WTR Trendrapport 2012 De Bakens verzetten

980 views

Published on

De cloud is onafwendbaar. Dat is een hoofdconclusie van het nieuwe Trendrapport. Steeds meer ICT-diensten worden via internet aangeboden door bedrijven als Google: niet alleen e-mail, maar ook opslag en allerlei applicaties.
Zelfs wetenschappelijke literatuur zoek je tegenwoordig met Google, en als je iets vindt wil je het meteen kunnen lezen. In 2010 raadpleegde de gemiddelde universitaire gebruiker al zestig elektronische artikelen, terwijl hij slechts vijf boeken opvroeg bij de UB. Conclusie: voor eindgebruikers is de cloud de nieuwe bibliotheek.
Top-5
Wat betekent dit nu voor universiteiten en hogescholen? In Nederland beschikken die dankzij SURF over goede landelijke ICT-voorzieningen – al vergt die sterke positie blijvende investeringen. Maar individueel missen de instellingen nog veel kansen. Veel te veel geld en energie wordt immers besteed aan het instandhouden van diensten die ook gratis in de cloud beschikbaar zijn, of die beter landelijk via SURF geregeld kunnen worden.
Het Trendrapport roept instellingen daarom op ICT te gebruiken om hun kernactiviteiten te vernieuwen en zich te onderscheiden. Dat is onontkoombaar als we Nederland in de top-5 van kenniseconomieën willen krijgen, zoals het rapport-Veerman bepleit.
Uiteraard brengt de cloud ook risico’s met zich mee: hoe veilig zijn de gegevens bijvoorbeeld voor verlies of ongewenste toegang? Al dit soort vragen zijn het beste in gezamenlijkheid, via SURF, te beantwoorden

Digitale autochtonen
Het rapport signaleert trends maar waarschuwt ook voor hypes. Bijvoorbeeld die van de huidige studenten als digitale autochtonen. In werkelijkheid blijken ze maar heel beperkt gebruik te maken van de vele mogelijkheden die ICT biedt. Innovatie met ICT moet niet berusten op dit soort hypes, maar op bewezen effectiviteit, zo waarschuwt het rapport. En de eindgebruiker als mens moet daarbij steeds het uitgangspunt zijn.
In dit licht is het wrang dat de universiteiten zijn verworden tot schoolse wetenschapsfabrieken waar alleen targets tellen, terwijl het bedrijfsleven juist creatieve, initiatiefrijke mensen vraagt. Daarom pleit het Trendrapport voor chaordisch onderwijs, waarin studenten en onderzoekers binnen de noodzakelijke kaders veel meer ruimte krijgen. Ook in dit opzicht moeten instellingen hun ‘gebruikers’ centraal durven stellen.

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
980
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
6
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

WTR Trendrapport 2012 De Bakens verzetten

  1. 1. De bakensverzettenTrendrapport 2012Wetenschappelijk Technische Raad
  2. 2. voorwoord voorwoord Vier jaar geleden verscheen het vijfde WTR Trendrapport, ICT – fundament voor vernieuwing. In zijn voorwoord stelde mijn voorganger Karl Dittrich, dat de focus in de informatie- en communicatietechnologie snel verschuift: van de techniek in enge zin naar het gebruik ervan en het toenemende aanbod. Hij stelde verder vast dat de instel- lingen voor hoger onderwijs en onderzoek lang voorop liepen bij het ontwikkelen van nieuwe technologie en toepassingen op ICT-gebied, maar langzamerhand hun koppositie verliezen. De vrije markt van ICT-bedrijvenlevert immers een steeds geavanceerder aanbod. Tegelijk worden de gebruikers,ook binnen hogescholen en universiteiten, steeds vindingrijker in het zelf ontwik-kelen van oplossingen. De landelijke infrastructuur die SURF levert, speelt daarbijeen stimulerende rol: zij verbindt de gebruikers en de markt over de grenzen vaninstellingen heen.De Wetenschappelijk Technische Raad van SURF heeft binnen zijn taakstellingde vrijheid om op een onafhankelijke wijze te kijken naar de ontwikkelingen opICT-gebied in het hoger onderwijs en onderzoek. Het vierjaarlijkse Trendrapportbiedt bij uitstek de gelegenheid om die onafhankelijke blik te oefenen, door losvan de belangen van de bij SURF aangesloten instellingen de dominante trendsin het ICT-gebruik te analyseren. In deze geest trekt de WTR met het voorlig-gende Trendrapport 2012 De bakens verzetten de door Karl Dittrich uitgezettelijn door. De auteurs beschrijven nieuwe trends vooral vanuit de beleving vande gebruikers: studenten, docenten, onderzoekers en bestuurders. Vanuit ditperspectief is de vraag gesteld in hoeverre de instellingen voor hoger onderwijsen onderzoek ‘hun’ gebruikers kunnen ondersteunen, maar ook in hoeverre deinstellingen, gegeven de ICT-trends, voor de gebruiker feitelijk overbodig zijn.Tal van deelvragen komen hierbij aan de orde. Welke functie(s) vervult debibliotheek bijvoorbeeld nog, als (wetenschappelijke) informatie via internetwordt ­ ezocht en geraadpleegd? En: waarom zou een universiteit of hoge- gschool centraal diensten aanbieden als de gebruikers voor onderling verkeer ­veelal gebruik maken van vrij toegankelijke publieke diensten? En: wat te doenmet ­ pplicaties die onderzoekers en docenten zelf ontwikkelen, buiten de aICT-diensten van de instelling om? En: hoe gaan we om met de snel groeiendesamenwerking van studenten, docenten en onderzoekers met derden buiten deinstelling via platforms die per definitie niet door de instellingsdiensten gecon-troleerd kunnen worden?De Wetenschappelijk Technische Raad hoopt met dit Trendrapport het perspectiefvan de gebruikers zo veel mogelijk recht te hebben gedaan, en daarbij de instel-lingen een spiegel voor te houden. Doen de instellingen niet te veel zelf? En hoe-veel daarvan is echt nodig? In een tijd van schaarse middelen moeten die vragenin alle objectiviteit gesteld worden. Met als doel, het nut van ICT-voorzieningenvoor het werk van studenten, docenten en onderzoekers te vergroten.Frans LeijnseVoorzitter WTR-SURFlegenda
  3. 3. Gebruikers als trend­ etters Leo Plugge sGebruikersals trend­setters Leo Plugge
  4. 4. Gebruikers als trendsetters 1YOU. Yes, you. You control the information age. Dat stond Ruim tien jaar geleden stelde de WTR Massaal onlinein 2006 op de omslag van TIME Magazine over de verk- trends nog vast door te turven hoeveel pc’s een instelling had, welke besturings- In het Trendrapport van 2008 meldde deiezing van de Person of the Year. Daarin werd geconsta- systemen en welke toepassingen. In 2003 WTR dat in 2006 wereldwijd één miljardteerd dat gewone burgers ICT inzetten om gemeenschap- echter constateerde de WTR dat ICT een mensen gebruik maakten van internet en in commodity was geworden en in 2008 dat Nederland 11 miljoen. De conclusie was toen:pen te vormen en samen te werken op een ongekend “nieuwe functionaliteit via medewerkers en “We gaan massaal digitaal.” 4 studenten de instellingen binnenkomt”. 3,4grote schaal. 1 De drijvende kracht achter de democratis- Meer dan voorheen moet onder invloed van Die conclusie was terecht. Tussen 2007 enerende werking van ICT is het open multiple-stakeholder-­ de ICT-gebruikers de blik naar buiten worden 2012 is het aantal internetters wereldwijd gericht: Wat doen burgers? Wat doen meer dan verdubbeld tot 2,27 miljard, 32%bestuursmodel van het internet. 2 Het heeft geleid tot studenten, docenten en onderzoekers? Wat van de wereldbevolking. 6 In Nederland zijn legitieme trends en wat zijn hypes? steeg het aantal internetters in 2011 toteen explosie aan productiviteit en creativiteit die niet Het identificeren van trends is geen exacte 15,6 miljoen mensen, ofwel 94% van allewordt bedreigd door de economische recessie, maar wel wetenschap, net zo min als het voorspellen Nederlanders, het hoogste percentage van van de toekomst. Er bestaat een groot grijs Europa. 