Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Lecture 5 abii

748 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Lecture 5 abii

  1. 1. 1 Åðºíõèé õèìèéí ëåêö¿¿ä ÀÒÎÌÛÍ ÝËÅÊÒÐÎÍÒ Á¯ÒÝÖ. ÕÈÌÈÉÍ ÒÎÃÒÎËÖÎÎÍÛ ØÈÍÆ ×ÀÍÀÐ ¯ÅËÝÕ ÄÀÂÒÀÃÄÀÕ Ç¯É ÒÎÃÒÎË Ëåêö ¹5 1. Атомын орбиталын энерги ба химийн элементийн атомын электронт бүтэц 2Õèìèéí ýëåìåíòèéí ýëåêòðîíò бүтэц ба ¿åëýõ ñèñòåì. Үåëýí äàâòàãäàõ ç¿é òîãòîë 3. Õèìèéí ýëåìåíò¿¿äèéã àíãèëàõ îðîëäëîãóóä, ¿åëýõ ñèñòåì, ¿åëýõ õóóëü
  2. 2. 2 Àòîì áîëîí àëèâàà òîãòîëöîîíû ýíåðãèéã ñºðºã (õàñàõ), ò¿¿íèéã ýâäýõ ýíåðãè (ãàäààä õ¿÷) -èéã íýìýõ óòãàòàéгаар àâäàã òóë èë¿¿ òîãòâîðòîé îðøèõ îðáèòàëûí ýíåðãè èë¿¿ ñºðºã óòãàòàé (áàãà ýíåðãèòýé) áàéíà. Аòîìûí òîãòîëöîîí äàõü цөм ба электроны èë¿¿ õ¿÷òýé òàòàëöàë îðáèòàëûí ýíåðãèéã áàãàсган òîãòâîðòîé áîëãîíî Àòîìûí îðáèòàëûí ýíåðãè òîãòîëöîîíä áîëîõ äàðààõ õàðèëöàí ¿éë÷ëýëýýñ õàìààðíà 1. Öºìèéí öýíýã èõ áîë öºì-ýëåêòðîíû òàòàëöàëûí íºëººãººð îðáèòàëûí ýíåðãè áàãà болсон áàéíà. E (He+, 1s) = -5250 êÆ/ìîëü, E (H, 1s) = -1311 êÆ/ìîëü 2. Íýã îðáèòàë äàõü ýëåêòðîíû òîî íýìýãäýõýä ýëåêòðîí-ýëåêòðîíû ò¿ëõýëöëèéí íºëººãººð îðáèòàëûí ýíåðãè ºñíº. E (He+, 1s) = -5250 êÆ/ìîëü, E (Hå, 1s) = -2372 êÆ/ìîëü 3. Ýëåêòðîíû õàëõëàõ ¿éë÷ëýëèéí íºëººãººð îðáèòàëûí ýíåðãè ºñíº E (H, 1s) = -1311 êÆ/ìîëü, E (Li, 2s) = -520 êÆ/ìîëü .
  3. 3. 4. Îðáòàëûí ýíåðãèä ¿ç¿¿ëýõ îðáèòàëûí õýëáýð (l - ûí óòãà) áà íýâòðýëèéí íºëºº: Ýíåðãèéí үндсэн ò¿âøèí (гол квантын тоо) èæèë 2s îðáèòàë áºìáºðöºã, 2p îðáèòàë ãàíòèë õýëáýðòýé áàéäãààñ 2s ýëåêòðîíû öºìººñ àëñëàãäàõ äóíäà÷ õýìæýý 2p îðáèòàëààñ èõ áàéäàã. Ãýâ÷ 2s îðáèòàëûí ìàãàäëàëûí ðàäèàë тархалтын áàãàõàí õýñýã öºì人 èë¿¿ îéðõîí îðøäîã ªºðººð õýëáýë 2s ýëåêòðîí òîäîðõîé õóãàöààíä öºì人 èë¿¿ îéðòîõ áîëîìæòîé áàéíà. ¯¿íèéã îðáèòàëûí íýâ÷èëò ãýíý 3 Дотоод электорны àëõëàõ ¿éë÷ëýëийн нөлөөгөөр öºìèéí áîäèò öýíýãýýñ áàãà öýíýã ãàäààä äàâõðààíû ýëåêòðîíä ¿éë÷èëäýã. Ãàäààä äàâõðààíû îðáèòàëä èëðýõ цөмийн öýíýãèéã èëðýõ¿é öýíýã ãýíý. 1s îðáèòàëûí ýíåðãè 2s îðáèòàëààñ ýðñ ÿëãààòàé áàéäàã íü ãîë êâàíòûí òîîгоор илэрхийлэгдэх энергийн ÿëãàà áîëîí ýëêòðîíû õàëõëàõ ¿éë÷ëýëээс хамаардаг байна. Ýíåðãèéí äýä ò¿âøèíèé ìàãàäëàëûí ðàäèàë òàðõàëò Îðáèòàëûí õýëáýð ä¿ðñ áà орбиталын íýâчилтèéí õàìòàðñàí ¿éë÷ëýëýýð ýíåðãèéí үндсэн ò¿âøèí ýíåðãèéí äýä ò¿âøèíä çàäàðíà n = 2 гэсэн эергийн үндсэн түвшин 2s ба 2p гэсэн энергийн дэд түвшинд задарсан байна.
  4. 4. Íýãýí ижил гол квантын тоо болон îðáèòàë êâàíòûí òîîãîîð òîäîðõîéëîãäîõ, çºâõºí ñîðоíçîí êâàíòûí òîîãîîð ÿëãààòàé îðáèòàëóóäûã ижил энергитэй буюу ìºõººãäñºí îðáèòàë ãýíý. n=2 ¿åä, 2px (n+l=2+1 = 3) = 2py (n+l=2+1 = 3) = 2pz (n+l=2+1 = 3), n=3 ¿åä, 3px (n+l=3+1= 4) = 3py (n+l=3+1 = 4) = 3pz (n+l=3+1 = 4) Àòîìûí îðáèòàëä ýëåêòðîí õýðõýí дүүргэгдсэнийг õàðóóëñàí òýìäýãëýýã àòîìûí ýëåêòðîíò á¿òöèéí òîìü¸î ãýíý. Ãîë êâàíòûí òîîã àðàá òîîãîîð, îðáèòàë êâàíòûí òîîã ëàòèí ¿ñãýýð, соронзон квантын тоог îðáèòàë êâàíòûí òîîíû áàðóóí доод òàëä координатыг тэмдэглэсэн үсгээр, ýëåêòðîíû òîîã îðáèòàë êâàíòûí òîîíû áàðóóí äýýä òàëä àðàá òîîãîîð тус тус òýìäýãëýíý. 4 2 22 22 22 2x y z s p p p
  5. 5. Энергийн өсөх дараалал, Паулийн хоригийн зарчим, Хундын ä¿ðìèéí äàãóó áºãëºãäñºí àòîìûí ýëåêòðîíò á¿òöèéã атомын ¿íäñýí òºëºâ ãýíý. Тухайн атомын үндсэн төлөвөөс бóñàä боломжит ýëåêòðîíò á¿òöèéã атомын ºäººãäñºí òºëºâ ãýíý. 5 1 2 2 1 2 12 0x z s p p p 1 2 2 1 2 12 1x z s p p p E 2p 2s 1s ¿íäñýí òºëºâ ºäººãäñºí òºëºâ n ä¿ãýýð ýíåðãèéí ò¿âøèí äýõ орбиталын тоо n2 -тай тэнцүү, ýëåêòðîíû òîî 2n2 -ààñ õýòðýõã¿é áàéíà. ýíåðãèéí нэг äýä түвшин дэх орбиталын тоо (2l+1) –тай тэнцүү, ýëåêòðîíû òîî 2(2l+1) -ýýñ õýòðýõã¿é áàéíà
  6. 6. Õèìèéí ýëåìåíòèéí ýëåêòðîíò бүтэц áà ¿åëýõ ñèñòåì · Ýëåìåíòèéí äýñ äóãààð öºìèéí öýíýã, ýëåêòðîíû òîîòîé òýíö¿¿. · ¯åèéí äóãààð ýëåêòðîíò äàâõðààíû òîîòîé òýíö¿¿. · Á¿ëãèéí äóãààð íü s, p ýëåìåíòèéí õóâüä ãàäààä äàâõðààíû s áîëîí p îðáèòàë äýýðõ ýëåêòðîíû òîîíû íèéëáýðтэй , d ýëåìåíòèéí õóâüä ãàäààä äàâõðààíû s, ãàäíààñàà õî¸ð äàõ äàâõðààíû d îðáèòàë äýýðõ ýëåêòðîíû òîîíû íèéëáýðòýé òýíö¿¿. · Íýã äýä á¿ëýãò îðøèæ áàéãàà ýëåìåíòèéí ýëåêòðîíò áàéãóóëàìæ òºñººòýé áàéíà.
