Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
(uûoy® ÌæËNÿºm)
uÆÊ|Nÿ : œÄçºy rçŒtyœ
ÁçzQNÿ : gç}. rçŒz¾çº bõ§ºz, ŒçTœìº
ÌæËNÿºm : uûoy® - 2014
œwÉe : 280
ªîÁ®: 300
ŸNÿç...
@@ œÄçºy rçŒtyœ @@
®ŸtzÆ Nÿç ªÒçNÿç{ÆÁç Ìæ§çT çz ŸçYyŒ NÿçÁç TçõgÄçŒç ®ç ^çgy œcy
NÿÒÁççoç sç, NÿF| Ìut®çõÿ Ìz œÄçºçõ Nÿç ...
@@ œÄçºy rçŒtyœ @@
Contents
(Preview)
1. œÄçºçõNÿç FuoÒçÌ
2. œÄçºy ÌæËNÿçº LÄæ ÌæËNwÿuo
3. œÄçºy §çÊç-uÄrçŒ
4. œÄçºy ÁççzN...
(Pawari Gyandeep)
gç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºz M.Sc., Ph.D
DAAD F...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
Eæ o ºæ T
GGGGG Ÿç²ÿsŒÿ
GGGGG quÞ® œÄçº Tç{ºÄ Tyo 1
GGGGG NìÿÁçyŒ œÄçº (NÿuÄoç) 4
1. œÄçºçõNÿç FuoÒçÌ 5-24
1. ¤{ŒTæTç Vçby...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒ...
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur

501 views

Published on

The book talks about the history of Powar Community, key words used in the pawari dialect, habits, kuldevtas, and evolution of the community etc. A very nicely written book by Dr Tembhare which is must read for historians and pawar community

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Pawari gyandeep - Written by Dr. D. Tembhare Nagpur

  1. 1. (uûoy® ÌæËNÿºm) uÆÊ|Nÿ : œÄçºy rçŒtyœ ÁçzQNÿ : gç}. rçŒz¾çº bõ§ºz, ŒçTœìº ÌæËNÿºm : uûoy® - 2014 œwÉe : 280 ªîÁ®: 300 ŸNÿçÆNÿ : uÒªçÁç®ç œu£ÁçuÆæT ÒçHÌ, ªìæ¤F| ISBN : 978-93-5024-980-2
  2. 2. @@ œÄçºy rçŒtyœ @@ ®ŸtzÆ Nÿç ªÒçNÿç{ÆÁç Ìæ§çT çz ŸçYyŒ NÿçÁç TçõgÄçŒç ®ç ^çgy œcy NÿÒÁççoç sç, NÿF| Ìut®çõÿ Ìz œÄçºçõ Nÿç Täj ºÒç Ò{@ œÄçº Ìªç ¤{ŒTæTç osç ćç| Œut®çõ Nzÿ ÌìœyNÿ ŸtzÆ ªõÿ VŒy Eç¤çty ªõ uŒÄçÌ Nÿº ºÒç Ò{@ FÌ qzÞ Nzÿ œÄçº Ìªç Œz <ŸTuoÆyÁç NwÿÊNÿ ̪ç> Nÿy EÁçç{uNÿNÿ ŸuoÉeç œç®y Ò{@ œÄçº Ìªç ¤yÌÄy Ìty œîÄ| Ÿç®: uŒºqº LĪ½ EuÆuqo sç @ Äz NzÿÄÁç FoŒç çŒoz sz uNÿ Äz quÞ® Äm| Nzÿ ªçÁçÄç-‡çº Nzÿ ªîÁç uŒÄçÌy Òøÿ@ E¤ Äz FÌ qzÞ Nzÿ TÀçªym ÌçªçuNÿ, ÌçæËNwÿuoNÿ ÁççzNÿ-yČ ªõÿ œìºy oºÒ VìÁçuªÁç T®z Òø@ FÌ œuºœzß® ªõ Ì©œîm| œÄçº Ìªç qzÞçõ Nÿç §Àªm Nÿº ÁçzQNÿ osç ÌÒ®çzuT®çõ Œz ÌVŒ ÌÄz|qm uNÿ®ç LĪ½ ̪çŒçõ Ìz œÄçº çuo Nÿy Gnœuð, NìÿÁçtzÄoç, œº©œºç®õ, ºyuouºÄç, ËsçŒçæoºm, uÄËoçº Eçut uÄu§‘ç qzÞçõ ªõ çŒNÿçºy ÌæNÿuÁço Nÿy @ œÄçº Ìªç Nzÿ §çbçõ Ìz œçzus®çå Ÿç›o Nÿº, GŒNÿç ÌQçzÁç E†®®Œ Nÿº oá®çõ Nÿçz GçTº uNÿ®ç T®ç @ œÄçºçõ Nzÿ ÌæËNÿçº œyäjy-tº-œyäjy NÿçÁççæoº Ìz YÁçoz Eç ºÒz Ò{@ ºyuo-uºÄç, ªç‹®oçLå Òªçºy ÌçæËNwÿuoNÿ ‡ºçzÒº Ò{@ Òªçºy ÌæËNwÿuo Òy Òªçºy œÒYçŒ Nÿç uÄÆìò œuºY® utÁççoy Ò{@ ÌçªçuNÿ Tç{ºÄ- Tuºªç Nÿç Ë¢ÿubNÿ tÆ|Œ Nÿºçoy Ò{@ ÁçzQNÿ Œz EsNÿ Ÿ®çÌ Nÿº Òªçºz ¤ììT| ̪çŒçõÿ Ìz Òªçºy çuo ªõ uÆÆì ‹ª, Zby, ¤çºÌç, tçäjy uŒNÿçÁçŒç, Tì¿ tyqç, £®çÒ, ªwn®ì, n®ç{Òçº Eçut EŒzNÿ ÌæËNÿçº osç E‹® çuo ºyuo-uºÄççõÿ Nÿy çŒNÿçºy ÒçuÌÁç Nÿº FÌ ºYŒç ªõ EæuTNwÿo ÿNÿy Ò{@ Òªçºz ŒõT-tËoìº Ìª®çŒìÌçº ¤tÁç ºÒz Ò{@ qzÞy® Ÿ§çÄçõ Ìz GŒªõ uÄućoç Nÿy EŒì§îuo Òçzoy Ò{@ œçu³çªçn® ÌæËNwÿuoÿ Nÿç EçTç Òçz ºÒç Ò{ Eo: EçTz YÁçNÿº NÿÒë Äz QçzŒz Ìz §y Œº ŒÒy Eç®õTz @ FÌ Eć續ç Nÿçz ªŒ ªõ ºQ ÁçzQNÿ Œz F‹Òz FÌ ºYŒç Nÿç EæT ¤ŒçNÿº §çÄy œyuj®çõNzÿ uÁçL ÌçæËNwÿuoNÿ uĺçÌo Nÿç ÌæTÀÒ uNÿoç¤ ¿œy ÌæTÀÒçÁç® ªõ uNÿ®ç Òø@ œÄçºçõ Œz EœŒy ªçow§çÊç Nzÿ ¿œ ªõ ªçÁçÄç Ìz FÌ qzÞ <œÄçºy ¤çzÁçy> EœŒz Ìçs ÁççF| @ Ìut®çõ oNÿ ÄÒ Òªçºz ÌæÄçt Nÿy ÌÆOÿ §çÊç ºÒy@ Òªçºy EMqì‘ç œÒYçŒ, ÌìQ-tìQ Nÿy VuŒÉe Ìçsy ºÒy @ §çºo ̺Nÿçº, TwÒ ªæÞçÁç® Nÿy ÄÊ| 2001 Nÿy ŒTmŒç Nzÿ Eç‡çº œº o{®çº Nÿy TF| ÌîYy ªõ uÒæty Nÿçz 6Äz osç Gœ§çÊç Nzÿ ¿œ ªõ œÄçºy ¤çzÁçy Nÿçz 42 Äz ËsçŒ œº ºQç T®ç Ò{@ œÄçºy ¤çzÁçŒzÄçÁçz ŒÌªìtç® Nÿy ŒÌæP®ç 4,25,745 ty TF| Ò{@ FÌy ŒTmŒç Nzÿ Eç‡çº œº œÄçºçõ Nÿy NìÿÁçÿ ŒÌæP®ç 38-40 ÁççQ EçæNÿy TF| Ò{@ Eo: ªçÞ tÌ ŸuoÆo œÄ續 Òy œÄçºy ¤çzÁçoz Òø ! FÌ ºYŒç ªõ œÄçºy ¤çzÁçy œº oyŒ E†®ç® - §çÊçuÄrçŒ (îçNÿºm), ÁççzNÿÌçuÒn® osç Æ£tNÿçzÆ ut®z T®z Ò{ oçuNÿ Òªçºy FÌ ÌçªçuNÿ ÌçæËNwÿuoNÿ, LzuoÒçuÌNÿ ‡ºçzÒº Nÿç tqoçœîm| oŒ (Ìæºqm) uNÿ®ç ç ÌNzÿ çz §çÄy œyäuj®çõ Nzÿ uÁç®z tœ|m Nÿy §îuªNÿç uŒ§çLTç @ FÌ ºYŒç Nzÿ Eæo ªõÿ tçz E†®ç® - 1. œÄçº NìÿÁççutn® ºçç §çz, 2. œÄçº NìÿÁçtzÄy - ªÒçªç®ç, ŸËoìo uNÿ®z T®z Ò{ oçuNÿ ÄçYNÿ Äwæt ºYŒç Nÿy œîm|oç Nÿy EŒì§îuo Nÿº ÌNzÿ @ ªÒçºçÉb~ Nÿç uÄt§| LĪ½ ª† 3. œÄçº ªÒ®çzTy - §ow|Òuº, 4. ÌçzÁçÒ ÌæËNÿçº LÄæ œÄçº Ìªç osç 5. œÄçº Ìªç ªõ ŸYuÁço NìÿZ ÿÆçÍç- ÌæTo ªç‹®oçLå 280œwÉe gç}.rçŒz¾çº bõ§ºzdbtembhare@gmail.com ISBN 978-935024-980-2 uûoy® ÌæËNÿºm - 2014 300/- About Book (Preview)
  3. 3. @@ œÄçºy rçŒtyœ @@ Contents (Preview) 1. œÄçºçõNÿç FuoÒçÌ 2. œÄçºy ÌæËNÿçº LÄæ ÌæËNwÿuo 3. œÄçºy §çÊç-uÄrçŒ 4. œÄçºy ÁççzNÿ ÌçuÒn® 5. œÄçºy Æ£tNÿçzÆ 6. œÄçº NìÿÁççutn® ºçç§çz 7. œÄçº NìÿÁçtzÄy ªÒçªç®ç NÿçuÁçNÿç 8. 9. 10. œÄçº ªÒç®çzTy, §ow|Òuº ÌçzÁçÒ ÌæËNÿçº LÄæ œÄçº Ìªç œÄçº Ìªç ªõ ŸYuÁço NìÿZ ÿÆçÍçÌæTo ªç‹®oçLå œuºuÆÉb 1-6
  4. 4. (Pawari Gyandeep) gç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºzgç}.rçŒz¾çº bõ§ºz M.Sc., Ph.D DAAD Fellow (Germany), SIO Fellow (Netherlands) MNYASc (USA), MNASc (INDIA) uÒªçÁç®ç œu£ÁçuÆæT ÒçHÌ ªì©¤F| . utÁÁçy . ŒçTœìº . ¤øTÁççzº . Ò{tºç¤çt œÄçºy rçŒtyœ œÄçºy rçŒtyœ (PAWARI GYANDEEP) ISBN 978-93-5024-980-2 Ÿsª ÌæËNÿºm : 2011, uûoy® ÌæËNÿºm : 2014, Ÿuo®çå : 1000. F|-¤ìNÿ (C)Author No part of this publication may be reproduced, stored in retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photo- copying, recording and/or otherwise without the prior written permission of the Publisher. ŸNÿçÆNÿ: Ìç{. ªyŒç œçlgz®, uÒªçÁç®ç œu£ÁçuÆæT ÒçHÌ, <ºçªtîo> gç}. §çÁçzºçÄ ªçT|, uTºTçæÄ, ªì©¤F|-400 004, tçÊ :23963763 / 23860170, ¢{ÿMÌ :022-23877178 Email : himpub@vsnl.com * Website : www.himpub.com ÆçQç - utÁÁçy : <œîç Eœçb|ªõÿb>,4¤y, ªìºçºy ÁççÁçËb~yb, EæÌçºy ºçzg, tuº®çTæ, ŒF| utÁÁçy-110002 tçÊ : 23270392 ¢{ÿMÌ : 011-23256286 ŒçTœºì : NìæÿtŒÁççÁç YçægNÿ FlgËb~y®Áç Ëbzb, Vçb ºçzg, ŒçTœìº-440018, tçÊ : 2721216, ¢{ÿMÌ : 0712-2721215 ¤ÿø TÁççºz : Œæ. 16/1, îŒç 12/1 œÒÁçç ªæuÁçç Òç}bÁç Òç®Áçøÿg ÄÁç, ªç‡ÄŒTº ºzÌNÿçzÌ| ºçzg, ¤øTÁççzº -560009 tçÊ : 2281541 /3285461, ¢{ÿMÌÿ :080-22281541 Ò{tºç¤çt : Œæ. 2-2-1 167/2 LY. ¢ÿËb| ¡Áççzº, ºzÁçÄz u¤À Nzÿ œçÌ, uoÁçNÿ ŒTº, ªzŒ ºçzg, Ò{tºç¤çt-500044 tçÊ : 55501745, ¢{ÿMÌ : 040-27560041 ªìüNÿ : Èy T猌 L‹bºŸçF|zÌ, 21, Ììºz‹üŒTº, ŒçTœîº-15 tČy - 0712-2234104 ªÁî ® : ¿.200/- ªìQœwÉe : §çzÆçÁçç, §çz, ªæTÁçtyœ LĪ½ ¤{ŒTæTç-ćç| ªîÁç œÄçºy qzÞ. A B quÞ® œÄçº FuoÒçÌ 1 ÌæËNwÿuo 1 §çÊç-¤çzÁçy 1
  5. 5. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /2 ÌçªçuNÿ GnsçŒÌçªçuNÿ GnsçŒÌçªçuNÿ GnsçŒÌçªçuNÿ GnsçŒÌçªçuNÿ GnsçŒ ªõ EçyČ ÌÄ|ËĪõ EçyČ ÌÄ|ËĪõ EçyČ ÌÄ|ËĪõ EçyČ ÌÄ|ËĪõ EçyČ ÌÄ|ËÄ ‹®çøäZçĺ NÿºŒzÄçÁçz‹®çøäZçĺ NÿºŒzÄçÁçz‹®çøäZçĺ NÿºŒzÄçÁçz‹®çøäZçĺ NÿºŒzÄçÁçz‹®çøäZçĺ NÿºŒzÄçÁçz ̪ç ÌzuÄ®çõ Nÿçz̪ç ÌzuÄ®çõ Nÿçz̪ç ÌzuÄ®çõ Nÿçz̪ç ÌzuÄ®çõ Nÿçz̪ç ÌzuÄ®çõ Nÿçz Ìçtº ̪uœ|o @Ìçtº ̪uœ|o @Ìçtº ̪uœ|o @Ìçtº ̪uœ|o @Ìçtº ̪uœ|o @ C D ƒÁStzƒy (Ã∫Àƒoy) Œªçz ÄçStzÄoz oì¥®æ ŒªËo쥮æ ̺ËÄuo @ Äçum §çÊz ŒªËo쥮æ ÄçuW½ª oì¥®æ Œªçz Œª:@@
  6. 6. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /3 @@ ŸçMNÿsŒ @@ ªÒçºçÉb~ Nÿç uÄt§| LĪ½ ª†®ŸtzÆ Nÿç ªÒçNÿç{ÆÁç Ìæ§çT çz ŸçYyŒ NÿçÁç TçõgÄçŒç ®ç ^çgy œcy NÿÒÁççoç sç, NÿF| Ìut®çõÿ Ìz œÄçºçõ Nÿç Täj ºÒç Ò{ @ œÄçº Ìªç ¤{ŒTæTç osç ćç| Œut®çõ Nzÿ ÌìœyNÿ ŸtzÆ ªõÿ VŒy Eç¤çty ªõ uŒÄçÌ Nÿº ºÒç Ò{ @ FÌ qzÞ Nzÿ œÄçº Ìªç Œz <ŸTuoÆyÁç NwÿÊNÿ ̪ç> Nÿy EÁçç{uNÿNÿ ŸuoÉeç œç®y Ò{ @ œÄçº Ìªç ¤yÌÄy Ìty œîÄ| Ÿç®: uŒºqº LĪ½ EuÆuqo sç @ Äz NzÿÄÁç FoŒç çŒoz sz uNÿ Äz quÞ® Äm| Nzÿ ªçÁçÄç-‡çº Nzÿ ªîÁç uŒÄçÌy Òøÿ@ Äz FÌ qzÞ Nzÿ TÀçªym ÌçªçuNÿ, ÌçæËNwÿuoNÿ ÁççzNÿ-yČ ªõÿ œìºy oºÒ VìÁçuªÁç T®z Òø@ u¤ÀubÆ NÿçÁç ªõ §çºoy® çuo®çõ Nzÿ LzÿuoÒçuÌNÿ, ÌçªçuNÿ LÄæ ÌçæËNwÿuoNÿ œuºÄzÆ Nÿç uÄËowo ÌÄz|qm uNÿ®ç T®ç @ NwÿNÿ, ºÌzÁç, ÒyºçÁççÁç EçutuÄûçŒçõÿŒzŸç›oçŒNÿçºyNÿyÌQçzÁç̪yqçNÿºuÁççºçœÞçõ (uguËb~Mb TzubEÌ|) osç <§çºoy® çuo-Œçuo> ŒçªNÿ EçæSÁç§çÊy. uÄÆzÊ TÀæsçõ ªõ ut®ç T®ç ÌuÄËoº uÄĺm LNÿ EŒçzQç uYºËªºmy® ÌæNÿÁçŒ ¤Œ T®ç Òø @ FŒ ÌçuÒn®-ÌçªTÀy Ìz Òªõ Òªçºy çuo Nÿy Gnœuð, ÌæËNwÿuoÿ, ÌçªçuNÿ Ä{§Ä, ËsçŒçæoº Eçut Nÿç ¤çz‡ ÒìEç @ Òªçºz çuo Nzÿ NìÿÁçtzÄy-tzÄoç, NìÿÁçŒçª (Surname), çuouÄÆzÊ œº©œºçLå, çuoºyuo, Æçty-uÄÄçÒ Nzÿ ºËª uºÄç Eçut ̧y œº FŒ ºYŒçEçõÿ Œz uÄÒæTª twuÉb Ìz ŸNÿçÆ gçÁçç Òø @ onNÿçÁçyŒ Òªçºz œìºQçõ Œz ÆçÌNÿy® Eu‡Nÿçuº®çõ Nÿçz çz çŒNÿçºy ty Eç{º GÌ Ìª® œÄçºçõ Nzÿ FuoÒçÌ œº ŸçYyŒ TÀæsçõ Ìz çz uÄĺm ÒçuÌÁç Òçz ÌNÿç GÌz ºçœÞçõ LĪ½ FŒ TÀæsçõ ªõ ŸËoìo uNÿ®ç T®ç Ò{ @ Òªçºy çuo œº ut®ç T®ç Eu‡Nÿoº onNÿçÁçyŒ uÄĺm œºªçº ®ç ªºçeç œÄçºçõ Nÿç FuoÒçÌ tçzÒºçoç Ò{ @ uNÿ‹oì œºªçº osç ªºçeç œÄçº Ìªççõ Ìz Òªçºz ̪ç Nÿçz çzägŒzÄçÁçy Nÿuäg®çå Ÿç®: Œtçºo Ò{ @ FÌ Nÿçºm FŒ uÄĺmçõ Nÿy uľçÌuŒ®oç Ÿªçumo NÿºŒç ¤Òìo NÿueŒ Nÿç®| Ò{@ Eo: Ìn® oá®çõ Nÿy Qçzä Òy ÌÒy FuoÒçÌ Nÿçz GçTº Nÿº ÌNÿoy Òø @ Òªçºz tçz utÄæTo Nÿª|e ̪çÌzuÄ, Èy tçªçztº bõ§ºz, Eu‡ÄOÿç,ÿ ¤çÁççVçb Eç{º Èy œ‘ççÁççÁç u¤ÌzŒ, Eu‡ÄOÿç, œyœº^ºy/¤çÁççVçb Œz NÀÿªÆ: <œÄçº çuo Nÿç FuoÒçÌ> 1967 F|. osç <§çz œÞ> 1984 F|. ªõÿ ŸNÿçuÆo uNÿ®ç @ onNÿçÁçyŒ GœÁ磇 ÌçuÒn®-ÌçªTÀy Nzÿ Eç‡çº œº œÄçº çuo Nÿç FuoÒçÌ Nÿy ºYŒç Nÿy TF| çz Eu‡NÿçæÆ ªçÁçÄç‡yÆ œºªçºçõ Nzÿ FuoÒçÌ Nÿy œìŒºçÄwuð Òy çŒ œägoy Òø @ FŒ ºYŒçEçõ ªõ FÌ qzÞ Nzÿ œÄçº Ìªç Ìz ìägy ÒìF|, ÌçªçuNÿ ŒçTºm, ŸTuo, uÆqç, Œ-ŸuouŒu‡, ÌçªçuNÿ ÌæËsçEçõ œº Eç‡çuºo uÄĺm çzägç T®ç Ò{ @ tçzŒçõ uNÿoç¤z œÄçºçõ Nzÿ ¤yÌÄy Ìty Nÿy ÌçªçuNÿ Ÿuo§ç Nÿç tÆ|Œ EÄÅ® Nÿºçoy Ò{ uNÿ‹oì FÌNzÿ œîÄ| Nÿç œÄçºçõÿ Nÿç yČNÿçÁç Eæ‡Nÿçº ªõ Òy Zçzäg ut®ç T®ç Òø @ FÌ œuºœzß® ªõ Ì©œîm| œÄçº Ìªç qzÞçõ Nÿç §Àªm Nÿº ÁçzQNÿ osç ÌÒ®çzuT®çõ Œz ÌVŒ ÌÄz|qm uNÿ®ç LĪ½ ̪çŒçõ Ìz œÄçº çuo Nÿy Gnœuð, NìÿÁçtzÄoç, œº©œºç®õ, ºyuouºÄç, ËsçŒçæoºm, uÄËoçº Eçut uÄu§‘ç qzÞçõ ªõ çŒNÿçºy ÌæNÿuÁço Nÿy @ œÄçº Ìªç Nzÿ §çbçõ Ìz œçzus®çå Ÿç›o Nÿº, GŒNÿç ÌQçzÁç E†®®Œ Nÿº oá®çõ Nÿçz GçTº uNÿ®ç T®ç @ FÌ Nÿç®| ªõ Fæu. Èy. §çzºç ºçmç (ÌçæÄTy-YætŒœìº/¤õTÁççzº) LĪ½ Fæu. EÆçzNÿ ¤çzœYz, ŒçTœìº Nÿç EªîÁ® ÌÒ®çzT Ÿç›o ÒíEç@ œÄçºçõNzÿÌæËNÿ纜yäjy-tº-œyäjyNÿçÁççæoºÌzYÁçozEçºÒzÒ{@ ºyuo-uºÄç, ªç‹®oçLå Òªçºy ÌçæËNwÿuoNÿ ‡ºçzÒº Ò{ @ Òªçºy ÌæËNwÿuo Òy Òªçºy œÒYçŒ Nÿç uÄÆìò œuºY® utÁççoy Ò{ @ ÌçªçuNÿ Tç{ºÄ-Tuºªç Nÿç Ë¢ÿubNÿ tÆ|Œ Nÿºçoy Ò{ @ ÁçzQNÿ Œz EsNÿ Ÿ®çÌ Nÿº Òªçºz ¤ììT| ̪çŒçõÿ Ìz Òªçºy çuo ªõ uÆÆì ‹ª, Zby, ¤çºÌç, tçäjy uŒNÿçÁçŒç, Tì¿ tyqç, £®çÒ, ªwn®ì, n®ç{Òçº Eçut EŒzNÿ ÌæËNÿçº osç E‹® çuo ºyuo- uºÄççõÿ Nÿy çŒNÿçºy ÒçuÌÁç Nÿº FÌ ºYŒç ªõ EæuTNwÿo ÿNÿy Ò{ @ Òªçºz ŒõT-tËoìº Ìª®çŒìÌçº ¤tÁç ºÒz Ò{ @ qzÞy® Ÿ§çÄçõ Ìz GŒªõ uÄućoç Nÿy EŒì§îuo Òçzoy Ò{ @ œçu³çªçn® ÌæËNwÿuoÿ Nÿç EçTç Òçz ºÒç Ò{ Eo: EçTz YÁçNÿº NÿÒë Äz QçzŒz Ìz §y Œº ŒÒy Eç®õTz @ FÌ Eć續ç Nÿçz ªŒ ªõ ºQ ÁçzQNÿ Œz F‹Òz FÌ ºYŒç Nÿç EæT ¤ŒçNÿº §çÄy œyuj®çõ Nzÿ uÁçL ÌçæËNwÿuoNÿ uĺçÌo Nÿç ÌæTÀÒ uNÿoç¤ ¿œy ÌæTÀÒçÁç® ªõÿ uNÿ®ç Òø @ œÄçºçõ Œz EœŒy ªçow§çÊç Nzÿ ¿œ ªõ ªçÁçÄç Ìz FÌ qzÞ <œÄçºy ¤çzÁçy>EœŒzÌçsÁççF|@Ìut®çõoNÿÄÒÒªçºzÌæÄçtNÿyÌÆOÿ§çÊç ºÒy@ Òªçºy EMqì‘ç œÒYçŒ, ÌìQ-tìQ Nÿy VuŒÉe Ìçsy ºÒy @ GÌz ªÒçŒ EçæSÁç §çÊçuÄt½ ̺ ç| E¤ÀçÒª uTºÌŒ, ºÌzÁç Eçut Œz ̺çÒç, Ÿç. gç}. Ìì. ¤ç. NìÿÁçNÿmy| (1974F|.) Œz œyLY.gy. Ÿ¤‹‡ (ŒçTœìº uÄùçœye) Òzoì E†®®Œ Nÿº §çÊç uÄrçŒ Nÿy twuÉb Ìz G̪õÿ EŒzNÿ EÁçæNÿçº, ÈæwTçº, E F
  7. 7. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /4 uÄÆçÁç Æ£t-§ægçº Nÿy Qçz LÄæ ̪yqç Nÿy osç gç}. ªæì EÄËsy, ¤çÁççVçb (1999F|.) Œz FÌz EœŒz gy.uÁçb½. Ÿ¤‹‡ (ºç®œìº uľçuÄùçÁç®) Nÿç uÄÊ® ¤ŒçNÿº œÄçºy ÁççzNÿTyoçõ Nÿç ªç{uÁçNÿ ÌwŒ uNÿ®ç @ uNÿ‹oì Eã¢ÿÌçzÌ! Òªçºç ̪ç EœŒy ªçow§çÊç Nÿçz oz º¡oçº Ìz œuºn®çT Nÿº ºÒç Òøÿ @ NÿÒoz Ò{ <§çÊç ̪ç Nÿç EçF|Œç Òçzoç Ò{, ÌæËNwÿuo Nÿy YÁçoy u¢ÿºoy ^çæNÿy Òçzoy Ò{,> uÆÆì Nzÿ ¤çŒ Nÿçz Æ£tçæuNÿo Nÿº Ót® Nÿy §çČçEçõÿ Nÿç ªæYŒ ŸËoìo Nÿºoy Ò{ @ ÄÒ Ìªç Nÿç tœ|m Òª oçzäg ºÒz Ò{, Äçmy ªºçzäg ºÒz Ò{ osç ƌ{: ƌ{: Òªçºy ÌçªçuNÿ yČ-[®çzuo Ÿç®: ¤ì^Œz Nÿy ºçÒ œº Ò{ @ Eç ÄÒ TÀçªym œÄçº œuºÄçºçõ Nÿy œìºçŒy œyäjy Nÿy ªçÞ <Vº Nzÿ Yç{Qb Nÿy ¤çzÁçy> ¤ŒNÿº ºÒ TF| Ò{ @ ÒªŒz uÆqç Áçy, ¤çzÁçy Zçzägy; Qzoy Zçzägy, ¤çzÁçy Zçzägy; TçæÄ Zçzägç, ¤çzÁçy Zçzägy osç Eç‡ìuŒNÿoç Nÿy ‡îæt ªõ EœŒy ÄzƧîÊç Zçzägy oçz œÄçºy §y Zçzäg ty @ uÌ oºÒ Qägy ¤çzÁçy ªõ <Nÿçªç®Œy> ŸÌçt Œz uÁçQy, ¤À§çÊç ªõ <ÌîºÌçTº> Ìæo ÌîºÌçTº Œz ÌçNÿçº Nÿy osç Ećy ¤çzÁçy ªõ <ºçªYuºo ªçŒÌ> Nÿy oìÁçÌytçÌ Œz ºYŒç Nÿy, NÿçÆ! NÿçzF| ŸTÁ§ ÌçuÒn®Nÿçº œÄçºçõ ªõ ÒìEç Òçzoç oçz Òªçºy ªçow§çÊç œÄçºy §y Eªº Òçz TF| Òçzoy ! §çºo ̺Nÿçº, TwÒ ªæÞçÁç® Nÿy ÄÊ| 2001 Nÿy ŒTmŒç Nzÿ Eç‡çºœº o{®çº Nÿy TF| ÌîYy ªõ uÒæty Nÿçz 6Äz osç Gœ§çÊç Nzÿ ¿œ ªõ œÄçºy ¤çzÁçy Nÿçz 42 Äz ËsçŒ œº ºQç T®ç Ò{ @ œÄçºy ¤çzÁçŒzÄçÁçz ŒÌªìtç® Nÿy ŒÌæP®ç 4,25,745 ty TF| Ò{ @ FÌy ŒTmŒç Nzÿ Eç‡çº œº œÄçºçõ Nÿy NìÿÁçÿ ŒÌæP®ç 38-40 ÁççQ EçæNÿy TF| Ò{ @ Eo: ªçÞ tÌ ŸuoÆo œÄ續 Òy œÄçºy ¤çzÁçoz Òø ! FÌ ºYŒç ªõ œÄçºy ¤çzÁçy œº oyŒ E†®ç® - §çÊçuÄrçŒ (îçNÿºm), ÁççzNÿÌçuÒn® osç Æ£tNÿçzÆ ut®z T®z Ò{ oçuNÿ Òªçºy FÌ ÌçªçuNÿ ÌçæËNwÿuoNÿ, LzuoÒçuÌNÿ ‡ºçzÒº Nÿç tqoçœîm| oŒ (Ìæºqm) uNÿ®ç ç ÌNzÿ çz §çÄy œyäuj®çõ Nzÿ uÁç®z tœ|m Nÿy §îuªNÿç uŒ§çLTç @ FŒ E†®ç®çõ Nÿy ºYŒç ªõ Èy. ºçªuNÿÆçzº bõ§ºz, Eu§®æoç, Tçõut®ç, Ÿç. ¤çÁççºçª ƺmçTo,ŒçTœìº osç Èy ÒyºçÁççÁç u¤ÌzŒ, ŒçTœìº Nÿç ÌuNÀÿ®ÿ ÌÒ®çzT Ÿç›o ÒìEç @ ÁçzQNÿ Eçœ Ì§y ªÒçŒì§çÄçõ Nÿç ªŒ:œîÄ|Nÿ Eç§çºy Ò{ @ FÌy oºÒ Èyªoy Ì®Œ¤çF| u®çÁççÁç bõ§ºz (ªõjç,uoºçzgç), Èyªoy üç{œty¤çF| uŒÁççºçª ºÒçæTgçÁçz (¤bçŒç/Tçõãut®ç), Èyªoy §TÄoy¤çF| oìÁççºçª bõ§ºz, (ªõjç/uoºçzgç), Ìç{.®ç rçŒz¾çº bõ§ºz (ŒçTœìº), Nìÿ. gç}. ªæTÁçç NÿgÄz (u̺çeç/œçæjìmç|), Ìç{. Æçz§ç ªçzҌ ºÒçæTgçÁçz (ŒçTœìº), ÌÄ|Èy oìÁççºçª bõ§ºz (ªõjç/uoºçzgç), ª‡ìNÿº eçNìÿº (ŒçTœìº), Ÿç. Eçz.Ìy.œbÁçz (EçªTçæÄ), ÌìºzÆ ªÒçtzĺçÄ tzƪìQ (¤çzºy/Nÿçºæç), ÈçÄm ŒçªtzÄ ¢ÿºNÿçgz (‡oy|/ Nÿçºæç), ÆæNÿººçÄ œÄçº, uYNÿçŒz (ªçÁçzTçæÄ Nÿçºæç), Nÿ‹Ò{®çÁççÁç ¤çzÄçägz (¤{oìÁç), TçzœyŒçs NÿçÁç§çzº (QægÄç) Eçut ªÒçŒì§çÄçõ Nÿç ÌçuÒn® ÌæNÿÁçŒ LĪ½ ŸËoìuo ªõÿ ®çzTtçŒ Òzoì Òçut|Nÿ ‡‹®Äçt ! FÌ ºYŒç Nzÿ Eæo ªõÿ œçåY E†®ç® - 1. œÄçº NìÿÁççutn® ºçç §çz, 2. œÄçº NìÿÁçtzÄy - ªÒçªç®ç, 3. œÄçº ªÒ®çzTy - §ow|Òuº, 4. ÌçzÁçÒ ÌæËNÿçº LÄæ œÄçº Ìªç osç 5. œÄçº Ìªç ªõ ŸYuÁço NìÿZ ÿÆçÍç- ÌæTo ªç‹®oçLå ŸËoìo uNÿ®z T®z Ò{ oçuNÿ ÄçYNÿ Äwæt ºYŒç Nÿy œîm|oç Nÿy EŒì§îuo Nÿº ÌNzÿ @ ÁçzQNÿ §çÊçuÄt½, ÌçuÒn®Nÿº, FuoÒçÌNÿçº ŒÒy Eç{º Œ Òy ÌçæËNwÿuoNÿ, ‡çuª|Nÿ, ÌçªçuNÿ ºyuo-uºÄç, ŒõÿT-tËoîº Nÿç rçoç Ò{ @ çz §y Ìçº-ÌçuÒn® uÄu§‘ç ËçÀçzoçõ Ìz Ÿç›o ÒíEç GÌz ®sç®çzS® EœŒy NÿÁœNÿ ¤ìuòÌzNÿÁ窤òuNÿ®çÒ{@ Èy. Ìì§çÊ œbÁçz, ŒçTœìº Nÿç <ªìQœwÉe> ÌæºYŒç ªõ ÌÒ®çzT Òzoì Òçut|Nÿ ‡‹®Äçt ! Òªçºz ̪uœ|o ̪çÌzuÄ®çõ Œz FÌ ºYŒç Nzÿ ŸNÿçƌ Òzoì EçTz ¤jNÿº Eçus|Nÿ ÌÒ®çzT ªìOÿ ÒËo Ìz ut®ç Eo: ºYŒç Nÿç ŸNÿçƌ Ìæ§Ä Òçz ÌNÿç @ ÁçzQNÿ Eçœ Ì§y ªÒçŒì§çÄçõÿ Nÿç oÒz utÁçz Ìz Eç§çºy Ò{@ FÌ ºYŒç Nÿç Nÿ©›®îbº œº ¤çº-¤çº Æ£tçæNÿŒ, œìŒ:ÁçzQŒ, §çÊç ÆìuòNÿºm Eçut ªõ To LNÿ ÄÊ| Nÿy Á穤y NÿçÁççćy Ìz ªz. Èy T猌 FæbºŸç®zÌ Nÿuª|®çõ Nÿç EsNÿ œuºÈª ºÒç Ò{ @ ÁçzQNÿ Eçœ Ì§y Nÿç ŸtyV| LĪ½ œîm| ÌÒ®çzT Òzoì ÌÓt® Eç§çºy Ò{ @ Eæo ªõÿ ŸNÿçÆNÿ Èy y.LŒ.œçlgz®, uÒªçÁç®ç œu£ÁçuÆæT ÒçHÌ Nzÿ ̪® ̪® œº ut®z T®z ªîÁ®ÄçŒ Ìì^çÄ osç ŸNÿçƌ ªõÿ Eu§¿Yy Òzoî ª{ GŒNÿç Ót® Ìz Eç§çºy Òåî @ gç}.rçŒz¾çº bõ§ºz 44, uÄ®ŒTº, tuqm E©¤ç^ºy ªçT|, ŒçTœìº - 440 022 (ªÒçºçÉb~) ¢ÿçzŒ 9096088436 Email : dbtembhare@gmail.com G H
  8. 8. Eæ o ºæ T GGGGG Ÿç²ÿsŒÿ GGGGG quÞ® œÄçº Tç{ºÄ Tyo 1 GGGGG NìÿÁçyŒ œÄçº (NÿuÄoç) 4 1. œÄçºçõNÿç FuoÒçÌ 5-24 1. ¤{ŒTæTç Vçby Nzÿ œÄçº / 5 2. Gnœuð / 9 3. NìÿÁçtzÄoç / 11 4. ºçÄ{§Ä / 12 5. ËsçŒçæoº LÄæ uÄËoçº / 15 2. œÄçºy ÌæËNÿçº LÄæ ÌæËNwÿuo 25-46 1. uÆÆì ‹ª / 25 2. äZby tËoìº / 26 3. ¤çºÌç / 26 4. uÆÆì Nÿçz Qyº YbçF| / 27 5. tçäjy uŒNÿçÁçŒz Nÿy Ÿsç / 27 6. Tì¿tyqç / 28 7. uÄÄçÒ ÌæËNÿçº / 29 8. tçÒ ÌæËNÿçº / 40 9. Èçò / 41 10. œÄçºçõã Nzÿ ªìP® n®ç{Òçº / 41 11. œÄçºçõÿ Nzÿ NìÿäZ QçÌ ºyuouºÄç / 44 3. œÄçºy §çÊç-uÄrçŒ 47-108 1. Äm| / 48 2. Æ£t / 56 3. GœÌT| / 59 4. Ÿn®® / 59 5. Ìærç / 59 6. uÁçæT / 63 7. ÄYŒ / 66 8. NÿçºNÿ / 68 9. ÌÄ|Œçª / 71 10. uÄÆzÊm / 77 11. uNÀÿ®ç / 82 12. Eî®: uNÀÿ®ç uÄÆzÊm / 96 13. ̪çÌ / 100 14. ÄçM® / 102 15. œÄçºy §çÊç uÄrçŒ Nÿy ̪yqç / 104 16. œÄçºy ¤çzÁçy œº qzÞy® Ÿ§çÄ / 105 4. œÄçºy ÁççzNÿ ÌçuÒn® 109-168 1. ÁççzNÿTyo / 109 1.1. uÄÄçÒ Tyo / 109 1.2 Y²ÿy ÁççzNÿTyo / 126 1.3 E‹® ÁççzNÿTyo / 136, 1.4. Eç‡ìuŒNÿ Tyo / 140, 2. œÄçºy Tù ºYŒçLå / 147 3. ªìÒçĺz, NÿÒçÄoz, œÒõuÁç®çå / 159 5. œÄçºy Æ£tNÿçzÆ 169-202 6. œÄçº NìÿÁççutn® ºçç§çz 203-218 1. §çz Nÿç ÄæÆ / 203 2. §çz Nÿç ‹ª LÄæ ºçÄ{§Ä / 205 3. §çz Nÿç uÄ® Eu§®çŒ / 207 4. §çz ¤Œçª TŒ¤y / 210 5. §çz Nÿç îuOÿnÄ / 212 6. œæugoç ªæugoç ÌÄz| §çzºçz §ìÄæToz / 213 7. §çz Nÿç Äç®ì®çŒ ÆçËÞ / 214 8. §çz Nzÿ yČ Nzÿ EçtÆ| / 215 9. §çz Nÿy ªwn®ì / 217 7. œÄçº NìÿÁçtzÄy ªÒçªç®ç NÿçuÁçNÿç 219-223 ÁçQz Nÿ Nÿç ÌçuÒn® ŸNÿçƌ 266-267 Ìæt§| TÀæs 268-269 I J 8. 9. 10. œÄçº ªÒç®çzTy, §ow|Òuº ÌçzÁçÒ ÌæËNÿçº LÄæ œÄçº Ìªç œÄçº Ìªç ªõ ŸYuÁço NìÿZ ÿÆçÍçÌæTo ªç‹®oçLå œuºuÆÉb 1-6 224-230 231-240 241-251 252-265