7 De grootste stijging voltrok zichdoor pogingen van sommige overheden om meer grip te gebied tussen het begrip trend en hype, en in Afrika: van 34 naar 140 miljoen. Azië staat de toekomst moet uitwijzen aan welke kant echter aan de top met meer dan één miljardkrijgen op de vrijheid die internet biedt.1 1 V oorbeelden zijn: Stop Online Piracy Act (SOPA), PROTECT-IP Act (PIPA), Anti-­ van het spectrum een nieuwe ontwikkeling internetters, ongeveer 45% van het totaal- Counterfeiting Trade Agreement (ACTA). werkelijk ingedeeld moet worden. aantal internetgebruikers wereldwijd. 6 Zoomen we in op de internetters in Neder-ICT biedt, in combinatie met de openheid van internet, Dit trendrapport bevat een keuze uit de land, dan valt op dat bijna iedereen online trends – en hypes – die de WTR ziet en is en dat een belangrijk deel van de stijgingb­ urgers (en organisaties) een toenemende hoeveelheid van belang acht voor het hoger onderwijs sinds 2005 wordt veroorzaakt door deaan bronnen van informatie, diensten, applicaties en en onderzoek. Het rapport beoogt niet groep 65+, waarvan er in 2011 bijna twee alleen een aanzet te zijn voor discussie keer zoveel online waren. De verschillena­ pparaten waaruit zij kunnen kiezen en waaraan zij kunnen over de effecten van die trends, maar ook tussen de overige leeftijdsgroepen zijn door een ankerpunt voor discussie over andere een plafondeffect opmerkelijk klein. (Ziebijdragen. ICT is het fundament voor vernieuwing, maar visies. Ons gezamenlijke doel is immers niet figuur 1.)de burger is de trendsetter in het gebruik van die ICT. de toekomst te voorspellen, maar ze uit te vinden.3 3 V rij vertaald naar de uitspraak van Alan Kay:Technology push is niet voldoende. Nieuwe technologie is Massaal mobiel The best way to predict the future is to invent it. 5pas innoverend als ze ook geaccepteerd wordt voor ge- Meer dan voorheen Voor de toegang tot internet wordt inbruik en daarin spelen de burgers (i.e., de gebruikers) de moet onder invloed van toenemende mate gebruik gemaakt van mobiele apparaten: 51% van de Nederlandsehoofdrol en niet (meer) de organisaties waar ze werken of de ICT-gebruikers de blik internetters gebruikt (ook) een mobiel naar buiten worden a ­ pparaat. Vooral onder jongeren tussenstuderen.2 O FCOM, de UK-versie van de OPTA, gebruikt 2 als definitie: Innovation is the successful gericht: Wat doen 12 en 25 jaar zijn deze apparaten populair exploitation of new ideas. (69%). Bij de groep 65+ ligt dat nog rond studenten, docenten en de 13%. 7Onder die burgers bevinden zich studenten, docenten onderzoekers? Wat zijnen onderzoekers die de voorhoede van de trendsetters legitieme trends en wat Gegeven de sterke groei in het onlinege- bruik van mobiele apparaten (zie figuur 2), zijn hypes?v­ ormen. Zij vormen voor de WTR de bron voor dit tren- mogen we verwachten dat in 2015 circa 90% van de Nederlandse internetters ookdrapport. Zij bepalen of ICT-innovatie een succes wordt. langs deze weg online is. Bij studenten zal dat percentage waarschijnlijk al in 2013 wor- den bereikt. Nauw daarmee samenhangend stijgt het aantal netwerkapparaten (smart- phone, tablet-computer) per individu. Cisco
  5. 5. Facts and figures 1,0 9 0,9 8 % % 0,8 100 7100 0,7 90 6 90 0,6 80 5 80 0,5 70 70 4 0,4 60 60 3 0,3 50 50 0,2 12-25 jaar 2 40 40 25-45 jaar 0,1 30 45-65 jaar 1 30 65-75 jaar 0,0 20 0 20 10 10 0 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Figuur 1 % Nederlanders met internettoegang naar leeftijdsgroep (CBS 2012) % Zet 100 9 90 8 80 7 70 6 60 personal computer 5 mobiel apparaat 50 4 40 3 30 2 20 10 1 0 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Figuur 2 Toegang tot internet via pc en/of mobiel apparaat in Nederland (CBS 2012)
  6. 6. 90Facts and figures 80 70 60 Zettabytes 9 50 8 40 7 30 6 20 5 10 4 0 3 -10 2 -20 1 -30 0 -40 2006 2010 2015Figuur 3 Groei van de digitale wereld
  7. 7. Gebruikers als trendsetters 2 Gebruikers als trendsetters 3verwacht dat er al in 2012 wereldwijd meer 1. Privacy only – zoals een e-mailadres bij ons terugbrengt naar de periode van de Ongeveer 20% van die data (circa 1,5 ZB)mobiele apparaten zijn dan mensen. In 2016 het plaatsen van een publiek bericht; eilandautomatisering in de jaren tachtig en maakt gedurende zijn bestaan een reiszou dat aantal gestegen zijn tot 1,4 apparaat 2. Compliance-driven – zoals documenten negentig van de vorige eeuw: losstaande door de cloud en circa 10% van alle dataper hoofd van de wereldbevolking. 11 die vallen onder een bewaarplicht; bakjes en silo’s van data, zonder duidelijk toe- ligt ergens fysiek in die cloud opgeslagen. 3. Custodial – zoals informatie die kan zicht op duurzaamheid of logisch verband. Een klein deel daarvan bevindt zich in eenIn dat licht toont SURFnet wederom leider- leiden tot diefstal van identiteit; De noodzaak van procedures en gedrags­ private omgeving, maar het overgrote deelschap op wereldniveau met zijn initiatief 4. Confidential – zoals vertrouwelijke codes gaat dus verder dan de beveiliging ligt in een publieke cloud.tot een naadloze integratie van vaste en memo’s; van data: het gaat ook om het behouddraadloze netwerken. Deze integratie is 5. Lockdown – de hoogste beveiliging, zoals van de data en de samenhang daartussen. Volgens IDC gaat de meerderheid van deo­ nmisbaar, ook voor onderzoek en onder- personeels- en patiëntendossiers. G ­ egeven de enorme toename van data en digitale informatie over individuen maar iswijs, om overal, op ieder moment en met de complexiteit ervan, vooral in het onder- ze niet afkomstig van individuen. Zeer veelieder apparaat, online te kunnen zijn als Al deze categorieën zijn terug te vinden zoek, neemt de urgentie van aangepaste informatie is privacygevoelig, zonder datje dat wenst. Bovendien is die integratie in het hoger onderwijs. SURF kan een en/of nieuwe procedures en gedragscodes de betrokkenen van het bestaan afweten.urgent om de onvoorstelbare toename van leidende rol spelen in het vaststellen van voor databeheer alleen maar toe. Slechts de helft van de informatie diemobiele data te kunnen blijven verwerken. de precieze beveiligingscategorieën voor beschermd zou moeten worden, is daad- haar doelgroep en in het opstellen van werkelijk beschermd. 12 Big Data betekent de aangepaste en/of nieuwe procedures enBeveiliging – van apparatencontrole gedragscodes voor de omgang met deze a ­ nalyse van alles: content,naar datacontrole en gedragscode data. Het gebruik van SURFconext kan die consumptie, applicaties, Big Data procedures en gedragscodes ondersteunen apparaten, sensoren,De hiervoor geschetste trend in mobiele als SURF externe dienstverleners indeelt De dorst naar informatie wordt steedscommunicatie brengt weer nieuwe uitda- naar beveiligingsniveau, vergelijkbaar met ­gebruikerskenmerken groter en de kraan staat wijd open. Degingen met zich mee. We noemen hier drie de PrivacyScore van de organisatie Privacy- en gedrag, et cetera. informatie die wordt geproduceerd, wordturgente kwesties. Choice. 