  7. 7. Àòîìûí ðàäèóñ · ¯íýìëýõ¿é ðàäèóñ ãýñýí îéëãîëò áàéäàãã¿é - ýëåêòðîíû äîëèîëîã òºðõ, ýëåêòðîíû îðøèõ ìàãàäëàëòàé õîëáîîòîé · Атомын ðàäèóñ (орбиталын илрэхүй радиус ) - ãàäààä äàâõðààíû ýëåêòðîíû îðøèí áàéõ ìàãàäëàëûí õàìãèéí èõ ðàäèóñûí õîëáîãäîë · Ковалент радиус- äàí áîäèñûí ìîëåêóë äàõ öºì¿¿äèéí õîîðîíäîõ çàéíû õàãàñ · Èîíû ðàäèóñ - àíèîí, êàòèîíû ðàäèóñ
  8. 8. Àòîìûí ðàäèóñûã õýìæèõ íýãæ · Àíãåñòðóì 1À0 =10-8 ì · Íàíîìåòð 1íì=10-9 ì · Ïèêîìåòð 1ïì=10-12 ì Атомын ðàäèóñ Ионы ðàäèóñ Ковалент ðàäèóñ
  9. 9. 9 Íýã áà õî¸ðäóãààð ¿åèéí ýëåìåíòèéí àòîìûí ¿íäñýí òºëºâ äýõ ýëåêòðîíò á¿òýö 1 ¿ å 2 ¿ å 1 A ( 1 ) 8 A ( 1 8 ) 2 A ( 2 ) 3 A ( 1 3 ) 4 A ( 1 4 ) 5 A ( 1 5 ) 6 A ( 1 6 ) 7 A ( 1 7 ) 1 1 H s 3 1 L i s 1 4 1 B e s s 2 2 2 5 1 B s s p 2 2 1 2 2 6 1 C s s p 2 2 2 2 2 7 1 N s s p 2 2 3 2 2 8 1 O s s p 2 2 4 2 2 9 1 F s s p 2 2 5 2 2 2 1 H e s 2 1 0 1 N e s s p 2 2 6 2 2
  10. 10. Ãóðàâäóãààð ¿åèéí ýëåìåíòèéí атомын ¿íäñýí òºëºâ äýõ ýëåêòðîíò 10 á¿òýö
  11. 11. 11 ĺðºâä¿ãýýð ¿åèéí ýëåìåíòèéí атомын үндсэн төлөв дэх ýëåêòðîíò á¿òýö
  12. 12. Õèìèéí ýëåìåíòèéí ýëåêòðîíò áàéãóóëàìæ 1H 1s1 2He 1s2 3Li ...2s1 4Be ...2s2 11Na ...3s1 12Mg ...3s2 19K …4s1 20Ca …4s2 37Rb …5s1 38Sr …5s2 Cs …6s1 s ýëåìåíò Òóõàéí ýëåìåíòèéí àòîìûí ãàäààä ýëåêòðîí äàâõðààíû s -îðáèòàëä õàìãèé ñ¿¿ë÷èéí ýëåêòðîí ä¿¿ðãýãäýæ áàéâàë s ýëåìåíò ãýõ бөгөөд ns1 - 2 ãýñýí åðºíõèé ýëåêòðîíò á¿òýöòýé áàéíà.
  13. 13. 13 • 5B ...2s22p1, 6C ... 2s22p2 • 7N ...2s22p3, 8O ...2s22p4 • 9F ...2s22p5, 10Ne ...2s22p6 • 13Al …3s23p1, 14Si …3s23p2 • 15P …3s23p3, 16S …3s23p4 • 17Cl …3s23p5, 18Ar ...3s23p6 • 31Ga ... 4s24p1, 32Ge ...4s24p2 • 33As …3d104p3, 34Se … 4s24p4 • 35Br …4s24p5, 36Kr ... 4s24p6 • 49In . . .5s25p1, 50Sn .. 5s25p2 • 51Sb …5s25p3, 52Te …5s25p4 P - ýë åìåíò Àòîìûí ãàäààä ýëåêòðîí äàâõðààíû nð îðáèòàëä õàìãèé ñ¿¿ë÷èéí эëåêòðîí ä¿¿ðãýãääýã, ns2 np1 - 6 ãýñýí еðºíõèé ýëåêòðîíò á¿òýцòýé элементийг р – элемент гэнэ.