  9. 9. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /6 œÄçºy ÁççzNÿTyo 1.1 uÄÄçÒ Tyo E. ¤{ŒTæTç oby® œÄçºy uÄÄçÒ Tyo 1. ªægœ ÌìoçF| tËoìº œº Tyo - 109 2. NÿçNÿŒ ¤æ‡çF| tËoìº œº Tyo - 110 3. Nìÿ©ÒçºyŒ tËoìº œº Tyo - 110 4. ozÁçYäjçF| tËoìº œº Tyo - 111 5. ªçÒz tÌçF| tËoìº œº Tyo - 111 6. gzºy œîŒ tËoìº œº Tyo - 112 7. EÒzº EÄ̺ œº Tyo - 113 8. ¤çºço ŸËsçŒ Nzÿ EÄ̺ œº Tyo - 114 E. œºŒì çÌz œºç®çz tzÆ ¤. tzTç ¤çº ªçzºçz tì‡ Nÿçz tçª 9. œçæÄ œQ續z Nzÿ tËoìº œº Tyo - 116 10. tÒz Nzÿ EÄ̺ œº Tyo - 117 E. tÒz QºytŒz Nÿy Eçoìºoç ¤. Ìîª Nÿy Tçzo gçÁçŒz Nzÿ ̪® œº Tyo Nÿ. tÒz tç{ºçŒ Tç®z çŒz ÄçÁçç Tyo g. tÒz ̪県 œº Tyo F. Ìîª Nÿy Tçzo Zçzgoz ̪® œº Tyo 11. ¤çÁç Nzÿ QzÁç œº Tyo - 118 12. NÿçNÿŒ ZìgçF| tËoìº œº Tyo - 119 13. œçŒ uQYçF| tËoìº œº Tyo - 120 E. ̪ty Nÿy uQYçF| ¤. ̪tŒ Nÿy uQYçF| 14. ÌìÒçuÌuŒ®çõÿ œº Tyo - 121 15. u¤tçF| Tyo - 121 E. Ÿçºu©§Nÿ Tyo ¤. ÁçägNÿy ÌçzœŒz Nzÿ ̪® œº Tyo 16. ¤çºço ĺ œq Nzÿ Vº EçTªŒ œº Tyo - 122 ¤) ćç| oby® œÄçºy uÄÄçÒ Tyo 1. ¤ììTçz| Nÿç ˪ºm - 123 2. tìÁҌ ŒÒÁççoz ̪® Nÿç Tyo - 123 3. Tç{ºy œîŒ œº Tyo - 124 4. ¤çºço ŸËsçŒ œº Tyo - 124 5. ¤çºço EçTªŒ œº Tyo - 124 6. ¤çºço ËÄçTo œº Tyo - 125 7. ćî u¤tçF| œº Tyo - 125 8. ¤çºço ÄçœÌy œº Tyo - 125 1.2 Y²ÿy/Ycy ÁççzNÿTyo E) ćç| oby® Ycy Tyo 1-22 - 126 ¤) ¤{ŒTæTç qzÞy® Y²ÿy Tyo 1. tºŒ uª tºÌî - 135 2. ...Œç ¤çF| çoçz ÒÁçNÿçz §®Ä - 135 1.3. E‹® ÁççzNÿ Tyo 1. œ¶Òç TgÌz Tç ¤çF| TägÌz - 136 2. ªçÒzº Nÿçz ÁçìTägç - 137 3. ÄçY GŒNÿy NÿçÆy Ÿ®çT - 137 4. œÄçºuҌ Áçç ªçzeçz Eu§ªçŒ - 138 5. tzQçz ¤çägy Nÿy ÆçŒ - 139 6. ¢îÿ ¤çF| ¢îÿ, ¢ìÿTgy ¢îÿ - 139 7. œÄçºy œNÿÄçŒ - 140 1.4. Eç‡ìuŒNÿ Tyo E) ¤{ŒTæTç qzÞy® Eç‡ìuŒNÿ Tyo - 140 1. E窺y œÄçºy ÌæËNwÿuo ‹®çºy Ìz - 140 2. oìŒD Nÿç œîæ[®çz - 141 3. ®zŒD ÌçÁç œºT®çz ÌìNÿç - 142 4. œçzÄçºy ¤çzÁçy Nÿçz œºÒz ŒçzNÿçz Nÿºçz - 143 5. ®z ̤ uNÿºÌçŒ Nÿç Eço ÌæTy §çF| - 143 ¤) ćç| qzÞy® Eç‡ìuŒNÿ Tyo 1. u¤tçF| Tyo - 144 2. tzĺ-§ç§y ÌæÄçt - 145 3. oìÁçÌy Nÿçz ºX®çz Ò®½ u¤ÒçÄ - 145 4. Yç{Nÿç ¤Ìçz ¤çºy tìÁçҌ Eçz - 146 5. ªõÿÒty Nÿç Tyo - 146 6. tçº D ª gçÁç{ œçŒy ºz - 147 K L
  10. 10. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /71 2 quÞ® œÄçº Tç{ºÄ Tyo @@ÌÄ{®ç @@ Èy TmzÆ Nÿçz Ÿsª ŒªçHå, Òço çzägNÿº Nÿ¿ Ÿmçª @ uÄUŒ Òºçz uÄUŒz¾çº ªzºz, Òº Áççz Ÿ§î ªzºz uÄUŒ oªçª @@ tîz ŒªçHå ̺ËÄoy Nÿçz, ËÄ ªõã ÆuOÿ Nÿºz ŸtçŒ @ Ìt{Ä ¤ìuò tzŒzÄçÁçy, LzÌç tz ªçå oî ĺtçŒ @@ Nÿ¿Ÿçºæ§ozºyNwÿœçÌz,quÞ®œÄçºçõÿNÿçTç{ºÄTçŒ@ YÁççz Tçsç GŒNÿy TìmTìmçLå, ®z Ò{ FuoÒçÌ Nÿy ÆçŒ @@ @@ Äyº Zæt @@ E¤ì|tuTºy-ÌoœìägçNÿy‡ºoy,Œª|tç-¤{ŒTæTçNÿy‡çº@ ®ìTçõ-®ìTçõ Ìz Ò{ Äçz Tçoy, œÄçº Æç{®| Tçsç Nÿç Ìçº @@‡w@@ ªÒuÊ| œºÆìºçª Œz uNÿ®ç, NÀÿçzÿ‡ ªõ quÞ®çõ Nÿç ÌæÒçº @ o¤ ®Ò ‡ºoy ÒìF| uŒquÞ, ªY T®ç ÌÄ|Þ ÒçÒçNÿçº @@ §çºo §î œº ºÒç Œ NÿçzF|, Geç ÌNzÿ ºqç Nÿç §çº @ ®r Eç¤î œº Nÿº ªìuŒ®çõ Œz, uNÿ®ç ŸTb <quÞ® œÄçº> @@1@@ EuSŒNìæÿg Ìz ŸTb ÒìL o¤, Nÿy ®ìò T|Œç <ªçº-ªçº> @ EuSŒNìÿÁç Nzÿ quÞ® NÿÒÁççLæ, NìÿÁç Nÿç Œçª ºQz œºªçº @@ LNÿ Òçs Ìz Ttç YÁççLæ, tîz Òço YÁçy oÁçÄçº @ tìÉbŒçõÿNÿçuČçÆNÿº,Œ-yČÒ{ut®çÌåÄçº@@2@@ NìÿÁçt{Äo uÆÄ, TŒçºç®m, ªçå E©¤z ªÒçªç®ç Œçª @ ÆuOÿ ®ìÿuOÿ GÌ ªçå Ìz uªÁç TF|, §çºo §î œº YªNÿç Œçª @@ tzÄy ̺ËÄuo ŸÌ‘ç GŒ œz, ÌçuÒn® ªõÿ ty ŸTuo Nÿºç® @ œÄçº oçz ÌÒy quÞ® sz Òy, E¤ Äçz ¤ÀÖ-quÞ® NÿÒÁçç® @@3@@ FÌç œîÄ| œçæY Ìç{ ªõ ÒìL, ªÒçŸoçœy <Eçutn® œÄçº> @ uÄNÀÿªçutn®§ºoºyÌzÒìF|, G[{ŒyŒTºyuÄP®ço@@ EçeÄë Ìty ªõ NwÿÉmºç Œz, G[{Œy Nÿç Ì©ÒçÁçç ºç @ tÌÄë Ìty ªõ ¤{uºuÌæÒ Œz, ¤ÌçF| Ììætº ŒTºy ‡çº @@4@@ ªìæ- §çz Œz ¤çÒì¤Áç Ìz, ut®ç ªçÁçÄç Nÿçz ÌçªÀç[® ¤Œç® @ r猟Ìçº Nzÿ uÁçL ‡çº ªõ, §çz Œz ty §çzÆçÁçç ¤ŒÄç® @@ ºç - Ä{§Ä, ÌçuÒn® NÿÁççLå, ¤Œ TF| ªçÁçÄç Nÿy œÒYçŒ @ ËÄm|®ìT §çºo ªõ Áçç®ç, ‡‹® ‡çºç ŒTºy Nzÿ œÄçº @@5@@ Ìut®çõÌzuNÿLºçuÄt§|œº,ªçÁçÄç‡yƜÄçºÌºtçº@ ‡çº Ìz EçLæ rçŒy TtzÄ, YçÁçìM® ºçç Nzÿ tº¤çº @@ uÄNÀÿªçÿutn® ÊÉbª Œz ¤Œç®ç, ¤Œ TL ŒTº‡Œ Nzÿ ̺oç @ Æç{®|, Ä¢ÿçtçºy Ìz ¤Œz u¢ÿº, TtzÄ Yçætç Nzÿ ªÒçºç @@6@@ ªìTÁççõÿ Nzÿ ¤ ÒìL EçNÀÿªm, Òçz TL ªçÁçÄç Nzÿ ¤zÒçÁç @ Yçºçz utÆç EçNÀÿçæo Òçz TF|, u¤Qº TL ªçÁçÄç Nÿz œÄçº @@ uªÞÌzŒ o¤ Eç®ç ‡çº Ìz, ŒTº‡Œ tÁç-¤Áç Áçz Nzÿ Ìçs @ ¤Ìz œÄçº ¤{ŒTæTç uNÿŒçºz, §îuªÒº ¤Œ T®z ®Òçå uNÿÌçŒ @@7@@ ¤ uNÿ®ç ªìÒ©ªt Tçzºy Œz, tìºçYçº Eç{º En®çYçº @ œÄçº œäg TL GÁç^Œ ªõ ̤, ªçÁçÄç ZçzägŒz uNÿ®ç uÄYçº @@ œÄçºçõ Œz Zçzägç ‡çº Nÿçz, Eç®z Œª|tç Nzÿ FÌ œçº @ NÿçzF| ¤Ìz ¤{ŒTæTç uNÿŒçºz, NÿçzF| ¤Ìz ćç| Nzÿ Òy œeçº @@8@@ Ìoºç Ìç{ ªõ u¢ÿº Ìz Eç®z, E¾çtÁç ÁçzNÿº EœŒz Ìçs @ Eç{ºæTz¤ ¤ ÒìEç œºçuo, Òço Ìz uZŒç uÄt§| Nÿç ºç @@ Tçõg ºçç ¤Po Nÿçz utÁçç®ç, Ìçºç uÄt§| Nÿç ºçœçb @ ¤Po ¤ìÁçæt Œz utÁç Ìz uNÿ®ç, œÄçºçõ œº Òy √ƒ¡¡ Œç @@9@@
  11. 11. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /83 4 œÄçºçõ Œz oçzäg Nzÿ æTÁç, oçÁç oÁççÄ utL ¤ŒÄç® @ uNÿL NwÿuÊ uÄËoçº ®Òçå œº, Qzoy Nÿº Nzÿ E‘ç Gœç® @@ ŸÌ‘ç ÒçzNÿº ¤Po ÆçÒ Œz, tz utL œÄçºçõÿ Nÿçz TçæÄ @ uNÿÌy Nÿçz uªÁç TF| TÀçª œbzÁçy, ªëtçºy ¤äãgt ªÒçTçÄ @@10@@ ªºçeç Ìoºç Ìç{ F²ÿçČ ªõÿ, TL NÿbNÿ ÌzŒç Nzÿ Ìçs @ Áçägy ÁçägçF| œÄçºçõ Œz, EœŒy ubNÿç ºQy Ò{ ÌçQ @@ ŒçTœìº Nÿç ºVìy §çõÌÁçç, ªŒ ªõ ¢ìÿÁçç ŒÒë Ìªç® @ ¤ ŒÄçç ªçÁçTìçºy, o¤ œÄçº TL ÒÊç|® @@11@@ EæTÀz Œz ºQy ªçÁçTìçºy, ¤äj T®ç œÄçºçõ Nÿç Ì©ªçŒ @ Eççty Nÿç YÁçç ÌæVÊ|, ÒìL œÄçº ÆuÒt Nìÿ¤ç|Œ @@ ¤yÌÄëÿ Ìty ªõ ÒìEç œuºÄo|Œ, EœŒç §çºo ÒìEç uŒÒçÁç @ œÄçºÌªçÌYzoÒìEçÒ{,uÆqçœçNÿºuNÿ®çNÿªçÁç@@12@@ ŒL ®ìT Nÿy E¤ ‡ìŒ ªõ EçNÿº, ŸTuo ªõ Ò{ uNÿ®ç ŸÄzÆ @ uNÿÌçŒ Nÿy uNÿÌçŒy Gägy, œägy Œç{Nÿºy œº Œº uÄÆzÊ @@ E¤ oçz Œç{Nÿºy Ÿ‡çŒ Òçz TF|, u¢ÿº îçœçº ÒìEç Ò{ uÒozÆ @ œÄçºçõ Nzÿ ¤Œz Fºçtz, YªNÿ ºÒõÿ Ò{ tzÆ uÄtzÆ @@13@@ @@ ÌÄ{®ç @@ NìÿÁçt{Äo E©¤z ªÒçªç®ç, LzÌç tz ªçå oî ĺtçŒ @ uÆÄTŒçºç®mNÿyNwÿœç,̪çNÿçzuªÁçzÌÒyÌ©ªçŒ@@ ªçow§îuª §çºo œz uŒÉeç, ÒçzÄz ÌæËNwÿuo Nÿç TìmTçŒ @ ÒçzÄz Nwÿœç Ìtç oì©Òçºy, quÞ® œÄçºçõÿ Nÿç GnsçŒ @@ Tç{ºÄTçsç ®Ò œÄçºçõ Nÿy, tzoç Òåî FÌz ª{ ®Òçå uÄºçª @ Nÿ¿ Eœ|m ª{ Æ£t Ì쪌 Ìz, ªçoç oì^ Nÿçz Nÿ¿ Ÿmçª @@ - rçŒz¾çº NìÿÁçyŒ œÄçº Æçæo uYð, Æìò EçYºm ŒªÀîÄÒçº,ÌçuÜÄNÿyČ NìÿÁçyŒ œÄçº Nÿçz yČ tœ|m @@1@@ ÌìçŒ rçŒy, ªìOÿÒËo tçŒy uŒª|Áç ªŒ, Ìç‡çz yČ @ NìÿÁçyŒ œÄçº Nÿçz yČ tœ|m @@2@@ ÌçzY-u¤Yçºy, tq Ÿ§çºy tyŒ t®çÁçî, ¤{ºçTy yČ NìÿÁçyŒ œÄçº Nÿçz yČ tœ|m @@3@@ E¢ÿçb ÆuOÿ, F|¾çº §uOÿ, NìÿÆçTÀ ¤ìuò, Nÿª|e yČ NìÿÁçyŒ œÄçº Nÿçz yČ tœ|m @@4@@ - rçŒz¾çº ^ ^ ^ ^
  12. 12. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /9 œÄçºçõ Nÿç FuoÒçÌ 1. ¤{ŒTæTç-ćç| Vçby Nzÿ œÄçº : u¤ÀubÆ NÿçÁç Ìz EçoNÿ Nzÿ ÆçÌNÿy® ŒTmŒç GœNÀÿªçõÿ Œz œÄçº çuo Nÿy ªÒçºçÉb~ Nzÿ ŒçTœìº, ćç|, §ægçºç, Tçõut®ç Eç{º ª†®ŸtzÆ Nzÿ uŒNÿbÄuo| ¤çÁççVçb, uÌČy, uZætÄçgç, ¤{oìÁç uÁççõÿ ªõ ¤ÒíÌæP®ç ªõ ¤Ìçœo tÆç|®y Ò{ @ ®Ò ̪ç TÀçªçõ ªõ ¤Ìç Ò{ osç GŒNÿç ŸªìQ îÄÌç® qzÞ NwÿuÊ ºÒç Ò{ @ ÄÊ| 2001 ŒTmŒç Nzÿ uÄuć ËçÀçzÞçõ Ìz çŒNÿçºy Ÿç›o Òçzoy Ò{ uNÿ ¤{ŒTæTç Vçby Nzÿ œæÄçºçõÿNÿy ŒÌæP®ç 22,13,874 osç ćç| Vçby Nzÿ œæÄçºçõÿ Nÿy ŒÌæP®ç 16,40,250 LĪ½ tçzŒçõ Nÿç çzäg uªÁççNÿº NìÿÁç 38,54,124 (EgoyÌ ÁççQ, Yç{œŒ Òçº, LNÿÌç{ Yç{¤yÌ) Òøÿ @ §ægçºç uÁçç TzubEº (Ÿsª ÌæËNÿºm,1908) œwÉe 201-202 œº uÄÆzÊ ¿œ Ìz GÁÁçzQ uNÿ®ç T®ç Ò{ uNÿ << They are a handsome race with intelligent faces, usually fair, with high forehead, grey eyes. They are not, as a rule above middle height but they are active and hardworking and by no means deficient in courage and animal spirit or sense or humour.>> ºÌzÁç Œz §y œç®ç uNÿ <<Original Rajput strain is still perfectly apparent in their fair complexions, high foreheads and in many cases, grey eyes.>> G‹ÒçõŒz EçTz uÁçQç Ò{ uNÿ <<Thought they have lived for centuries among a marathi speaking people, the Panwar’s retain a dia- lect of their own, the basis of which is Bagheli or eastern Hindi. When the Marathas established themselves at Nagpur in the eighteenth cen- tury some of the Panwars took military service under them and accom- panied a general of the Bhonsla ruling family on an expedition to Cuttack. In return for this they were rewarded with grants of the waste and forest lands in the valley of the Wainganga river and here they developed great skill in the construction of tanks and the irrigation of rice land, and are the best agricultural caste in this part of the country. Their customs have many points of interest, and, as in natural, they have abandoned many of the caste observances of the Rajputs (castes and Tribes of the Central Provinces of India, 1916, pp.339-340). >> GœºçzOÿ EæTÀzy œuºXZztçõÿ Nÿç §çÄçs| ®Òy Ò{ uNÿ ªîÁço®ç œÄçº Qì¤Ììºo ÒçzuÆ®çº, Tçzºz, GåYç ªçsç, Vçºy EçåQz, ª†®ª GåYçF| Nzÿ ÌuNÀÿ®, ªzҌoy Eç{º ÌçÒÌy osç EçNÀÿªNÿ ŸÄwuð Nzÿ ÁççzT Òçzoz Ò{ @ Eç §y ªîÁç§îo ºçœîo Tìm GŒNÿç Tçzºç ºæT, GåYç ªçsç osç Vçºy EçåQz ˜Éb tÆç|oz Òøÿ @ ®ùuœ Äz ªºçeç ¤çÒìÁç qzÞ ªõ Ìut®çõ Ìz ¤Ì YìNzÿ Ò{ÿ, œÄçºçõÿ Œz EœŒy ¤çzÁçy (œÄçºy ¤çzÁçy) oŒ Nÿy Ò{ çz ¤VzÁçy ®ç œîÄ| uÒæty §çÊç Ìz ¤Œy Òø @ ¤ ªºçeçõ Œz ŒçTœìº qzÞ ªõ EeçºÄy Ìty ªõ EœŒz-Eçœ Nÿçz ŸËsçuœo uNÿ®ç o¤ NìÿZ œÄçº GŒNÿy ÌzŒç ªõ §ºoy Òì®z Eç{º NÿcNÿ Nÿy ÁçägçF| Áçägy @ ¢ÿÁçËÄ»œ, G‹Òz ¤{ŒTæTç Vçby ªõ uŒNÿçªy osç ċ®§îuª tçŒ ªõ uªÁçy uÌz G‹ÒçõŒz §çºy œuºÈª Ìz uÄNÿuÌo uNÿ®ç, oçÁçç¤ ¤çæ‡z Eç{º uÌæuYo ‡çŒ Nÿy Qzoy ®çzS® ªyŒ o{®çº Nÿy @ G‹ÒçõŒz FÌ qzÞ Nzÿ ÌÄçz|ðª uNÿÌçŒ Nzÿ ¿œ ªõÿ EœŒz Eçœ Nÿçz ŸËsçuœo uNÿ®ç @ GŒNzÿ çuo ºyuo uºÄççõÿ ªõ EŒzNÿ ÈzÉe LĪ½ EçNÿuÊ|o NÿºŒzÄçÁçz ªîÁ® twuÉbTo Òçzoz Òø ÒçÁççæuNÿ ¤Òìo Ìz quÞ® ºyuouºÄç (ËsçŒçæoºm LĪ½ ̪®çŒìÌçº) Eçz^Áç Òçz YìNzÿ Òøÿ @ Äz ¤ägy-¤ägy ªìåZz ºQŒz Ä uÆNÿçº NÿºŒz Nÿçz quÞ® ‡ª| Nÿç ŸuoNÿ ªçŒoz Òø @ ćç| uÁçç TzubEº ªõ œÄçºçõ Nzÿ uÄÊ® ªõ uÁçQç T®ç Ò{ uNÿ <<They are of light colours and have good features and are strong and hardy>> Esç|o Äz Tç{m| Äm| Nzÿ, ÿEXZz ŒçNÿ-ŒMÆ LĪ½ ÓÉe-œìÉe œuºÈªy ÁççzT Ò{ @ Russel Œz §y GÁÁçzuQo uNÿ®ç Ò{ uNÿ ¤{oìÁç Nzÿ §çz®º ÁççzT NÿÒoz Òøÿ uNÿ GŒ Nzÿ œìÄ| ‡çº Nzÿ œÄçº sz osç ¤çÁççVçb Nzÿ œÄçº §y ®Òy oá® ªçŒoz Ò{ çz tçzŒçzæ ̪ìÒçõÿ ªõ <œÄçº QîŒ> ÒçzŒç tÆç|oç Ò{ (Castes and Tribes of the C.P. of India, 1916, pp. 340). tçzŒçõ qzÞçõ Nzÿ œÄçº E¤ LNÿ Òy <œÄçº> ŒÌªîtç® ªçŒoz Ò{ Eç{º ºçzby-¤zby Nÿç EçœÌy îÄÒçº Nÿy YÁçŒ utŒ-¤-utŒ oz Òçz ºÒy Ò{ @ ºÌzÁçŒz<<NÿçËb̽L‹gb~çF£ÌEç}¢ÿtyÌõb~ÁçŸçuÃÒæÌzÌEç}¢ÿ Fæug®ç (1916, œwÉe 335) ªõ Äm|Œ uNÿ®ç Ò{ uNÿ ÆÒç¤ìuñŒ LĪ½ ªçzÒ©ªt Tçzºy Nzÿ EçNÀÿªm LĪ½ o¤çÒy Ìz oæT ÒçzNÿº œÄçº ‡çº Ä ªçÁçÄç Nzÿ E‹® qzÞçõÿ Ìz Gðº Ä tuqm §çºoy® ŸtzÆçõ ªõ œÁç箌 Nÿº T®z @ FuoÒçÌNÿçºçõ Nzÿ EŒìÌçº Äz œæç¤-Òuº®çmç osç œu³çª ªÒçºçÉb~ ŸtzÆçõ ªõ ç ¤Ìz @ 5 6 1
