekinfrastructuur-project met de inzet van een bereikbaarheidsadviseur. Het relaas van hunwerkzaamheden, samen met enkele aanbevelingen, vindt u ook terug in dit boekje.Ten slotte willen we ook ingaan op de minder-hinderopzet van het Vlaamse Gewest, met hetCoördinatiepunt Wegenwerken en de ervaringen van de nutssector.Dit inspiratieboek is het sluitstuk van dit project, en tegelijk de aanzet om de ervaringen en goedepraktijkvoorbeelden blijvend uit te wisselen.We hopen dat dit boekje u in uw gemeente nu al kan ondersteunen bij de voortzetting van uwminder-hinderintenties.Veel leesplezier.Pieter Van Sande, stafmedewerker VVSGStef Broodcoorens, Unizo-vormingStuurgroep Project Minder Hinder Inspiratieboek Minder Hinder I
  9. 9. I Inspiratieboek Minder Hinder
  10. 10. Aalst neemt wrevel weg door communicatieMet enkele grootschalige stadsvernieuwingsprojecten staat Aalstde komende jaren in de steigers. De werken zullen het beeld vandeze centrumstad grondig veranderen. Het ideale moment dus vooreen gesprek met schepen van Openbare Werken Ann Van de Steenover het minder-hinderbeleid van de stad. ‘Tijdens de werken zal eronvermijdelijk veel overlast zijn. Toch proberen we de hinder voor debewoners en ondernemers tot het strikte minimum te beperken.’Informeren bij Vergadering met willen veranderen. En dat willen wemeerjarenplanning witte papieren uiteraard au sérieux nemen, want daar zitten goede ideeën tussen.’ Het ergste wat‘Een goed minder-hinderbeleid vertrekt ‘Voor elk groot werk houden we, ‘We zoeken wel nog naar het geschiktesteeds van informeren,’ vat de schepen nog voor we ook maar iets van het format om zo’n vergadering in goede je kunt doen isaan. ‘Al lang voordat een aannemer aan ontwerp op papier hebben gezet, banen te leiden. We willen immers de hinder minima-de slag gaat, zijn de ondernemers en een eerste inspraakvergadering,’ vermijden dat wie het luidst roept, ookbewoners al op de hoogte van de vervolgt Ann Van de Steen. het best bediend wordt. Soms is het liseren voor de startwerken. Dat begint al bij de opmaak ‘We vertrekken daarbij meestal ook niet evident om tegengestelde van de werken, goedvan de meerjarenplanning van de stad. van de bestaande situatie van belangen te verzoenen. Vanuit het per-Zodra een werk hierin wordt opgeno- de straat. We noemen dit onze spectief van handelaars is de vraag naar wetend dat hetmen, informeren we alle inwoners. Op wittepapierenvergadering. Op deze meer parkeerplaatsen bijvoorbeeld voor de mensenonze website vermelden we alle werken vergadering krijgen de aanwezigen erg legitiem, maar dit kan wel indruisendie zowel op lange als op korte termijn de kans om zich uit te spreken over tegen het algemeen belang met het tijdens de werkenzijn gepland. Ook in onze infokrant wat hun bevalt, maar vooral ook over accent op de kwaliteit van het ontwerp. erg lastig zalbesteden we er al aandacht aan. Zo wat ze minder goed vinden aan hun Op zo’n moment wordt het een fragieleweet een inwoner of ondernemer met- straat of buurt. Heel vaak hebben de evenwichtsoefening de contrasterende worden.een of er de komende vijf jaar werken buurtbewoners een heel concreet visies te verzoenen. Gelukkig slagen weop stapel staan in zijn omgeving.’ idee van wat ze aan hun omgeving daar meestal in.’ Inspiratieboek Minder Hinder I
  11. 11. buurtbewoners dagenlang tegen een Budget voor minder hinderTips voor minder hinder rommelige straat moeten aankijken, dan geven we dat ook eerlijk toe. Het ‘De minder-hindermaatregelen wegen1 Communiceer open en eerlijk. ergste wat je kunt doen is de hinder uiteraard op de uiteindelijke prijs van2 Laat inwoners en ondernemers meedenken. minimaliseren voor de start van de de werken. Net daarom trekken we er werken, goed wetend dat het voor de ook een budget voor uit. Als je wilt dat3 Een goede werftoezichter is het aanspreekpunt mensen tijdens de werken erg lastig zal de aannemers zorg hebben voor minder voor bewoners en ondernemers. worden. Dergelijke communicatie komt hinder, dan moet je ze daar uiteraard4 Reserveer een budget voor de minder-hindermaatregelen. als een boemerang terug in je gezicht.’ ook voor vergoeden. Verlang je van een5 Deel de werken op in fases. aannemer dat hij voor de woningen en handelspanden een mooi afgewerkt Minder-hindermaatregelen bruggetje plaatst, dan trek je daar ook de middelen voor uit. Minder-hinder- Aalst besteedt ook tijdens de uit- maatregelen kosten dus geld, maar datGedragen plannen, nen, zal de hinder ook sneller aanvaar- voeringsfase volop aandacht aan het hebben we er ook graag voor over.’aanvaarde hinder den,’ aldus schepen Van de Steen. beperken van de hinder. ‘We delen de meeste werken op in fases en nemen inIn het proces van draagvlak zoeken voor de bestekken zoveel mogelijk toeganke- Afweging makende werken en de onvermijdelijke hinder Boemerang vermijden lijkheidsbepalingen op. Een paar wekendie ermee gepaard gaat, is inspraak een voor de start van de werken krijgen de ‘Er bestaan tegenwoordig uitvoerings-belangrijke en noodzakelijke stap. ‘Ook ‘Nadat de ontwerpplannen zijn vastge- bewoners en handelaars in de werfzone methodes die de hinder sterk kunnenal willen we met de inspraakvergaderin- steld en de opdracht is gegund aan de een folder met alle informatie en con- beperken. Ik denk onder meer aan hetgen vooral de ontwerpplannen richting aannemer organiseren we steeds een tactgegevens van de uitvoerder. Er staat gebruik van doorpersingen, waardoorgeven of bijsturen, toch spelen ze een informatievergadering. Hierop lichten ook steeds een signalisatiebord op een het wegvak niet meer wordt openge-essentiële rol in de minder-hinderaanpak we de plannen toe en geven we aan op goed zichtbare plek. Daarop zijn deze legd en alle doorgaand verkeer mogelijkvan de stad. Niet alleen helpt de input welke wijze de werken worden uitge- contactgegevens ook vermeld. Een blijft. Maar die technologie is erg duurdie we uit de inspraakvergaderingen ha- voerd. Om de verstandhouding tijdens cruciale rol spelen onze toezichters. Zij en voor een werk op het schaalniveaulen onze ontwerpers aan de tekentafel de werken te bevorderen is ook de aan- volgen de uitvoering van de werken op van de meeste gemeenten is ze niet vanvooruit bij de opmaak van een gedra- nemer op deze vergadering aanwezig.’ en zien erop toe dat de aannemer alle toepassing. Ook niet voor Aalst, tochgen en aantrekkelijk plan, bovendien afspraken respecteert. Verder zijn ze een centrumstad. Tot nu toe voerden wekomt het het aanvaardingsproces voor ‘We trachten steeds een open en het aanspreekpunt voor de bewoners slechts een handvol doorpersingen uit.de hinder tijdens de werken ten goede. eerlijke communicatie te voeren, gaan en handelaars. Indien er problemen Voor alle minder-hindermaatregelenEen bewoner of ondernemer die geen moeilijke thema’s uit de weg,’ opduiken, zoeken zij samen met de aan- geldt trouwens dat je de extra kostenbetrokken is bij de opmaak van de plan- benadrukt Ann Van de Steen. ‘Als de nemer naar een oplossing.’ telkens moet afwegen tegen de verwach-10 I Inspiratieboek Minder Hinder
  12. 12. te hinder. Voor een groot infrastructuur-of rioleringswerk zetten we een arsenaalaan minder-hindermaatregelen in. Vooreen ingreep met een beperkte duur enhinder is dit uiteraard flink wat minder.’Interne stroomlijning‘Ten slotte hechten we ook veel belangaan de interne stroomlijning. Een vlotteinformatie-uitwisseling en afstemmingtussen alle diensten die betrokken zijnbij openbare werken is doorslaggevend.Wegwerkzaamheden zijn niet alleenhet terrein van de dienst openbarewerken, ook onze diensten mobiliteit,communicatie, ruimtelijke ordeningen zelfs onze stadspromotiedienstspelen een belangrijke rol. Omdatwegenwerken in veel gevallen tot omzet-en klantenverlies voor ondernemersleiden, zitten we ook samen metde diensten van onze schepen vanEconomie. Ondernemers zijn in elkgeval een specifieke doelgroep van onsminder-hinderbeleid.’‘Steeds meer pakken we ons minder-hinderbeleid dus geïntegreerd aan. Endat is nodig. Over vijf jaar krijgt dezestad een modern gelaat. Ondertussenwillen we voor onze inwoners enondernemingen het leed zoveel mogelijkbeperken,’ besluit Ann Van de Steen. Inspiratieboek Minder Hinder I 11