  14. 14. • Sc ..4s23d1, Ti ..4s23d2 2122• V ..4s23d3, Cr ..4s13d5 Àòîìûí îðáèòàë ýëåêòðîíîîð 2324• Mn..4s23d5, Fe ..4s23d6 áºãëºãäºõ ä¿ðìèéí äàãóó 2526d –ýëåìåíòèéí ýëåêòðîíóóä • Co ..4s23d7, Ni ..4s23d8 2728ãàäààä áîëîí ãàäíààñàà • Cu ..4s13d10, Zn ..4s23d10 2930õî¸ðäîõ ýëåêòðîí äàâõðààíû • Y ..5s24d1, Zr ..5s24d2 ns áà (n-1)d îðáèòàëûã ä¿¿ðãýí 3940• Nb ..5s24d3, Mo ..5s14d5 (n-1)d1-10 ns2 np0 ãýñýí åðºíõèé 4142ýëåêòðîíò • Tc ..5s24d5, Ru ..5s24d6 4344á¿òöèéã ¿¿ñãýíý. • Rh ..5s24d7, Pd ..5s24d8 4546• Ag ..5s14d10, Cd ..5s24d10 474814 d - ýë åìåíò
  15. 15. Õèìèéí ýëåìåíòèéí ýëåêòðîíò áàéãóóëàìæ 59Pr .. 6s24f3 60Nd .. 6s24f4 61Pm .. 6s24f5 62Sm .. 6s24f6 63Eu .. 6s24f7 65Tb .. 6s24f9 70Yb .. 6s24f14 94Pu .. 7s25f6 95Am .. 7s25f7 98Cf .. 7s25f10 102No .. 7s25f14 f - ýë åìåíò Àòîìûí îðáèòàë ýëåêòðîíîîð áºãëºãäºõ ä¿ðìèéí äàãóó ãàäààä ýëåêòðîí äàâõðààíû ns ãàäíààñàà õî¸ðäîõ äàâõðààíû (n-1)d áîëîí ãàäíààñàà ãóðàâäàõ ýëåêòðîí äàâõðààíû (n-2)f îðáèòàë ýëåêòðîíîîð ä¿¿ðãýãäýí (n-1)d1-10(n-2)f1-14 ns2 np0 ãýñýí åðºíõèé ýëåêòðîíò á¿òýö ¿¿ñãýæ áàéâàë f –ýëåìåíò ãýíý.
  16. 16. Ñîðîíçîí ÷àíàð Äèàñîðîíçîí øèíæ ÷àíàðòàé áîäèñ: • Ñîðîíçîí îðíû õ¿÷íèé øóãàìûã áàãàñãàíà. ª.õ. Ñîðîíçîíä òàòàãäàõã¿é. • Á¿õ ýëåêòðîí íü õîñîëñîí áàéíà. Ïàðàñîðîíçîí øèíæ ÷àíàðòàé áîäèñ: • Ñîðîíçîí îðíû õ¿÷íèé øóãàìûã èõýñãýíý. ª.õ. Ñîðîíçîíä òàòàãäàíà. • Õîñëîîã¿é ýëåêòðîíòîé áàéíà.