  13. 13. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /10 ÁçzQNÿ LĪ½ ÌÒ®çzuTEçõ ûçºç NìÿZ Òy utŒçõÿ œÒÁçz FuoÒçÌ, ‡çuª|Nÿ Ä E‹® ŸçYyŒ TÀæs osç §çbçõ Nÿy œçzus®çõ Nÿç E†®®Œ uNÿ®ç T®ç Eç{º Nÿºy¤ 12 NìÿÁççõNÿy ÄæÆçÄuÁç®çõ Nzÿ uĚzÊm Ìz ¤Òìo Òy ªÒnĜîm| oá® GçTº ÒíEç uNÿ œÄçº Eç{ºæTz¤ Nÿy tªŒNÿçºy Œyuo®çõ Nzÿ Nÿçºm TçõgÄçŒç (tzÄTäj) Nzÿ ºçç ¤Po ¤ìÁçætÆçÒ Nzÿ ÌÒ®çzT Ìz F.Ì. 1670-1700 NÿçÁç ªõÿ ªçÁçÄç (ºçËsçŒ) Ìz TçõgÄçŒç ºç[® ªõ ËsçŒçæouºo Òì®z @ çz œÄ續 ªçÁçÄç Nzÿ œu³çª qzÞ Ìz Eç®z Äz ŒTº‡Œ uNÿÁçç (ŒçTœìº-ºçªbzNÿ ̪yœ) Eç{º çz œÄçº Œ ªçÁçÄç Nzÿ œîÄ| ÌyªçÄuo| qzÞ Ìz Eç®z Äz §çzغTj (¤{oìÁç ̪yœ) uNÿÁçz ªõ eÒºç®z T®z @ ¤çt ªõ ŒTº‡Œ uNÿÁçç uŒÄçÌy ¤{ŒTæTç Vçby osç §çzغTg uNÿÁçç uŒÄçÌy œÄçº Œ ̪ìtç® NÀÿªÆÿ: ¤{oìÁç, uZætÄçgç, ćç|, ŒçTœìº osç §ægçºç, Tçõut®ç, ¤çÁççVçb, uÌČy uÁççõ Nzÿ TÀçªym EæYÁççõÿ ªõ uÄËoçuºo Òì®z (œÄçº ÌætzÆ, ÄçuÊ|Nÿ œuÞNÿç, 2011, EæNÿ 26). œÄçºçõ Nzÿ Nîÿº : çuo §çËNÿº Nzÿ EŒìÌçº §çz-ªìæ NÿçÁç ªõ œÄçº çuo Nÿy NìÿÁç ZðyÌ ÆçQçLõÿ (Nîÿº) sy ®Ò ÆçQçLæ uŒ©Œ ŸNÿçº Ìz sy - 1. ªçzºy 2. Ìçzgç 3. ÌçæNÿÁçç 4. Q{º 5. Gªºç 6. Ì쪺ç 7. ÄzuÒÁç 8. u¤uÒÁç 9. ªzœçÄo 10. ¤ìÁÒº 11. Nÿç¤ç 12. Hªb 13. ºzÒĺ 14. oìlgç 15. Ìçzºub®ç 16. ÒºzÁçNzÿ 1ÿ7. Yçõtç 18. Qzîº 19. ÌìTgç 20. ¤ºNÿçzbç 21. œîŒy 22. Ì©œÁç 23. §yÄç 24. NÿçÁçœì̺ 25. NÿÁçªçzÒ 26. NÿçzÒyÁçç 27. œîÌ®ç 28. NÿÒçzuº®ç 29. ‡ìætç 30. tzÄç 31. ¤ºÒº 32. yŸç 33. œç{̺ç 34. ‡ìæðç 35. ubNìæÿ¤ç 36. byNÿç. FŒªõ ªçzºy Nzÿ YæüTì›o ªç{®|, u¤uÒÁç (¤çTg) Nzÿ Gœz‹ü, ªìæ, §çz, Eçut TuÄP®ço ºçç Òì®z @ ¤{ŒTæTç Vçby Nzÿ œæÄçºçõÿNzÿ NìÿÁçtzÄoçEçõÿ ªõ LNÿ ÌçæNÿÁçtzÄ Ò{ osçuÄûçŒçõNÿç®ÒªçŒŒçÒ{NÿyœÄçºçõNÿzF̪̌îÒNÿyÌçæNÿÁçtzÄ Œçª Nzÿ ÆçQç Nzÿ uNÿÌy œìºQz (Eçùœì»Ê) Ìz Gܜuð ÒìF| ÒçzTy @ Ä{ŒTæTç ŸtzÆ ªõ ºÒŒz ÄçÁçz œÄçº §y ZðyÌ ÆçQçEçõ (Nîÿº) ªõÿ uħOÿ Ò{ osç GŒªõ §y LNÿ ÆçQç Nzÿ œì»Ê-Íçy®çõÿªõ <Æçty-£®çÒ> Äu|o Ò{ @ FŒNÿy NîÿÁç ÆçQçLæ (Nîÿº) uŒ©Œ ŸNÿçº Ìz Ò{ @ 1. E©¤ìÁçz 2. Nÿbºz 3. NÿçzÁÒz 4. Tç{oª 5. Yç{ÒçŒ 6. Yç{‡ºy 7. z®ðÄçº/{oÄçº 8. eçNìÿº/eçNÿºz 9. bõ§ºz 10. gçÁçç 11. oìºNÿº 12. œbÁçz 13. œuºÒçº 14. œçº‡y 15. œì‹g 16. ¢ÿºyt 17. ¤VzÁçz 18. u¤ÌzŒ 19. ¤çzœYz 20. §To 21. §{ºª 22. §çz®º 23. Lägz 24. ºæÒçÌ 25. ºæutÄç 26. ºÒªo 27. ºçŒç 28. ºçGo 29. ºçÒçæTgçÁçz 30. uºŒçF|o 31. ƺŒçTo 32. ÌÒçºz 33. ÌçzŒÄçŒz 34. ҌÄo 35. ÒuºmQzägz 36. qyºÌçTº. ćç| Vçby œÄçºçõ Nzÿ uÄu§‘ç Nîÿºçõ (TçzÞ) Nÿçz uŒYz tÆç|®ç T®ç Òø- 1. uTºçºz/uT¶Òçºz 2. œ¶Øçg/œºçgNÿº/œuºÒçº 3. Yçzœgz 4. ¤gŒTºz/ ¤‘çŒTºz 5. VçTºz 6. ZzºNzÿ/ÆzºNzÿ 7. NÿgÄz 8. u¤ºTgz 9. œçez/œçezNÿº 10. gçõTºut®z/gçõTºz 11. ‡çºœgz/‡çºœìºz 12. Yç{‡ºy 13. ªçbz 14. ¢ÿºNÿçgz 15. TçTg®ç/TçgTz 16. tzƪìQ 17. Qç{Ìy/QÄÌz/Nÿç{uÆNÿ 18. utTºÌz/ugTºÌz 19. §çtz 20. ¤çºæTz 21. ºçGo 22. NÿçbçzÁçz/Ttgz 23. gçz¤Áçz/jçz¤çpz/jÄpz 24. uNæÿNÿº/uNÿŒNÿº/uNÿŒzNÿº 25. º¤gz, 26. Nÿçzºgz/ NÿçzgÁçz 27. ªçŒªçzgz 28. ÌÄçF| 29. Tçzºz/tìQy/tìÄz|/Tçz¶Òz, 30. gçÁçç 31. GNÿçº/EçõNÿçº, 32. GNÿgz/GNæÿgzÿ 33. GVgz 34. NÿgÄz 35. Nÿºtçoz/tçoz 36. NÿºæNÿº/NzÿÌçF|/NÿÌÁçyNÿº 37. Nÿçªgy 38. NÿçÁç§çzº/NÿçÁç§ìo, 39. NìÿugNzÿ/NìÿF|Nzÿ/NìÿF|Áçz 40. Qœºz/Qœuº®ç 41. QÌçºz 42. QìÌQìÌz/ QÌçºz 43. Tçgºz 44. TçNÿºz 45. TçzuÒoz 46. uYNÿçŒz 47. bçzœÁçz 48. eĺz/eìÌy 49. jçzÁçz 50. gÒçºz 51. gæjçºz/tæjçºz 52. tzÄçÌz 53. ‡çzbz 54. ‡çõgy 55. Œçgyoçzg 56. œeçºz/œõ‡z /uœæçºz 57. ¤ºQgz/¤ºQzgz 58. ¤çº ¤çzÒºz 59. ¤çøTŒz/¤{TŒz 60. ¤çz¤gz/¤çz¤çb 61. ¤çzÄçgz, 62. §ìÌçºy 63. ªìŒz 64. ºª‡ª 65. ºçQgz 66. ºçzgÁ®ç 67. Áç¤çg/ÁççgNzÿ/ÁççgM®ç 68. ̺çz†®ç/̺çztz 69. Òçºz 70. uÒæTÄz 71. u¤ÌzŒ, 72. ¤çTÄçŒ/§çz®º, Fn®çut @ NÿçÁç œuºÄo|Œ EŒì¿œ œÄçºçõ ªõ §y ÌçªçuNÿ YzoŒç ¤yÌÄë Ìty Nzÿ Æì§çºæ§ Ìz çT Gey @ uÆqç TÀҌ Nÿº Œç{Nÿºy osç NwÿuÊ Nzÿ EÁççÄç GùçzT, îÄÌç®, îçœçº, ezNzÿtçºy Eçut qzÞçõÿ Nÿy Eçzº EçTz ¤jz @ ƌ{: ƌ{: TÀçªym œÄçº Ìªç ̪yœËs ÆÒºçõ ªõ ËsçŒçæouºo ÒçzŒz ÁçTç @ Äo|ªçŒ ªõ œÄçº ¤çÒíÁç qzÞçõ Nzÿ uÄu§‘ç Zçzbz ÆÒº, uÁçç ËsÁç {Ìz - ¤{oìÁç, uZætÄçgç, uÌČy, ¤çÁççVçb, Tçõut®ç, §ægçºç, ćç|, Yæüœîº, TguYºçzÁçy, EªºçÄoy, ®ÄoªçÁç, ºçŒçætTçæÄ, tìT|, u§ÁççF| osç ªÒçŒTº - utÁÁçy, ªìæ¤F|, ŒçTœìº, §çzœçÁç, ºç®œìº, ¤Áçœìº, Fætç{º, œìŒç, Ò{üç¤çt, Eçut ªõ §çºy oçtçt ªõ ¤Ì T®z @ NìÿZ ÿœuºÄçº Œ uÄtzÆy ŒçTuºNÿ §y ¤Œ YìNzÿ Ò{ @ 7 8
  14. 14. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /11 œÄçº çuo Nÿçz uœäZägç ÄT| (Foº ªçTçÌÄTy|® / Etº ¤}NÿÄg| MÁççÌzÌ/Eçz.¤y.Ìy.) ªõ NÀÿªçæNÿ 189- ªÒçºçÉb~, NÀÿªçæNÿ 13- ª†®ŸtzÆ osç ZðyÌTj LĪ½ NÀÿªçæNÿ 165 œº Nzÿ‹üy® Æç̌ Nÿy Eçºqm ÌîYy ªõ ̪çÄzÆ uNÿ®ç T®ç Òøÿ @ 2. Gnœuð : EuSŒœìºçm, œöTì›o ºuYo <ŒÄÌuÒÌçæNÿ Yuºo>, Yæü¤ºtç®y ºuYo <<œwáÄyºç ºçÌçz>>, bç}g Nwÿo <Lu‹buÿub Llg LŒÁÌ Eç}¢ÿ ºçËsçŒ>, ºÌzÁç Nwÿo <NÿçËb½Ì Llg b~çF£Ì Eç}¢ÿ Ìy.œy.Eç}¢ÿ Fæug®ç>, œºªçºNÿçÁçyŒuÆÁççÁçzQosçŸÆuËo®çæœÄçºçõÿNÿyGnœuðEuSŒNìæÿgÌz ¤oçoy Òøÿ @ Gnœuð Nÿy VbŒç Nzÿ Ìçs §TÄçŒ œºÆìºçª ûçºç ‡ºoy Ìz quÞ®çõ Nÿç ÌæÒçº ®ç uľççuªÞ ûçºç ÄuÆÉe Nÿy EçȪ Ìz ŒæutŒy (Nÿ窇zŒì) Tç{-Òºm Eçut EŒzNÿ œç{ºçumNÿ NÿÒçåuŒ®ç çzäg ty TF| Ò{ @ EuSŒœìºçm - <<LNÿu˪ŒŒzÄ NÿçÂzoì Nÿ狮Nìÿ£çõ uûçzðª: E¤ì|tæuÆQºæŸç›®¤ÀÒª½ÒçzªªsçNÿºçzo@@45@@ ÄztªæÞ Ÿ§çÄç³çnÄçºy quÞ®ç: @ Ÿªº: ÌçªÄztyY YœÒçuŒ®|ìuÄ|t: @@46@@ uÞÄztyY osç ÆìMÂçzßÄç|Ì œuºÒçºNÿ: @ LºçÄo NìÿÂz çoç‹TçŒç »Òn®z œwsNÿ @@47@@>> TtzÄNÿçÂyŒ {Œg Eu§ÂzQ u. EçutÂç¤çt (Eçæ‡ÀŸtzÆ) ªõ uŒ©ŒçuNÿo ÇÂçzNÿ Ÿªçº ÄæÆ tÆç|oç Ò{ - EçÌytçÆyÃÄ|Yçzu§: ËNÿªìuŒŒ{©ªç|uŒoçz ªzutŒëü{ ºçç ªìüçæ ÄÒtu§: uƺuÌ Ä¤óuŒ‡{£¤çz u‡oÅYçbìÄçt{: uľççuªÞŸoçœ Ã®œŒ®uŒœìm: Ÿç›o‹ªçÄuÌÉe †®çŒçt½‡îªçXY uÞ§ìČuÄuto: ÌnÄÌçº Ÿªçº: @@4@@ Esç|o - uľççuªÞ Nÿçz ÄuÌÉe ûçºç œºçuo NÿºŒz ªìuŒ®çõŒz EuSŒ Nzÿ Ÿoçœ Ìz ¤ÂÆçÂy Ÿªçº Äyº Nÿy Gnœuð Nÿy çz uÞ§ìČ ªõ uÄP®ço óEç@ E¤ìÁç ¢ÿÁç Nwÿo EçFŒz ENÿ¤ºy ªõÿ ¤ç{ò ‡ª| ŸYçº Ìz ºççEçõ ªõ uŒuÉNÀÿ®oç ¤joy tzQ Ìæo ªÒç¤çÒ ûçºç <<‡Œy>> œºªçº Nÿy EuSŒNìæÿg Ìz Gnœuð ¤oçF| TF| Ò{ @ çŒz-ªçŒz FuoÒçÌNÿçº TtyÆ Œçºç®m uÌæÒ Nwÿo <FuoÒçÌ Nÿç Áççzbç> ªõÿ GÁÁçzQ uªÁçoç Ò{ uNÿ YæüÄæÆy ºçç <<EçuTœçÁç>> çz Eç¤ì ̪yœ YæüçÄoy ºç‡çŒy Ìz ºç[® Nÿºoç sç GÌz IÿuÊ ªìuŒ®çõ Œz EuSŒNìæÿg ÿªõ EuSŒ Ÿ[ÄuÁço Nÿº ªæÞçzœYçº, ®ruÄu‡uÄ‡çŒ Nÿº GÌNÿy quÞ® ÆuOÿ®çõÿ Nÿçz çTwo uNÿ®ç, tzÄoçEçõ Nzÿ EÿçuÆÄç|t Ä tzÄy ªÒçªç®ç Nzÿ œìl®Ÿoçœ Ìz Ǧz EÌìºçõ Nÿç ŒçÆ uNÿ®ç Eç{º GÌÌz EuSŒÄæÆ Gt½Tª½ ÒçzNÿº EçTz ŸÄçuÒo ÒíEç @ NìÿZ FuoÒçÌNÿçº (§çægçºNÿº, TçæTìÁçy, §çub®ç) ªçŒoz Ò{ uNÿ uÄtzÆy Æîº çuo®çõÿ Nzÿ ŒÄÄçŒçõÿ Nÿçz ({Ìz ÒîŒ, ®ÄŒ Eçut) EuSŒNìæÿg ÒČ, ªæÞçzœYçº Ìz quÞ® ‡ª| Nÿy tyqç utÁçç®y TF| Eç{º œÄçº ÄæÆ Nÿç Gt® ÒìEç @ ºçç ªì‹ NÿçÁçyŒ ÒÁçç®ì‡ ŒçªNÿ ªÒçNÿuÄ Œz <<uœæTÁç ÌîÞÄwuð>> ªõÿ œÄçºçõ Nÿçz <¤ÀÖqÞ> ÄæÆ NÿÒç Ò{ @ NìÿZ ÿuÄûçŒ GÌNÿç Es| ¤ÀçÖmçõ Nÿç quÞ® Ämçúoºm ¢ÿÁçËÄ¿œ œÄçº ÄæÆ Nÿy Gnœuð ªçŒoz Òø @ NìÿZ ÿŸÆçuËo®çæ <œÄçº> ÄæÆ Nÿy Gnœuð Ìî®|ÄæÆy ºçç Ìz EuSŒÄæÆy ¤ŒŒz œº ¤oçoz Ò{ oçz LNÿ ŸÆuËo tîº tºç Nzÿ ÌìŒ tzÆ Ìz §çºo EçŒzÄçÁçy çuo Ìz ¤oçoz Ò{ @ Esç|o ¤çt ªõÿ œÄçºçõ Nÿy EuSŒNìæÿg ÿÌz Gnœuð Nzÿ Ìçs YÃÒçŒ, œuºÒçº, ÌçzÁçæNÿy ÄæÆ §y çzäg ut®z T®z @ >> Eç‡ìuŒNÿ FuoÒçÌNÿçºçõ Nzÿ EŒìÌçº ÌçªçuNÿ œuºÄo|Œ ̪® Nÿy ªçæT sy @ ŸçYyŒ Eç®| ŒwœuoTmçõ Nÿç ÌçªÀç[® u¤Qº T®ç sç @ Yæü Ä Ìî®|ÄæÆçõ Nÿy ºç‡çuŒ®ç} - E®çz†®ç Eç{º ÒuËoŒçœìº, uÄNwÿo ÿ¿œ ªõ §çºo Nzÿ §îœwÉe œº ubªubªç ºÒy sy @ E‹® ¤¤|º çuo®çõ Nÿy LNÿ Nzÿ ¤çt LNÿ YäjçF®çõ㠌z Eç®| ÌæËNwÿuo LĪ½ yČ Nÿçz ÒÁççNÿçŒ Nÿº Zçzägç sç @ u‡º- G‡º E¢ÿºço¢ÿºy, Áçîb-œçb Eç{º ¤¤|ºoç ªYy ÒíF| sy @ NÿÒë Eç§yº Eç{º NÿÒë ¤ÀçÖm ºçç ¤Œ ¤{ez sz @ FÌNÿç ŸªìQ Nÿçºm Eç®|§îuª œº Eçæ‡y Nÿy oºÒ ¤ç{ò ‡ª| Nÿç uÄËoçº LĪ½ quÞ® ‡ª| Nÿç Vçzº œoŒ @ ºçÌî® Eç{º E¾çªz‡ Eçut ÆuOÿ ¤äjçŒzÄçÁçy uNÀÿ®çEçõÿNÿç uěÁçÄ osç <<EuÒæÌç Òy ‡ª| Ò{>> Nÿç ŸYçº @ œuºmçª ®Ò ÒíEç uNÿ LNÿ Eçzº §çºo Nÿy Gðºy Ìyªç Ìz ÁçTy uÄtzÆy çuo®çõ Nÿçz §çºo ªõ EçNÿº GœuŒÄzÆ Ësçuœo NÿºŒz Nÿç GnÌçÒ ¤äjŒz ÁçTç LĪ½ tì̺y Eçzº quÞ®Tm ºçtæg Nÿçz ¤Òío §çºy osç EËÞ-ÆËÞçõ Nÿçz uÒæÌNÿ ̪^Nÿº GŒNÿy TÒ œ-YNÀÿ Òçs ªõ ºQŒz ÁçTz@ Ä{utNÿ ‡ª| |º Òçz T®ç @ ‡ª| Nÿy ºqç NÿºŒz ªõ GnÌçÒy ¤ÀçÖmçõ Nÿçz E¤ì|tçuTuº œº LNÿ ®r NÿºŒç œägç oçuNÿ çz quÞ® ÄæÆ EœŒz NìÿÁç Nÿy Nÿª| Ä ª®ç|tç §îÁç YìNzÿ qçއª| Nÿy G‹Òz tyqç, ÆËÞ, uÄùç, EçYºm, Æç̌, ÌçuÒn®, ÌæËNwÿuo Nÿy uÆqç LĪ½ tzƧuOÿ Nÿç œçe uÆQç Nÿº ÌÆOÿ ºçÉb~ 9 10