8 merendeels onbeschermd verstuurd naar onbekende plekken. Daar wordt ze opge-De eerste is de toenemende inzet van een Los van deze maatregelen zal encryptie bij De datastortvloed slagen, geanalyseerd, samengevoegd eneigen apparaat om allerlei interne diensten transport en opslag (ongeacht de locatie) omgezet in nieuwe informatie. Deze aan-en bronnen te gebruiken. Deze kwestie staat eerder regel dan uitzondering moeten In Nederland groeit de omvang van mobiele zwellende datastroom wordt gevoed doorbekend onder de naam Bring Your Own worden. Encryptie biedt geen absolute data ieder half jaar met circa 40%. In 2010 de gedachte dat dit proces leidt tot nieuweDevice (in jargon afgekort tot BYOD). De zekerheid, maar vormt een extra drempel bedroeg die omvang ongeveer 7,9 peta- kennis voor wetenschappelijk onderzoek,meeste gebruikers, zeker onder het senior voor misbruik van data. bytes (PB).4 Als deze trend zich ongewij- betere kennis over klanten en afzetgebieden, 4 E én petabyte is 1.000.000.000.000.000 byte,management, hebben één of meer mobiele zigd voortzet, zal in 2012 de mobiele data in en betere producten. ofwel 1,8 kilometers cd’s zonder doosje.apparaten en oefenen druk uit om deze De tweede uitdaging betreft de toenemende Nederland uitgroeien boven de circa 15 PBtoestellen ook te kunnen gebruiken voor geografische verspreiding van data als die de Large Hadron Collider van Cern nu Dit nieuwe onderzoeksterrein wordt Bigzakelijke doeleinden. De instellingen kunnen gevolg van onlinediensten voor dataopslag. per jaar produceert. 9,10 Data genoemd: de analyse van grotedaardoor niet langer vertrouwen op beveili- Dit betekent niet alleen dat data in beheer hoeveelheden data. Dat is ook het principeging van door hen gecontroleerde appara- komt bij een dienstverlener met zijn eigen Wereldwijd was de omvang van mobiele achter learning-analytics, dat gebaseerdten. Bovendien worden data in toenemende afspraken en doelen, maar ook dat ze onder data in 2011 al 597 PB per maand. Meer is op data-analytics en nauw verwant aanmate via externe dienstverleners getrans- de controle kan komen van landen met dan de helft daarvan bestond uit video. Die business-analytics, maar dan gericht op stu-porteerd. De beveiliging van vertrouwelijke een wetgeving die negatief afwijkt van de trend zet zich zo krachtig voort, dat Cisco denten en de onderwijscontext. Interessantgegevens zal daarom moeten verschuiven Nederlandse. Dit onderwerp is uitermate verwacht dat in 2016 per maand 10 exabyte5 is dat het bij Big Data niet alleen gaat om 5 E én exabyte, 1018 byte, is ongeveer 250 miljoenvan apparatencontrole naar datacontrole, complex en vraagt vooral een hoge mate aan data getransporteerd moet worden. 11 de gecreëerde content of de consumptie dvd’s.i.c. de toegang, het transport, de opslag en van internationale samenwerking op politiek De totale omvang van de ‘digitale wereld’ daarvan, maar om de analyse van alles: con-de verwerking van data. niveau. (Zie het hoofdstuk ‘The Cloud: Welk doorbrak in 2010 de zettabyte-grens (1 ZB tent, consumptie, applicaties, apparaten of recht is van toepassing (op mij)?’) is 1.000 exabyte). In 2011 werd de omvang sensoren, gebruikers, et cetera. De omvangNiet alle data zijn even gevoelig. Instellingen van de digitale wereld door IDC berekend op van Big Data is zo groot, en de doorstroomzullen daarom onderscheid moeten maken De derde uitdaging is de dreiging van een 1.800 exabyte en IDC verwacht dat in 2015 van data zo enorm, dat ze de capaciteitenin de beveiligingsclassificatie van de ver- onbeheersbare datadispersie en het ver- de totale omvang 7,9 ZB zal bedragen. 12 van de gebruikelijke ICT-diensten ver teschillende data. International Data Corpora- dwijnen van de samenhang tussen data die (zie figuur 3) boven gaat. (Zie ook het hoofdstuk ‘Wolkention (IDC) stelt vijf beveiligings­ ategorieën c op verschillende locaties wordt bewaard. boven het wetenschappelijk bedrijf’.)voor: 12 p.8 Instellingen lopen het risico dat deze trend
  8. 8. Gebruikers als trendsetters 4 Gebruikers als trendsetters 5Ook learning-analytics kan in potentie zeer Gemiddeld stijgt het gebruik van elektroni- Het initiatief van SURF om een model te de service gratis, veelal met een hogereveel opslagcapaciteit en rekenkracht vergen sche artikelen in Nederland ieder jaar met ontwikkelen voor een internationaal toepas- beschikbaarheid en extra faciliteiten.– als het tenminste geen hype is, maar een circa 20%, terwijl het uitlenen van materiaal bare kwaliteitstoets van OAJ’s is daarbij van Meer dan menig ander organisatieonderdeelechte trend. Of Big Data in het onderwijs ieder twee jaar daalt met circa 20%. belang om het imago van het OA-model te realiseren de ICT-afdelingen van de hoger-net zo’n succes wordt als in het bètaonder- versterken. 18 Onderzoek van Intech – een onderwijsinstellingen zich, dat de bakenszoek, hangt mede af van de mate waarin In absolute aantallen per hoofd van de OA-uitgever – laat zien dat men binnen de verzet moeten worden. Hun dienstverleningde analyse van de verzamelde data leidt Nederlandse universitaire doelgroep daalde traditionele organisaties voor de weten- wordt in toenemende mate omzeild doortot zinvolle resultaten: wegen de baten op het gemiddelde aantal uitleningen van 7,5 schappelijke informatievoorziening het hun doelgroep, die wordt verleid door eentegen de kosten? De uitdrukking garbage items in 2006 naar 5 items in 2010, tegen- belang van OA onderschrijft. Tegelijk is er groter en flexibeler aanbod van internet-in – garbage out is in dat opzicht een pas- over gemiddeld 42 geraadpleegde elektro- binnen die organisaties veel scepsis over de diensten (namelijk de cloudservices) uit desende waarschuwing. 13 nische artikelen in 2006 en 60,5 in 2010. mate waarin men beschikt over de kennis en markt. De zorgen die werden en worden (Zie figuur 5.) ervaring om OAJ’s tot een succes te maken. geuit over het gebruik van die publiekeDe toenemende dorst naar data heeft ook 19 internetdiensten zijn niet onterecht. In datschaduwzijden. Bij hun zoektocht naar Als deze trend doorzet, wordt in 2015 opzicht is de ontwikkeling van SURFconextgegevens dringen bedrijven en organisa- gemiddeld nog slechts 1,5 boek per jaar Dit, samen met de hiervoor opgevoerde als gateway naar die publieke diensten inties steeds dieper door in de privésfeer uitgeleend per hoofd van de universitaire cijfers, toont aan hoe dringend de huidige meerdere opzichten een uitkomst waarvoorvan mensen. De kans op het (al dan niet doelgroep. Het aantal geraadpleegde elek- brick and mortar-organisatie voor de wereldwijd belangstelling bestaat.bewust) schenden van de privacy wordt tronische artikelen per hoofd zal dan zijn weten­schappelijke informatievoorzieninghierdoor zeer groot. Dat gevaar ligt ook op gestegen tot 83 of meer. toe is aan herziening. (Zie ook het hoofd- Daarmee is echter nog geen einde gekomende loer bij learning-analytics. stuk ‘De cloud ís de nieuwe universitaire aan de nieuwe uitdagingen waar de ICT- Wellicht ten overvloede merken we op dat bibliotheek’.) afdelingen van de instellingen voor staan. de geraadpleegde elektronische artikelen Of het nu gaat om onderwijs, onderzoekHet gebruik van wetenschappelijke niet bij de bibliotheken staan, maar bij de of bedrijfsvoering, instellingen zullen alleinformatiebronnen uitgevers. Zij zorgen ook voor de indexering De ontwikkeling van ICT-diensten kritisch onder de loep moeten en doorzoekbaarheid van hun databanken. SURFconext als gateway nemen: heeft het meerwaarde om dezeDe massale onlineaanwezigheid, in com- Dankzij de via SURFmarket georganiseerde zelf aan te bieden? En zo ja, moeten ze diebinatie met een toenemende hoeveelheid instellingslicenties en de authenticatie naar publieke diensten is dienst dan zelf produceren, of samen metonline-informatie heeft het gebruik van via SURFfederatie heeft iedereen uit de in meerdere opzichten een anderen? Of is het beter om ze individueel(wetenschappelijke) informatiebronnen doelgroep van SURF direct toegang tot de uitkomst waarvoor of gezamenlijk als dienst af te nemen?ingrijpend veranderd. Sinds 2006 is het databanken van de grote uitgevers. Getuige Gezamenlijk produceren, uitbesteden ofg­ emiddelde aantal uitleningen van de de cijfers wordt daar door de doelgroep wereldwijd belangstelling afnemen lijkt aantrekkelijk, omdat hetdertien UKB-deelnemers meer dan 20% dankbaar en intensief gebruik van gemaakt. bestaat. hoger onderwijs een homogene groep lijktgedaald. 