Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Maddenin hallerinin tanecikli yapısı

8,312 views

Published on

  • Dating direct: ❤❤❤ http://bit.ly/2Q98JRS ❤❤❤
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Dating for everyone is here: ❶❶❶ http://bit.ly/2Q98JRS ❶❶❶
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Be the first to like this

Maddenin hallerinin tanecikli yapısı

  1. 1. 119 Anahtar Kavramlar öteleme hareketi titreşim hareketi Maddenin Hâllerinin Tanecikli Yap›s› “Mert okulda dersi bittikten sonra yüzme havuzuna gitmiş, yüzdükten sonra yorgun bir hâlde arkadaşlarıyla vedalaşıp eve doğru yola çıkmıştı. Eve vardığında kapıyı çaldı fakat kapıyı açan olmadı. Mert, annesinin bir gün önce söylediklerini hatırladı; çünkü annesi ona “Sen okuldan döndüğünde ben evde olmayacağım.” demişti. Mert neden rüyas›ndaki gibi evine giremez? Evimize kapısını açmadan girmeye çalışalım, neden giremiyoruz? Denizde veya derede yüzerken suyun içinden geçmiş oluyoruz. Suyun içinde, havanın içinde hareket ettiğimiz kadar kolay hareket edebiliyor muyuz? Havaya göre suda kolay hareket edemeyişimizin sebebi ne olabilir? Hava, bildiğimiz gibi gaz hâlinde bulunmaktadır. Havanın içinde yürürken, koşarken rahatlıkla hareket edebiliriz. Havayı oluşturan tanecikler birbirinden ba¤›ms›z olmasaydı, havanın içinden geçebilir miydik? Her zaman anahtarını koyduğu kalem kutusunu çantasında aradı fakat bulamadı. Herhâlde soyunma odasında düşürmüştü. Saate baktı, tekrar okula gidip gelmesi için artık çok geç olmuştu. “Annemi beklemeliyim.” diye düşündü. Bu arada komşunun yaptığı böreğin kokusu etrafı sarmıştı. Öylesine yorgun ve açtı ki kap›n›n önüne oturup hayallere daldı. Gözlerini kapadığında kendisini kapının karşısında buldu. Kapıyı açma isteğiyle elini kapıya doğru uzattığını görüyor ve eli hiçbir engele takılmadan kapıdan içeri giriyordu. Sonra bedeni yavaş yavaş eve girdi. Kapı açılmamıştı ama Mert içerideydi. Sanki yolda yürüyormuş gibi demir kapıdan geçmişti. Su dolu bir yerden bile geçsem suyu ellerimle açarak geçmem gerekirdi. Demir kapının içinden geçtim, nasıl olur? Böyle bir şey gerçek olamaz diye düflünürken, Mert aniden gürültüyle kendine geldi. Annesi karşısında, Mert de hâlâ merdivenlerde oturuyordu. Bir anda uyumuş rüya bile görmüştü. Eve girmek için annesinin verdiği anahtarla kapıyı açarken demir kapının ne kadar sağlam olduğunu hissederek kendine güldü.”