  13. 13. 1 I Inspiratieboek Minder Hinder
  14. 14. Mol: Inspraak werktVier jaar lang hebben de graafmachines Mol bezet. Maar nu met de regenhet laatste grind weggespoeld is, heeft het stadscentrum opnieuw eenmoderne en frisse aanblik. ‘Voor de start van de werken zat de schrik erbij de inwoners en de handelaars goed in,’ bekent schepen van OpenbareWerken Hans Schoofs. ‘In een periode van vier jaar hebben we hetvolledige centrumgebied onder handen genomen. Een erg risicovolleonderneming, want we hadden weinig of geen ervaring met werken vaneen dergelijke omvang.’Inspraak mogelijk maken Deelfasen Bevoorrechte getuigenHet vooruitzicht van vier jaar kranen en Mol besliste de werken op te splitsen ‘De handelaars werden bovendienbouwwerven is allesbehalve aantrekkelijk in korte deelfasen. Zo bleef de hinder gesensibiliseerd om zelf mee te werkenvoor inwoners en handelaars. ‘Wil je op per locatie beperkt in de tijd. ‘De aan het minder-hinderbeleid. Voor We konden onshun goodwill en steun kunnen rekenen, fasering van de werken verhoogde de elke deelfase werden bewoners en niet veroorlovendan neem je hen liefst zo snel mogelijk kostprijs van de werken aanzienlijk. handelaars ingezet als tussenpersonen.mee in bad,’ ondervond Schoofs. ‘Een Maar dat woog niet op tegen de voor- Dat kon de voorzitter van een handels- dat ook maar ééninformatievergadering voor de start van delen. Als gemeentebestuur konden we vereniging zijn of een cafébaas handelszaak faillietde werken volstaat dan niet. Van bij het ons niet veroorloven dat ook maar één die actief is in het buurtwerk. Eenprille begin hebben we alle betrokkenen handelszaak failliet ging ten gevolge van pluspunt, ‘ herinnert schepen Schoofs ging ten gevolgeinspraak gegeven. De inwoners en de de werken,’ aldus Hans Schoofs. ‘Som- zich. ‘Hierdoor kregen we een extra van de werken.handelaars konden zich uitspreken over mige grote ondernemingen wensten communicatiekanaal. Indien er iets foutzowel het ontwerp van de plannen als de ook zelf hun steentje bij te dragen. Een liep, werden we via deze mensen sneluitvoering ervan. Dit betekent niet dat ze warenhuis dat door de werken onbe- op de hoogte gebracht. Omgekeerdmee aan de ontwerptafel zaten, maar hun reikbaar dreigde te worden, financierde konden we via deze “bevoorrechtesuggesties hebben wel geleid tot vele een deel van de minder-hindermaatre- getuigen” snel communiceren bij eenkleine aanpassingen aan de plannen.’ gelen mee.’ wijziging in de plannen.’ Inspiratieboek Minder Hinder I 1
  15. 15. Tips voor minder hinder 1 Investeer in inspraak. Betrek de ondernemers erbij. 2 Visualiseer de plannen. 3 Focus op het resultaat van de werken. 4 Zet tussenpersonen in. 5 Organiseer een feestmoment na afloop. Werken ≠ overlast Feest in de straat Wat opvalt aan de aanpak van Mol is de Wel benadrukt schepen Schoofs dat er ludieke invulling van het minder-hinder- ook af en toe problemen opdoken. ‘Ons beleid. De werken in de Corbiestraat, de verkeerscirculatieplan liep aan het einde uitgaansbuurt van Mol, werden onder van de werken in het honderd. Onver- meer aangekondigd met cartoons op de wachts besloot het Vlaamse Gewest achterkant van bierkaartjes. ‘Werken wor- om op een invalsweg van Mol ook met den al te vaak geassocieerd met overlast. werken te beginnen. Hoe veel inspannin- Toch mag dat niet de kernboodschap gen we ook deden om de sfeer positief zijn in de communicatie van de werken. te houden, op zo’n moment verdrink je in Veeleer dan ons toe te spitsen op de het ongenoegen. ’ overlast, trachtten we de nadruk te leg- Toch blikt Hans Schoofs tevreden terug. gen op het resultaat van de werken. We ‘De verwachte onleefbaarheid van Mol investeerden enkele duizenden euro’s bleef gelukkig uit. In 2006 openden we in de opmaak van een 3D-visualisatie. de werken met een groot startevenement Zo konden de mensen zich een beeld “Mol werkt”. Vier jaar later sloten we ze af vormen van hoe het stadscentrum er na met een groot feest “Mol viert” om ieder- afloop van de werken zou uitzien.’ een te bedanken voor zijn geduld.’1 I Inspiratieboek Minder Hinder
  16. 16. De minder-hinderchecklistInspiratielijst voor minder hinderEén handige brochure met honderd minder- Praktische informatie Een hulpmiddel voor minder hinderhindermaatregelen die hun nut hebben bewezen Welke toegankelijkheidsmaatregelen tref je? Welke De checklist is opgesteld aan de hand van vragen,in tientallen Vlaamse gemeenten. Dat is de doelgroepen betrek je bij je minder-hinderbeleid? waardoor veel gemeenten hem als hulpmiddel zullenminder-hinderchecklist van de VVSG, VOKA Hoe voorkom je hinder door een goede coördinatie gebruiken bij de verslaggeving over de minder-en Unizo. Hij biedt een overzicht van de meest en planning? Welke maatregelen neem je om de hinderaanpak van de wegenwerken. Zo dient decourante maatregelen die de hinder voor de ondernemers te betrekken bij alle fasen van de checklist niet alleen als intern document, maar ookinwoners en ondernemers sterk kunnen beperken. werken? Hoe communiceer je met je inwoners en als een manier om aan de ondernemers en inwoners ondernemers? aan te geven welke maatregelen de gemeente Bijzonder relevante vragen, waarop de minder- neemt. hinderchecklist een antwoord wil geven. Geen grote In elk geval wil de checklist bijdragen tot een goede theorieën, maar wel bruikbare, praktische informatie. minder-hinderaanpak bij wegenwerken in de Vlaamse steden en gemeenten. Voor wie? Met een verzameling van alle mogelijke minder- De minder-hinderchecklist werd eind 2007 in een hindermaatregelen is de checklist een nuttig brochure gegoten en aan alle Vlaamse steden en instrument voor al wie in de gemeente te maken gemeenten bezorgd. heeft met wegenwerken. U vindt de brochure ook op de website van de De schepen van Openbare Werken kan met de VVSG, www.vvsg.be. checklist snel een blik werpen op alle mogelijke minder-hindermaatregelen. De checklist is geen volledige en definitieve lijst. De personeelsleden van de technische dienst en de We werken hem graag bij met uw aanvullingen en communicatie- en mobiliteitsambtenaren kunnen suggesties. Zo kunnen we hem up-to-date de checklist gebruiken als geheugensteuntje bij de houden. voorbereiding van de werken. MINDER HINDER CHECKLIST Inspiratieboek Minder Hinder I 1
  17. 17. 1 I Inspiratieboek Minder Hinder
  18. 18. Mortsel: promotie en ondersteuningvan lokale economie tijdens wegenwerkenIn 2004-2005 werd de Antwerpsestraat in Mortsel volledig heraangelegd.‘Een heel complexe heraanleg,’ verduidelijkt burgemeester IngridPira, ‘want niet alleen is de Antwerpsestraat een heel belangrijkeverkeersader, het is ook een van de twee belangrijkste winkelassenvan onze stad. De heraanleg was zonder meer nodig om een vlotteredoorstroming van het openbaar vervoer te verzekeren. Ook fietspadenen stoepen werden onder handen genomen. De Antwerpsestraat moestopnieuw een heel aantrekkelijke en gezellige winkelstraat worden.’‘Ongeruste handelaars, morrende over de stand van zaken en over de ver- waartoe de stad het initiatief nam. stand van zaken over de werken en eeninwoners, verschillende betrokkenen dere planning. Ook de klanten kregen De werkgroep kwam ongeveer tien planning voor de volgende periode.zoals De Lijn, het Vlaamse Gewest, de de nodige informatie over de mogelijk- maanden voor de start van de werken Elly Van den Broek, Unizo-adviseur: ‘Wenutsmaatschappijen… Het was vanaf heden om zo vlot en aangenaam mo- voor het eerst bijeen. In de werkgroep werkten samen met de verschillendehet begin duidelijk dat wij een actieve gelijk naar de winkels in de werfzone te zetelden afgevaardigden van het partners maatregelen uit om de bereik-rol zouden moeten opnemen gedu- kunnen komen. Voor promotie beslisten stadsbestuur, vertegenwoordigers baarheid van de handelszaken optimaalrende het hele proces. Onze grootste we om eigen initiatieven van de hande- van handelaars, Unizo, de politie, de te houden. Zo werd er met de aan-zorg was de hinder voor de inwoners laarsverenigingen en van de adviesraad werfcommunicator en iemand van nemer gekeken naar een opslagplaatsen zeker voor de ondernemers zo veel Lokale Economie te ondersteunen. Soms De Lijn. De aannemer gaf telkens een waar het materiaal tijdens het weekendmogelijk te beperken. Daarom hebben financieel, soms administratief en metwij de coördinatie van het minder- inzet van personeel.’hinderbeleid naar ons toe getrokken.’‘Centraal in onze aanpak stonden com- Werkgroep Hinder De stad Mortsel trok de coördinatie vanmunicatie en promotie,’ legt Pira uit. het minder-hinderbeleid naar zich toe.‘De handelaars kregen permanent en via De minder-hinderacties werdendiverse kanalen betrouwbare informatie uitgewerkt in een werkgroep Hinder Inspiratieboek Minder Hinder I 1