  17. 17. Эëåìåò¿¿äèéí òºñò øèíæ ÷àíàð òýäãýýðèéí àòîìûí òºñò ýëåêòðîíò 17 á¿òýöòýé õîëáîîòîé áàéíà. Ýíý ç¿é òîãòîë íü химийн элементийн шинж чанар ¿åëýõ өөрчлөгдөх тухай Д.И.Менделеевын дэвшүүлсэн “Äàí áîäèñ áîëîí õèìèéí ýëåìåíòèéí ¿¿ñãýõ íýãäë¿¿äèéí бүтэц, øèíæ ÷àíàð ýëåìåíòèéí àòîìûí öºìèéí öýíýãèéí ºñºõ äàðààëëûí äàãóó ¿åëýí äàâòàãäàíà” гэсэн õóóëèéн áîäèò èëðýë áîëæ áàéäàã. Ä.È.Ìåíäåëååâûí óðüä÷èëàí õýëñýí “¯åëýõ õóóëü çàäðàí óíàõ àþóë èðýýä¿éä òóëãàðàõã¿é, õàðèí äàâõàðëàí ñ¿íäýðëýæ, óëàì õºãæèí áàÿæèõ áîëíî” ãýñýí ç¿é òîãòëûí äàãóó õèìèéí ýëåìåíò, òýäãýýðèéí íýãäëèéí øèíæ ÷àíàðûí òóõàé ìýäëýã óëàì á¿ð áàÿæèí, òîäîðõîé ç¿é òîãòëûí õ¿ðýýíä öýãöýðñýýð áàéíà
  18. 18. Бодисын шинж чанарын үелэн давтагдах зүй тогтол нь элементийн атом, цөмийн түвшинд илрэх шинж чанарын үелэн давтагдах зүй тогтолтой салшгүй холбоотой, өвөрмөц, шавхагдашгүй судалгааны обьект байдаг. 18 • Õèìèéí ýëåìåíòèéí ôèçèê, õèìèéí øèíæ ÷àíàð òýäãýýðèéí àòîìûí ýëåêòðîíò á¿òöýýñ õàìààðíà. • Эëåìåíòèéí ¿íäñýí øèíæ áîëîõ àòîìûí õýìæýýс (ðàçìåð), èîíæèëòûí ýíåðãè, ýëåêòðîí íýãä¿¿ëýí ÷àäâàð нь àòîìûí ýëåêòðîíò á¿òöýýñ õàìààðàí ¿åëýõ õ¿ñíýãòèéí ¿å áà á¿ëãèéí äàãóó òîäîðõîé ç¿é òîãòëîî𠺺ð÷ëºãäºíº.
  19. 19. Íýã ¿åèéí ýëåìåíòèéí õóâüä, àòîìûí îðáèòàëûí ðàäèóñ ø¿ëòèéí ìåòàëлä õàìãèéí èõ áàéñàíàà èíåðòèéí õèéä õàìãèéí áàãà áîëох áóóðàëòûí ерөнхий ç¿é òîãòîë ¿åëýí äàâòàãäàíà Дөрөвдүгээр үеийн элементүүдээс эхлэн аòîìûí ðàäèóñûí áóóðàëò á¿ðèéí òºãñãºëä, øèëæèòòèéí металлын àòîìûí ðàäèóñûí àâ÷èëòòàé õîлáîîòîé ¿åëэсэн ººð÷ëºлтүүд èëýðдэг 19
  20. 20. Àòîìûí ðàäèóñ, ïì 300 250 200 150 100 50 0 Li Na K Rb Cs Fr H F Cl Br I 1 11 21 31 41 51 61 71 81 91
  21. 21. Àòîìûí ðàäèóñûí ººð÷ëºãäºõ ç¿é òîãòîë · ¯åèéí õîéíîîñ óðàãøëàõàä èõýñíý. · Á¿ëãèéí äàãóó äýýðýýñ äîîøëîõîä èõýñíý.
  22. 22. Èîí÷ëîëûí ýíåðãè, ýëåêòðîíä òºðºëñëèéí àæèë, öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàð Èîí÷ëîëûí ýíåðãè A0 -1e- = A+, I1 A+ -1e- = A++, I2 A++ -1e- = A+++ I3 I1< I2 < I3. . . <In Ýëåêòðîíä òºðºëñºëèéí àæèë Õýìæèõ íýãæ: · êÆ/ìîëü A0 + 1e- = A-, F1 A- + 1e- = A--, F2 A-- + 1e- = A---, F3 F1 < F2 < F3 . . . <Fn Öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàð: c=1/2×(I+F) Õàðüöàíãóé öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàð: c=cýëå/cLi Ýëåìåíòèéí èîíæèëòûí ýíåðãè áà ýëåêòðîí íýãä¿¿ëýõ ÷àäâàðûí íèéëáýðèéí õàãàñыг Ìèëëèêåíû õóâààðèéí öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàð (ö.ñ.÷.) гэнэ. êÆ/ìîëü íýãæòýé Литийн öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàðûã 1 ãýæ ¿çýí ò¿¿íòýé õàðüöóóëñàí õýìæèãäýõ¿¿íийг Ïîëëèíãûí õóâààðèéí öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàð (ö.ñ.÷.) гэнэ. Нýãæã¿é
  23. 23. 23
  24. 24. Õàðüöàíãóé öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàð 4.5 4 3.5 3 2.5 2 1.5 1 0.5 0 H F Li Na Cl Br I At K Rb Cs Fr 1 11 21 31 41 51 61 71 81 91
  25. 25. Öàõèëãààí ñºðºã ÷àíàðûí ººð÷ëºãäºõ ç¿é òîãòîë · ¯åèéí äàãóó ºìíººñ õîéøëîõîä èõýñíý. · Á¿ëãèéí äàãóó äîîðîîñ äýýøëýõýä èõýñíý.