  2. 2. 120 Oyunumuz üç aşamadan oluşmaktadır. Oyunun her aşaması, maddenin bir hâlini oluşturan tanecikleri temsil etmektedir. • Arkadaşlarımızdan sekiz kişilik bir grup oluşturalım. I. Aşama • Birbirimize temas edecek şekilde küme hâlinde durup ayaklarımızı sabit tutarak olduğumuz yerde titreyelim. • Öğretmenimizin “tıp” komutuyla bir anda duralım. Hepimizi içine alacak şekilde çevremizi tebeşirle çizelim. II. Aşama • Çizdi¤imiz çemberin içinde yavaş ritimli bir müzik eşliğinde kendi etrafımızda ve gruptaki diğer arkadaşlarımızın etrafında dönerek dans edelim. • “Tıp” komutuyla grubu içine alacak ikinci bir daire çizelim. III. Aşama • Daha hızlı bir müzik eşliğinde kendi etrafımızda ve gruptaki di¤er arkadaşlarımızın etrafında dönelim ve daha sonra birbirimizden uzaklaşarak dansı sürdürelim. • “Tıp” komutuyla olduğumuz yerde duralım ve hepimizi içine alacak şekilde üçüncü bir daire çizelim. Ünitemizin başındaki “Hangisi Sıkışır?” etkinliğimizi düşünerek havayı neden kolaylıkla sıkıştırabildiğimizi hatırlayalım. Etkinliğimizde havayı sıkıştırdıktan sonra pistonu serbest bıraktığımızda, şırıngadaki hava genleşip tekrar eski hacmine dönmüştü. Şırınganın pistonu serbest bırakıldığında tanecikler bağımsız hareket ettiği için aralarındaki boşluk artar ve hava daha çok yer kaplar. Bu durumda hava genleflmifl olur. Taneciklerin pistonu geri itmesinden gaz hâlindeki maddeyi oluflturan taneciklerin hareketli oldu¤u sonucuna vard›k. Peki, s›v› ve kat› hâlde bulunan maddelerin taneciklerinin hareketi ve tanecikleri aras›ndaki mesafe hakk›nda ne söyleyebiliriz? Maddeleri oluflturan taneciklerin hareketini, tanecikler aras›ndaki mesafeyi ve madde hâl de¤ifltirdi¤inde taneciklerin hareketlerindeki de¤iflimi anlamak için afla¤›daki oyunu oynayal›m. 15. Etkinlik T›p Oyunu 29 Oyun Oynayal›m 68. s
  3. 3. Maddenin Hâllerinin Tanecikli Yap›s› 121 Maddenin Tanecikli Yap›s› Sonuca Varalım • I. aşamada, öğrencilerin hareketleri ve aralarındaki uzaklık hakkında ne söyleyebiliriz? • Grubun canlandırdığı bu rolü, maddenin hangi hâlindeki taneciklerin davranışları ile ilişkilendirebiliriz? • Oyunumuzun II. aşamasında hareket ederken ilk dairenin içine neden sığamadık? • ‹kinci dairedeki öğrencilerin davranışları, maddelerin hangi hâlini temsil etmektedir? I. ve II. aşamadaki öğrencilerin hareketlerini ve aralarındaki uzaklığı karşılaştıralım. • Oyunun son aşamasında grubumuzdaki öğrencilerin hareketleri ve aralarındaki mesafe hakkında ne söyleyebiliriz? • Son aflamada ö¤rencilerin canlandırdığı roller hangi hâldeki maddenin taneciklerinin hareketlerini ve aralarındaki uzaklı¤› anlat›r? • Hangi durumda, öğrenciler arasındaki uzaklık en fazladır? • Öğrenciler hangi dairede daha bağımsız hareket etmişlerdir? • Her bir öğrenciyi “•” şeklinde gösterelim. Bu noktanın taneciği temsil ettiğini düşünelim. Maddelerin her hâli için noktalardan oluşan çizimler yapalım ve bu çizimlerimizi açıklayalım. Bütün maddeler taneciklerden oluflmufltur. Bu tanecikler atom veya molekül olabilir. Bütün tanecikler hareketlidir. Fakat biz taneciklerin hareketlerini göremeyiz. Taneciklerin yapt›¤› hareketlerden birisi titreflim hareketidir. Taneciklerin titreşim hareketini foto¤rafta görülen iskeleye bağlı bir kayığın hareketine benzetebiliriz. Taneciklerin yapt›¤› titreflim hareketi, kayı¤›n su üstünde sağa-sola, aşağı-yukarı ve öne-arkaya doğru yaptığı hareketlere benzer. 30 Maddelerin kat›, s›v› veya gaz hâlde olmas› maddeleri oluflturan taneciklerin bir araya gelifl biçiminin sonucudur. Tek bafl›na bir taneci¤in kat›, s›v› ve gaz hâlinden bahsedilemez. TanecikBoflluk Titreflim 69. s