14 Dit komt overeen met de daling Bovenop die gebruikscijfers komen nog met vergelijkbare kernprocessen. Maarbij de openbare bibliotheken: aan boeken, de institutionele onderzoeksrepositories in de praktijk blijken schijnbaar kleinebladmuziek, tijdschriften, cd’s en dergelijke (artikelen én data) en het toenemend De verschuiving naar de publieke v ­ erschillen in bedrijfsprocessen en cultuuris in totaal 21% minder uitgeleend. 15 aantal peer-reviewed Open Access Journals internetdiensten vaak ­ elangrijker dan aanvankelijk werd b (OAJ’s), die evenzeer deel uitmaken van gedacht: the devil is in the detail. Het adviesIn diezelfde periode is het raadplegen van de digitale omgeving. Wereldwijd waren er Zoals hiervoor werd geconstateerd is dé van de commissie-Veerman, Differentiërenelektronische artikelen bij de uitgevers ruim 2012 7.910 OAJ’s, waarvan 61 uit Nederland. trend onder alle internetters het gebruik in drievoud, zou de instellingen wel eens70% gestegen. 13 (Zie figuur 4.) van publieke internetdiensten. Binnen het a ­ anmerkelijk slagvaardiger kunnen maken, hoger onderwijs werd die trend ingezet als ze zelf gaan bepalen welke internetdien-Deze cijfers zijn niet uniek voor Nederland. De huidige brick and met het gebruik van gratis e-maildiensten sten ze willen gebruiken. Dát je informatieTussen 2006 en 2010 is het aantal uitle- mortar-organisatie voor van grote providers. Vooral door studenten kunt uitwisselen, zowel intern als met derden,ningen bij de Finse onderzoekbibliotheken werd de instellingsmail gedegradeerd tot is immers belangrijker dan dat iedereen de wetenschappelijkegedaald met 16%, oplopend tot 21% in doorgeefluik naar een privéadres met veel dezelfde toepassing gebruikt van dezelfde2011. In diezelfde periode steeg in Finland informatievoorziening meer opslagruimte. leverancier.het aantal geraadpleegde elektronische is dringend toe aana­ rtikelen tot 109%! 17 Inmiddels realiseren steeds meer instellingen Dit zijn urgente strategische kwesties, want ­herziening. zich dat postbezorging geen kernactiviteit de vraag is niet óf cloudservices de traditi- is van het hoger onderwijs. Bovendien onele ICT-diensten gaan vervangen, maar leveren veel grote externe dienstverleners in welk tempo. Gedreven door de mogelijk-
  9. 9. -0,2 -0,3Facts and figures -0,4 % 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 -10 -20 -30 -40 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 % Geraadpleegde elektronische % Uitleningen Openbare artikelen Nederland Bibliotheken Nederland % Geraadpleegde elektronische Linear (% Geraadpleegde artikelen Finland elektronische artikelen Nederland) % Uitleningen UBs Nederland Linear (% Uitleningen % Uitleningen UBs Finland UBs Finland)Figuur 4 Groei/daling in aantallen geraadpleegde elektronische artikelen enuitleningen in Nederland en Finland, en uitleningen bij de openbareb­ ibliotheken in Nederland, sinds 2006
  10. 10. Facts and figures % 100 90 80 70 42,0 50,9 55,0 57,7 60,5 60 50 40 30 20 10 7,5 7,0 6,4 5,7 5,0 0 2006 2007 2008 2009 2010 Geraadpleegde elektronische artikelen per capita Aantal uitleningen per capitaFiguur 5 Verhouding uitleningen/elektronische artikelen per capita
  11. 11. Gebruikers als trendsetters 6 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 1heden van ICT-innovatie zijn de gebruikers De community rond de Large Hadron weldigende groei van data die zijn weergahierin trendsetter. Om te voorkomen dat zij Collider (LHC), de deeltjesversneller in in de geschiedenis niet kent. De oorsprongmet de rug naar de instellingen gaan staan, CERN nabij Genève, is een voorloper op dit van al die data kunnen sensorennetwerkenzal het hoger onderwijs de bakens moeten gebied en produceert momenteel meerdere zijn zoals LOFAR, maar ook meetinstrumen-verzetten. petabytes (1015) aan data per jaar. Inmiddels ten, waarnemingen en simulaties. Steeds zijn andere wetenschappen ook op stoom vaker zijn ook de sociale media een bron gekomen, met name de astronomie (LOFAR1), van immense hoeveelheden data. Figuur 1 1 LOFAR staat voor Low Frequency ARray: Om te voorkomen dat ge- aardobservatie en – last but not least – life- laat deze groei zien in exabytes (1018). een radiotelescoop bestaande uit circa 7.000 kleine antennes die, gegroepeerd als een bruikers met de rug naar sciences. Zo wordt een explosie van data zeester, verspreid staan over Noordwest-­ verwacht van DNA-sequentieanalyseappa­ Hedendaagse ICT maakt het mogelijk de instellingen gaan staan, Europa. Het centrale deel ervan staat in de provincie Drenthe. ratuur, als gevolg van de spectaculaire om met (zeer) grote datasets te werken. zal het ­ oger ­ nderwijs de h o prijsdaling van die machines. Een verdere V ­ erschillende vormen van datamining vinden bakens ­ oeten verzetten. m uitdaging voor onderzoekers is gelegen in hun opgang en visualisatie speelt een de eis om naast publicaties ook de onderlig- steeds belangrijker rol. Ook disciplines die gende data beschikbaar te maken. traditioneel niet ICT-minded zijn, zoals de geesteswetenschappen, adopteren steeds Multidisciplinaire wetenschap vereist de vaker dit soort technieken. mogelijkheid tot het combineren van data uit verschillende disciplines voor analyse ICT maakt het ook mogelijk om data uit ver- op systeemniveau. De ICT-afdelingen van schillende disciplines bij elkaar te brengen. universiteiten staan voor de taak om hun Maar het gaat niet alleen over technieken. wetenschappers hiervoor faciliteiten te ICT verandert ook de methoden van onder- bieden. Tegelijkertijd is het landschap van zoek, om nieuwe vragen te kunnen beant- de ICT aan enorme veranderingen onder- woorden. Hierdoor is een nieuwe discipline hevig. Grid, virtualisatie en cloudcomputing ontstaan: eScience. hebben hun intrede gedaan. Het nieuwe werken begint te draaien rond Infrastruc- kadertekst 1: eScience tuur, Platform en Applicatie als een service. zijn vele definities van het begrip Er Dit leidt tot outsourcing en herschikking e ­ Science mogelijk, maar de meest ruime van diensten, waarbij ICT-afdelingen steeds is: ‘eScience of ‘enhanced’ Science omvat vaker meer als broker dan als pure dienst- die domeinen van de wetenschap die vra- verlener opereren. gen proberen te beantwoorden die alleen met behulp van ICT te beantwoorden zijn. Dit hoofdstuk analyseert de verschillende Het gaat dan niet slechts om technieken, technologische ontwikkelingen en hun in- maar ook om methoden. Vrijwel altijd vloed op het proces van wetenschappelijke betreft het interdisciplinaire vraagstukken.’ data-analyse, onderwijs en bedrijfsvoering. Daarnaast kijken we naar de eisen aan de eScience is in vele opzichten veelbelovend publicatie van onderliggende data, het ener- als een op zichzelf staande discipline, gieverbruiksvraagstuk en ontwikkelingen in maar ook als enabler van interdisciplinair de commerciële clouds. onderzoek. Om deze ontwikkeling te ondersteunen, hebben NWO en SURF het Netherlands eScience Center (NleSC) Relevante ontwikkelingen opgericht en de KNAW eHumanities. Het doel van deze centra is het ontwikkelen De datastortvloed en toepassen van eScience-technieken en Vrijwel iedere discipline in de wetenschap -methoden, niet alleen in het bètadomein wordt geconfronteerd met een stortvloed maar ook in de alfa- en gammaweten- aan data. In het jargon wordt gesproken van schappen. een Data Deluge 1 , Data Tsunami of Riding the Wave 2 . Het gaat hierbij om een over-