  26. 26. 26 Íýãä¿ãýýð èîí÷ëîëûí ýíåðãè
  27. 27. Íýãä¿ãýýð èîí÷ëîëûí ýíåðãè, êÆ/ìîë 2500 2000 1500 1000 500 0 He Ne Ar Kr Xe Rn Li Na K Rb Cs Fr 1 11 21 31 41 51 61 71 81 91 101
  28. 28. Èîí÷ëîëûí ýíåðãèéí ººð÷ëºãäºõ ç¿é òîãòîë · ¯åèéí äàãóó ºìíººñ õîéøëîõîä èõýñíý. · Á¿ëãèéí äàãóó äîîðîîñ äýýøëýõýä èõýñíý.
  29. 29. s, p ýëåìåíòèéí 1-ð èîí÷ëîëûí ýíåðãè ýëåêòðîíò áàéãóóëàìæààñ õàìààðàõ íü 2500 2000 1500 1000 500 0 He 1s2 Ne 1s2 2s2 2p6 Ar . . .3s2 3p6 Kr . . . 4s2 4p6 Xe . . . 5s2 5p6 Rn . . . 6s2 6p6 N 2p3 P3p3 As 4p3 2p4 Be 2s2 Sb. 5p3 Mg . . . 3s2 Ca . . . 4s2 Sr . . . 5s2 Ba . . . 6s2 Ra . . . 2p1 Li Na K Rb Cs Fr 7s2 1 11 31 51 81
  30. 30. 30 • Үеийн дагуу элементийн шинж чанар үелэн давтагдахыг дотоод үелэх шинж чанар гэнэ. • Бүлгийн дагуу элементийн шинж чанар үелэн давтагдахыг давтан үелэх шинж чанар гэнэ.
  31. 31. d, f ýëåìåíòèéí 1-ð èîí÷ëîëûí ýíåðãè ýëåêòðîíò áàéãóóëàìæààñ õàìààðàõ íü 1100 1000 900 800 700 600 500 400 Zn . . 4s2 3d10 Cd . . 5s2 4d10 Hg . . 6s2 4f145d10 21 26 39 44 57 62 67 72 77
  32. 32. ¯íäñýí áà õàæóóãèéí äýä á¿ëãèéí äàãóó 1-ð èîí÷ëîëûí ýíåðãè ººð÷ëºãäºõ ç¿é òîãòîë 2500 2000 1500 1000 500 0 He Ar Ne Kr Xe Rn N Li Na P As Zn Cd Hg Au Sb Bi Cu Ag K Rb Cs Fr 1 11 21 31 41 51 61 71 81 91 101
  33. 33. 33 Химийн элементийн урт үет үелэх хүснэгт A.Үедэх хүснэгт дэх элементийн байрлах дараалал B.Â. Ýëåêòðîíîîð ä¿¿ðãýãäýõ õàìãèéí ºíäºð ýíåðãèòýé äýä ò¿âøí¿¿äèéí øèëæèëò ìåòàëë áèø ýëåìåíò Àòîìûí ðàäèóñ õàðüöàíãóé бага, èîíæèëòûí ýíåðãè áîëîí ýëåêòðîí íýãä¿¿ëýõ чàäâàð их, âàëåíòûí ýëåêòðîíû òîî олон áîëîâч âаëåíòûí îðáèòàëûí òîî цөөн байх шинж бүхий атомаас тогтсон ýëåìåíòүүд. ìåòàëë ýëåìåíò Àòîìûí ðàäèóñ õàðüöàíãóé èõ, èîíæèëòûí ýíåðãè áîëîí ýëåêòðîí íýãä¿¿ëýõ чàäâàð áàãà, âàëåíòûí ýëåêòðîíû òîî öººí áîëîâч âаëåíòûí îðáèòàëûí òîî îëîí байх шинж бүхий атомаас тогтсон ýëåìåíòүүд. металл төст элемент металл ба металл биш элементийн аль алины шинж чанарыг хадгалсан элементүүд
