Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Matkop en Glanskop: een lastig maar boeiend duo

2,419 views

Published on

Lezing Hidde Bult, vwg Bergen op Zoom
Landelijke Dag 2015
Ede

Published in: Science
  • Be the first to comment

Matkop en Glanskop: een lastig maar boeiend duo

  1. 1. Matkop en Glanskop: een lastig maar boeiend duo Hidde Bult
  2. 2. • Naar vermeende Glanskoppen • En verdwenen Matkoppen • Eerst: hoe herken je ze ? © Ran Schols Matkop en Glanskop, zoektochten in West-Brabant:
  3. 3. Veldkenmerken: subtiel* Pieterbj van den Berg, waarneming.nl Twan Hak, waarneming.nl Glanskop Matkop Vorm bef: veel overlap, subjectief Kopvorm: Stierennek  ronde kop Afhankelijk van houding, subjectief Kruin: mat of glanzend. Lastig; glans bij 28% Matkoppen, dof bij 7% Glanskoppen. Dof bij alle juvenielen * Broughton , Br. Birds 102 (2009) 604-16
  4. 4. Pieterbj van den Berg, waarneming.nl Twan Hak, waarneming.nl Glanskop Matkop Licht vleugelpaneel (Matkop) Randen armpennen en tertials. Maar, verdwijnen door sleet. En, verse slagpennen Glanskop ook met lichte rand. Reflecties Vleugelpaneel Vorm bef: veel overlap, subjectief Kopvorm: Stierennek  ronde kop Afhankelijk van houding, subjectief Kruin: mat of glanzend. Lastig; glans bij 28% Matkoppen, dof bij 7% Glanskoppen. Dof bij alle juvenielen Witte wangvlek Matkop: wit loopt door tot nek, Glanskop: grijs achter oorstreek, maar soms lastig te zien Wit Grijzig Vlekje bovensnavel (Glanskop) Lastig te zien in ‘t veld, reflecties Vlekje Gidsen onbetrouwbaar Kenmerken overlappen* Veldkenmerken: subtiel* * Broughton , Br. Birds 102 (2009) 604-16
  5. 5. * Broughton , Br. Birds 102 (2009) 604-16Twan Hak, waarneming.nl Matkop Licht vleugelpaneel (Matkop) ±± Randen armpennen en tertials, maar verdwijnt door sleet. Verse slagpennen Glanskop ook met lichte rand. Reflecties Vleugelpaneel Vorm bef: veel overlap, subjectief Kopvorm: Stierennek  ronde kop Afhankelijk van houding, subjectief Kruin: Lastig; glans bij 28% Matkoppen, dof bij 7% Glanskoppen Dof bij alle juvenielen Wit Vlekje Renee de Kleijn , waarneming.nl Glanskop Grijzig ± Vlekje bovensnavel (Glanskop) √√ Lastig te zien in ‘t veld, reflecties Witte wangvlek √√ Matkop: wit loopt door tot nek, Glanskop: grijs achter oorstreek, maar soms lastig te zien Lichte randen Gidsen onbetrouwbaar, Kenmerken overlappen* Veldkenmerken: subtiel*
  6. 6. Otte Zijlstra, waarneming.nl 0 kHz 10 0 2 4 6 s Explosief “pie-TJA” of “psie-Tjoe”, hoog-laag. Soms scheldende ratel als Pimpelmees Verschillen in geluiden: roep Glanskop
  7. 7. “(zie-zie)-DEH-DEH-DEH” 3-5 nasale noten 0 kHz 10 0 2 4 6 s Carel vd Sanden, waarneming.nl Verschillen in geluiden: roep Matkop
  8. 8. Samenvatting onderscheid Matkop/Glanskop • Herkenning lastig, soms onmogelijk * • Geluiden onderling karakteristiek * – Maar, onderscheid met andere mezensoorten ? • Zoektochten in West-Brabantse bossen naar: – Glanskop – Matkop • Waar vind je ze ? * Broughton , Br. Birds 102 (2009) 604-16