  12. 12. auteurs referenties Gebruikers als trendsetters Dr. L.A. Plugge Secretaris WTR Specialisme: Kennismanagement, Trends 1 Grossman, L., ‘You – Yes, You – Are TIME’s Person of the Year’, Time Magazine, 25 december 2006. in ICT voor hoger onderwijs, onderzoek ­ http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570810,00.html#ixzz1zXmzEGh0 en bedrijfsvoering. 2 Cerf, V., Testimony of Vinton Cerf, Hearing on “International Proposals to Regulate the Internet”, 31 mei 2012. http://republicans.energycommerce.house.gov/Media/file/Hearings/Telecom/20120531/­­ HHRG-112-IF16-WState-CerfV-20120531.pdf 3 Plugge, L.A. (Red.), De vruchten plukken, WTR trendrapport, 2003. 4 Plugge, L.A. et al. (Red.), ICT – Fundament voor vernieuwing, WTR Trendrapport, 2008. 5 Kay, A.C., ‘Predicting the future’, Stanford Engineering, Volume 1, Number 1 (herfst 1989), p. 1-6. http://www.ecotopia.com/webpress/futures.htm 6 Pingdom, World Internet population has doubled in the last 5 years, 9 april 2012. http://royal.pingdom.com/2012/04/19/world-internet-population-has-doubled-in-the-last-5-years/ 7 CBS, ‘Nederland Europees kampioen internettoegang’, Webmagazine, vrijdag 15 juni 2012. http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/bedrijven/publicaties/digitale-economie/artikelen/ 2012-3636-wm.htm 8 PrivacyChoice, http://www.privacychoice.org/ 9 Teunissen, H., Anywere, anytime, anyplace – embrace the Martini Principle, Presentatie Nordunet 2011. http://www.slideshare.net/haroldteunissen/anywhere-anytime-any-place-embrace-the-martini-principle 10 Cern, Worldwide LHC Computing Grid, 2008. http://public.web.cern.ch/public/en/lhc/Computing-en.html 11 Cisco, Cisco Visual Networking Index: Global Mobile Data Traffic Forecast Update, 2011–2016, white paper, 14 februari 2012. http://www.cisco.com/en/US/solutions/collateral/ns341/ns525/ns537/ns705/ns827/ white_paper_c11-520862.pdf 12 Gantz, J., Reinsel, D., Extracting Value from Chaos, IDC, juni 2011. http://www.emc.com/collateral/analyst-reports/idc-extracting-value-from-chaos-ar.pdf 13 Vergano, D. ‘‘Big Data’ disguises digital doubts’, In: USA TODAY, 15 juni 2012. http://www.usatoday.com/tech/science/columnist/vergano/story/2012-06-16/big-data/55628002/1 14 UKB, Benchmark 2006-2010. http://www.ukb.nl/activiteiten/benchmarking.html 15 CBS, StatLine, aantal uitleningen openbare bibliotheken. http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNLPA=70763nedD1=19D2=9- 13HDR=TSTB=G1VW=T 16 UKB, Benchmarking van universiteitsbibliotheken - handleiding aanlevering gegevens rapportagejaar 2010, maart 2011. http://www.ukb.nl/activiteiten/benchmarking.html 17 National Library of Finland, Research Library Statistics Database. https://yhteistilasto.lib.helsinki.fi/ 18 SURF, Start ontwikkeling internationale kwaliteitstoets nieuwe Open Access-tijdschriften, mei 2012. http://www.surf.nl/nl/actueel/Pages/StartontwikkelinginternationalekwaliteitstoetsnieuweOpenAccess- tijdschriften.aspx 19 Intech, Assessing the role of librarians in an Open Access world, 13 juni 2012. http://www.intechopen.com/js/ckeditor/kcfinder/upload/files/Role%20of%20the%20Librarian_Sur- vey_Findings_Jun12.pdf
  13. 13. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf Hans Dijkman, Cees de Laatschappelijkhet weten-Wolkenbedrijfboven Hans Dijkman Cees de Laat
  14. 14. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 1De wetenschappelijke cyclus bestaat al geruime tijd uit De community rond de Large Hadron weldigende groei van data die zijn weergaeen vast aantal fasen: het ontwikkelen van een hypothese, Collider (LHC), de deeltjesversneller in in de geschiedenis niet kent. De oorsprong CERN nabij Genève, is een voorloper op dit van al die data kunnen sensorennetwerkenhet verzamelen van data middels experimenten, analyse gebied en produceert momenteel meerdere zijn zoals LOFAR, maar ook meetinstrumen-en testen van de hypothese, en publicatie, waarna de petabytes (1015) aan data per jaar. Inmiddels ten, waarnemingen en simulaties. Steeds zijn andere wetenschappen ook op stoom vaker zijn ook de sociale media een broncyclus zich kan herhalen. Tegenwoordig neemt de ho- gekomen, met name de astronomie (LOFAR1), van immense hoeveelheden data. Figuur 1 1 LOFAR staat voor Low Frequency ARray: aardobservatie en – last but not least – life- laat deze groei zien in exabytes (1018). een radiotelescoop bestaande uit circa 7.000eveelheid data die verzameld wordt en beschikbaar komt kleine antennes die, gegroepeerd als een sciences. Zo wordt een explosie van data zeester, verspreid staan over Noordwest-­voor analyse echter zo bovenproportioneel toe, dat men verwacht van DNA-sequentieanalyseappa­ Hedendaagse ICT maakt het mogelijk Europa. Het centrale deel ervan staat in de ratuur, als gevolg van de spectaculaire om met (zeer) grote datasets te werken. provincie Drenthe.spreekt van een Data Deluge. prijsdaling van die machines. Een verdere V ­ erschillende vormen van datamining vinden uitdaging voor onderzoekers is gelegen in hun opgang en visualisatie speelt een de eis om naast publicaties ook de onderlig- steeds belangrijker rol. Ook disciplines die gende data beschikbaar te maken. traditioneel niet ICT-minded zijn, zoals de geesteswetenschappen, adopteren steeds Multidisciplinaire wetenschap vereist de vaker dit soort technieken. mogelijkheid tot het combineren van data uit verschillende disciplines voor analyse ICT maakt het ook mogelijk om data uit ver- op systeemniveau. De ICT-afdelingen van schillende disciplines bij elkaar te brengen. universiteiten staan voor de taak om hun Maar het gaat niet alleen over technieken. wetenschappers hiervoor faciliteiten te ICT verandert ook de methoden van onder- bieden. Tegelijkertijd is het landschap van zoek, om nieuwe vragen te kunnen beant- de ICT aan enorme veranderingen onder- woorden. Hierdoor is een nieuwe discipline hevig. Grid, virtualisatie en cloudcomputing ontstaan: eScience. hebben hun intrede gedaan. Het nieuwe werken begint te draaien rond Infrastruc- kadertekst 1: eScience tuur, Platform en Applicatie als een service. zijn vele definities van het begrip Er Dit leidt tot outsourcing en herschikking e ­ Science mogelijk, maar de meest ruime van diensten, waarbij ICT-afdelingen steeds is: ‘eScience of ‘enhanced’ Science omvat vaker meer als broker dan als pure dienst- die domeinen van de wetenschap die vra- verlener opereren. gen proberen te beantwoorden die alleen met behulp van ICT te beantwoorden zijn. Dit hoofdstuk analyseert de verschillende Het gaat dan niet slechts om technieken, technologische ontwikkelingen en hun in- maar ook om methoden. Vrijwel altijd vloed op het proces van wetenschappelijke betreft het interdisciplinaire vraagstukken.’ data-analyse, onderwijs en bedrijfsvoering. Daarnaast kijken we naar de eisen aan de eScience is in vele opzichten veelbelovend publicatie van onderliggende data, het ener- als een op zichzelf staande discipline, gieverbruiksvraagstuk en ontwikkelingen in maar ook als enabler van interdisciplinair de commerciële clouds. onderzoek. Om deze ontwikkeling te ondersteunen, hebben NWO en SURF het Netherlands eScience Center (NleSC) Relevante ontwikkelingen opgericht en de KNAW eHumanities. Het doel van deze centra is het ontwikkelen De datastortvloed en toepassen van eScience-technieken en Vrijwel iedere discipline in de wetenschap -methoden, niet alleen in het bètadomein wordt geconfronteerd met een stortvloed maar ook in de alfa- en gammaweten- aan data. In het jargon wordt gesproken van schappen. een Data Deluge 1 , Data Tsunami of Riding the Wave 2 . Het gaat hierbij om een over-