  19. 19. Werfcommunicator werkzaamheden op korte termijn en De grote impact van de werken, het de eventuele hinder die daarmee De handelszaken werkten ook grote aantal betrokkenen op de werf, verbonden was. Ook de omleidingen zelf promotieacties uit. de economische belangen van de werden erin aangekondigd. ondernemers vereisten een werfcom- municator. Het was zijn specifieke taak Aanspreekpunten omwonenden, klanten en handelaars Alois Ceulemans van de handelaars-opgeborgen werd. Ook onduidelijke ganiseerd over de definitieve plannen. permanent te informeren, overleg vereniging Luythagen beschrijft zijnsignalisatie werd via de werkgroep Er was onder meer een film te zien tussen de verschillende partijen te or- ervaringen: ‘De twee Mortselsegemeld en aangepast.’ met een simulatie van het uiteindelijke ganiseren en gemakkelijk te voorkomen handelaarsverenigingen duiddenKapper Alois Ceulemans: ‘Als handels- resultaat. Alle inwoners van Mortsel, hinder uit te sluiten. een handelaar aan als aanspreekpuntzaken werkten we in overleg met de Edegem, Hove, Boechout en Berchem De uitvalsbasis van de voor de ondernemers. Hij had alsstad ook gezamenlijke acties uit om werden hierop uitgenodigd. werfcommunicator was een infokantoor taak de communicatie tussen deonze klanten aan te zetten toch naar hun in de werfzone. Daar konden bewoners opdrachtgevers van de werken en devertrouwde winkel te blijven komen.’ Informatieavonden en ondernemers op verschillende handelaars te verzorgen, vragen en Vlak voor het begin van de omleidingen dagen terecht voor informatie, om opmerkingen van de ondernemersIn 2006 kreeg de stad Mortsel de werden twee informatieavonden problemen te melden, plannen en te verzamelen, deel te nemen aanUnizo-erkenning Genomineerde georganiseerd voor de Mortselse schetsen in te kijken enzovoorts. de vergaderingen van de werkgroepvoor de Laureaat Ondernemende ondernemers en de marktkramers. De werfcommunicator was ook vaak Hinder... En op verzoek namen wij ookGemeente. ’Mortsel heeft laten zien dat De leidende ambtenaar, de werf- aanwezig op de werfzone zelf en was deel aan werfvergaderingen.’een stad of gemeente een belangrijke communicator en de aannemer gaven daardoor gemakkelijk aanspreekbaaren gewaardeerde rol kan spelen voor, informatie over de geplande werken, en van elke nieuwe ontwikkeling op de Promotie parkeeraanbodtijdens en na de werken, waarvoor zij de fasering, de verkeerssituatie, hoogte. Eventuele problemen werden Mortsel beschikt over veel parkeer-op het eerste zicht niet verantwoordelijk de milderende maatregelen en de dan ook snel opgelost. mogelijkheden in de omgeving van hetis,’ verduidelijkt Jerry Crombez, Unizo- werfcommunicatie. winkelcentrum. Toch kenden de klantenadviseur Lokale Economie, de nominatie. Nieuws- en bewonersbrieven die niet of onvoldoende. Daarom Website Alle inwoners en ondernemers kregen werden kort voor de werken 25.000 De website bevatte actuele informatie regelmatig een nieuwsbrief in de bus. parkeerplannen op prentkaartformaatDe minder-hinderacties over de stand van zaken op de Hij bevatte algemene informatie over de verspreid via handelaars, marktkramers werf, over de handelaars, over de voortgang van de werken en de verdere en stedelijke diensten. De handelaarsTentoonstelling aanspreekpunten van en voor planning van de werkzaamheden. kregen er nog een affiche over deEnkele weken voor de start van de ondernemers, over de bereikbaarheid Dan waren er ook nog bewonersbrieven parkeerplannetjes bovenop.werkzaamheden werd in het stadhuis (verkeerssituatie, omleidingen), over met heel concrete, meer plaatselijke Daarnaast publiceerde de stad Mort-van Mortsel een tentoonstelling geor- parkeerplaats enzovoort. informatie over komende sel het overzicht van alle openbare1 I Inspiratieboek Minder Hinder
  20. 20. parkeerterreinen in het commerciële volle spaarkaart (tien stempels vancentrum vier keer in De Zondag. tien verschillende handelaars op deEenvoudige parkeersignalisatie leidde Antwerpsestraat) kreeg de trouwede bezoeker al van op alle invalswegen klant een gratis tienrittenkaart vannaar de verschillende parkeerterreinen. De Lijn.Tot slot verspreidde de stad eenparkeerbrochure bij de inwoners met Promotie in huis-aan-huisbladdaarin alle nuttige informatie over De partners van het project ‘heraanlegparkeeraanbod, -tarieven, -controles, Antwerpsestraat’ (De Lijn, de stad-abonnementen en dergelijke. Mortsel en het Vlaamse Gewest) financierden mee de promotiekostenPromotiecampagne voor het getroffen handelscentrum in‘’t Stad begint in Mortsel’ is een lang- het Mortselse huis-aan-huisblad.lopende professionele promotie-campagne voor Mortsel als regionaalwinkelcentrum. De campagne Nieuwjaarskaartenhad een duidelijke huisstijl die in met gebakjealle communicatie en tijdens allepromotieactiviteiten werd gebruikt. Halfweg de werken bedankten de verschillende partners van het projectAandacht voor de fietser alle handelaars van de werfzone metDe stad Mortsel en de Fietsersbond een nieuwjaarskaart en een gebakjemaakten samen een fietsfolder met een voor hun medewerking en geduldoverzicht van alle veilige fietspaden tijdens de werken. Tegelijkertijden -routes van en naar Mortsel. Van kregen de handelaars informatiedeze folder werden via winkels, over de winterstop die tijdens dezede Fietsersbond zelf, verschillende eindejaarsperiode op de werfstadsdiensten en Infopunt 10.000 gerespecteerd wordt.exemplaren verspreid. Van voorbereiding tot toetje heeftPromotie openbaar vervoer Mortsel een puik voorbeeld gegevenMet een speciale promotieactie werden van hoe hinder en ergernis bijklanten aangemoedigd het openbaar openbare werken bestreden kunnenvervoer te nemen. In ruil voor een worden. Inspiratieboek Minder Hinder I 1
  21. 21. Code zorgt voor minder hinder Een tweehonderdtal Vlaamse gemeenten onder- verschillende partijen samen na op welke wijze de code bevat nog een hele reeks andere uitvoerings- tekenden in 001 samen met de nutsbedrijven werken van de nutsbedrijven zo goed mogelijk kun- maatregelen. Naast de gebruikelijke maatregelen de Code voor Infrastructuur- en Nutswerken nen aansluiten bij de werken van de gemeente en hoe zijn dat ook afspraken over de communicatie. De langs Gemeentewegen. Hierin werden afspraken ze zo min mogelijk aanpassingen aan de bestaande nutsbedrijven houden de gemeente niet alleen op vastgelegd die leiden tot een betere coördinatie leidingen kunnen uitvoeren. In het ideale scenario de hoogte van de geplande nutswerken, ook de en afstemming van de infrastructuur- en nuts- werken de nutsbedrijven en de gemeenten met een hulpdiensten moeten geïnformeerd worden. De be- werken. Veel meer dan een bindende overeen- gemeenschappelijke sleuf. woners en ondernemers worden door het nutsbedrijf komst is de code een gentlemen’s agreement minstens 48 uur voor de start van de werken ingelicht. tussen beide partijen met ambitieuze afspraken. Sperperiode De voornaamste betrachting van de code is de Een van de belangrijkste verdiensten van de code is Eenvormige afspraken hinder voor de inwoners en ondernemingen het vastleggen van een sperperiode. Bewoners en Voor het eerst werden eenvormige afspraken vastge- zo beperkt mogelijk te houden. Daartoe ondernemers krijgen hierdoor de garantie dat er legd tussen de nutsbedrijven en de Vlaamse steden legt hij onder meer afspraken vast over de gedurende twee jaar na de oplevering niet opnieuw en gemeenten. Het voordeel daarvan was zo overdui- afstemming en coördinatie van de werken, de