  34. 34. Äîòîîä õ¿ðýýíèé ýëåêòðîí. Ýíåðãèéí áàãà ò¿âøèíä áàéðëàñàí ýëåêòðîíóóä áóþó ãîë êâàíòûí òîî (n) -íû áàãà óòãàíä õàðãàëçàõ îðáèòàëä áàéðëàñàí ýëåêòðîíûã õýëíý. Ãàäààä õ¿ðýýíèé ýëåêòðîí. Ýíåðãèéí ºíäºð ò¿âøèí áóþó ãîë êâàíòûí òîî (n) -íû õàìãèéí èõ óðтàíä õàðãàëзàõ îðáèòàëä áàéðëàñàí ýëåêòðîíûã õýëíý. 34 1s22s22p63s23p6 4s24p5 Äîòîîä õ¿ðýýíèé ýëåêòðîí Ãàäààä õ¿ðýýíèé ýëåêòðîí Âàëåíòûí ýëåêòðîí. Õèìèéí õîëáîî ¿¿ñãýõýä îðîëöîæ áàéãàà орбитал дахь ýëåêòîðíûã âàëåíòûí ýëåêòðîí ãýíý. • ¯íäñýí á¿ëãèéí ýëåìåíòèéí õóâüä энергийн ãàäààä äàâõðààíû ns ба np орбиталууд õèìèéí õîëáîîíä îðîëöдог òóë ns1-2 áîëîí ns1-2np1-6 электронууд âàëåíòèéí ýëåêòðîí áîëíî. • d ýëåìåíèéí ãàäààä ýëåêòðîí äàâõðààíû ns ба nd îðáèòàë, ãàäíààñàà õî¸ðäîõ ýëåêòðîí äàâõðààíû (n-1)d îðáèòàë õèìèéí õîëáîî үүсгэхэд îðîëöдîг боловч ns1-2(n-1)d1-10 электронууд âàëåíòûí ýëåêòðîí áîëäîã. • f -ýëåìåíòèéí ãàäààä ýëåêòðîí äàâõðààíû ns, ãàäíàààñàà õî¸ðäîõ ýëåêòðîí äàâõðààíû (n- 1)d, ãàäíààñàà ãóðàâäàõ ýëåêòðîí äàâõðààíû (n--2)f îðáèòàë õèìèéí õîëáîî үүсгэхэд îðîëöîх үед ns1-2(n-1)d1-10(n--2)f1-10 электронууд âàëåíòûí ýëåêòðîí áîëох боломжтой байна.
  35. 35. Химийн нэгдлийн томьёо бичих  Химийн нэгдэл үүсгэж байгаа элементүүдийн Ц.С.Ч ихтэй элеменийг баруун гар талд бичнэ NaCl, H2SO4 IF3  Органик нэгдлийн хувьд нүүрстөрөгчийн атомыг зүүн талд нь эхлэн бичнэ CH4 C2H6 CH3СООН  Ионы цэнэгийг араб тооны ард тэмдэглэнэ Na+ , S2-, Ca2+, Al3+  Исэлдэхүйн хэмийг араб тооны өмнө тэмдэглэнэ H+ 2S+6O-2 4 (H2SO4), N-3H+1 4Cl-1 (NH4Cl )  Валент чанарыг ром тоогоор бага хаалтан дотор тэмдэглэнэ H2SO4 : H(I), S(VI), O(II), NH4Cl: N(IV), H(I), Cl(I) 35
  36. 36. 36 XIX çóóí õ¿ðòýë нээгдсэн õèìèéí ýëåìåíò¿¿д Хугацаа Нээгдсэн Элемен- тийн тоо Элементүүд Химийн шинжлэх ухаанд гарсан нээлтүүд 1694 14 Au, Ag, Cu, C, Sn, Fe, Hg, S, Sb Zn, P, As, Pb, Bi Ð.Áîéëü Õèìèéí ýëåìåíò ãýñýí îéëãîëòûã îðóóëæ èðñýí 18-р зууны сүүл 11 H, O, N, Cl, Pt, Co, Ni, Mn, W, Cr, Tl Ëîìîíîñîâ, Ëàâóàçüå Òîîíû øèíæèëãýýíèé àðãà 19-р зууны эхний хагас 31 Ce, Rh, Pd, Os, Ir, K, Na, Ca, Sr, Ba, Mg, B, I, Cd, Se, Li, Si, Br, Th, Al, Zr, La, Be, Ru, F, Ti, Y, Ta, V, U, Mo Äàëüòîí, Àâîãàäðî, Áåðöåëèóñ, Êàííèööàðî Àòîì ìàññ, ìîëåêóë ãýñýí îéëãîëò, àòîìûí áîëîí ìîëåêóë ìàññ òîäîðõîéëîõ àðãóóä ã. ì.