  15. 15. Facts and figures exabytes 1800 Gegenereerde informatie Opslagruimte 1600 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Figuur 1 De datastortvloed
  16. 16. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 2 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 3Cloud-computing cpu core-uren, de hoeveelheid datastorage – rivate cloud: lokale infrastructuur op p gestalde data in verkeerde handen valt doorEen van de meest zichtbare trends in de en de hoeveelheid getransporteerde basis van cloudtechnologie, in bezit bij bijvoorbeeld inbraak, of verkoop van bedrijfICT is ongetwijfeld cloudcomputing ofwel data. de eigen organisatie of een groep van of hardware.data-services. Hierbij worden door een – al organisaties (community);dan niet commerciële – partij ICT-diensten Kadertekst 2: Wat is cloudcomputing? – ybride cloud: een private cloud met h Service Level Managementaangeboden aan een groot aantal klanten en van de meest gebruikte definities E de mogelijkheid van naadloze integratie Hoe zeker is het, dat de performancein de vorm van een virtuele infrastructuur, van cloudcomputing is 3 : met een of meerdere publieke clouds, geleverd wordt waarvoor betaald is? Deplatforms en/of complete toepassingen. ‘cloudcomputing is een model voor indien de workload en gebruikerseisen standaard-SLA’s (service-level-agreements)Het idee hierachter is dat door economy of het eenvoudig en op afroep verkrijgen dat nodig of wenselijk maken. bieden doorgaans weinig garantie als descale (schaalvoordeel) kostenvoordelen en van netwerktoegang tot een gedeelde leverantie van de service faalt. SLA’s zijnwaarborgen voor continuïteit te halen zijn. pool van configureerbare IT-middelen Andere belangrijke aspecten van meestal zo gespecificeerd dat van eenVoor de toepassing in het hoger onderwijs ( ­ bijvoorbeeld, netwerken, servers, cloudcomputing outage wordt gesproken als de dienst eenen het wetenschappelijk bedrijf rijst een storage, applicaties en diensten) die snel D e economische en kostenaspecten zijn niet zekere tijd onderbroken was. Is de dienstaantal vragen. gealloceerd en beschikbaar gemaakt de enige factoren die de besluitvorming van echter onbereikbaar door een netwerk­• Is er daadwerkelijk een kostenvoordeel? kunnen worden met minimale manage- instituten en onderzoekers zouden moeten storing, dan is de leverancier niet in• s de cloud daadwerkelijk een oplossing I mentinspanning en/of serviceprovider­ sturen. Hieronder behandelen we enkele gebreke. voor het brede scala van applicaties in interactie.’ andere, uitermate belangrijke, factoren. onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering. Hierdoor ligt een deel van de verantwoorde- Ofwel: waar zijn fundamentele problemen Cloud-diensten vallen doorgaans in drie Veiligheid en dataprotectie lijkheid voor het bereiken van SLA-niveaus te verwachten? verschillende categorieën. De argumenten rond veiligheid en datapro- bij de afnemer. Doorgaans heeft de afne-• Zijn er organisatorische belemmeringen? – Infrastructure-as-a-Service (IaaS): de tectie zijn gevarieerd en complex. Sommige mer echter even weinig controle over alle• Zijn er juridische belemmeringen? gebruiker huurt een of meerdere virtuele vaak genoemde punten van zorg zijn: netwerkverbindingen als de leverancier. of fysieke servers, gelokaliseerd in de • e datalocatie en de wettelijke jurisdictie d Daar staat tegenover dat cloudleveranciersHieronder schetsen we de verschillende datacenters van de cloudprovider. De (denk aan federale acquisitie van gege- meestal technische zekerheden bieden die teaspecten van de ICT-vraag uit de weten- gebruiker heeft op administratorniveau vens onder de Amerikaanse Patriot Act); kostbaar zijn voor institutionele omgevingen.schappelijke wereld en gaan we in op een toegang tot de machines en het staat • oorschriften voor hoe met persoonlijke vaantal aspecten van bovenstaande vragen. hem/haar volkomen vrij (systeem)soft- data omgegaan moet worden, zoalsDiverse modellen van cloudcomputing zijn ware te installeren en te configureren. de vereiste dat medische data binnen De impact van cloudsrelevant voor het onderzoek, maar vooral – latform-as-a-Service (PaaS): P de firewall van een instituut of binnenpublieke IaaS-clouds (zie kadertekst 2). de gebruiker heeft interactie met een Nederlandse grenzen moet blijven; Cloud-computing introduceert een nieuw cloud-gebaseerd platform in plaats van • echnische veiligheidsoverwegingen t businessmodel en aanvullende nieuweDit is omdat: met individuele servers. Het gebruik in serveromgevingen voor meerdere technieken en kenmerken. Hoe zijn die• e meeste academische interesse is d is gelimiteerd tot de grenzen van de k ­ lanten, en de gevoeligheid van cloud- te gebruiken in het hoger onderwijs van gericht op IaaS-clouds, in het bijzonder geleverde platformomgeving, inclusief providers voor aanvallen. Nederland? Allereerst moeten we het Amazons AWS, en het operating-system en de geleverde t ­ errein opsplitsen in ICT voor de domeinen• aaS het meeste lijkt op wat onderzoekers I applicatie-programmeermethoden. Lock-in bedrijfsvoering, onderwijs en onderzoek. In voorheen hadden aan lokale infrastructuur. – oftware-as-a-Service (SaaS): S Net als bij andere vormen van ICT-uitbe- elk van deze domeinen kan cloudcomputing de gebruiker heeft interactie met appli- steding bestaat het risico dat men vast een andere rol spelen.De business-modellen voor cloudcomputing catiesoftware die draait op een IaaS- of komt te zitten aan één leverancier: doorberusten op een drietal kenmerken. PaaS-cloudsystem door middel van een de gegroeide afhankelijkheid van diens Bedrijfsvoering• oor schaalvoordelen en virtualisatie- D cliëntapplicatie – vaak een browser of specifieke software, of doordat zoveel data Voor de bedrijfsvoering is vooral Software technologie kunnen bedrijven fabrieks- een zogenaamde app (applicatie) op bij de leverancier is opgeslagen dat het as a Service (SaaS) van belang. De diverse matig grote hoeveelheden compute- een mobiel apparaat. economisch onaantrekkelijk wordt om ze te applicaties in het bedrijfsvoeringdomein, services aanbieden aan grote aantallen verplaatsen (data-lock-in). bijvoorbeeld SAP of Oracle, lenen zich klanten met een verschillende behoefte Cloud-systemen worden ook vaak bij uitstek voor het aanbieden als SaaS. aan omvang, duur en frequentie. gekarakteriseerd als: Risicoanalyse en contingency-planning Het probleem zit echter in andere• e kosten voor de klant worden berekend D Het is essentieel in de besluitvorming aspecten: op basis van de gebruikte eenheden. – publieke cloud: commerciële clouddien- risico’s mee te nemen zoals faillissement • eveiliging, zoals gebruikerstoegang en b• e kostenmodellen zijn vaak onderver- D sten in grote datacenters, zoals die van van de cloudprovider, destructieve rampen databeveiliging; deeld in verschillende computationele Amazon, Google, Microsoft, Rackspace bij de provider (brand, overstroming), of de • rivacy van persoons- en bedrijfs­ p karakteristieken, zoals transactie-counts, and Eduserv; onwaarschijnlijke mogelijkheid dat de daar gegevens;