wordt gewerkt in hun straat. Hiermee wil men voor- delijk dat de code zelfs als inspiratiebron diende voor uitvoeringsmaatregelen en het respecteren van komen dat het gerenoveerde rijvak om de haverklap de opmaak van een Protocol voor de nutswerken op een sperperiode van twee jaar. wordt opengegooid. In wezen wijkt men van deze de gewestwegen. De gemeenten en nutsbedrijven on- sperperiode alleen af in dringende gevallen en bij dertekenden in feite alleen een intentieverklaring, toch Informatie uitwisselen kleine herstellingswerken en aansluitingen. ligt de grote meerwaarde van de code in het feit dat In de eerste plaats is er het principe van de informa- hij een regulerend kader voor alle infrastructuur- en tie-uitwisseling waarbij zowel de nutsbedrijven als Minder-hindermaatregelen nutswerken op de gemeentewegen vastlegt. Zo weten de gemeenten zich engageren om zo snel mogelijk De code legt ook een rist minder-hindermaatregelen zowel de nutsbedrijven als de gemeenten voortaan informatie te verstrekken over de geplande werken. op. Zo moeten woningen en ondernemingen steeds met welke afspraken ze rekening moeten houden. De bedoeling is dat de werken zo veel mogelijk op bereikbaar zijn. Inritten of doorgangen naar garages elkaar worden afgestemd. worden maximaal 48 uur onderbroken. Voor het be- Code in de praktijk gin van het weekend of een vakantieperiode worden Ook al onderschreven twee derde van de gemeenten Werkzaamheden op elkaar afstemmen alle sleuven aangevuld en mag de weg voor niet meer de code, hij is niet overal even sterk ingeburgerd. Het tweede essentiële beginsel is dat van de coör- dan 50 meter opgebroken liggen. We vinden ook In sommige gemeenten werd hij in 2001 door het dinatie. Op drie coördinatievergaderingen gaan de afspraken terug over het opbraakmateriaal. Maar de bestuur ondertekend, maar sijpelde de informatie0 I Inspiratieboek Minder Hinder
  22. 22. niet door naar de mensen die hem moeten toepassen.Andere gemeenten hanteren de code alleen als eenleidraad, in plaats van als een strikt regelgevend kader.In uitzonderlijke gevallen legden gemeenten eigenreglementen vast, ook al ondertekenden ze in 2001de code.Om dit te verhelpen en de code beter bekend temaken bij zowel de gemeenten als de nutsbedrijvenstelde de VVSG eind 2007 een brochure op insamenwerking met de Vlaamse Raad van Nutsbedrijven.Daarin worden de belangrijkste bepalingen van decode toegelicht. Alle gemeenten en nutsbedrijvenkregen deze brochure.In een latere fase kan er onderzocht worden of hetzinvol is afspraken uit de code vast te leggen in eendecretaal kader. Zonder te raken aan de gemeentelijkeautonomie om de nutsbedrijven strengere regels opte leggen, zouden een aantal minimumafspraken uit decode gelicht kunnen worden die de partijen sterkerbinden. Om dit te realiseren moet er in elk geval Essentiële elementen uit de codeeen brede consultatieronde plaatsvinden met alle 1 Afstemmen van nuts- en infrastructuurwerkenbetrokkenen, zowel de nutsbedrijven als de gemeenten. 2 Een vlotte en snelle uitvoering van de werkenU vindt de huidige code en de laagdrempelige 3 Zo min mogelijk hinder voor inwoners en ondernemersbrochure over de code terug op de website van 4 Communicatie naar de inwoners en de ondernemersde VVSG. 5 Een sperperiode van twee jaar Inspiratieboek Minder Hinder I 1
  23. 23. I Inspiratieboek Minder Hinder
  24. 24. Antwerpen werkt strategisch plan minder hinder uit‘Minder hinder is een attitude,’ verklaart Igor Lavaert, project-verantwoordelijke minder hinder van de Stad Antwerpen. ‘In elkstadium van de werken passen we specifieke minder-hindermaatregelentoe. Dit is uiteraard zo in de fase vóór de werken en tijdens de uitvoering,maar ook na de werken schenken we aandacht aan minder hinder.’Goed plannen en Informeren, communiceren, Sperperiode van vijf jaarvoorbereiden evalueren Na de werken respecteert Antwerpen Minder hinder‘Vóór de werken nemen we in de Een constante tijdens elke fase is een een sperperiode van vijf jaar waar-bestekken concrete minder-hinder- goede communicatie. ‘We proberen de binnen een straat niet opnieuw mag omvat een reeksmaatregelen op. We kiezen voor mensen niet alleen te informeren over worden opgebroken. ‘We willen van maatregelenuitvoeringsmaatregelen en technische de werken, maar trachten ze er ook bij te hiermee vermijden dat een renovatie die gespreid zijnmethodes die de hinder kunnen betrekken. Voor specifieke doelgroepen meteen teniet wordt gedaan door eenbeperken. Verder gaan we in deze fase zoals ondernemers organiseren we zelfs nieuw werk, waardoor de bewoners over de verschil-na hoe we ieder werk het best kunnen afzonderlijke communicatie. Communi- wéér door de modder moeten.’ lende fasen vanafstemmen op andere werken. Bij deze ceren over wegenwerken is een perma- openbare werkenplanning houden we rekening met de nente opdracht. Bij elke wijziging in deevenementen die in de stad worden plannen informeren we de bewoners. Knelpunten inventariseren en tot doel hebbengeorganiseerd. Ook zoeken we uit hoe We hebben ook een meldpunt waar de lasten die aanwe de omleggingen het best kunnen or- iedereen met klachten terecht kan. Maar ‘We doen al veel voor minder hinder,’ deze hinder zijnganiseren en we trachten het signalisa- de communicatie eindigt niet wanneer aldus Igor Lavaert. ‘Toch zijn er nogtieplan zo goed mogelijk uit te werken. de werken klaar zijn. Voor de evaluatie allerlei knelpunten. Daarom gieten we verbonden totWe zien er vanuit de stad ook op toe van grotere werken vragen we de me- op dit moment ons minder-hinderbeleid een minimumdat alle afspraken over de minder- ning van de inwoners en ondernemers. in een strategisch plan. Verschillende te beperken.hindermaatregelen en de vooropgestel- Op die manier trachten we ons minder- werkgroepen hebben de knelpunten alde timing strikt worden gerespecteerd.’ hinderbeleid steeds te optimaliseren.’ geïnventariseerd. Onze communicatie Inspiratieboek Minder Hinder I
  25. 25. is bijvoorbeeld nog te veel gericht op netbeheerders omdat er nog steeds Actualisering code bestekken. Dit document bevat nu nogde hinder en niet op het resultaat van werken kunnen plaatsvinden omwille te weinig minder-hinderclausules. Boven-de werkzaamheden. De aannemers van hoogdringendheid. ‘In de eerste plaats zetten we een dien staan ze verspreid, waardoor hethanteren ook geen eenvormige com- project op dat de bestaande code voor overzicht verloren gaat. Bij de aanpassingmunicatie. Daarnaast is er onvoldoende ‘De aannemers leven de minder-hin- infrastructuur- en nutswerken moet van het moederbestek zullen de minder-elektronische informatie. Tot slot bleek dermaatregelen ook niet steeds na. In actualiseren. De voorbije jaren brachten hinderclausules die de VVSG eind 2007dat we te weinig aandacht besteden aan principe kunnen we op zo’n moment de we aan de code al een aantal wijzigingen opstelde als leidraad dienen.’gerichte communicatie naar de grote werken ambtshalve stilleggen, maar in de aan op maat van onze stad. Volgendondernemingen.’ praktijk doen we dat nauwelijks.,’ beseft jaar willen we samen met de Raad voor Igor Lavaeret. ‘Tussen de diensten die Nutsbedrijven van Antwerpen kijken Procesmatig werkenAndere werkgroepen bogen zich zich bezighouden met de opmaak van hoe we nog bijkomende afspraken kun-over de planning van de werken en de ontwerpen van de eigen werken en nen maken.’ ‘We hebben in de stad ook eende kwaliteit van de uitvoering. Ook al uitvoering ervan kunnen we de informa- procedurehandboek voor het openbaargebeuren er grote inspanningen voor tie nog beter stroomlijnen.’ domein. Hierin wordt het proces van dede coördinatie met de werken van Minder-hinderclausules openbare werken beschreven, vanaf deandere bouwheren zoals het gewest Uit de inventarisatie van de knelpunten in de bestekken plannen tot de uiteindelijke uitvoering.en de nutsbedrijven, het kan beter. distilleerde de stad Antwerpen enkele De bedoeling is dit handboek nog aan teOok de sperperiode van vijf jaar werd projecten die vanaf 2008 worden ‘Het moederbestek van de stad Antwer- vullen met een draaiboek minder hinder.vaak niet gerespecteerd door de gerealiseerd. pen fungeert als basis bij de opmaak van Op die manier willen we de minder- hindermaatregelen structureel opnemen in de planning van alle werken.’Tips voor minder hinder Interventieploeg minder hinder1 Minder hinder is een attitude in elke fase van de werken.2 Gekende problemen en knelpunten dienen als basis bij de opmaak van ‘Een ander project omvat de opzet van een strategisch plan. een interventieploeg minder hinder.3 Overleg met interne en externe actoren is noodzakelijk om draagvlak te creëren. Die zou dan uitrukken wanneer er pro- blemen van hinder en overlast op het4 Maak een meldpunt voor klachten en opmerkingen over wegenwerken openbaar domein worden gesignaleerd. en het openbaar domein. De kosten van de interventieploeg5 Minder hinder is een continu verbeteringsproces. zullen worden aangerekend aan diegene die de hinder veroorzaakte.’ I Inspiratieboek Minder Hinder