  4. 4. 122 Kat› hâldeki maddeleri oluflturan tanecikler flekilde görüldü¤ü gibi birbiriyle sürekli temas hâlinde bulunur. Bu sebeple taneciklerin aralar›nda çok az boflluk vard›r. Kat› maddeyi oluflturan tanecikler, sadece olduklar› yerde titreflim hareketi yapar. Bu tanecikler yer de¤ifltirmedikleri için aralar›ndaki boflluk de¤iflmez. Bu sebeple katı maddeler belirli şekle ve hacme sahiptir. Sıvı hâldeki maddelerin tanecikleri de temas halinde bulunur. Bu sebeple s›v›lar da s›k›flt›r›lamaz. Ancak aralarındaki boşluk, katı hâldeki maddelerin tanecikleri arasındaki boşluğa göre daha fazladır. Sıvı hâldeki maddelerin tanecikleri titreşim hareketinin yanı sıra kendi etraflarında döner ve birbirleri üzerinde kayarlar. Böylece bulunduklar› yeri de¤ifltirirler. Taneciklerin bulunduğu yerden başka bir yere gitmesi yani öteleme hareketi yapması, sıvılara akma özelliği kazandırır. Bu sayede sıvılar flekilde de görüldü¤ü gibi bulundukları kabın şeklini alır. Gaz hâlindeki maddelerin tanecikleri ise birbirinden bağımsız hareket eder. fiekilde görüldü¤ü gibi taneciklerin aralarında oldukça fazla boşluk vardır. Gaz hâldeki maddelerin tanecikleri, sıvı hâldeki maddelerin tanecikleri gibi titreşim ve öteleme hareketi yapar. Bu sebeple gazlar da sıvılar gibi akma özelliğine sahiptir. S›v› ve gaz maddeleri oluşturan taneciklerin hareketini, ortamda bulunan toz parçacıklarının hareketine benzetebiliriz. Temiz olduğunu düşündüğümüz bir ortamda havadaki tozu göremeyiz. Fakat pencereden süzülen günefl ›fl›¤›nda veya resimdeki gibi el fenerini ilk açt›¤›m›z anda toz parçac›klar›n› ve onlar›n hareket hâlinde oldu¤unu görürüz. Sonuç olarak maddeyi oluşturan tüm tanecikler, maddenin bütün hâllerinde titreşim hareketi yapar. Buna ek olarak sıvı ve gaz hâldeki maddelerin tanecikleri öteleme hareketi de yapar. Kat› hâldeki maddenin taneciklerinin öteleme hareketi yapmad›¤›n› nas›l anlar›z? Sayfadaki flekillerde görüldü¤ü gibi madde; katı, sıvı ve gaz sırasına göre hâl de¤ifltirdi¤inde taneciklerin sayısı değişmez. Ancak tanecikler daha hızlı hareket edecekleri için tanecikler arası uzaklık artar.Bu sebeple daha fazla yer kaplar. Gaz hâldeki maddelerin tanecikleri arasındaki mesafe en fazla iken, katı hâldeki maddelerin tanecikleri arasındaki mesafe en azdır. 31 Gaz hâldeki maddelerin tanecikleri saniyede ortalama 100 ile 2000 metre arasında yol alır. Taneciğin sahip olduğu en düşük hız, en hızlı yarış arabasın›n h›z›ndan daha fazladır. 32 33 69. s 70. s 71. s Bunlar› Biliyor muydunuzBunlar› Biliyor muydunuz ?? Kat› hâldeki maddeyi oluflturan tanecikler S›v› hâldeki maddeyi oluflturan tanecikler Gaz hâldeki maddeyi oluflturan tanecikler