  17. 17. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 4 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 5• ocatie van dataopslag om juridische l voeren rekentaken, voor het verwerken van Technische ontwikkelingen een rekenapparaat zijn inmiddels hoger dan redenen; grote hoeveelheden data zoals van de LHC de aanschafkosten.• performance, zoals de responstijd; van CERN. Bij het tweede type computing De combinatie van nieuwe technieken,• beschikbaarheid. gaat het om het doorrekenen van één grote zoals virtualisatie, en cloudcomputing levert Ook het energieverbruik van datacom- geïntegreerde rekentaak zoals een weers- nieuwe datacentrumconcepten op. Dit heeft municatienetwerken vraagt steeds meerDe keuze tussen alles zelf doen of (deels) voorspelling. Cloud-computing is vooral geleid tot flexibilisering en modularisering aandacht. Vooral internetrouters moetengebruikmaken van de cloud is een bedrijfs- e ­ fficiënt voor het eerste type rekenwerk, van datacenters en tot standaardisatie en veel opzoekacties uitvoeren en beslissingenmatige afweging. Een private cloud is de dus capability-computing vereist voorals- schaalvergroting. nemen, en verbruiken daardoor veel meermeest logische oplossing voor de beveili- nog de aanschaf van specialistische archi- energie. Researchnetwerk-organisaties zoalsgingsproblemen, maar staat op gespannen tecturen. We zien dat bijvoorbeeld terug in Datacenter in a box ESNET (Department Of Energy) in de USAvoet met de schaalvoordelen die publieke de aanschaf van een eigen supercomputer Om de infrastructuur te flexibiliseren en starten programma’s om het energieverbruikclouds met zich mee kunnen brengen. door het KNMI. zo snel te kunnen inspelen op capaciteits- te meten als functie van de hoeveelheid behoeften, hebben verscheidene leveran- getransporteerde data in hun netwerk­Onderwijs Discussie over kosten ciers containers met een vrijwel compleet infrastructuur 6 . In het verleden was hetStudenten hebben – meestal zonder het te Recentelijk zijn twee rapporten verschenen datacentrum op de markt gebracht. Deze energieverbruik van netwerkapparatuurweten – ervaring met SaaS: namelijk in de over de kosten van cloudcomputing. Hieruit datacenters-to-go zijn relatief goedkoop en a ­ ltijd constant en dus niet proportioneelvorm van een e-mailaccount bij één of meer blijkt dat het niet per definitie goedkoper uiterst mobiel. met de actuele hoeveelheid getransporteer-van de grote aanbieders zoals Google en is dan een lokaal rekencentrum. Er zijn de data. Nu komen mondjesmaat switchesMicrosoft. Ook onderdelen van de elektroni- echter teveel variabelen om een algemene Figuur 2: Kant-en-klaar datacentrum in een en routers op de markt die een vorm vansche leer- en werkomgeving lenen zich voor conclusie te trekken. Dit betekent dat container 9 energiebesparing bieden, maar er is nogafname via de cloud in de vorm van SaaS. k ­ ostenvergelijkingen gemaakt moeten een lange weg te gaan. Veel energiebespa-Voor het Computer Science-onderwijs is w ­ orden op basis van het soort gebruik. Ze zijn dan ook uitermate geschikt om de ring kan bereikt worden door het dataver-de cloud inmiddels onontbeerlijk. Relatief rekencapaciteit te verhogen als de vraag keer zoveel mogelijk op de optische laag tesimpel en tegen een lage kosten kunnen Met name het Magellan-rapport 8 gaat in toeneemt – en dat doet hij. Dat komt onder laten verlopen, in plaats van elektronisch.verschillende infrastructuren worden gesi- op het gebruik van clouds in onderzoeks­ meer door de toename van het aantalmuleerd met behulp van PaaS. omgevingen. Het trekt enkele belangrijke a ­ pparaten, met name de mobiele. Miljarden conclusies. pc’s, laptops, smartphones en dergelijke De gevolgen voor de universitaireOnderzoek • etenschappelijke applicaties stellen W gebruiken het internet om clouddiensten af ICT-centraCloud-technologie is veelbelovend voor specifieke eisen die maatwerkoplossingen te nemen. Hierdoor vermindert de noodzaakwetenschappelijke applicaties, doordat die vergen. van een eigen datacentrum, maar de cloud- In zijn bijdrage aan het WTR-trendrapportbaat hebben bij voordelen als toegang tot • loud-oplossingen (IaaS en PaaS) vragen C leveranciers daarentegen werken hard aan 2008 publiceerde Hans Dijkman een artikelresources op afroep en controle over de aanzienlijke programmeer- en systeem- schaalvergroting. De financiële voordelen onder de titel De noodzaak voor eengebruikersomgeving. De keerzijde is dat de management-ondersteuning. Ze zijn dus kunnen enorm zijn, zoals is te zien in tabel 1. ­universitair rekencentrum. De essentie vantechniek een aanzienlijke impact heeft bij het vooral geschikt voor (organisaties met) het artikel is af te leiden uit de volgendeontwerpen en ontwikkelen van applicaties. technisch vaardige gebruikers. Het kostenvoordeel van een zeer groot grafiek. (Zie figuur 4 )Zo moet een programma deterministisch • loud-computing staat nog in de C d ­ atacentrum is dus aanzienlijk. Figuur 3zijn; dit wil zeggen dat bij dezelfde input ­kinderschoenen. toont een modern datacentrum in aanbouw. Aanname was dat elke ICT-innovatie eenook dezelfde output wordt geproduceerd, Het beslaat meer dan 11 voetbalvelden. levenscyclus doorloopt met drie fasen.ongeacht het platform of de diepere lagen 1. Fundamenteel: de innovatie ligt nog in de De ICT-centra moetenvan de cloud. Een voorbeeld: de kortste Figuur 3: Modern datacentrum in couveuse en is onderwerp van weten-route om alle Europese hoofdsteden te zich nieuwe doelen aanbouw 11 schappelijk onderzoek.bezoeken mag niet afhangen van de wijze s ­ tellen. Het accent moet 2. Toegepast: introductie in de markt na eenwaarop de kaart van Europa is ingevoerd Groene IT eerste standaardisatie. gaan liggen op specia-en welke programmeertaal is gebruikt. Zo Met het toenemend verbruik van olie en 3. Commodity: breed verkrijgbaar in demogen dus het type load, de samenstelling listische ondersteuning gas stijgen de energieprijzen steeds sneller. markt. De ontwikkeling is volwassen.en dergelijke geen invloed hebben. van onderzoek en minder ICT is een van de grootverbruikers van energie. In Nederland beslaat de energie- De vraag was: waar en wanneer hebben op de breed verkrijg-Er worden meestal twee typen rekenwerk behoefte van de datacenters 2%, en van universitaire rekencentra een toegevoegdeonderscheiden: capacity-computing en bare bedrijfsmatige alle ICT samen al ongeveer 12% van het waarde? En waar neemt de markt het over?capability-computing. Bij de eerste gaat het ­toepassingen. totale nationale verbruik. De kosten van het De doorgetrokken rode en zwarte curvesvooral om vele gelijke en dus parallel uit te energieverbruik tijdens de levensduur van schetsen het verloop zoals dat tot enige
  18. 18. Facts and figuresFiguur 2 kant-en-klaar datacentrum in een containerFiguur 3 modern datacenter in aanbouw© 2009 Microsoft Data Center in Dublin Technologie Gemiddeld1 datacentrum Zeer groot datacentrum Factor Netwerk $95 per Mbps/maand $13 per Mbps/maand 7.1 Opslag $2.20 per GB/maand $0.40 per GB/maand 5.7 Beheer ~140 servers/beheerder 1.000 servers/beheerder 7.1tabel 1 : Kostenvergelijking van een gemiddeld en een groot datacentrum 111 ‘ Gemiddeld’ betekent hier een datacentrum met 1.000 servers. ‘Zeer groot’ betekent meer dan 50.000 servers.