  26. 26. Project communicatiewegenwerken‘Een belangrijk project van onze minder-hinderstrategie is dat van de com-municatie. We willen voortaan op eeneenduidige manier over wegenwerkencommuniceren. Zo willen we modelbrie-ven opstellen, die door alle aannemersgebruikt moeten worden. Daarnaast wil-len we op de website van de stad eenoverzicht geven van alle werken op hetopenbaar domein in Antwerpen.’‘De komende maanden gaan wemet alle betrokken stadsdienstende verschillende projecten op gangtrekken. Voor elk project is er eenverantwoordelijke aangeduid. Alsprojectverantwoordelijke minderhinder tracht ik dit proces te faciliterenen kruisverbanden mogelijk te maken,’besluit Igor Lavaert.‘In elk geval moeten we ons minder-hinderbeleid voortdurend bijsturen.Dat veronderstelt dat we met allebetrokkenen, zowel intern als extern,blijven overleggen. Net daaromhebben we zoveel aandacht voor deinterne stroomlijning van de stedelijkediensten. Het minder-hinderbeleid vande stad Antwerpen is dus een continuverbeterproces.’ Inspiratieboek Minder Hinder I
  27. 27. Ondernemersbetrokkenheid lost veel op Een goede basis bare werken op de hoogte zijn en suggesties kunnen andere inspraak en andere informatiemomenten dan Openbare werken en zelfstandige ondernemers, geven. Zij willen immers de gevolgen voor het bedrijf die voor inwoners. Gemeenten die werk maken van het is niet altijd een geslaagde combinatie. Open- – ook de financiële – kunnen beoordelen. Cruciaal is betrokkenheid, benadrukken de positieve effecten bare werken veroorzaken bij ondernemers vrijwel een goede communicatieaanpak met doorgedreven van de werken. Betrokkenheid leidt tot engagement altijd een omzetdaling, zelfs als hun zaak buiten de inspraak en participatie van ondernemers. en draagt bij tot hogere kwaliteit. Een positieve eigenlijke werfzone ligt. Ondernemers zien openbare aanpak creëert een dynamiek die verder gaat dan de werken in hun gemeente dus nog minder graag komen werken zelf en die ook bijdraagt tot het imago van de dan inwoners. Zij zijn er immers op een andere manier Ondernemersbetrokkenheid is essentieel! gemeente. bij betrokken. Inwoners hebben last van de modder Ondernemersbetrokkenheid betekent een construc- Ondernemers actief laten participeren aan het of het stof en vinden het vervelend dat ze tijdelijk niet tieve dialoog met een luisterend oor voor de opmer- minder-hinderbeleid loont. Het buigt het protesteren in hun garage kunnen. Voor ondernemers staat er kingen van de ondernemers en met uitleg waarom vanaf de zijlijn om naar een volwaardig engagement bij veel meer op het spel. Een bedrijf dat bijna onbereik- bepaalde zaken wel of niet kunnen. Dit vereist ook een het lokale leven. baar is voor klanten, leveranciers en medewerkers, dreigt stil te vallen, met inkomstenverlies tot gevolg. En dat terwijl alle kosten blijven. Een faillissement als rechtstreeks gevolg van openbare werken is geen uitzondering. Openbare werken zijn noodzakelijk. Ook onderne- mers beseffen dat. Maar zij verwachten dat ze efficiënt worden uitgevoerd en dat ze met zo weinig mogelijk hinder voor hun bedrijf verlopen. Fasering van de werken, gerichte communicatie, overzichtelijke signa- lisatie en andere minder-hindermaatregelen kunnen daarbij het verschil maken. Ervaring leert dat het draagvlak voor de geplande werken sterker wordt als ondernemers of hun verte- genwoordigers al van in de planningsfase van open- I Inspiratieboek Minder Hinder
  28. 28. Hoe ondernemers het best bij de werkzaamheden Uitvoeringsfase werkgroep zeker aan te raden. Deze groep wordtbetrokken worden, is afhankelijk van de aard van de In deze fase ligt de nadruk op de ononderbroken bij voorkeur samengesteld met ondernemers ofwerf, de impact op het economische leven, het aantal communicatie met de zelfstandige ondernemers. een representatieve vertegenwoordiging vanondernemers in de werfzone, de aanwezigheid van Zeker wanneer er dingen mislopen of de uitvoering ondernemers, met een vertegenwoordiger van deondernemersverenigingen enzovoort. vertraagt, is het beter dit zo snel mogelijk te melden. opdrachtgever, de aannemer, sleutelfiguren namens Ondernemers weten heel goed dat werken niet altijd het gemeentebestuur en een vertegenwoordiger van vlekkeloos verlopen. Tijdige en correcte informatie de politiezone. Sommige gemeenten nemen ook eenOndernemers meenemen doorheen helpt hen om snel de gepaste maatregelen te vertegenwoordiger van de bewonersgroepen op.het hele minder-hinderbeleid treffen: een leverancier verwittigen over mogelijke problemen bij levering, de klanten inlichten enzovoort. Deze werkgroep heeft een belangrijke inter-Ontwerpfase Uit ervaring is al ruimschoots gebleken dat durven mediaire functie tussen opdrachtgever, aannemer,Meestal worden ondernemers niet echt bij het communiceren over problemen ondernemers in gemeentebestuur en de ruimere groep van onder-ontwerpen van de vooropgestelde werken betrokken. de overtuiging sterkt dat de gemeenten ook hun nemers en mogelijke andere gehinderde partijen.Ze worden pas aan het einde van de ontwerpfase belangen waarnemen.geïnformeerd. Het is nochtans meer dan lonend om Hoe groter de betrokkenheid van ondernemers Een van de bijzondere opdrachten van de werkgroepondernemers al direct naar hun mening te vragen. Zij bij de werken, hoe vlotter de gemeente hen kan is de strategische momenten te bepalen waarop dekunnen dan bijvoorbeeld informatie geven over het aanspreken om mee te werken bij het uitwerken brede groep ondernemers wordt aangesproken. Ditleveren van goederen of de vereiste toegankelijkheid van een bestemmingssignalisatie, het organiseren kan op de inspraak- en informatievergaderingen dievoor hun bedrijf. De bijdrage van ondernemers kan van feestelijkheden bij het einde van de werken, het voorontwerp, ontwerp of fasering bespreken.veel discussie en tegenkanting vermijden wanneer de opzetten van commerciële acties om de omzetdalingwerken eenmaal in uitvoering zijn. te beperken… Sommige gemeenten laten een afgevaardigde van de ondernemers bepaalde werfvergaderingen bijwonen.Bestekfase Voordeel daarvan is dat deze vertegenwoordigerOok in deze fase is het belangrijk de stem van onder- Werkgroep? rechtstreeks de bezorgdheden van de ondernemersnemers te horen. Vooral de verschillende minder- Het helpt om ondernemersbetrokkenheid te kan inbrengen en dat hij kan terugkoppelen naar dehindermaatregelen en de fasering worden het best realiseren via een werkgroep. Zo heeft de gemeente ondernemers. Maar ook dat hij van op de eerste rijmet hen besproken. Dat ondernemers zien dat hun een vast aanspreekpunt dat haar kan helpen een verneemt welke technische moeilijkheden er bestaan,gemeente effectief werk maakt van de verschillende minder-hinderaanpak te realiseren. en waarom bepaalde voorstellen niet realiseerbaarmaatregelen in het bestek, leidt tot een groter draag- Bij werken waarvan nogal wat ondernemers zijn. Deze intermediaire rol kan ook door eenvlak voor de werken. hinder ondervinden, is de installatie van een bereikbaarheidsadviseur opgenomen worden. Inspiratieboek Minder Hinder I