  15. 15. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /12 ŒzownÄ uŒªç|m NÿºŒç @ Eo: FŒ quÞ®çõÿ Nÿçz EuSŒ Nÿçz Ìçqy ºQ ªæÞ, oœ, œ Ìz ÌìÌæËNwÿo ¤ŒçNÿº Yçº ÆçQçEçõÿ Nzÿ ºçœìoçz Nÿç Gt® ÒíEç @ NìÿÁç Nÿç Œçª EuSŒNìÿÁç Eç{º œºªçº, œuºÒçº, ÌçzÁçæNÿy, Yç{ÒçŒ Eçut Œ®z ºçœîo ŸTb Òì®z @ ®Ò ‡ª|NÀÿçæuo §çºo ªõÿ o¤ ÒíF| ¤ {Œ oys|Nÿº œç¾ç|Œçs ÒìL @ uŒNÿç ̪® F|Ìç Ìz Eçe Ìç{ ÄÊ| œÒÁçz ªçŒç çoç Ò{ @ TçõgÄçŒç qzÞ Nzÿ œæÄçº ÁççzT NÿF| œyuäj®çõ oNÿ uÆqç Ìz tîº ºÒz @ GŒNzÿ §çbçõ Œz çz ¤oç®ç ÄÒy Ÿªçm ªçŒoz sz @ NìÿZ ÿLzuoÒçuÌNÿ ÁççzNÿçzuOÿ®çæ LNÿ œyäjy Ìz tì̺y œyäjy ªõ YÁçoz ºÒoy sy @ ÌçªçuNÿ ÌÄz|qm Ìz rço ÒíEç uNÿ ¤ Eç¤î-EYÁçTäj œº Eç®çzuo ®r Nzÿ uÁç®z JÿuʪìuŒ®çõÿ ûçºç oyŒ bçNÿçõÿ ªõ Vy ÌæNÿuÁço uNÿ®ç T®ç sç o¤ ªç{Nÿç œçNÿº EÌìºçõ Œz §{Ìç Nÿç ¿œ ‡çºm uNÿ®ç Eç{º oyŒçz bçNÿçõ Nÿç Vy œyNÿº bçNzÿ QçÁçy Nÿº ut®z@ JÿuÊ-ªìuŒ®çõ Œz onNÿçuÁçŒ YæüçÄoy Nzÿ ºÿçç Nÿçz uČæoy Nÿy uNÿ FŒ §{Ìçõ Nÿçz ªçº §TçÄ @ ¤ ®ìò Nÿº ºçç ÒoçÆ ÒíEç o¤ Ǧz NÿçÁçy ªçæ Nzÿ Ì窌z EœŒç u̺ Nÿçb ºOÿ Yjç®ç o¤ tzÄy ŸÌ‘ç ÒçzNÿº u̺ Ìz œÄçº, ‡g Ìz ‡çNÿg, ¤çÒçõÿ Ìz Yç{ÒçŒ Eç{º ºOÿ¤ìætçz Ìz ¤ìætzÁççõÿ Nÿçz ‹ª ut®ç @ œç{ºçumNÿ EuSŒNìæÿg Eç¤ì-EYÁçTj œº Eç §y ªç{ìt Ò{ Eç{º LNÿ Äyº Nÿy ªîuo| §y Ò{ @ bçNÿçõ Nzÿ EÄÆzÊ §y ªç{ìt Ò{ @ FŒ œç{ºçumNÿ NÿsçEçõÿ Nzÿ ªñzŒº Òª NzÿÄÁç FoŒç Òy NÿÒ ÌNÿoz Òøÿ uNÿ œÄçº EuSŒNìÿÁçyŒ quÞ® Ò{ @ œºªçº ®ç ªºçeç œÄçº EœŒç TçzÞ ÄuÆÉe ªçŒoz Òø @ ¤uNÿ Òªçºz œìºQz œÄçºçõ Nÿç TçzÞ NÿÅ®œ ¤oçoz Òø @ 3. NìÿÁçtzÄoç : FÌy oºÒ ÌÄz|qm Ìz œoç YÁçç uNÿ Òªçºç œÄçº Ìªç oyŒ NìÿÁçtzÄoç - 1. tìÁÒçtzÄ, 2. Œçºç®m tzÄ Eç{º 3. ÌçNÿº tzÄ (ÌçæNÿÁçtzÄ) Ò{ @ FŒNÿy YYç| ºÌzÁç Œz §y Nÿy Ò{ @ Äz tzÄVº ªõ œçzbÁçy ªõ ¤çæ‡ Nÿº ºQz çoz Ò{ Eç{º œîŒ Òzoì ÄÊ| ªõ tçz ̪®-ÒºzÁçy EªçÄÌ (uÄoy) osç ªçV ÆìMÁç œîum|ªç ®ç ªæTÁçÄçº/ÆuŒÄçº Nÿçz Goçºz çoz Ò{ @ G‹Òz ÌìNìÿgz-EeF|-Qyº F. Nÿç Œ{Äzù Yjç®ç çoç Ò{ @ GŒNÿy ªÒçœîç [®zÉeœîÞ Nzÿ ‹ª/uÄÄçÒ Nÿy QìÆy ªõÿ ¤Nÿºz Nÿy ¤Áçy YjçNÿº Nÿy çoy Ò{ uÌz <¤‡F|> NÿÒoz Òø @ œÄçº ÁççzT EœŒy NìÿÁçtzÄy NÿçÁçy ªçæ (ªÒçªç®ç NÿçuÁçNÿç) Nÿçz ªçŒoz Òø @ tzÄVº ªõ NÿçÁçytzÄy Nÿy ªîuo| Œ ÒçzNÿº ªçÞ ty®ç Áçç®ç çoç Ò{ @ ŒÄºçuÞ®çõ ªõ œÄçº œuºÄçºçõ ªõ Vb Ës県ç Ä tzÄy Æ TçŒç, GœÄçÌ NÿºŒç, Ìæ§çzT Ìz tîº ºÒŒç Eçut œá® Nÿeçzºoç Ìz œçÁçç çoç Ò{ @ œæÄçº ªuÒÁççEçõ Nÿçz Vº ªõ ®ç ªæutºçõ ªõ NÿçÁç§{ºÄ, ҌìªçŒ, NÿçÁçy ªçæ ªîuo|œîŒ ®ç tÆ|Œ Äu|o Ò{ osç Vº ªõ §y FŒ tzÄy-tzÄoçEçõ Nÿy ªîuo| ËsçœŒç ŒÒy Nÿy çoy @ FÌ LzÄ ªõ uœæägy (uÆÄuÁçæT) ºçª-Ìyoç- ҌìªçŒ, tìTç| ®ç Tç®Þy ŸuoªçEçõ Nÿy œîç Nÿºoz Òø @ Òº œÄçº œuºÄçº ªõ tzÄVº Ësçuœo NÿºŒz Nÿy œº©œºç YÁçy Eç ºÒy Ò{ @ FÌ tzÄVº ªõ Yĺy Eç{º ty®ç Eç{º LNÿ œçb ºÒoç Ò{ @ ªç‹®oç Ò{ uNÿ Yĺy œº œîÄ|, ty®ç [®çzo ªõ NÿçÁçy tzÄy Eç{º œçb œº tzÄTm uŒÄçÌ Nÿºoz Ò{ @ œÄçºçõ ªõ tzÄVº ªõ EM̺ ÄuºÉe ªuÒÁçç uŒ®uªo œîç Nÿºoy Ò{ Eç{º E‹® œuºÄçº Œ ¤zÁç-¢ìÿÁç, Eqoç Ìz œ{º œägoz Ò{ @ EçæTŒ ªõ oìÁçÌy ÄwætçČ osç çz uÆĺçÞy ªÒçtzÄ ®çÞç ªõ Œæty Nzÿ Ìçs çoz Òø ªÒçtzÄ ¤çzÄÁçç (Y¤ìoºç) Nÿy EçæTŒ ªõ Ës県ç Nÿºoz Òø @ Òº n®ç{Òçº Nÿçz Vº Nzÿ tzÄy-tzÄoç Nÿy œîç, Œ{Äzù Eœ|Œ uNÿ®ç çoç Ò{ @ ªuÒÁçç®õÿ Yoìsy|, LNÿçtÆy osç FÌy oºÒ Nÿy NìÿZ uous®çõÿ œº GœÄçÌ Nÿºoy Ò{ @ Ìì¤Ò, Æçª, tzÄVº ªõÿ ty®ç ÁçTçoy Ò{ @ œÄçº œì»Ê ÄT| ªçÞ ‡ª| uÄu‡ uÄ‡çŒ ªõ QçÌ »uY ŒÒy Áçzoç @ œÄçºçõ ªõ ªæÞçzœYçº, uœoç椺 ‡çºm, œ-oœ Eçut ‡çuª|Nÿ EŒìÉeçŒçõ Nÿy Ÿsç ŒÒy Ò{ @ FÌ Nzÿ EÁççÄç oìºNÿº œuºÄçºçõ ªõ <<tçĺ-œyº>> Nÿy tzÄVº ªõ Yĺy ¤ŒçNÿº ŸËs県ç Nÿy çoy Ò{ @ Äz ¤ç¤ç ¢ÿºyt Nzÿ ªÿçº, uTºg u. ćç| ªõ GÌ| Áçz çoz Òø @ Äz ÒÁççÁç Nÿº ªìTç|/¤Nÿºç Nÿçboz Òø Eç{º Ÿsª ªçæÌ-TçzËo tçĺ œyº Nÿçz Yjç®ç çoç Òø @ u¤ÌzŒ œuºÄçºçõ ªõ <<ÌyªÁçç tzÄy>> Nÿy ªç‹®oç Ò{ @ Æçty Nzÿ EÄ̺ œº u¤ÌzŒ ĺœq ćîœq Ìz œyäjç ZìœçNÿº EœŒz Vº ¤çºço ÄçœÌy Nzÿ Ìçs Áççoz Ò{ @ uÌNÿy ¤çt ªõÿ œîç Nÿy çoy Òø @ tìÁÒç, tìÁҌ œçb Nzÿ Eÿqoç NìæÿNìÿ Ìz œçæÄ œgoz Ò{ Eç{º EçuÆÄç|t Áçzoz Ò{ @ 4. ºçÄ{§Ä : Eç¤ì uÆÁççÁçzQ Nÿy 33 Äy œæuOÿ ˜Éb Nÿºoy Òøÿ uNÿ - <<Èy‡îªºç:Ÿsª¤§îª§îÄçÌÄËoތºzÆÄæÆz>> Esç|oœºªçºÄæÆNÿç<<‡ìªºç>> ŸsªºççÒíEç@ E¤ì ¢ÿ Œz EçFŒz ENÿ¤ºy (English translation by H.S. Jaret, Revised by J. N. Sarkar) ªõ EçTz uÂQç Ò{ Nÿy ‡Œy Nÿy œçæYÄy 11 12
  16. 16. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /13 œyäjy Nÿç ÄçuºÆ ªÒçºçç œìbºç u¤Œç ÌæoçŒ Nÿçz ‹ª ut®z ËÄT| uÌ‡çº T®z osç ªæuÞ®çõ Œz œÄçº (Puar) çuo Nzÿ <Eçutn® œÄ纽> ŒçªNÿ ÆîºÄyº Nÿçz Gðºçu‡Nÿçºy YìŒNÿº Tñy œº u¤eçÂç LĪ½ œÄçº ÄæÆ EçTz ¤jç @ Eçutn®œÄçºÌz̪ÀçbuÄNÀÿªçutn®oNÿEŒzNÿºççó®z@ Eçutn® œÄçº Nÿy ÄæÆçÄÁçy : (F|ÌçœîÄ| 400 Ìz F|ÌÄy ̌ 583 oNÿ ) 1. Eçutn®œÄçº, 2. ¤wÒªºç, 3. Euo¤ÀÖç, 4. ÌVÀçzˌç, 5. Òzªs|, 6. T‹‡Ä|, 7. uÄNÀÿªçutn®, 8. YæüÌzŒ, 9. QºTÌzŒ, 10. uYoçºNÿçzb, 11. NÿŒNÿÌzŒ, 12. Y‹üœçÁç, 13. ªÒõüœçÁç, 14. NÿºªYæt, 15. uÄ®Yæt, 16. ªì‹œçÁç, 17. §çzœçÁç, 18. ®Yæt, 19. uoœçÁç, Eçut @ uҋty To Nzÿ uÄP®ço ÌçuÒn®Nÿçº ®ÆæNÿº ŸÌçt (1931) Œz EœŒy ºYŒç <YæüTì›o> ŒçbNÿ Nzÿ Ÿçºæ§ ªõ <ªç{®|ÄæÆ> Eo|To œwÉe 10 œº uÁçQç Ò{ uNÿ - <bçg Œz EœŒz ºçËsçŒ ªõ uÁçQç Ò{ uNÿ uÌ YæüTì›o Nÿy ªÒçŒ ŸuoÉeç Nÿç Äm|Œ §çºo Nzÿ FuoÒçÌ ªõ ËÄmçúqºçõ Ìz uÁçQç Ò{, GÌ YæüTì›o Nÿç ‹ª œæÄçº NìÿÁçÿ Nÿy ªç{®| ÆçQç ªõ ÒíEç Ò{ @ Ìæ§Ä Ò{ uNÿ uÄNÀÿª ÿNzÿ Ìç{ ®ç NìÿZ ÄÊ| œÒÁçz ¤ ªç{®úÿ Œwœuo Nÿy ºç‡çŒy œçbÁçyœîÞ Ìz Gey o¤ FŒ ÁççzTçõÿ Œz G¦ç{u®Œy Nÿçz Ÿ‡çŒoç ty Eç{º ®Òë œº LNÿ ŸçtzuÆNÿ ÆçÌNÿ Nÿy TÒ ºçç Nÿy oºÒ ºÒŒz ÁçTz @> (ºçNÿªÁç œzœº¤}Nÿ ÌæËNÿºm, 2010). EçTz FÌ ÄæÆ ªõ Gœz‹üºç Ìz ªÒçÁçNÿtzÄ oNÿ EŒzNÿ ºçç Òí®z - 1) NwÿÉmºç G¢|ÿ Gœz‹ü, 2) Ä{uºuÌæÒtzÄ Ÿsª (uÆĺç), 3) Ìy®NÿtzÄ Ÿsª (Eªçz‡ÄÊ|tzÄ), 4) ÄçMœuoºçtzÄ Ÿsª (¤œ{œºç), 5) Ä{uºuÌæÒtzÄ uûoy® (ÄÀbËÄçªy), 6) Ìy®NÿtzÄ uûoy® (ÒÊ|tzÄ), 7) ÄçNÿ½œuo uûoy® ®ç ªìåtzÄ, 8) ű‡ìºçtzÄ ®ç ŒÄÆæÆçNÿ, 9) ºçç §çztzÄ Ÿsª,10) ®uÌæÒtzÄ,11) Gt®çutn®tzÄ,12) ŒºÄª|ŒtzÄ,13) ®ÆçzĪ|ŒtzÄ,14) ®Äª|ŒtzÄ,15) uÄ憮Ī|ŒtzÄ,16) Ìì§çoĪ|ŒtzÄ,17) Eì|ŒÄª|ŒtzÄ,18) tzĜçÂtzÄ, 19) ®oìTç|tzÄ, 20) ®Äª|ŒtzÄ uûoy®, 21) ®uÌæÒtzÄ 13 14 owoy®,22) Eì|ŒÄª|ŒtzÄ uûoy® 23) §çztzÄ uûoy® - 24) ªÒÂNÿ tzÄ@ Gt®œîº ŸÆuËo ªõ Òª œçoz Ò{ uNÿ “When Bhoja’s son Jayachand (Jayasimha)’s reign was ended, none of the Powar caste found worth to succeed. Then Jitpal of landlord family of the Powar caste was elected to the throne.” (§yÂÌç- Gt®œìº ŸÆuËo LuœTÀçu¢ÿEç Fæug®ç, Qæg-1, œwÉe - 236) R. V. Russel and Hiralal Œz EœŒy uÄP®ço ºYŒç Caste and Tribes of the C.P. India (Part -II, Vol. IV, 1916 ) pp 330-351. ªõ ¤{ŒTæTç Vçby Nzÿ œÄçºçõ Nzÿ uÄÊ® ªõ Äm|Œ ªõ ªçÂÄç ªõ œÄçºçõ Nÿç Æç̌ ˜Éb uNÿ®ç Òø - “The Kings of Malwa or Ujjain who reigned at Dhar and flourished from the ninth to the twelfth centuries were of the Panwar clan. The seventh and ninth kings of this dynasty rendered it famous. “Raja Munja, the seventh king (974-995), renowned for his learning and eloquence, was not only a patron of poets, but was himself a poet of no small reputation, the anthologies including various works from his pen. He penetrated in a career of conquest as far as the Godavari, but was finally defeated and executed there by the Chalukya king. His nephew, the famous Bhoja, ascended the throne of Dhara aboutA.D. 1018 and reigned gloriously for more than forty years. Like his uncle he cultivated with equal assiduity the arts of peace and war. Though his fights with neighbouring powers, including one of the Muhammadan armies of Mahmud of Ghazni, are now forgotten, his fame as an enlightened patron of learning and a ‘skilled author remains undimmed, and his name has become proverbial as that of the model king according to the Hindu standard. Works on astronomy, architecture, the art of poetry and other subjects are attributed to him. About A.D. 1060 Bhoja was attacked and defeated by the confederate kings of Gujarat and Chedi, and the Panwar Kingdom was reduced to a petty local dynasty until the thirteenth century.” œÄçºçõ Nzÿ §çb ºçËsçŒ Ìz ¤{ŒTæTç ćç| qzÞ ªõ ¤ §y EçNÿº Vºçõ ªõ ŸÄzÆ Nÿºoz Ò{ o¤ œÒçgy EçÄç ªõ uŒ©ŒçæuNÿo Tyo Tçoz Òø - Nÿuº ¤‹tŒ ÌìQ Nzÿ ÌtŒ, Tç{ºyŒ‹t TŒzÌ @ Nÿsîå ÌìÌ œìåÃÄçº NìÿÂ, ¤º tz ¤ìuò u¤ÌzÌ @@1@@ ªçÂÄ ‡ºŒy ªçæÒ, ‡çº ŒTº º‡çŒy @ ¤yº oQo œìåÄçº, Nÿyºo TtzÄ NÿÒçŒy @@2@@ uÄNÀÿªÌç Œº¤yº, ŒTº G[zum ªõ Œçªy @ ªì‹ E¿ Œwœ §çz, Yoìt|Ì-uÄùç rçŒy @@3@@ ‹ª u®çz §ºoºy Æç, tzÌ §®çõ Yóå tlg @