  5. 5. Maddenin Hâllerinin Tanecikli Yap›s› 123 Maddenin Tanecikli Yap›s› Maddeyi oluşturan taneciklerin hareketli olduğunu aşağıdaki örneklerle anlamaya çalışalım. Eve girmeden, annemizin hangi yemeği pişirdiğini nasıl anlıyoruz? Bir kaşık yemeği, hareket eden ve sayılamayacak kadar çok tanecik olarak düşünelim. Yemeğin kokusunu alabilmemiz için yemeği oluşturan taneciklerin burnumuza kadar ulaşması gerekir. Peki, bu tanecikler burnumuza kadar nas›l gelir? Maddelerin sıvı hâlini oluşturan taneciklerin hareketli olduğunu gözlemlemek için mürekkebi suya damlatırız. Mürekkebi ve suyu oluşturan tanecikler hareketli oldukları için bir süre sonra sıvının her tarafı renklenir. Mürekkebi suya değil de tahta parçasına damlat- tığımızda, tahtanın sadece mürekkep damlattığımız kısmı renklenir. Bu durum katı maddeyi oluşturan taneciklerin çok az hareket ettiğine örnektir. Araflt›ral›m, Haz›rlanal›mAraflt›ral›m, Haz›rlanal›m • Vücudumuzun hangi kısımlarında katı, sıvı ve gaz hâlde maddeler bulunur? • Vücudumuzdaki katı, sıvı ve gaz maddeleri oluşturan taneciklerin hareketlerini bize sağladığı faydalar bakımından karşılaştıralım. Örneğin, kemiklerimizi oluşturan taneciklerin hareketi, kanımızı oluşturan taneciklerin hareketi gibi olsaydı ne olurdu? Vücudumuzda bulunan katı, sıvı ve gaz hâldeki maddelerin varlığını arkadaşlarımıza anlatmak için duyurular hazırlayalım. 34 35 MADDEN‹N HANG‹ HÂL‹Y‹M? Taneciklerden oluflurum. Taneciklerim titreşim hareketi yapar, Öteleme yapmaz. Taneciklerim arasında çok az boşluk vardır, Ama kolay sıkıştırılamam. Bilin bakalım ben maddenin hangi hâliyim? Beni oluşturan tanecikler, Bağımsız hareket eder. Öteleme, titreşim, dönme hareketi yapar. Hava benden oluşur, s›k›fl›r›m, Balonu da ben doldururum. Bilin bakalım ben maddenin hangi hâliyim? Akma özelliğim var, Ama kolay sıkıştırılamam. Denizleri, gölleri olufltururum. Taneciklerim arası boşluk azdır. Bilin bakalım ben maddenin hangi hâliyim? 71. s 72. s
  6. 6. 124 Kendimizi De¤erlendirelim Afla¤›daki sorular› defterimize cevaplayal›m. 1. Aşağıda birbiri ile bağlantılı cümleler içeren bir etkinlik verilmiştir. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğuna karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyelim. Her bir kararımız bir sonraki aşamayı etkileyece¤inden vereceğimiz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkışa ulaşabiliriz. Do¤ru ç›k›fl› bulal›m. 1. Maddelerde tanecikler arasındaki boşluk ve taneciklerin hareketliliği maddenin katı hâlden sıvı hâle, sıvı hâlden gaz hâline geçtikçe artar. 2. Katı hâldeki maddeleri oluşturan tanecikler öteleme hareketi yapar. 3. Her madde taneciklerden oluşur. 4. Katı hâldeki maddeleri oluşturan tanecikler titreşim hareketi yapar. D 1. Ç›k›fl 2. Ç›k›fl 3. Ç›k›fl 4. Ç›k›fl 5. Ç›k›fl 6. Ç›k›fl 7. Ç›k›fl 8. Ç›k›fl 7. Sıvı hâldeki maddeler sıkıştırılabilir. Y D D D Y D Y D Y D 6. Gaz hâlindeki maddeleri oluflturan tanecikler ba¤›ms›z hareket eder. 5. Kat› hâldeki maddeleri oluşturan tanecikler düzenli bir flekilde dizilmifltir. Y Y Y 36 37 38 73. s 73. s 74. s 2. Evimizde kullandığımız hangi maddeler bizi ev kazaları ile karşı karşıya bırakır? Olabilecek ev kazalarını katı, sıvı ve gaz hâldeki maddelerin tanecikli yapısını ve hareketlerini düşünerek açıklamaya çalışalım. Örneğin, oturma odamızda ders çalışırken, mutfakta kaynayan suyun taş›p ocağı söndürmesi durumunda bizi bekleyen tehlike nedir?

×