  29. 29. Kiezen voor een bereikbaarheidsadviseur? Een mix van rollen teerder zijn. ‘Ondernemers kunnen heel ten volle kunnen spelen, dan leg je het scherp reageren als ze zich genegeerd best van bij het begin allerlei nuttige De bereikbaarheidsadviseur is zowat de of niet begrepen voelen,’ verduidelijkt contacten. Dit zijn de contacten met de verpersoonlijking van het minder-hin- Stef Broodcoorens. ‘Conflicten zijn echte ondernemers zelf, zowel individueel derbeleid. Hij bekijkt de geplande wer- energievreters en kunnen onwerk- als via ondernemersverenigingen, met ken door de bril van de ondernemers bare verhoudingen creëren. Duidelijke de bouwheer, de nutsmaatschappijen, en vormt de schakel tussen de onderne- informatie en afspraken zijn daarom het gemeentebestuur, de betrokken mers en alle actoren van een werk. essentieel.’ medewerkers van de gemeente, zeker Daarenboven is de bereikbaarheids- met de communicatiemedewerker, de Wat de bereikbaarheidsadviseur adviseur een inspirator. Elke werf is aannemer…’ precies doet, is afhankelijk van de aard anders. Vaak kunnen er creatieve oplos- en de omvang van de werf. Dit wordt op singen gevonden worden om de hinder De belangrijkste taak is het voorkomen voorhand afgesproken met de verschil- zoveel mogelijk te beperken of om het van hinder. De bereikbaarheidsadviseur lende partners van de werken. leed wat te verzachten (bv. promotio- consulteert hiervoor in de vooront- nele acties). werp- en ontwerpfase de betrokken Volgens Unizo-medewerker Stef Brood- Tot slot kun je de bereikbaarheids- ondernemers en de plaatselijke onder- coorens vervult de bereikbaarheids- adviseur zien als de bewaker van het nemersverenigingen. Hij vraagt hen niet adviseur een viertal rollen: ‘Om te begin- minder-hinderbeleid. Hij of zij waakt alleen naar hun bekommernissen, maar nen is de bereikbaarheidsadviseur een erover dat bij elke nieuwe fase van de informeert ook naar constructieve voor- communicator. Hij neemt een centrale werken opnieuw aandacht wordt be- stellen. Op basis van deze consultatie Een bereikbaar- positie in tussen de verschillende par- steed aan het beperken van de hinder adviseert de bereikbaarheidsadviseur tijen: de opdrachtgever, de bewoners, voor ondernemers. De best mogelijke bij de verdere opmaak van het ontwerp heidsadviseur de zelfstandige ondernemers, de over- bereikbaarheid van alle aanpalende of en het bestek. Belangrijk hierbij is de on- neemt een centrale heid. Hij moet dan ook voortdurend getroffen ondernemingen is daarbij de dernemers voortdurend op de hoogte communiceren met alle partijen om tot focus. te houden van de evoluties. plaats in tussen zo adequaat mogelijke oplossingen te de verschillende komen. Hij adviseert de werfpartners Zorgen voor goede communicatie over ook over de manier waarop je kunt Een diversiteit in taken de werken is een even belangrijke taak. partijen. communiceren met de ondernemers.’ De juiste informatie verstrekken en Daarnaast moet een bereikbaarheids- Unizo-bereikbaarheidsadviseur Axel continu communiceren over de voort- adviseur ook een goede conflicthan- Ronse spreekt uit ervaring: ‘Wil je je rol gang van de werken is essentieel om I Inspiratieboek Minder Hinder
  30. 30. De bereikbaarheidsadviseur consulteert in de ontwerpfase de betrokken onder- nemers. Hij vraagt hen niet alleen naar hun bekommernissen, maar informeert ook naar constructieve voorstellen.de gevolgen van hinder in te perken. heidsadviseur, zodat de aannemer ofDe bereikbaarheidsadviseur helpt de bouwheer ze snel kan oplossen.betrokken gemeente en de bouwheren Het is nu wel duidelijk dat de be-te communiceren met de ondernemers. reikbaarheidsadviseur heel vaak een be-Dit kan op basis van een communicatie- middelende taak heeft. Als de proble-plan dat systematiek in de communicatie men niet zo eenvoudig op te lossen zijn,brengt. Zijn advies varieert van acties is zijn taak des te belangrijker. Wat is hetvoor de algemene communicatie met probleem, wat zijn mogelijke oplossin-ondernemers tot crisiscommunicatie. gen, wat bemoeilijkt de oplossing? HetDe bereikbaarheidsadviseur kan zelf is een voortdurend zoeken naar even-instaan voor de communicatie, maar wicht tussen individuele problemen bijuiteraard kan de communicatiemede- de ondernemer en de voortgang vanwerker van de gemeente of stad die de werken.ook verzorgen. De bereikbaarheidsadviseur kan trou-De bereikbaarheidsadviseur zal voort- wens niet wachten tot de problemendurend oplossingen moeten zoeken op hem afkomen. Het is zijn taak omvoor kleine en grote problemen. Het mogelijke problemen te voorzien enbelangrijkste is dat de ondernemer preventief actie te ondernemen. Eéndeze problemen op een eenvoudige voorbeeld hiervan is de ontwikkelingmanier kan melden bij de bereikbaar- van een bewegwijzeringssysteem waar- Inspiratieboek Minder Hinder I
  31. 31. Het is een voortdurend zoeken naar evenwicht tussen de belangen van de ondernemers en de voortgang van de werken.door klanten en leveranciers gemakkelijk beschikken, informatiesessies kunnen ook. In de praktijk betekent dit actief oplossingsgericht zijn, duidelijkde weg naar alle gehinderde onderne- geven en met groepen kunnen werken. kunnen anticiperen op uitgesproken standpunten kunnen overbrengen,mingen vinden. Hij kan de ondernemers Echt kunnen luisteren en zich kunnen en onuitgesproken behoeften van objectief kunnen oordelen, eenook informeren over de verschillende inleven in wat de ander zorgen baart, de ondernemers, een sterk netwerk stevige portie stressbestendigheidcompensatiemaatregelen (vergoeding, is een tweede vereiste competentie: opzetten en duurzame en wederzijds achter de hand hebben om vlot teuitverkoop, lening…). Of hij kan samen durven doorvragen, ingaan op reacties, nuttige contacten onderhouden. kunnen omspringen met een verhoogdmet de handelaars en de ondernemers- openstaan voor de boodschap van de werkvolume zonder aan efficiëntie inverenigingen ideeën voor acties uitwer- ander… Kunnen organiseren is ook een must te boeten, actie willen ondernemenken om omzetverlies te vermijden. Dikwijls betekent het ook iemand voor een bereikbaarheidsadviseur. Hij in crisissituaties, kunnen omgaan met anders kunnen overtuigen, enthousiast moet allerlei vergaderingen plannen, negatieve boodschappen… maken voor een bepaalde mening of een agenda opmaken, prioriteiten Enige flexibiliteit is ook nooit weg: eenProfiel van de actie, zorgen dat een overeenkomst ook vastleggen, maar ook de administratie bereikbaarheidsadviseur moet bereidbereikbaarheidsadviseur effectief wordt afgesloten. Een groot voeren tijdens het project, het budget zijn tot avondwerk want ondernemersDe mix van rollen en taken vereist deel van de communicatie gebeurt in het oog houden, uitnodigingen en ondernemersverenigingenook uiteenlopende vaardigheden schriftelijk. Helder kunnen schrijven, versturen enzovoort. hebben overdag niet altijd tijd om teen competenties. Zo moet de verslagen kunnen maken, een perstekst vergaderen, werk zien en in handenbereikbaarheidsmanager stevig in zijn opstellen, duidelijke nota’s kunnen Tot slot vraagt de functie ook een durven nemen, geen instructiesschoenen staan: hij moet in staat zijn schrijven, het wordt allemaal van hem aantal persoonlijkheidsvereisten zoals afwachten, met creatieve voorstellenideeën en meningen in begrijpelijke verlangd. zelfstandig een takenpakket kunnen komen, kortom initiatief nemen.taal en op een gestructureerde manier afwerken, voldoende matuur zijnaan anderen duidelijk te maken, hij De bereikbaarheidsadviseur legt en autoriteit uitstralen, een groot Een bereikbaarheidsadviseur is dus vanmoet over de nodige diplomatie gemakkelijk relaties en onderhoudt ze incasseringsvermogen hebben en geen kleintje vervaard.0 I Inspiratieboek Minder Hinder