  17. 17. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /1415 16 Tì¿ TçzºQ u̺ Nÿº ‡¶®çz, Eªº Œçª EQæg @@4@@ œwáÄy eçÄy G[zumœìº, ‡ºç eçuÄ Täj ‡çº @ Nìÿ Ämì| œî¿ ºç® Nÿçz, œìÒªy ¤ägç œìåÄçº @@5@@ Eo: œÄçºçõ Nzÿ utÁççõ ªõ œyäjy-tº-œyäjy ®Ò ‡çºŒç twj ÒíF| Ò{ uNÿ Äz ªçÁçÄçu‡Æ œæÄçº quÞ®çzæ Nzÿ ÄæÆ Ò{ @ 5. ËsçŒçæoºm LĪ½ uÄËoçº : §ægçºç - ¤çÁççVçb uÁçç TzubEº ªõ ®Ò Eætç ut®ç T®ç Òø uNÿ, ¤ ªçÁçÄç Nzÿ œÄçº ŒwœuoEçõ Nÿç FÌ qzÞ œº LNÿçu‡Nÿçº sç o¤ ¤çºÄy Æoç£ty ªõ Æç®t œÄçº ŒÌªìtç® ªçÁçÄç Ìz FÌ ŸtzÆ ªõÿ Eç®ç Òçz @ FŒ TzubEºçõŒz EçTz EæuNÿo uNÿ®ç Ò{ uNÿ œÄçº ÁççzT EœŒz Œzoç <<uªÞÌzŒ>> Nzÿ ŒzownÄ ªõÿ G¦ç{Œ œº ÆÒç¤ìuñŒ Tçzºy Nzÿ EçNÀÿªm LĪ½ Áçîbœçb Nzÿ œuºmçª ËÄ¿œ F|.Ì. 1190 ªõÿ FÌ ŸtzÆ ªõ Eç®z Òçz @ ºÌzÁç ªçŒoz Ò{ uNÿ œÄçºçõ Nÿç œÒÁçç ËsçŒçæoºm ¤ GŒNzÿ ªçÁçÄç Nzÿ ºççEçõ ÿNzÿ ̪® (§çz Ÿsª Ìz §çz uûoy®) S®çºÄy-¤çºÄy Ìty ªõÿ ÒíEç ÒçzTç Eç{º tì̺ç ËsçŒçæoºm ªçÁçÄç œº œÄçºçõÿ Nÿç ÌçªÀç[® Nzÿ œoŒ (F|.Ì. 1305) Nzÿ ¤çt ÒíEç Òçz @ NwÿNÿ (<<b~çF|£Ì L‹g NÿçËb½Ì Eç}¢ÿ ty Œç}s|-ÄzËbŒ| ŸçuÃÒæÌzÌ L‹g Eçø‡ (F.1896)>>) ªçŒoz Ò{ uNÿ œÄçº ºçœîo, ¤ Eç{ºæTz¤ Œz ªçÁçÄç œº EçNÀÿªm uNÿ®ç Eç{º GÌNzÿ ̺tçºçõÿ Œz ‡çº Ä G¦ç{Œ ªõ Áçîbœçb ªYçF|, o¤ œÄçº ÄÒçæÌz FÌ ŸtzÆ ªõ Eç®z Òçz (¤{oìÁç uÁçç TzubEº, 1908) @ FÌy ÈwæQÁçç ªõ EçTz ¤äãjoz Òí®z §ægçºç uÁçç TzubEº (F.1979, œwÉe 714) œº Òª ®Ò uÄĺm œçoz Òø uNÿ LNÿ œÄçº ºçœîo ̺tçº ªçÁçÄç Ìz Tçõgºçç ¤Po ¤ìÁçæt Nzÿ EçÈ® ªõ F.Ì. 1700 ªõ Eç®ç Eç{º Ǧz GÌz 200 E¾ç ¢ÿç{ Nÿç Œç®Nÿ ¤Œç®ç @ FÌy TzubEº ªõ tzÄTg Nzÿ ºçç ûçºç ÌçNÿçzÁçy ̪yœ ªÒçTçæÄ osç EçªTçæÄ Ìªyœ ¤ägt Nÿy ªëtçºy œÄçºçõ Nÿçz ¤ÒçÁç NÿºŒz Nÿç GÁÁçzQ Ò{ (œw. 730). Eo: Òªçºz Ì窌z EuŒu³çooç Nÿy uËsuo Ò{, ªîÁç ŸÅŒ EuŒum|o Ò{ uNÿ œÄçº ªçÁçÄç Ìz FÌ ŸtzÆ ªõ ËsçŒçæouºo Nÿ¤ Òì®z ÒçõTz? Eç‡ìuŒNÿ FuoÒçÌNÿçºçõÿ Nzÿ EŒìÌçº ªçÁçÄç œº œÄçº ºççEçõÿ Œz F.Ì. 812 Ìz 1305 Nzÿ Á穤z NÿçÁç oNÿ Æç̌ uNÿ®ç @ FÌNzÿ œ³çço Nÿºy¤ 500 ÄÊçzúoNÿ ªìTÁç ÆçÌNÿçõ Œz ºç[® uNÿ®ç @ Tçzºy Eç{º uQÁçy ÌìÁoçŒçõ Nzÿ ¤çt utÁÁçy Nzÿ ªìTÁç ̪Àçb ENÿ¤º Ìz ÁçzNÿº Eç{ºæTz¤ Nÿy ªçÁçÄç œº ºçÌðç ºÒy Eç{º F.Ì. 1727-1732 ªõÿ u¢ÿº ªºçeç œÄçºçõ Œz ªçÁçÄç Nÿç uÌæÒç̌ Nÿçu¤ uNÿ®ç @ Eç{ºæTz¤ Œz Nÿºy¤ 50 ÄÊ| (F|.Ì.1658 - 1707) ºç[® uNÿ®ç@ ÄÒ Nÿcº FËÁççª - œºËo sç @ Ǧz ̪uœ|o, ªçæguÁçNÿ uÒætî ºçç, Ìì¤ztçº, ÌzŒçu‡Nÿçºy, ªçÁçTìçº, ªëtçº, çTyºtçº osç Ìçªç‹® Œoç œº EœŒz ìÁªçõ Nÿç NÿÒº äjç ut®ç@ gç}. tyŒçŒçs Īç| Œz EœŒy ºYŒç <<ª†®NÿçÁçyŒ §çºo>> ªõ Eç{ºæTz¤ Nzÿ En®çYçºçõ Nÿç ¤ägç Òy ÌbyNÿ uÄĺm ut®ç Ò{ @ GŒNzÿ EŒìÌçº Eç{ºæTz¤ Œz uÒætîEçõÿNÿçz FËÁççª ‡ª| EœŒçŒz Òzoî ª¤îº Òy ŒÒy, ÒÁççNÿçŒ Nÿº ut®ç sç @ Ǧz (1) FËÁççª Nzÿ ŸYçº ŸÌçº Nzÿ uÁç®z uÒætîEçõÿ œº u®ç Nÿº ÁçTç®ç; (2) FËÁççª ËÄyNÿçº Œ NÿºŒz œº uÒætîEçõ Nÿçz ÌzŒç Eç{º ŸÆçÌuŒNÿ EçzÒtçõ Ìz Òbç®ç Eç{º ‡ª| œuºÄuo|o ÁççzTçõ Nÿçz ut®ç; (3) FËÁççª ËÄyNÿçº Œ NÿºŒz œº uÒætîEçõ Nÿy ªçÁçTìçºy, ªëtçºy ̌tz uZŒy Eç{º uÒætî Ìz ªìÌÁçªçŒ ¤Œz ÁççzTçõ Nÿy œìºËNwÿo ÿNÿy; (4) ‡ªçúoº Nÿy EçT ªõ ºçœîo ¤Òçtìºçõ Nÿç ¤zºÒª NÿnÁç uNÿ®ç; (5) uÒætî ¤uËoEçõ Nÿy Áçîb-œçb E窤ço sy; (6) uÒætîEçõ Nÿçz ªìÌÁçªçŒçõ Nÿy Eœzqç Eu‡Nÿ YìæTy Nÿº tzŒç Òçzoç sç; (7) utÄçÁçy œº ºçzƌy, ŒÄºçÞy ªõ ÁçÌz Eç{º ÒçzÁçy œº ºæT QzÁçŒz œº ¤æty gçÁçy sy osç GÁÁçæVŒ NÿºŒzÄçÁççõ œº Òçus®çõ Ìz G‹Òz ̺z Eçª NìÿYÁç ut®ç çoç sç; (8) Ǧz uÌQçõÿ Nzÿ Tì¿ûçºz osç uÒætîEçõÿNzÿ ªæutºçõÿ Nÿçz †ÄËo Nÿº ut®z sz; (9) FoŒçÒy ŒÒy oçz uÌQ ‡ª|Tì», oz ¤Òçtìº Eç{º çbçõ Nzÿ ªìÿuQ®ç ºççºçª Nÿy Òn®ç NÿºÄç ty T®y sy osç (10) NÿF| ºçœîo ̺tçºçõÿ Nÿçz tyÄçºçõ ªõ YìŒÄç (t¤ç) Nÿº ªçº gçÁçç T®ç sç @ ªçÁçÄç ªõ œÄçº çuo Nÿç ¤çÒíÁ® sç @ TçæÄ Nzÿ TçæÄ œÄçºçõ Ìz §ºz Òí®z sz @ GŒNÿy GÌ NÿçÁç Nzÿ EŒì»œ ÌçªçuNÿ îÄËsç, EçYçº ÌæuÒoç Ä Ììºqç LNÿÌçs ºÒNÿº Òy ¢ÿÁçy§îo Òçz ÌNÿoy sy @ ¤ Nÿ§y LNÿ qzÞ ªõ ºÒŒç ªìuÅNÿÁç Òçz ç® oçz œîºy çuo ®ç TçæÄ Nzÿ TçæÄ tì̺z qzÞ ªõÿ œÁç箌 Nÿº çoz sz @ Eç{ºæTz¤ Nÿy tªŒNÿçºy Œyuo®çõ Ìz oæT EçNÿº NÿF| quÞ® çuo®çõ Œz ªçÁçÄç Ìz E‹® qzÞçõ ªõ œÁç箌 uNÿ®ç sç (‡çº uÁçç TzubEº) GŒ ªõ œÄçº §y sz @
  18. 18. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /1517 18 œÄçºçõ Nÿç LNÿ ̪ìÒ ‡çº ®ç tuqm ªçÁçÄç Ìz tPQŒ Nzÿ ªºçeç ºç[® Nzÿ Zޜuo uÆÄçy Nzÿ EçÈ® ªõÿ (F|.Ì. 1664-1680) ̺tçº Ìç¤ìuÌæÒ Nzÿ ŒzownÄ ªõÿ Ÿsª EÒªtŒTº uÁçz Nzÿ Ììœz TÀçª Nÿy Täjy ªõã EçNÿº ¤Ìç @ ¤çt ªõ GŒNzÿ ÄæÆ ªºçeç Æç̌ Nzÿ Ëoæ§ ¤Œ T®z @ ªºçeçõÿ Œz ªçÁçÄç ªìTÁççõ Ìz yoŒz œº 3-12-1722 osç ¤çt ªõ F.Ì. 1727 ªõ GtçzyºçÄ œÄçº Nÿçz ªçÁçÄç Nÿç Ìì¤ztçº uŒ®ìOÿ uNÿ®ç @ ot½œ³çço 27 ìÁççF| 1732 ªõ EçŒætºçÄ œÄçº Nÿçz ‡çº Eç{º oìNÿçzyºçÄ œÄçº Nÿçz tzÄçÌ Nÿy ºç-Tñy Ìçøœ ty TF| (NÿÄYçpz Nwÿo <<œÄçº uÄ®>>) @ GÌy oºÒ NÿçzF| œæç¤, Òuº®çmç, uÒªçYÁç, GðºŸtzÆ, GðºçæYÁç oçz NÿçzF| ¤æTçÁç, u¤Òçº, Tìºço ®ç ª†®ŸtzÆ Nzÿ E‹® ŸtzÆçõ ªõÿ YÁçz T®z @ œÄçºçõãNÿçLNÿ¤ägçtÁçªçÁçÄçÌzonNÿçÁçyŒTçõgÄçŒçQçÌNÿº tzÄTäj Tçõgy ºç[® çz ¤{oìÁç, uZætÄçgç, ćç|, ŒçTœìº, §ægçºç, ¤çÁççVçb uÌČy Äo|ªçŒ uÁççõ Nzÿ qzÞ ªõ sç, ÄÒç Eç œÒíåYç @ ®Ò N{ÿÌz ÒíEç FÌNÿç EŒìªçŒ uŒ©ŒçæuNÿo onNÿçÁçyŒ VbŒçNÀÿª ÿÌz ÁçTç®ç ç ÌNÿoç Ò{ @ Eç{ºæTz¤ Nzÿ NÿçÁç ªõÿ tzÄTäj (TçõgÄçŒç) Nzÿ ºçç ¤Po ¤ìÁçætÆçÒ sz @ G‹ÒçõŒz Eç{ºæTz¤ Ìz Ìæu‡ Nÿy Eç{º ª¤îºŒ ªìËÁçyª ‡ª| ‡çºŒ Nÿº F.Ì. 1686 Ìz 1706 oNÿ FÌ ŸtzÆ œº ºç uNÿ®ç@ uNÿ‹oì FÌ ºç[® Nÿy t®Œy® Eçus|Nÿ uËsuo ÒçzŒz Nzÿ Nÿçºm ÄÒ uŒ‡ç|uºo ºçËÄ Nÿç §ìToçŒ utÁÁçy ̺Nÿçº Nÿçz uŒ‡ç|uºo ̪®œº NÿºŒz ªõ E̪s| ºÒoç sç @ œÒÁçzÒy GÌNzÿ Òçsy, Vçzgz Eç{º QçŒç Eç{ºæTz¤ Nzÿ ÌìÁoçŒçõ Œz ›o Nÿº uÁç®ç sç @ Eç{ºæTz¤ Œz ¤Po Nzÿ FËÁççª ‡ª| ‡çºŒ NÿºŒz œº ÆæNÿç Nÿy Eç{º GÌz tzÄTäj Nÿy ºçTñy Ìz F|.Ì. 1691 ªõ œtX®ìo uNÿ®ç @ GÌNzÿ ËsçŒ œº FËÁççª ‡çºŒ NÿºŒzÄçÁçz Yçætç Nzÿ Tçõg ŒºzÆ utŒNÿº Eç{º ¤çt ªõ GÌz §y ÒbçNÿº NÿçŒuÌæÒ Nÿçz tzÄTäj Nzÿ uÌæÒç̌œº uĺçªçŒ uNÿ®ç @ ¤Po Nÿçz ®Ò Nÿtçuœ ÌҌ Œ ÒíEç @ ÄÒ ÁçìNÿoz-Zìœoz ªçÁçÄç œÒíåYç Eç{º EœtËs œÄçº Eç{º E‹® ºçœîo ̺tçºçõ Ìz uªÁçç @ ̺tçºçõ Nzÿ TÀçªçõÿ ªõ uÄÈçª Áçz ºÒz Ì{uŒNÿçõ Nÿçz Ìçs ÁçzNÿº TçõgÄçŒç EçŒz, Eç{ºæTz¤ Nzÿ YæTìÁç Ìz tzÄTäj ºç[® ËÄoæÞ NÿºŒz Eç{º ‡Œtç{Áço Nzÿ Ìçs LzÆçõ-Eçºçª Nÿy Ììºuqo uætTy yŒz Nÿy Æo| ºQy @ EçœÌ ªõ Ìæu‡ Nÿº ÄÒ 3700 Ì{uŒNÿçõ Nÿy Òçsy, Vçzgz Eç{º œ{tÁç ÌzŒçtÁççõ Nzÿ Nìÿbìæ¤ Nÿu¤Áççõÿ Nzÿ Ìçs ªçÁçÄç Ìz TçõgÄçŒç Eç®ç Eç{º ªçY| 1701 ªõ tzÄTäj Ìz Eç{ºæTz¤ Nzÿ ªçæguÁçNÿ ºçç Nÿçz §TçNÿº EœŒç ºç[® œìŒËsç|uœo uNÿ®ç (§ægçºç uÁçç TzubEº, 1908) @ EçuÒËoz-EçuÒËoz Eç{ºæTz¤ Nÿç ºç[® œoŒ Nÿy Eçzº ç ºÒç sç @ ¤Po Œz ªç{Nÿç œçNÿº QzgÁçç, Yçætç Eç{º uÌČy Nÿy ªìËÁçyª ÌÁoŒoz §y ¤Òçtìº ÌzŒç Nzÿ tªœº EœŒz ºç[® ªõ uªÁçç ty @ uÁçç TzubEº, NwÿNÿ osç ºÌzÁç Eçut Nzÿ TÀæs ¤oçoz Ò{ uNÿ œÄçºçõÿ Nÿç LNÿ tÁç ¤{oìÁç ̪yœ <<§çzغTäj>> osç tì̺ç tÁç ŒçTœìº-ºçªbzNÿ ̪yœ ŒTº‡Œ Nzÿ uNÿÁççõÿ ªõ ¿NÿÄç®ç T®ç sç @ FÌNÿç Ÿªçm Òªçºz §çbçõ ûçºç ÌæTÀuÒo ÄæÆçÄuÁç ®ìOÿ œçzus®çå §y tzoy Òø @ ¤çt ªõ G‹Òz uÄu§‘ç ËsÁççõ Nzÿ uÿNÿÁççz ªõ ËsçŒçæouºo uNÿ®ç T®ç @ FŒ œçzus®çõ Ìz tìÌºç ªÒnĜîm| oá® ®Ò GçTº Òçzoç Òø uNÿ çz œÄçº tÁç œu³çª ªçÁçÄç - Tìºço-ºçËsçŒ ÌyªçÄoy| GªºNÿçzb, bçzNÿ, G¦ç{Œ, NÿçŒÄçº, Ìz Eç®ç GÌz ŒTº‡Œ osç çz œîÄ| ªçÁçÄç qzÞ, Ìççœîº, ÌìçÁçœîº, Eçut Ìz Eç®ç GÌz §çzغTäg uNÿÁççõÿ ªõ eÒºç®ç T®ç sç@ Eç{ºæTz¤ ºç[®NÿçÁç Nÿç Eæuoª tç{º Eç{º tzÄTäj Nzÿ ¤Po¤ìÁçæt Nÿç Ìðç ÌæVÊ| F.Ì.1680-1700 Nzÿ Eç̜çÌ Nÿç NÿçÁç Ò{ Eç{º uoŒy §y ÄæÆçÄuÁçEçõÿ Nÿç ÒªŒz E†®®Œ uNÿ®ç GŒNzÿ EŒìÌçº GÌ NÿçÁç Ìz Äo|ªçŒ oNÿ 16-17 œyäjy®çæ Òçzoy Ò{, çz uŒ®ªçŒìÌçº 16 X 20 = 320 ®ç 17 X 20 =340 LzÌz 320- 340 ÄÊ| œîÄ| (F|ÌÄy ̌ 1670-1700) œÄçº ªçÁçÄç Ìz ŒTº‡Œ osç §çzºTäj Eç®z FÌ Œoyz œº œÒåìYoz Òø@ <<quÞ® œÄçº FuoÒçÌ LĪ½ ÌæËNwÿuo (2006) ¤{oìÁç>> Nÿy ÌçªçuNÿ œuÞNÿç Nzÿ EŒìÌçº ¤çzÄçgz osç E‹® œÄçº œuºÄçº F.Ì.1677 ªõ ÆìçÁçœìº Ìz ¤{oìÁç uÁçõ ªõ ËsçŒçæouºo Òí®z LzÌç Äm|Œ uNÿ®ç T®ç Òø çz Òªçºz EŒìªçŒ Nÿç ̪s|Œ Nÿºoç Òø @ ¤{oìÁç uÁçç Tzub®º uNÿ Ÿsª ÌæËNÿºm ªõ §y œÄçºçõ ûçºç ªçÁçÄç Ìz ¤{oìÁç uÁçz ªõ ËsçŒçæoºm Eç{ºæTz¤ Nzÿ NÿçÁç ªõ ¤oç®ç T®ç Ò{@ {Ìz gì¤oz Nÿçz uoŒNzÿ Nÿç ÌÒçºç uªÁçç oçz ÄÒ oº çoç Ò{ Ä{ÌzÒy œÄçº ¤Po ¤ìÁçæt Nÿç ÌÒçºç ÁçzNÿº ªçÁçÄç Ìz ®Òçæ QìÆÒçÁç uætTy Nÿy YçÒ ªõÿ Eç®z @ 320-330 ÄÊ| œîÄ| tçzŒçõ uNÿÁçz tzÄTäj Nzÿ ºçç Nzÿ Eçu‡Œ sz FÌNÿç eçzÌ Ÿªçm uªÁçoç Ò{ @ u¤ÀubÆNÿçÁçyŒ ÌçuÒn® ªõ §y Òª œçoz Ò{ uNÿ Òªçºz œìºQçõ