  19. 19. Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 6 Wolken boven het wetenschappelijk bedrijf 7jaren geleden gold (voor 2008). Universitaire Kadertekst 3: Disruptieve innovatie Computing en networking zijn hard op weg Ook gebruiken de leveranciers virtualisatie-rekencentra liepen voorop in hun aanbod en disruptieve (ontwrichtende) techno- E maatschappelijke nutsvoorzieningen te technieken die niet altijd transparant zijn.van diensten en producten (rood). De logie of innovatie is een vernieuwing die worden zoals water en elektriciteit. Diverse Virtualisatie levert een groot aantal opscha-commercie ijlde na (zwart). Een voorbeeld een nieuwe markt creëert en daarbij de bedrijven bieden services volgens dat lingsmogelijkheden voor ICT-capaciteit; hetis e-mail: de academische wereld gebruikte bestaande markt verstoort door oudere nutsmodel aan. Het is dan ook te verwach- voegt echter ook moeilijk te determinerenhet al lang voordat het algemeen geaccep- technologie grotendeels te vervangen. ten dat er politieke druk zal ontstaan op het gedrag toe. Het automatisch toewijzenteerd was. Een klassiek voorbeeld uit de ICT is de hoger onderwijs en onderzoek om daar – van resources gebeurt met nog relatief ontwikkeling van de personal computer waar mogelijk – gebruik van te maken. ­ beperkte kennis van de specifieke eisenIn de periode sinds het vorige trendrapport en het effect daarvan op de verkoop van Er is tenslotte ook niet zoiets als acade- van de ­ pplicaties. En de kostenvoordelen azien we echter een significante versnelling minicomputers. Een vergelijkbaar effect misch water of academische stroom, en zijn niet onmiddellijk evident. Metingen 4 5bij de commodity-aanbieders. De gestip- is de ontwikkeling van de tabletcomputer voor een koelkast gaat men ook niet naar tonen aan dat hierdoor de performance vanpelde zwarte curve schetst hun opkomst. en het effect daarvan op de verkoop van het Kamerlingh Onnes Laboratorium in applicaties heel wisselend kan zijn.De toegevoegde waarde van universitaire desktop-pc’s. L ­ eiden. Publieke clouds lijken de toekomstrekencentra (gestippelde rode curve) zal te hebben. En bij gebruik van een publieke cloud moetnavenant veranderen. E-Mail is nu door De verschuiving van toegevoegde waarde u zich vier vragen stellen.menige universiteit of hogeschool uitbe- naar externe partijen (zwarte stippellijn) De dominante trends zijn dus de datastort- • at te doen bij faillissement van de Wsteed aan Google, Microsoft en dergelijke dwingt universitaire rekencentra nog verder vloed aan de gebruikerskant en cloudcom- provider?cloudaanbieders. terug naar ondersteuning van onderzoek. puting bij de aanbieders. Voor een deel kan • at te doen bij (on)voorziene W De vraag die zich dan voordoet, is of een de cloud het antwoord bieden op de Data destructieve rampen?De ICT-centra moesten zich dus nieuwe centraal geleid institutioneel rekencen- Deluge; al moet dan wel eerst een aantal • at indien data echt in compleet Wdoelen stellen. Het accent moet gaan liggen trum daarvoor wel de meest geschikte vraagstukken worden opgelost. verkeerde handen valt?op specialistische ondersteuning van onder­ organisatie­vorm is. • oe lang kan uw organisatie bedrijfs- Hzoek en minder op de, inmiddels breed Maar mede voor de concurrentiepositie van matig overleven als specifieke dienstenverkrijgbare, bedrijfsmatige toepassingen. de Nederlandse wetenschap zal specifieke uitvallen?Sinds 2008 hebben opnieuw vele innovaties Discussie capability-computing nodig blijven, bijvoor-plaatsgevonden. Niet alleen in de techniek beeld voor LOFAR en SKA. De capacitatievemaar ook in de diensten. Virtualisatie en Zoals opgemerkt neemt de hoeveelheid vraag daarentegen vraagt om een basale Tot slotopkomst van zeer grootschalige datacentra data die omgaat in de wetenschappelijke wetenschapscloud met een elastischeboden ruimte voor het ontwikkelen van wereld buitenproportioneel toe in omvang uitwijk naar de commerciële cloud. Cloudcomputing lijkt de oplossing voor decloudcomputing. en complexiteit. Maar ook in de negen top- Data Deluge en de behoefte aan een flexi- sectoren van de Nederlandse economie is Privacygevoelige data vereisen een private bele infrastructuur. Maar eerst moeten nogDe cloud blijkt een disruptief effect te data het doorsnijdende thema. Steeds vaker cloud. Zo’n voorziening moet, om beleids- veel van de voornoemde vragen wordenhebben op de traditionele IT-markt (zie wordt in het kader van open data terecht redenen en voor een flexibele competitieve beantwoord. SURF zou hier een leidende rolkadertekst 3). Hieraan hebben verschillende vereist dat de onderliggende gegevens van voorsprong in de wetenschap, onder Neder- in kunnen spelen. Daarnaast zou SURF hetontwrichtende innovaties bijgedragen. We een wetenschappelijke publicatie gearchi- landse controle staan. Deze omgeving kan initiatief kunnen nemen tot het bouwen vandenken aan systeemvirtualisatie (virtual ma- veerd en gepubliceerd worden. En data echter met een adequate firewall elastisch een cloud-exchange.chines ofwel VM; voorbeelden zijn Xen en wordt vaker multidisciplinair gebruikt. verbonden worden met een commerciëleVMware), optische netwerken, schijfopslag- cloud. Hierbij is trust, policy en firewallingcapaciteit, web-services, semantisch web, Het groeiende belang van digitale gegevens op VM/cloud-niveau noodzakelijk. (Zieen sociale media. Hierdoor is de grafiek over vraagt om een geïntegreerde technische, figuur 6)de toegevoegde waarde veranderd. Externe organisatorische en juridische aanpak. Deaanbieders beperken zich niet langer tot Data Deluge vergt ook een hoge capaciteit Cloudservices staan nog in de kinderschoe-het ondersteunen van commodities met een van de computer-, network- en storage-infra- nen. Bij de selectie van een provider binnenlage toegevoegde waarde: ze spelen een structuur. Die moet tevens Reasonable And de publieke cloud is het dan ook verstandigsteeds belangrijker rol bij de ondersteuning Non Discriminatory (RAND) beschikbaar te beseffen dat er nog weinig gestandaar-van specialistisch onderzoek, bijvoorbeeld en vindbaar zijn. Daartoe zijn gestandaar- diseerd is. Net als bij traditionele softwaremet cloud storage. diseerde methodieken nodig om de data heeft elke leverancier zijn eigen oplossing. te beschrijven. Dit is niet triviaal en vergt Dit belemmert het overstappen naar eenFiguur 5: Effecten van cloudtechnologie op nog veel onderzoek. (Zie ook het hoofdstuk andere leverancier: het bekende vendortoegevoegde waarde ‘The cloud: Welk recht is van toepassing (op lock-in. mij)?’ van Smits.)
  20. 20. Facts and figures exchange PUBLIC Fundamenteel Toegepast Commodity Toegevoegde waardeVIRTUAL 02010 Figuur 4 ICT-innovatielevenscyclus vóór opkomst van cloudcomputing Fundamenteel Toegepast Commodity Toegevoegde waarde 0 Figuur 5 Effecten van cloudtechnologie op toegevoegde waarde
  21. 21. Facts and figures exchange PRIVATE PUBLIC VIRTUAL Figuur 6 Virtuele wetenschapscloud met een elastische uitwijk van de private naar de commerciële publieke cloudeel Toegepast Commodity Fundamenteel Toegepast Commodity Toegevoegde waarde 0

×