  32. 32. Ondernemend Bentille pakt de werken aan‘Wat Bentille zo bijzonder maakt, is dat het wegdek en het openbaar domein zou zijn en dat de klanten hierdoor moei- besproken en de mogelijke impact voorhet deels in de gemeente Sint-Laureins volledig te vernieuwen. Het grootste lijk tot bij de winkels zouden geraken.’ de ondernemers geschetst.’en deels in de gemeente Kaprijke ligt, op deel van de dorpskern werd aangepakt. Tijdens deze informatievergaderinghet kruispunt van de gewestwegen N456 Het was voor beide gemeenten duidelijk Samen met de ondernemers door stelde men voor om een werkgroep open N434. Er wonen zowat negenhonderd dat Bentille voor de ingrijpendste wer- de werken te richten. Bereikbaarheidsadviseur Stefmensen, van wie een negentigtal onder- ken in zijn geschiedenis stond.’ Volgens Wim Geirnaerdt beslisten Broodcoorens die de werken in Bentillenemers. Het is bij uitstek een buurtver- beide gemeenten al van bij het begin opvolgde: ‘Elke ondernemer kon deelzorgend winkelcentrum, maar ook de Wim Geirnaerdt, directeur Unizo Regio de ondernemers goed te informeren en uitmaken van deze werkgroep, maarmensen uit de naburige gemeenten Gent-Meetjesland: ‘Op de eerste infor- bij de werken te betrekken. ‘Van bij de uiteindelijk engageerden zich alleenkomen er graag winkelen,’ schetst Marc matievergadering was er al meteen grote ontwerpfase werd samen met de aan- enkele sleutelfiguren. Ook ondernemersTermote, Unizo-secretaris van Kaprijke- ongerustheid bij de ondernemers. De nemer een informatievergadering voor van buiten de eigenlijke werfzone dieSint-Laureins. ‘Naar aanleiding van riole- handelaars vreesden dat het doorgaan- de handelaars ingericht. Hierop werd de gevolgen van de werken wel zoudenringswerken beslisten beide gemeenten de verkeer voor lange tijd onmogelijk de timing en fasering van de werken voelen, werkten mee in de werkgroep. Inspiratieboek Minder Hinder I 1
  33. 33. de weerslag van elke werkfase zou zijn op de ondernemingen. Ook de maatregelen om de impact zoveel mogelijk te beperken werden hierin beschreven. Elk van deze maatregelen werd doorgesproken met de gemeenten, de aannemer en de bouwheer. Bovendien leverde de audit een belangrijk document voor de communicatieaanpak voor de bedrijven.’ Wat betreft informatieverstrekking vielen vooral de digitale nieuwsbrief en de website www.werkenbentille. be op. De digitale nieuwsbrief bood concrete en actuele informatie over de werken. De ondernemers hebben zelf de website opgezet. Alle belangrijke informatie over de werken was erop terug te vinden, net als het wekelijkseHet was een actieve, dynamische en nieuwsbrieven.’ Voor een duidelijk signa- en kregen ze informatie uit de eerste verslag met de belangrijkste punten vanpositief ingestelde groep die de werken lisatiesysteem zocht men inspiratie in de hand. ‘Als bereikbaarheidsadviseur de werfvergadering.gedurende de hele periode opvolgde goede praktijk van Zomergem. Met een had ik vooral een intermediaire rolen de minder-hinderaanpak mee coör- overzichtelijk systeem werd individuele op deze werfvergaderingen,’ besluit De werken in Bentille betekendendineerde.’ bewegwijzering van de handelaars aan- Stef Broodcoorens. ‘Ik bracht de allerminst een verzwakking van het win- gebracht. De gemeenten namen een deel bezorgdheden en opmerkingen van de kelcentrum. Integendeel, de handelaarsDe werkgroep nam samen met de ge- van de kosten van het systeem op zich. ondernemers ter sprake en bemiddelde kwamen er versterkt uit. De websitemeentebesturen verschillende initiatie- met de aannemer om de vaak kleine bijvoorbeeld had zo’n succes dat deven die het leed voor de ondernemers Op de werfvergaderingen was er problemen op te lossen.’ handelaars nu overwegen hem om tekonden verzachten. Marc Termote: ‘De steeds een vaste vertegenwoordiger ‘Op basis van een enquête en een vormen tot www.winkelenbentille.begemeenten organiseerden informatiever- van de ondernemers aanwezig. Op die terreinonderzoek stelden we een om zo de lokale handel in Bentille blij-gaderingen en publiceerden periodieke manier kwamen hun wensen ter sprake impact-audit op. Deze gaf aan wat vend te promoten. I Inspiratieboek Minder Hinder
  34. 34. Torhout gefaseerd bereikbaarVan begin 2007 tot medio 2009 wordt met de betrokken ondernemers hebben Communicatieplaner gewerkt op de Vredelaan (R34). Dit we beslist de werken gefaseerd te laten Omdat de werken impact op de heleis niet alleen de belangrijkste verkeers- verlopen. Zo wordt de bereikbaarheid regio hadden, was een planmatige com-ader door Torhout, het is op regionaal voor auto- en vrachtverkeer het best municatieaanpak allerminst een luxe. Deniveau ook een belangrijke verdeel- en gegarandeerd en worden de werken aan bereikbaarheidsadviseur organiseerdeverbindingsweg met Oostende, Brugge een cruciaal kruispunt zo kort mogelijk een workshop om dit communicatieplanen Roeselare. gehouden. Bepaalde deelfasen worden op te stellen. De deelnemers formuleer-‘Er is op de R34 een belangrijke concen- niet gestart voordat andere fasen zijn den mee de doelstellingen, duidden detratie van bedrijven. Ze zijn er afhankelijk afgewerkt.’ verschillende doelgroepen aan, sprakenvan en genereren tegelijk een belangrijke zich uit over de boodschap en kozen dehoeveelheid zwaar vervoer,’ schetst An Het voorstel voor deze fasering werd te gebruiken communicatiemiddelen.Wostyn, medewerker van de technische uitgewerkt door een studiebureau. Opdienst van de stad Torhout. een inspraakvergadering met de onder- ‘De basis voor dit communicatieplan is‘Precies vanwege de hinder die deze nemers, waarop ook de bouwheer, de de fasering zoals die in het bestek werdwerken voor deze bedrijven zou beteke- gemeente en het studiebureau aanwezig opgenomen,’ verduidelijkt Stef Brood-nen, hebben we een bereikbaarheidsad- waren, werd dit afgetoetst met de wen- coorens. ‘Het grote voordeel is dat jeviseur ingeschakeld,’ verduidelijkt ze. ‘We sen van de ondernemers. ‘Ook de on- tegelijkertijd over de voortgang van dehadden bijkomende expertise nodig om dernemers moeten zich kunnen vinden werken en over de nieuwe verkeers-in het bestek voldoende minder-hinder- in het faseringplan. Bovendien wijzen zij situatie kunt communiceren. Op dezemaatregelen op te nemen en om een dikwijls op bijkomende knelpunten,’ legt manier werd er systematisch nagedachtgoed communicatieplan op te stellen.’ de bereikbaarheidsadviseur uit. over de te voeren communicatie, en werd die niet aan het toeval of aan eenHet bestek: kiezen voor fasering Ook andere maatregelen werden in het ad-hoc-aanpak overgelaten.’De bereikbaarheidsadviseur begeleidde bestek opgenomen om een maximaaldit proces via verschillende werksessies haalbare bereikbaarheid tijdens de Torhout illustreert in elk geval hoe on-met alle betrokkenen (technische dienst uitvoeringsfase te garanderen. Voor- dernemersgericht denken een belang-gemeente, betrokken ondernemers, beelden daarvan zijn het uitvoeren van rijke rol kan spelen. En net dat is een be-schepenen, informatiedienst gemeente, rioleringswerken tijdens het weekend langrijke voorwaarde om de werken enbouwheer, Unizo…). Bereikbaarheids- en een tijdelijke asfaltverharding om be- de communicatie op een voor iedereenadviseur Stef Broodcoorens: ‘In overleg paalde percelen toegankelijk te houden. aanvaardbare manier te organiseren. Inspiratieboek Minder Hinder I
  35. 35. Ongehinderd winkelen in Tongeren Van voorjaar 2007 tot midden 2008 en zodra de buizen geplaatst zijn, moet wordt in Tongeren het openbare de sleuf onmiddellijk weer aangevuld domein rond het Julianusproject grondig worden met een steenslagfundering. Dat aangepakt. Ook de Maastrichterstraat, staat ook zo in het bestek. In de timing dé winkelstraat in Tongeren, krijgt naar van de werken wordt zelfs rekening aanleiding van geplande rioleringswer- gehouden met allerlei commerciële ken een stevige opknapbeurt. periodes. Zo worden er tijdens de belangrijke eindejaarsperiode en de ‘We zijn ons sterk bewust van de impact winterkoopjes geen werken uitgevoerd. die deze werken op ondernemers en We zorgden ervoor dat deze bewoners hebben. Daarom hebben we belangrijke koopperiode tussen twee al van in het begin een resem maatrege- werkfases in valt,’ verduidelijkt Natalie len uitgewerkt die de hinder in de hand Houbrechts. moeten houden. Zo kozen we voor een ‘Verder staat in het bestek dat de aangepaste fasering, een doorgedreven aannemer steeds een berijdbare coördinatie en communicatie én de verharding moet behouden. aanstelling van een bereikbaarheidsad- Hij kan niet aan hinderende of viseur als speerpunten,’ aldus Natalie toegankelijkheidsbeperkende Houbrechts, bereikbaarheidsadviseur werkzaamheden beginnen kort vóór van de stad Tongeren. een lange vakantieperiode, noch mag hij onvoltooide werken verlaten Handelszaken blijven voor een periode langer dan twee bereikbaar werkdagen. Voetgangers moeten steeds ‘Het is van heel groot belang dat in behoorlijke omstandigheden langs onze handelszaken voor de duur van de werf kunnen. De Maastrichterstraat, de werken goed bereikbaar blijven. de belangrijkste winkelstraat, zal zo Vandaar de fasering van de werken. kort mogelijk worden afgesloten voor Zo mogen in de Maastrichterstraat de het doorgaande verkeer. Voetgangers opbraakwerken maximaal 50 meter moeten op elk moment toegang hebben voorop lopen op de rioleringswerken tot de winkels of de woningen.’ I Inspiratieboek Minder Hinder