  19. 19. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /1619 20 Œz Ÿsª ŒTº‡Œ (¤{ŒTæTç oby® œÄçº) Eç{º §çzºTäj (ćç| oby® œÄçº) uNÿÁççõ ªõ EçÈ® ÁçzŒz Nÿy ¤ço ªìQuºo Nÿy Ò{, YçÒz Äz uÁçç TzubEº Òçz ®ç NwÿNÿ ®ç ºÌzÁç Nzÿ TÀæs @ Ÿçº©§ ªõ ®z ÁççzT LNÿ uNÿÁçz Ìz E‹® uNÿÁçz ªõ çoz ºÒz @ §çbçõ Nÿy œçzus®çõ Nzÿ EÿŒìÌçº ŒTº‡Œ Ìz ÌçŒTäjy, Ìçøtäg, E©¤çTj, ŒçTœìº, §ægçºç, ÁççÁçTäjy, ŸoçœTäj, YçætçTäj, ºçTäj, çªTäj, tzÄTäj, §ç{ºTäj (ºçªœç®Áçy) Eçut Tçõãg ºç[® Nzÿ uÄu§‘ç uNÿÁççõ ªõÿ ËsçŒçæouºo Òçzoz ºÒz@ FŒ œçzus®çõ Ìz œoç YÁçoç Ò{ uNÿ œÄçº œuºÄçº çz ªçÁçÄç Ìz TçõgÄçŒç Eç®z Äz ÄÒçæ ŸËsçuœo Täãjy Nzÿ ºçÄæÆ ®ç TÀçªçõÿ Nzÿ ŸªìQ sz, çTyºtçº sz Eç{º ÌzŒçŒç®Nÿ sz @ GtçÒºm Nzÿ oç{º œº - utTœçÁçuÌæÒ u¤ÌzŒ, G¦ç{Œ Nzÿ u¤ÌT Täjy, ªçzoyŸÌçtuÌæÒ eçNîÿº, eçNÿºTäj (GªºNÿçzb), (Äo|ªçŒ uÌæ‡ œçNÿyËoçŒ) ÌìªzºuÌæÒ ¤VzÁçz, EYÁçTäãj (ªçHæb Eç¤î ̪yœ) oçzªºuÌæÒ bõ§ºz, bçzNÿ Nÿy NÿçŒTäjy (Äo|ªçŒ NÿçŒÄçºç Tìºço), NæÿTŒuÌæÒ œbÁçz, œçbŒTäjy (Tìºço), uÄ®ÌzŒ oìºNÿº, GªºNÿçzbTäjy, Nzÿ Ìì¤ztçº sz @ FÌy oºÒ uÆČçs œbÁçz/ÄgNÿº, SÄçuÁ箺 ªõÿ Ìì¤ztçº sz@ GÌ Ìª® SÄçuÁ箺 ªçÁçÄç ºç[® Nzÿ EæoT|o sç @ ¤Po ¤ìÁçæt ÆÒç osç Yçåt ÌìÁoçŒ Nzÿ EçÈ® ªõÿ EçŒz Nzÿ ¤çt Œçzy œbÁçz tzÄTäj, uÆÄºçª œçº‡y ŒTº‡Œ, ‡yºuÌæÒ u¤ÌzŒ Ìçøtäg, §îœuÌæÒ ºÒçæTgçÁçz §ægçºç osç ªçzoyŸÌçtuÌæÒ eçNîÿº E©¤çTäj, Nzÿ uNÿÁçztçº sz @ FÌy oºÒ Tmçy œbÁçz, ÌìªzºuÌæÒ ¤VzÁçz, Œçzy œbÁçz osç ªçzoyŸÌçtuÌæÒ eçNîÿº Eçut Nÿç ÌzŒçŒç®Nÿ Nÿç ÒçzŒç FŒ œçzus®çõ Ìz œoç YÁçoç Ò{ @ ÒªŒz NzÿÄÁç tÌ- ¤çºç Òy ÄæÆÄwqçõ Nÿç E†®®Œ uNÿ®ç Ò{ @ Eç{º §y Òªçºz œìºQz ÌzŒçŒç®Nÿ osç ¢ÿç{ ªõ GåYz EçzÒtçõ œº ºÒz ÒçõTz @ NÿF| œÄçº œuºÄçºçõ Œz Eç §y EœŒy œìÅo{Œy ÆËÞçõ - oÁçÄçº, jçÁç, §çÁçz Eçut Ìut®çõ Ìz Ì©§çÁçz Òí®z Òøÿ @ Òªçºz Ÿn®q EÄÁççzNÿŒ Nzÿ EŒìÌçº Èy. ®ÆÄæoºçÄ tzƪìQ (oìªÌº) Nzÿ œçÌ Nÿy oÁçÄçº œº oyŒ ÌìÄm| u¤æut®çå (Ëbçº) ägy ÒíF| Ò{ osç Èy T猌 eçNîÿº (ªÁçœîºy, uoºçzägç) Nzÿ œçÌ Nÿy oÁçÄçº œº LNÿ ÌìÄm| u¤æty ª†® ªõ osç œçæY œçæY ºç{›® u¤æut®çå tçzŒçõ Eçzº äãgy ÒíF| Òø çz uÄÆzÊrçõ Nzÿ EŒìÌçº ®ìòçõ Nzÿ uÄ®çõ Nÿy uŒÆçŒy Ò{ @ §çbçõ Nÿy œçzus®çõ Ìz ®Ò ˜Éb Òçzoç Ò{ uNÿ Òº œuºÄçº ªõ ®ìò ªõ œçºæTo Äyºœì»Ê sz @ œçzus®çõ Ìz LNÿ ¤Òìo Òy ªÒnĜîm| oá® Ì窌z Eç®ç uNÿ Äo|ªçŒ Nîÿº (GœŒçª/ ̺Œzª) œÄçº ‡çº Ìz Òy Eç®z @ GŒªõ NÿçÁç œuºÄo|Œ EŒì»œ ¤tÁç uŒu³ço oç{º œº ÒíEç Ò{, {Ìz - eçNÿº, e²ÿº, eçNîÿº, eçNÿºz, Eç{º oçzªº, oæĺ, bõ§uº®ç, bõ§¶®ç, bõ§ºz @ ºçÒçæTgçÁçz ºçæTTäj - ºçeçzäägç (Eç¤î YæüçÄoy ̪yœ) uNÿÁçz Nzÿ ÒçzŒz Nzÿ Nÿçºm G‹Òõÿ Ÿsª ºçæTTjÄçÁçz osç ¤çt ªõ ºçæTTäjz, ºçæTTägz, ºçÒæTägçÁçz NÿҌz ÁçTz @ uNÿ‹oì ºÌzÁç Nÿç uÌòçæo uNÿ <<œÄçº ªçÁçÄç Ìz ®Òçæ u¤Œç uËÞ®ç} uÁç®z Eç®z Eç{º FÌ ŸtzÆ Nÿy ućÄç ªuÒÁççEçõ Ìz uÄÄçÒ Nÿº GŒNzÿ Nîÿº EœŒç®z Eç{º G‹Òz TçzÞ {Ìz ªçŒNÿº Æçut®çå çzgy Eç{º œuºmçª ËÄ¿œ LNÿ ŒF| çuo Nÿç Gt® ÒíEç @>> ®Ò uŒºç‡çº osç ¤zÄç¤tçº LĪ½ oá®uҌ ÄOÿî Ò{ @ ªºçeçõ Nÿy ÌzŒç ¤ œçŒyœo ®ìò NÿºŒz T®y sy o¤ Ì{uŒNÿçõ Œz EœŒz Ìçs EœŒz EœŒz œuºÄçº uÁç®z sz LzÌç ˜Éb GÁÁçzQ ªºçeç FuoÒçÌ ªõ uªÁçoç Ò{ @ Eo: œÄçºçõ Œz §y ªçÁçÄç Ìz TçõgÄçŒç ËsçŒçæoºm Nzÿ ̪® Ìçs ªõ EœŒz œuºÄçº Áçç®z ÒçõTz @ uÒætî ‡ª| ŸmçÁçy Nzÿ EŒìÌçº Ì§y çuo®çõÿ ªõ œìÞ œ{owNÿ œq Nÿç Nîÿº ÿEœŒçoç Ò{ Œ uNÿ ªçowœq Nÿç! œçzus®çõÿ Ìz Ÿç›o Eç‡çºçõ œº Òª NÿÒ ÌNÿoz Ò{ uNÿ <<Mixed blood>> ®Ò ªçÞ GŒNÿy QçzQÁçy Eć續ç Ò{ Eç{º œçzus®çõ Œz G‹Òz œìºyoºÒQçuºuNÿ®çÒ{@œÄçºçõÿŒzªçÁçÄçÌzÒyEœŒzNîÿºÁçç®zEç{º ̪®çŒìÌçº Äz ËsçŒy® §çÊç EŒì¿œ ¤tÁçoz T®z @ LNÿ Ÿªçº (œÄçº) çuo çz Þzoç®ìT Ìz YÁçy Eç ºÒy Ò{, E‹® çuo®çõ Nzÿ ÌªçŒ GÌNÿç EŒzNÿ ÆçQçEçõÿ ªõ uÄ§çŒ ÒçzŒç {Ìy ̪çÆçuËÞ®çõ Nÿy twuÉb ªõ ªçÞ ÌÄ|Ìçªç‹® ªçŒÄ ̪ç ÌæËNwÿuo Nÿy ŸuNÀÿ®ç Òø @ FÌ oºÒ Nÿy uÄu§‘çoç ªºçeç œÄçºçõ ªõ §y uªÁçoy Ò{ @ Äz ªºçeçõÿ Nzÿ 96 NìÿÁççz ªõ Ìz LNÿ ÒçzŒz Nzÿ ¤çÄît GŒªõ œYçÌ-EfçČ Nîÿº (̺Œzª) Ò{@ ¤ç¤ìÁççÁç §çb Nÿy œçzus®çõÿ Nzÿ EŒìÌçº ¤{ŒTæTç oby® œÄçºçõÿNzÿ 36 Nîÿºçõÿ ªõ Ìz NzÿÄÁç 32 Òy FÌ ŸtzÆ ªõ ªçÁçÄç Ìz Eç®z @ ºæÒçg, ºŒtyÄç, ¢ÿºyt Eç{º ºÒªo FŒ NìÿÁççõÿNÿy ÄæÆçÄuÁç®çå œçzus®çõ ªõ ŒÒy œç®y çoy @ GÌy oºÒ §çb Èy ªtŒuÌæÒ G¢|ÿ Gt®uÌæÒ ¤ägÄçy Nzÿ EŒìÌçº Ä‡ç| oby® œÄçºçõÿ Nzÿ NzÿÄÁç 72 NìÿÁç Òy FÌ qzÞ ªõ ËsçŒçæouºo Òí®z Òø@ œÄçº ªçÁçÄç ªõ §y Gðª Ì{uŒNÿ Nzÿ ÌçsçzÌçs uŒœîŒ NwÿÊNÿ ÒçzŒz Nÿy ¤Po ¤ìÁçæt Nÿçz EXZy çŒNÿçºy ºÒy ÒçzTy @ Ǧz Eç{ºæTz¤ ºç[® Nzÿ EËo Nzÿ
  20. 20. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /18 ºçmç eçNÿìº œçº‡y ¤VÁz çz ÄgNÿº-œbÁçz ¤çEz çä gz YætŒœìº ªÁ眺ì y eçŒzTçæÄ œëgNÿz œçº çª oìNìæÿ¤ Yætçzºç ªìÁçoçF| (ÄçºçuÌČy) (uoºçzgç) (uoºçzgç) (uoºçzgç) (Yæüœìº) (¤{oìÁç) ªçÁçÄç eçNÿºTjä œçºQTjä EYÁçTj Tç®Tjä Ìç眺î â â â â â ⠌Tº‡Œ ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ tÄz Tjä §çºz Tjä - - - - uÆČçsuÌæÒ NzÿÁçŒtzÄ - - - - Eæoçy YçYNÿtzÄ - - - ÌÒtÄz ÆNæ ÿ¿ ozºçÄ - ªçzoyŸÌçtuÌæÒ uNÿÆçzºuÌæÒ ÌìªzºuÌæÒ ŒçTçz {ouÌæÒ - Ìªì ºz ̌z uÆÄºçª §yNÿî ºç œçgæ ºî Tæ ºnŒuÌæÒ - §çÁz çç Ìç¤ç §yªºç ºçVçz ‡ºuÌæÒ - NÿçÁz ç¤ç ÌçH ®Æºç œçgæ ºì Tæ Nÿz ÒºuÌÒæ Qçªî oçŒç ŒçŒç ¢ÿ{tç Tmç ÁçQªŒ Ƨæ î Ìoæ ç Œ¿ Tçtæz ç ‡ìæ‡ç çŒî tzH TŒç Œzĺ ÁçQç TTæ ç §çÄy ŒzH ºçªç ÁççÁçî ÌçÄç Òº¤ç Œç‹Òî ¤Nÿçºçª Œç¿ Tçgõ î ¢ÿNÿyº Nÿz Æçºz çÄ Nÿç¿ ªÆæì y uÁçTæ ç tçy E¤æ º §çzºç §ñî ÁççÁçç uNÿ̌ÁççÁç oÁì çÌyºçª ŒNÿbî ®zÆçzºçÄ ªÁÁçî uYÞÌzŒ tÁì çyYtæ Feç¤z ç TTæ çºçª ÆNæ ÿººçÄ Nÿì ÌŒç §çzuÌæÒ T猌 gçzªçy tzH§çH §çÁçYæü Nÿ‹Ò®{ çÁççÁç ÆçtÁ|ì ç ºçªuNÿÆçºz Ÿªz uÌTæ ÌtçŒtæ uÒªçÆæ ì Yüæ ÆQz º E.NÿÀ . u¤ÌŒz ºçÒçTæ gçÁçz Nÿbºz œbÁçz oºì Nÿº bÿõ §ºz TçÀ ª ªçzÒ¤ºç| ¤pt uoºQzgy œçÁçgçõTºy tçÌTçæÄ ªõjç (uÌČy) (EçªTçæÄ) (EçªTçæÄ) (uoºçzgç) (Tçõut®ç) (uoºçzgç) 1670G¦çŒ{ ºçTæ Tjä ªçÁçÄç œçbŒ GªºNÿçbz NÿçŒTjãä Ìz â â â â â â 1700ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ ŒTº‡Œ 1. utTœçÁçuÌÒæ ºçuÌÒæ -- gTæî ºuÌÒæ u¤®ÌzŒ - 2. Èyºç §œî uÌÒæ Nìæÿºç Qzªºç uĺõãüÌzŒ - 3. ÁçߪmtzÄ ªVz ºç ‡ª|ºç Ìªì ºz uÌÒæ ‡yºÌzŒ oçªz ºuÌÒæ 4. ‡yºuÌæÒ Œç¿ uTº‡ºuÌÒæ ºçªºç Èyºç oæĺuÌæÒ 5. NÿªÁçtÄz TŒç Æçªºç ŒçªtzÄ ªŒçy ozuÌæÒ 6. tyœuÌÒæ uœÁçç uÌæ‡îºç Œçºçz uYQÁçì TçTæ ÁçuÌÒæ 7. çz‡ºç Nÿgî tçtºî çª ŒçæTçz äjçõgç Ìtç¤z ç 8. œçTç ŒzH uÒº¤ç bŒî ç Œçºçz ªNæì ÿî t 9. uÆÄºçª Tçªz ç ºçVçz ¢ÿ{tç NÿçÆy ÁçQç 10. Gtæ ¿ Yzœç tç{Œç œN{ ÿç ¤îYç Tçªz ç 11. Œç¿/ŒçŒç ®zÆç œçgæ î ºçªç ¤çŒç Œç‹Òï 12. TçzuÄætç ÁççgNÿî NÿŒ-î NÿçÆy ¤çœî yČ Œ¿ 13. Œçªçy §çTÄo¤çœî tçÁ{ ço Òºy »NÿŒ EçŒætºçÄ 14. îNæ ÿbºçÄ ‡ªç|y oÁì çÌyºçª NÿçÁz çî t®çºçª ªç‡çz 15. ^©ì ªNÿÁççÁç œºì ŒÁççÁç ^©ì ªNÿÁççÁç ubNÿçºçª Òzªºç ¤çœìy 16. Yüæ ÆQz º ZޜçÁç utÄçNÿº §çzºç ÄçÌìtzÄ rçŒz¾çº 17. Tç{ºÄ ŸÄym œNæ ÿ ®çtÄ ªçzÒyo -- 21 22 <<NìÿZ ÿœÄçº ÄæÆçÄuÁç®çå>> <<NìÿZ ÿœÄçº ÄæÆçÄuÁç®çå>>
  21. 21. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /1723 24 Ìçs Æçæuo Nÿç Äçoçĺm tzQ EœŒz ºç[® Nÿy Eçus|Nÿ uËsuo Ìì‡çºŒz Òzoì FŒ œÄçº ¢ÿç{u®çõÿ Nÿçz LNÿ Eç{º ¤{ŒTæTç uNÿŒçºç oçz tì̺y Eçzº ćç| Œty uNÿŒçºz Nÿç §î§çT Qzoy NÿºŒz ut®ç @ G‹Òz Qzoy Nzÿ uÁç®z ªyŒ, æTÁç, TÀçª ¤ÌçŒz Nÿy ZîbEç{ºTÀçªçõÿNÿçŸÆç̥̌ÒçÁçŒzNÿçÒ²ÿEç{ººçËÄ(ªçÁçNÿçŒy) ªçNÿº uŒ‡ç|uºo uÒËÌç ºç[® ̺Nÿçº Nÿçz §ìToçŒ NÿºŒz Nÿz Eu‡Nÿçº ut®z T®z @ (§ægçºç uÁçç TzubEº) @ ¤Po ¤ìÁçæt Nÿy ªwn®ì œ³çço GÌNÿç ÁçgNÿç Yçæt ÌìÁoçŒ Œz F.Ì. 1706 Ìz 1739, Nÿºy¤ 33ÄÊ| FÌ qzÞ œº ºç[® uNÿ®ç@ Ǧz §y œÄçºçõÿ Nÿçz EœŒz uœoç ûçºç ¤ÒçÁç Nÿy TF| ̧y uº®ç®oz çºy ºQy @ Ǧz EœŒy ºç‡çŒy tzÄTäj Ìz ŒçTœìº ÁççF| @ ŒçTœìº ÆÒº Nÿy Ës県ç LÄæ uNÿÁçz Nÿç uŒªç|m ¤Po ¤ìÁçæt Œz œÒÁçz Òy Nÿº ºQç sç@ ¤Po ¤ìÁçæt ûçºç œÄçºçõ Nÿçz ªçÒTçæÄ osç ¤ägt Nÿy ªëtçºy œìºËNwÿo NÿºŒz Ìæ¤æ‡y uÄĺm Ÿçº©§ ªõÿ Òy ut®ç T®ç Ò{ (§ægçºç uÁçç TzubEº) @ FŒ ªëtçºy œìºËNwÿo ÿœÄçºçõ Nÿç Äo|ªçŒ ªõ œoç ÁçTçŒç NÿueŒ Nÿç®| Ò{ @ Äo|ªçŒNÿçÁç Nÿy oyŒçõ ªëtçuº®çå - uoºQzägy, ¢ìÿ²ÿyªzbç osç ªçzÒ¤ºç| ÄÊ| 1815- 1820 ªõ ŒçTœìº Nzÿ ºçz §çzÌÁçç ûçºç ̌t ÌçøœŒz Nzÿ Ÿªçm Ÿç›o Ò{ @ œÄçºçõ ûçºç Tçõgy Æç̌ NÿçÁç ªõ EŒzNÿ TÀçª ¤ÌçŒz Nzÿ Òªz NìÿZ GtçÒºm uªÁçz Òøÿ, {Ìz - ‡çºÌzŒ Nÿbºz Œz §ægçºç ̪yœ ‡çºTçæÄ, ªzVºç ºçÒçæTgçÁçz Œz œçæYTçÄ (§ægçºç ̪yœ), Œç¿y ºçÒçæTgçÁçz Œz ªÌzºç (Yçætœìº), TçæTÁçuÌæÒ bõ§ºz Œz TçæTÁçç (oÒuÌÁç uoºçzägç), Eî|ŒuÌæÒ bõ§ºz Œz Eî|Œy (Q{ºyVçb ŒyNÿ, o. uoºçzägç) Eç{º ªçzQçuÌæÒ bõ§ºz Œz ªçzQz (o. ÌçNÿçzÁçy) TÀçªçõ Nÿçz ¤Ìç®ç@ GÌy oºÒ NÿçzÁç¤ç eçNîÿº Œz NÿÄÁçzÄçgç (o.TçzºzTçÄ) Eç{º NÿçzÁççºy eçNîÿº Œz Nÿçz®Áççºy (oÒ. uoºçzägç) TÀçª ¤Ìç®z@ uYQÁçì oìºNÿº ûçºç uÌÒçzºç, ŒçªtzÄ œbÁçz ûçºç gçõTºy (œçÁçgçzæTºy), GÌy oºÒ œçægìºæT ÄgNÿº Œz Yæüœìº uÁçz ªõÿ çæ¤ oìNìÿ¤ Eç{º ‡çºuÌæÒ ¤çzÄçgz Œz ªìÁçoçF| ̪yœ YætçzÁçç TÀçª ¤Ìç®ç @ ËsçŒy® Tçõg ºçç ºçªuÌæÒ Œz œÄçºçõ Nÿçz tìºõtç, œçæg°ç, Zœçºç, Eçut TÀçªçõ Nÿy ªçÁçTìçºy tzNÿº ¤Ìç®ç @ GÌNÿy ªwn®ì 1742 F|. ªõ ÒíF| (utÁçyœNìÿªçº ÁçߪyŸÌçt u¤ÌzŒ GTÁçy, œÄçº tœ|m, 2010, EæNÿ 6.) ÄÊ| 1741 Ìz 1840 oNÿ §çzÌÁççõ Œz FÌ ŸtzÆ œº ºç[® uNÿ®ç @ Yçæt ÌìÁoçŒ Nÿy ¤zÄç ºçŒy ºoŒ Nìåÿĺ Œz ºVìy §çzÌÁçç Nÿçz EœŒç <<oyÌºç œìÞ>> ªçŒNÿº FÌ ŸtzÆ Nÿç ºç[® tz ut®ç @ ªºçeç NÿçÁç œÄçºçõÿ Nzÿ uÁç®z Qì¤ Ä{§ÄÆçÁçy ºÒç @ G‹ÒçõÿŒz ªºçeçõ Nÿy ÌzŒç ªõ ¤Òçtìºy utQçF| Eç{º TçÄ œº TçÄ Áçzoz ºÒz @ uYªŒçy (Qægçzy) §çzÌÁçç ¤{ŒTæTç Ÿç‹o Nzÿ Ìì¤ztçº sz @ GŒNÿç ÆçÌNÿy® Nÿç®ç|Áç® Áççæy (u.¤çÁççVçb) sç @ GŒNzÿ Ìçs œÄçºçõÿ Œz ÌzŒç ªõ, Ìu©ªuÁço ÒçzNÿº NÿbNÿ ®ìò ªõ Euûoy® ¤Òçtìºy utQçŒz Nÿç Äwðçæo §ægçºç uÁçç Tzub®º ªõ ut®ç T®ç Òø @ NÿbNÿ œº ªºçeçõ Œz 1751-80 oNÿ NÿF| EçNÀÿªmÿ uNÿ®z sz @ F.