  37. 37. Ìåíäåëååâèéí ¿åä ìýäýãäýæ áàéñàí øèíæ ÷àíàð, õýìæèãäýõ¿¿í · àòîì жин (ìàññ), âàëåíò ÷àíàð, àòîìûí ýçýëõ¿¿í · äàí áà íèéëìýë áîäèñ, õ¿÷èëòºðºã÷èò нэгдэл, óñòºðºã÷èò íýãäýë · химийн цэвэр бодисын õàéëàõ, áóöëàõ òåìïåðàòóð, íÿãò ¯åëýõ ñèñòåìèéã 8 óäàà áîëîâñðîíãóé áîëãîсон · 1869 ¯åëýõ ñèñòåìèéí àíõíû õóâèëáàð, ¿åëýõ õóóëèéí àíõíû ñàíàà дэвшигдсэн · 1871 ¯åëýõ õóóëèéã íàðèéâ÷ëàí òîìü¸îëñîí · 1906 Áîãèíî ¿åò ¿åëýõ ñèñòåì (îäîîãèéí õýðýãëýæ áóé)
  38. 38. 38
  39. 39. 39
  40. 40. ¯åëýõ õóóëü Õèìèéí ýëåìåíòèéí øèíæ, ò¿¿íèé ¿¿ñãýõ äàí áà íèéëìýë áîäèñûí õýëáýð, øèíæ ÷àíàð íü òýäãýýðèéí àòîì ìàññ -ын өсөлийн дагуу ¿åëýí äàâòàãäàõ õàìààðàëòàé áàéíà. Ä.È.Ìåíäåë ååâè é í ò îäîðõ îé ë ñíîîð 1 8 7 1 . . Õèìèéí ýëåìåíòèéí øèíæ, ò¿¿íèé ¿¿ñãýõ äàí áà íèéëìýë áîäèñûí õýëáýð, øèíæ ÷àíàð íü òýäãýýðèéí äýñ äóãààð –ын ихсэлтийн дагуу ¿åëýí äàâòàãäàõ õàìààðàëòàé áàéíà. Ìîçë è é í õ ó ó ë è é ã íýýñíýýð 1 9 1 3. Õèìèéí ýëåìåíòèéí øèíæ, ò¿¿íèé ¿¿ñãýõ äàí áà íèéëìýë áîäèñûí бүтэц, øèíæ ÷àíàð ¿åëýõ äàâòàãäàõ ç¿é òîãòîë íü элементийн ãàäààä äàâõðààíû ýëåêòðîíò áàéãóóëàìæ –ийн òºñººòýé á¿òýö үелэн äàâòàãäàæ áóéòàé холбоотой. Îð÷ è í ¿ åä
  41. 41. Äàí áîäèñûí íÿãò, ã/ìë 25 20 15 10 5 0 õèéí íÿãòûã õэвийн íөхцөлд õýìæñýí áîëíî. 1 11 21 31 41 51 61 71 81 91 He Ne Ar Kr Xe Rn B Al Ga In Tl
  42. 42. ¯åëýõ ñèñòåì · Îð÷èí ¿åä ¿åëýõ ñèñòåìèéí 400 ãàðóé õóâèëáàðûã øèíæëýõ óõààíû òºðºë á¿ðèéí ñàëáàðò õýðýãëýæ áàéíà. · Õèìèä õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãääýã ¿åëýõ ñèñòåìèéí õóâèëáàðóóä: · Áîãèíî ¿åò ¿åëýõ ñèñòåì · 18 í¿äýò óðò ¿åò ¿åëýõ ñèñòåì · 32 í¿äýò óðò ¿åò ¿åëýõ ñèñòåì
  43. 43. 43
  44. 44. 44
  45. 45. 45
  46. 46. 46
  47. 47. 47
  48. 48. 48
  49. 49. 49

×