  36. 36. Aanspreekpunt voor de aannemer en de winkeliers voor dat de informatie tijdig en accuraat in de ‘Bij een controle van ons minder-hinder-ondernemers en omwonenden de belevering gegarandeerd blijft.’ gemeente te verspreiden.’ beleid aan de hand van de minder-Om de betrokken inwoners en onder- hinder-checklist konden maar liefst zes-nemers zo goed mogelijk te informeren Een minder-hinderbeleid De Tongerse aanpak is duidelijk op tig vinkjes in de ja-kolom gezet worden,’over de werken organiseerde de stad met resultaat maat van de ondernemers gesneden. besluit Natalie Houbrechts tevreden.Tongeren op verschillende momen- Het minder-hinderbeleid werkt, bena-ten doelgroepgerichte informatie- en drukt de bereikbaarheidsadviseur: deinspraakmomenten. ‘We deden dit in klanten blijven hun weg vinden naarde ontwerpfase, vlak vóór en tijdens de winkels. ‘Tot nu toe hebben we nogde uitvoeringsfase. Op de website van geen enkel faillissement als gevolg vanonze stad is er een speciale pagina met de werken en krijgen we relatief weinigactuele informatie over de werken.’ klachten van de handelaars. Dit bete- kent dat ondernemers en omwonendenDe eerste opdracht van bereikbaar- meestal goed geïnformeerd zijn enheidsadviseur Natalie Houbrechts is het zich ruim op voorhand hebben kunnenaanspreekpunt te zijn voor ondernemers voorbereiden. Iedereen weet wat eren omwonenden: ‘Concreet betekent aan de hand is en waarom iets gebeurt.’dit dat ik op alle werfvergaderingen devragen en zorgen van ondernemers en Werken aan minder hinder vraagtburgers bespreek met de bouwheer en veel energie en tijd. ‘Soms lijktde aannemer, maar ook alle informatie het erop dat onze inspanningendoorgeef aan de ondernemers. Zo heb- niet worden geapprecieerd,’ben we op de vraag van de handelaars geeft Natalie Houbrechts toe.gezocht naar alternatieve parkeermoge- ‘Informatievergaderingen verglijdenlijkheden. Het aanbod werd bekendge- soms wel eens tot klachtenbanken.’maakt op de website, in persberichtenen via folders die de handelaars aan hun Ook de pers vraagt bijzondereklanten konden meegeven. Tijdens de aandacht: ‘Toch is de pers vooral eenfase waarin de winkelzone volledig lam partner. Een actief informatiebeleidwordt gelegd, zorgen we er samen met tegenover de pers kan helpen om Inspiratieboek Minder Hinder I
  37. 37. Minder hinder als besteksbepaling: een overtuigend argument? De wetgeving bevat vandaag geen uitgewerkte Wanneer hij zijn offerte indient, is de aannemer aannemers technisch gezien uit te sluiten van een regelgeving om hinder te voorkomen. De weinige in de meetstaat verplicht al een budget voor procedure. regels die bestaan, zijn er enkel op gericht de hinderbeperkende maatregelen te reserveren. Door Een typebestek kan ook voorschriften inhouden die aangerichte schade (deels) te vergoeden of de deel te nemen aan een procedure in het kader van specifiek op een bepaalde opdracht van toepassing gevolgen van werken financieel te milderen. de wetgeving overheidsopdrachten, verklaart hij zich zijn, bijvoorbeeld voor de communicatie over de De bouwheer zal dus zelf een afdwingbaar immers akkoord met de bepalingen in het bestek. werken. Infrastructuur- en nutswerken hebben een systeem moeten opzetten. De meest voor Wanneer blijkt dat de aannemer zich niet aan deze rechtstreekse invloed op het dagelijkse leven van de hand liggende methode hiervoor, zijn voorschriften houdt, kan de bouwheer hem hiervoor in buurtbewoners, handelaars en bedrijven en zijn specifieke besteksbepalingen waarin minder- gebreke stellen. Dat geldt voor onder meer technische daardoor zeer gevoelig. hindermaatregelen worden opgenomen. gebreken, maar ook voor nalatigheden op het vlak van de beperking van hinder. Indien hij hieraan geen Ervaring bundelen positief gevolg geeft, kan de bouwheer maatregelen Aquafin bracht op vraag van de VVSG zijn minder- treffen. Hij kan bijvoorbeeld boetes uitschrijven. hinderclausules op maat van de gemeenten en vulde ze aan met die bepalingen uit de minder- Objectieve criteria hinderchecklist die afdwingbaar zijn ten aanzien van Binnen de wetgeving overheidsopdrachten is het de aannemers. Door de jarenlange ervaring van juridisch niet evident om inschrijvingen van een Aquafin te bundelen met die van de gemeenten, aannemer te weren op basis van eerdere slechte ontstaat met de minder-hinderclausules een ervaringen. Slechte ervaringen kunnen namelijk niet inspirerend en bruikbaar instrument voor alle als gunningcriteria gebruikt worden, en ook moeilijk gemeenten. De clausules hebben de vorm van een als selectiecriteria. Enkel met specifieke bepalingen typeaanvulling aan het standaardbestek 250. U vindt en/of vereisten in het bestek is het mogelijk sommige ze op de website van de VVSG. I Inspiratieboek Minder Hinder
  38. 38. Inspiratieboek Minder Hinder I
  39. 39. Efficiënte communicatie via gemeentelijke websites Gemeenten kiezen in hun communicatie met Zeker voor het bekendmaken van openbare werken, burgers en ondernemers steeds uitdrukkelijker de mogelijke hinder en vooral de oplossingen waarin voor een gemeentelijke website. Zo kunnen de gemeente voorziet, is de website een zeer geschikt Tien tips ze informatie voor een breed publiek op een medium. De inwoners en de ondernemers kunnen op eenvoudige manier ter beschikking stellen. elk moment van de dag op de website nakijken hoe 1. Maak van de website een dynamisch commu- de werken vorderen, en de gemeentelijke administratie nicatiemiddel over alle openbare werken in moet minder tijd steken in steeds terugkomende de gemeente. Communiceer zowel over wer- vragen naar informatie over de werken. ken in uitvoering als over geplande werken. Het is dus goed even stil te staan bij de opbouw 2. Houd de toegang tot de website eenvoudig. van een specifieke website over de werken of van Zorg voor een eenvoudig en gemakkelijk te een of meer webpagina’s over geplande openbare onthouden websiteadres. Kies ofwel voor werken op de gemeentelijke site. Niet iedereen heeft een aparte ‘werken-website’ ofwel voor een immers dezelfde informatie nodig. Zo kan het voor eenvoudige toegang (met één muisklik) van een inwoner volstaan dat hij weet of hij tijdens de op het portaal van de gemeente. werken in zijn garage kan, of zijn huis gemakkelijk te bereiken is zonder al te veel stof of modder. Voor de 3. Maak de website voldoende bekend. Ver- ondernemers is het dan weer belangrijk exact te weten spreid het websiteadres op ruime schaal (in wanneer leveranciers goederen kunnen leveren, hoe zij kranten, lokale bladen, op een informatie- via een alternatieve weg het bedrijf kunnen bereiken, bord aan de werken zelf…). of de klanten via de wegomleggingen nog bij de zaak kunnen of liever op een ander zullen gaan... 4. Reserveer per werf een aparte pagina, waarop Inspirerende websites alle relevante informatie vermeld staat. Enkel communiceren via de site is uiteraard ook niet www.nieuwpoort.eu aangewezen. Dringende of belangrijke informatie 5. Houd de website levendig en up-to-date. www.samenmobiel.be voor de betrokken onderneming gebeurt beter ook Een website wordt alleen geconsulteerd als www.evergem.be, knop werken nog op een andere wijze. Een persoonlijke brief, een de informatie actueel blijft. Maak er een vast www.herentals.be, knop werken e-mail, een informatiemoment of een telefoontje is dan punt van op de werfvergaderingen en spreek www.bruggebereikbaar.be aangewezen. af wie de website actueel houdt. I Inspiratieboek Minder Hinder

×