Ì. 1815 ªõ §çzÌÁçç ûçºç œçægì Nÿbºz Nÿçz uoºQzgy - ªÁçœìºy Nÿy ªëtçºy EçÄæubo NÿºŒz Nÿç uNÀÿ §y §ægçºç uÁçç TzubEº ªõ uNÿ®ç T®ç Ò{ @ FÌy NÿçÁççÄu‡ ªõ Œç¿/ŒçŒçy u¤ÌzŒ ªçzNÿçÆy osç ®Æçz ºçÒçæTgçÁçz Nÿçz NÀÿªÆÿ: ªçzÒ¤ºç| Eç{º ¢ìÿ²ÿyªzbç Nzÿ ªëtçºy Ò²ÿ Nÿy ̌t uªÁçŒz Nÿy Eu‡Nwÿo çŒNÿçºy §y uªÁçoy Òøÿ@ EæTÀçõ Nzÿ Æç̌NÿçÁç ÄÊ| 1840 Ìz 1947 F|. ªõ œÄçºçõ Œz NwÿuÊÿ qzÞ ªõ Nÿç¢ÿy oº²ÿy Nÿy@ ̺Nÿçº Œz G‹Òz œìºËNÿçºçõ Ìz ̪® ̪® œº Ì©ªçŒ Nÿº ŸçznÌçuÒo uNÿ®ç @ ¤çÁççVçb uÁçç TzubEº ªõ œÄçºçõ Nÿy NwÿuÊÿ uÄÊ®Nÿ ªz‡çÄy TìmÄðç Nÿy ŸÆæÌç Nÿy T®y Òø- “In the art of rice cultivation, they are the masters. They are skilled tank builders and they excell especially in the mending and levelling of their fields, in neat transplantation and the choice and adaption of the different varieties of rice to land of varying qualities.” GÌy oºÒ - “ They are a pleasant, intelligent and plucky race not easily caste down by misfortune and always ready to attempt new enterprises in almost any direction.” EçTz Òª œçoz Ò{ uNÿ - “ In the middle of the Nineteenth, the first Deputy Commissioner of the Balaghat District, Colonel Bloomfield encouraged the settlement of Baihar tehsil with Ponwars from the Wainganga Valley.About that time Lachman Pawar Naik established the first village on the Paraswara plateau. ” FÌ oºÒ œæÄçº ŒÌªîtç® ¤{Òº oÒuÌÁç ªõÿ ¢{ÿÁçz LĪ½ G‹ÒçõÿŒz FÌ qzÞ Nÿçz ‡çŒ Nÿy Qzoy ªõ uÄNÿuÌo uNÿ®ç @ F F F
  22. 22. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /19 œÄçºy ÌæËNÿçº LĪ½ ÌæËNwÿuo 1. uÆÆì ‹ª - TÀçªym EæYÁç ªõ œÄçº œuºÄçºçõ ªõ TçæÄ Nÿy œzÆçĺ tç®y LĪ½ Ä®çzÄwò ªuÒÁççEçõ Nÿy uŒTºçŒy ªõ ŸÌìuo Vº ªõ Òy NÿºçF| çoy sy@ Òçæ Ììućç®õ GœÁ磇 Ò{, ŸÌìuoTwÒ ªõ YNÿy NÿºçF| çoy Òø @ uÆÆì ‹ª Nzÿ oìºæo ¤çt ŸÌìuo Nÿq, uÆÆì Ä ªçoç Nÿy Ìç¢ÿÌ¢ÿçF| Ä Qzo Ìz bõ§¿Œ Nÿy ÁçNÿgy Nÿçb Nÿº ÁççNÿº ¢ÿçbNÿ Nzÿ Ì窌z Eçägy ºQy çoy Òø oçuNÿ §îo-uœÆçY Eçut Nÿç TwÒ-ŸÄzÆ EÄ»ò Òçz ç® @ EçTçªy œçæY utŒçõÿoNÿ œuºÄçº Œ EÆìò (ÌìoìNÿ) uËsuo ªõ ºÒoz Ò{, Eo: EçT‹oìNÿ FÌ NÿçÁççÄu‡ ªõ TwÒ-ŸÄzÆ Nÿº EÆìò Œ ÒçzŒz Nÿç ÌæNzÿo LĪ½ ®Ò LNÿ ŸNÿçº Ìz yÄ-æoì ÌæNÀÿªm ŸuoNÿçº Nÿy §y îÄËsç ªçŒ ÌNÿoz Ò{ @ uNÿÌy îuOÿ Nÿçz æTÁç §z Nÿº NÿçNÿF| œzäg Nÿy ÌçÁç ®ç ¤çºyNÿ ÁçNÿuäg®ç ªæTçF| çoy Ò{ @ G‹Òz NìÿbNÿº Yìm| ¤Œç®ç çoç Ò{ @ E‹® îuOÿ ûçºç Nìÿ©Òçº Nzÿ Vº Ìz ŒF| Nÿçzºy ªbNÿy (Òçægy) ¤ìÁççF| çoy Ò{ @ G̪õÿ o{®çº uNÿ®ç ÒíEç NÿçNÿF| Yìm| Ä Ÿªçm Ìz Áç gçÁçç çoç Ò{ @ Gœº ªbNÿy Nÿçz œçºçz (^Nÿmy) Ìz ^çæNÿ Nÿº ÁççÁç Nÿœägz Ìz ¤çæ‡ç çoç Ò{ @ GÌz NìæÿNîÿ, ÒÁty, YçÄÁç Nzÿ œçæY byNzÿ ÁçTçNÿº œçæÄ œägoz Ò{ Eç{º oz EçTy ÄçÁçz YìÁÒz œº Yäjç tzoz Ò{ @ NìÿZ ̪® Nÿy G¤çÁçy Ìz Nÿçäjç ¤Œ çoç Ò{ @ EXZç Nÿçäjç ¤ŒŒz œº G̪õÿ ªÒì®z Nÿy ºç¤ (ªyäey zÁçy) Zçzägoz Ò{ Eç{º EçTy Nÿçz YìÁÒz Nzÿ ¤çÒº Nÿº tzoz Ò{ @ Nÿçäjç e‹ägç ÒçzŒz œº GÌz Ìç¢ÿ ¤o|Œ ®ç ¤çbÁçy ªõÿ ªç Nÿº tzoz Ò{ @ NìÿZ ªuÒÁçç®õÿ uoÁÁçy NìÿbNÿº Tìäg uªÁççNÿº uoÁÁçy Nzÿ Áçhï ¤Œçoy Ò{ Eç{º ŸÌìuo (¤çºuoŒ¤çF|) ªuÒÁçç Nÿçz tçzŒçz ̪® œçæY utŒçõÿ oNÿ Nÿçäjç Eç{º uoÁÁçy Nzÿ Tºª Áçhï ut®z çoz Ò{ oçuNÿ ƺyº ªõÿ oçNÿo Eç®õ @ ÌìoNÿ NÿçÁç ªõ œuºÄçº Œçõ Nÿçz œîç-œçe Äu|o ºÒoy Ò{ @ ªzÒªçŒy ŒÄçy §y Äu|o ºÒoy Ò{ @ ®Ò NÿçÁç o§y ̪ç›o Òçzoç Ò{ ¤ ¤ æz Nÿç Œçº ^äg çoç Ò{ Eç{º GÌz ¤çÒº ªyŒ ªõ Tçäg ut®ç çoç Ò{ @ uÆÆìXY Nzÿ uœoç Nÿçz ZbyoNÿ tçjy-NÿubæT NÿºŒç Äu|o Òçzoç Òøÿ @ œuºÄçº Œ tzÄVº, ÄwætçČ Eçut œuÄÞ ËsÁç ˜Æ| ŒÒy Nÿº ÌNÿoz @ 2. Zby Nÿç tËoìº - ŒÄço uÆÆì Nÿç Œçº ^ägŒz Nzÿ ¤çt, QçÌNÿº ZbÄz utŒ ¢ÿçbNÿœº ºQy bõ§¿Œ Nÿy ÁçNÿgy Áçç ty çoy Ò{ @ ¤çt ªõ Ì©œîm| Vº Nÿy Ìç¢ÿ-Ì¢ÿçF|,Ìägç-ÌçºÄm osç u¤Ëoºçõ Nzÿ Yçtº, Qçzº Eçut ¤tÁçz çoz Ò{ @ ªçoç Eç{º ¤XYæz Nÿçz ŒÒÁçç ‡ìÁççNÿº, Nÿªºzÿ Nÿy Ìç¢ÿ- Ì¢ÿçF| Nÿy çoy Ò{ @ Yç{Nzÿ Nÿy Ìç¢ÿ-Ì¢ÿçF|, Ìägç ÌçºÄŒ Nÿº YìÁÒçõ Nÿçz œçzoç çoç Ò{ @ œìºçŒz uªcy Nzÿ œNÿçŒz Nzÿ ¤o|Œ oçzäg Nÿº Œ®z ¤o|Œçõ ªõ §çzŒ ¤Œoç Ò{ @ tzÄVº ªõ Yĺy Nÿy œîç Ä tyœ Ÿ[ÄÁçŒ uNÿ®ç çoç Ò{ @ oìÁçÌy ÄwætçČ Nÿçz Áç Yjç®ç çoç Ò{ @ ¤çÁçNÿ Nÿçz ªçoç Nÿy Tçzty ªõÿ u¤eç®ç çoç Ò{ @ E‹® ªuÒÁçç®õ ty®ç Ÿ[ÄuÁço Nÿº Eçºoy ÁçzNÿº Eçoy Ò{ @ ty®ç Nÿçz Nÿœgz Ìz ^çæNÿNÿº ºQç çoç Òø oçuNÿ çĺ œìºyoºÒ Goçºoz oNÿ uÆÆì Nÿy ty®z œº Œº Œ œägz @ ŒçF| uÆÆì Nzÿ u̺ Nzÿ ¤çÁç uŒNÿçÁçoç Ò{ (çĺ) Eç{º GŒ ¤çÁççõÿ Nÿçz ¤ìEç ®ç ¤ÒŒz EœŒz œÁÁçì ªõ ªç Nÿºoy Ò{ @ ¤çÁç ^zÁçŒzÄçÁçy ªuÒÁççEçõÿ Nÿçz Œ®z ÄËÞ Ä tçŒ-tuqmç Ìz œìºËNwÿo uNÿ®ç çoç Ò{ @ tçty/ ¤ìEç ®ç ŒŒætz uÆÆì ®ut ¤çÁçNÿ Ò{ oçz Nÿºtçzºç (Nÿªºtçzºç) ¤çæ‡oy Ò{ ®ç ®ut ¤çuÁçNÿç Ò{ oçz GÌNzÿ œçæÄ NìÿNîÿ Ìz ºzQçæuNÿo Nÿºoy Ò{ @ FÌ utŒ ¤ìEç, ¤ÒŒz, ÌÌìºçÁç Nzÿ uºËoztçº Ä EœŒz NìÿÁçyŒ ÁççzTçõÿ Nÿçz EçªæuÞo uNÿ®ç çoç Ò{ @ Äz LNÿ LNÿ Nÿº uÆÆì Nÿçz byNÿç ÁçTçNÿº GœÒçº §õb Nÿºoz Òø @ §çzŒ ut®ç çoç Ò{ @ uNÿ‹oì ªçªç Nzÿ uÁç®z ®Ò ̪çºçzÒ Äu|o Òçzoç Òø @ FÌ utŒ Nzÿ ¤ÿçt œuºÄçº Œ ¤çÒºy îçÄÌçu®Nÿ Nÿç®| NÿºŒç Ÿçº©§ Nÿºoz Ò{ @ 3. ¤çºÌç ̪çºçzÒ - ¤çÁçNÿ ÌÄç ªuҌz Nÿy Eç®ì Nÿç ÒçzŒz œº ¤çºÌç ̪çºçzÒ Eç®çzuo uNÿ®ç çoç Ò{ @ ^ìÁçç Ìç-‡ç Nÿº Œºª Eç̌ œº ¤çÁçNÿ Nÿçz ÌìÁçç®ç çoç Ò{ @ LNÿ Òçs Ìz ^ìÁçz Nÿçz uÒÁçç®ç çoç Ò{ Eç{º 25 26 2
  23. 23. œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ / œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /œÄçºy rçŒtyœ /20 tì̺z Ìz ªyey TzÒîæ Nÿy uªÌº (VìTºy) Zçzägy çoy Ò{, u‹Òz ¤ æz ¤ägz YçåÄXY Ìz YìŒ-YìŒ Nÿº Qçoz Òøÿ@ ¤çt ªõ ¤çÁçNÿ Nÿç ŒçªNÿºm uÄu‡ Ì©œ‘ç Òçzoç Ò{ @ ¤ z Nÿçz ªzÒªçŒ Œ®z-Œ®z Nÿœägz Eç{º uQÁçç{Œçõ Nÿç GœÒçº tzoz Ò{ @XY ¤ z Nÿy ªçå Œ®z ÄËÞ œuº‡çŒ Nÿº Ì窌z Nzÿ EçæTŒ ªõÿ EçNÿºXYæ Qägy Òçzoy Òø @ Vº Nÿy ¤ììT| ªuÒÁçç GÌ Nzÿ u̺ œº Áç Ìz §ºç Áççzbç ºQoy Ò{ @ ªuÒÁçç®õÿ GÌNzÿ ªçsz œº byNÿç ÁçTçNÿº œçæÄ œägoy Ò{ @ GÌz œçŒ Nzÿ ¤yägz uQÁçç®z çoz Ò{ Eç{º Næÿ‡z œº ÒuÌ®çå ºQoy Ò{ @ ¤çt ªõÿ ªçoç Áççzbz Nzÿ œçŒy Ìz EçæTŒ uÌæYoy Ò{, ÒuÌ®çå Ìz uªcy Qçztoy Ò{ @ ®Ò ºËª YNÿy Nzÿ ¤çt Äu|o TwÒ Nÿç®| - {Ìz œçŒy §ºŒç, Qzoçõÿ ªõ Nÿçª NÿºŒç Eçut Eç Ìz Ÿçº©§ NÿºŒz Nÿy Eçzº ÌæNzÿo ÿNÿºoy Òø @ ¤çt ªõ œÁççÆ Nzÿ 1ÿ2 œðz œçŒy Ìz Ìç¢ÿ ‡çzNÿº GŒ ªõ oçç œNÿç®ç QçŒç-œNÿÄçŒ-Qyº Œ{Äzù Nzÿ »œ ªõ œºçzÌç çoç Ò{ @ LNÿ œºçzÌç uªcy Qçztz Òì®z ËsÁç œº ºQç çoç Ò{ çz ÌæNzÿo Nÿºoç Ò{ uNÿ ªçoç E¤ uŒ®uªo ¿œ Ìz QçŒç ¤Œç ÌNÿoy Ò{ @ ¤çNÿy 11 œºçzÌz tçF| EœŒz œÁÁççõ ªõ ^çåNÿNÿº Áçz çoy Ò{ @ FÌ EÄ̺ œº tç®y Nÿçz ŒF| Ìçägy - YçzÁçy œÒŒçF| çoy Ò{ @ TÀçuªmçõ Nÿçz §çzŒ Nÿºç®ç çoç Ò{ @ 4. uÆÆì Qyº YbçF| Nÿç®|NÀÿª - Ÿsª tyœçÄÁçy Nzÿ EÄ̺ œº - ÁçߪyœîŒ Nzÿ utŒ ÁçߪytzÄy œîŒ ̪çu›o œÅYço ªçoç ûçºç ŒÄuÆÆì Nÿçz EœŒy Tçzt ªõÿ œNÿägNÿº YçÄÁç Nÿy Qyº tzÄVº ªõ ®ç EçæTŒ ªõ ¤wætçČ Nzÿ Ì窌z YbçŒz Nÿy Ÿsç Ò{ @ ¤çÁçNÿ/¤çuÁçNÿç Nÿçz Œ®z ÄËÞ œÒŒç®z çoz Òø @ 5. tçäjy uŒNÿçÁçŒz Nÿy Ÿsç - ÁçägNÿz Nÿy tçäjy ¢ìÿboz Òy ®ìÄç ®ç uNÿÆçzº EÄËsç ªõ œÒæìYç ̪^ç çoç Ò{ @ Ÿsª tçäjy uŒNÿçÁçŒz Òzoì ̪çºçzÒ Eç®çzŒ Nÿy œÄçºçõ ªõ Ÿsç YÁçy Eç ºÒy Ò{ @ ¤ÒŒz, ¤ìEç, §çu§®çå Eçut ªuÒÁçç®õÿ ÁçägNzÿ Nÿçz ÒÁty ÁçTçoy Ò{ @ GÌz Œ®z ÄËÞçõ Nÿç EÒzº uNÿ®ç çoçÒ{@®ìÄNÿYç{NÿœºEç̌TÀҌNÿºoçÒ{Eç{ºŒçF|GÌNÿytçäjy Goçºoç Ò{ @ ¤ìEç ®ç ¤ÒŒz ¤çÁççõ Nÿçz EœŒz œÁÁçì ªõ ^zÁçoy Ò{ @ ¤çt ªõ ŒçF| ®ìÄNÿ Nÿçz ŒÒÁççoç Ò{ @ œÒŒŒz Òzoì Œ®ç œçzÆçNÿ GÌz ¤ìEç ®ç ¤ÒŒ §õb Nÿºoy Òø@ u¢ÿº ®ìÄNÿ œçb Nzÿ œçæÄ œäg Nÿº Eç̌ TÀҌ Nÿºoç Ò{ @ GÌz ªçsz œº uoÁçNÿ-NìÿªNîÿª ÁçTçNÿº, œçæÄ œägNÿº ¤ìEç ®ç ¤ÒŒ GÌNzÿ Eçõìº ªõ œçŒ, Œçuº®Áç Eç{º Ììœçºy ºQoy Òø @ ªuÒÁççLæ œ{Ìz tzNÿº œçæÄ œägoy Òø @ FÌNzÿ ¤çt YŒz Nÿy tçÁç, TzÒæî Nÿy VìVºy Eç{º Ʋÿº uªÁççNÿº GÌNÿy ŸÌçt ̧y GœuËso ŒÌªìtç® Nÿçz uÄouºo Nÿy çoy Ò{ @ FÌ EÄ̺ œº ¤çÁç ^zÁçŒz ÄçÁçy ªuÒÁççEçõ Nÿçz ÄËÞçõ Nÿç GœÒçº Eç{º ªzÒªçŒ, VºŒ Eçut Nÿçz §çzŒ Nÿºç®ç çoç Ò{ @ 6. Tì¿ tyqç - œÄçºçõ ªõ ®Ò œº©œºç œyäjy-tº-œyäjy YÁçy Eç ºÒy Ò{@ FÁççÒç¤çt ®ç NÿçÆy Ìz œæugo EçŒz œº ŒÄ®ìÄNÿçõ Nÿçz uÄu‡Äo tyqç ty çoy Òø @ œæugo Œ EçŒzœº ®Ò uÄu‡ ËsçŒy® ¤ÀçÖm, TçzÌçF|, ¤{ºçTy ®ç §To ûçºç Ì©œ‘ç NÿºçF| çoy Ò{ @ Æì§ uous tzQNÿº ®Ò Nÿç®|NÀÿª ÿuNÿ®ç çoç Ò{ @ Vº Nÿy Ìç¢ÿÌ¢ÿçF|, Ìägç-ÌçºÄŒ Nÿº Vº ªõ LNÿ ËsçŒ œº Yç{Nÿ gçÁçNÿº œyäjç ®ç œçb ºQç çoç Ò{ @ ®ìÄNÿ/®ìÄoy ŒÒç-‡çzNÿº Eç̌ TÀҌ Nÿºoz Òø @ Ÿsª Tì» Nzÿ Yºm ˜Æ| Nÿº GÌNzÿ u̺ œº Nÿçzºy ‡çzoy ®ç tìœcç ºQç çoç Ò{, G‹Òz uoÁçNÿ ÁçTçNÿº œçæÄ œägz çoz Òø @ Tì» Ÿsª ®ìÄNÿ/ ®ìÄoy œº Áç uZgNÿNÿº œuÄÞyNÿºm, Áç YzÁçz/YzÁçy Nzÿ ÒszÁçy ªõÿ §ºNÿº œyŒz Nÿç uŒtz|Æ Nÿº EçYªŒ osç uÆQç (Yçzub) Nÿçz Áç Ìz TyÁçç Nÿº Nÿ yXY Tçæe ¤ç懌z NÿÒoç Ò{ Eç{º ªæÞçzœYçº Nÿºoç Ò{@ FÌz uÆQç ÄætŒ NÿÒoz Ò{ @ FÌ Ìª® oyŒ ªæÞ G çuºo uNÿ®z çoz Òøÿ -XY E) œuÄÞyNÿºm - Eçzª½ EœuÄÞ: œuÄÞçz Äç ÌÄç|ÄËsçæ ToçzDuœ Äç @ ¤) EçYªŒ - Eçzª½ EªwoçzœËoºmªuÌ ËÄçÒç @ Nÿ) uÆQç ÄætŒ - Eçzª½ uYüîuœum ªÒçªç®z utî oz: ̪u‹Äoz @ uoÉe tzuÄ uÆQç ª†®z ozçzÄwuò Nìÿ»ÉÄ ªzÿ @@ ¤çt ªõ Tì» EœŒz uÆÉ® Nzÿ NÿçŒÿ ªõ LNÿ ªæÞ ¢ìÿNÿoçÿ Ò{ -<<‡yªuÒ u‡>> ®ç <<Eçzª½ §î§î|Ä:ËÄ: oË®uÄoìÄ|ºzl®æ §Tçz|tzÄË® ‡yªuÒ u‡®çz ®çzŒ: ŸYçzt®ço ®ç Eçzª½ Œªçz uÆÄç®: ®ç Eçzª½ Œªçz ÄçÌìtzÄç® Eçut @>> Eæo ªõ Tì¿ uÆÉ®çõ Ìz NÿçzF| §y LNÿ ªŒœæÌt ÄËoî ®ç Eçto n®çT NÿºŒz Nÿç ÄYŒ Áçzoç Ò{ @ 27 28

×