  9. 9. Glanskop Poecile palustris • Habitat: eiken-beukenbossen in gematigde streken – Eiken: rupsen in voorjaar – Beuken: noten in winter (hamstert) • Veel natuurlijke holen – Kool- en Pimpelmees zijn dominant • Uitgesproken standvogel – dispersie jongen veelal binnen 1 km • Bos moet minimaal 4ha meten – Bosfragmentatie heeft grote invloed – Trage kolonisatie van nieuw habitat
  10. 10. Broedende Glanskoppen in Noord-Brabant ? Van Erve et al. (1967): • Drie zangmeldingen • Waarschijnlijk geen broedvogel 1962-1965 H? ? ? mogelijk waarschijnlijk zeker 1973-1975 Teixeira (1979): • Broedt waarschijnlijk / zeker in 42 atlasblokken Brabantse Wal • Brabantse Wal: 11 Snelle expansie is vreemd: nauwelijks dispersie van jongen
  11. 11. Glanskop: “pie-Tja” Vogels per Atlasblok op Brabantse Wal: sommatie maart, april en mei in 1978-83 Per atlasblok slechts 1- 2x gehoord in 5 jaar! ex., 1-5 pr. ex., 6-50 pr.
  12. 12. Veel intensiever onderzoek voor West-Brabantse broedvogelatlas 1990-96: Glanskop • Wel “pie-Tja” roep door: – Koolmees (frequent), Pimpelmees , Zwarte Mees, Matkop (soms), Kuifmees en Eekhoorn (frequent) • “klepperzang” door: – Pimpelmees (frequent), Winterkoning • Hidde Bult is tot 1990 gefopt door “Pseudoglanskoppen” – 0,1-1 “paar” per 100ha oud bos Brabantse Wal Glanskop onvindbaar op Brabantse Wal
  13. 13. Veel intensiever onderzoek voor West-Brabantse Broed- vogelatlas 1990-96: Glanskop in Baronie ? • Oudere loofbossen • Rapporten: 24 territoria in 3 boswach- terijen in 1989-95 • Met cassetterecorder op jacht bij 24 stippen in 1996-97 Brabantse Wal
  14. 14. Veel intensiever onderzoek voor West-Brabantse Broed- vogelatlas 1990-96: Glanskop in Baronie ? • Oudere loofbossen • Rapporten: 24 territoria in 3 boswach- terijen in 1989-95 • Met cassetterecorder op jacht bij 24 stippen • Glanskop onvindbaar in Baronie in 1996-97 • Wel “Pseudoglans- koppen” Brabantse Wal • In Z. Limburg in 8/12 territoria reacties binnen twee uur !
  15. 15. Jacht op Glanskop: besluiten • Methode met cassetterecorder werkt prima • Roep en zang diagnostisch voor Glanskop ? • Nee – o.a. Kool-, Pimpel- en Zwarte Mees maken soms geluid dat sterk op roep of zang van Glanskop lijkt (“Pseudoglanskoppen”) • Hidde (allochtoon in West-Brabant) werd gefopt – “mijn” stippen in de Atlas waren onjuist • Glanskopmeldingen in Noord-Brabant meestal door: – “Allochtonen”, onbewust van zeldzaamheid in Noord-Brabant – Competente karteerders, maar alert op “Peudoglanskoppen”? • Kun je die valkuilen in Limosa publiceren?
  16. 16. • Had dit artikel gevolgen voor hun verspreidingsbeeld? Jacht op Glanskop: vervolg
  17. 17. Verspreiding en broedzekerheid Glanskop 1973-77 mogelijk waarschijnlijk zeker 640 blokken (38%)
  18. 18. Impact publicatie Glanskopperikelen op verspreiding Rivierengebied, Voorne-Putten, Noord-Brabant, NW Limburg “verlaten” Delen Drenthe en veenkoloniën “verlaten” Veranderingen na 1973-77: Verspreiding -18% BMP-index +40%
  19. 19. Verspreiding en broedzekerheid Glanskop 1998-2000 mogelijk waarschijnlijk zeker 501 blokken (30%) Voorkomen in België en Nederland is identiek aan verspreiding Beuk (stapelvoedsel) bij begin jaartelling! Nooit in Brabant? Balans: -108 (-18%)
  20. 20. Belgische Kempen ook onbewoond Glanskop honkvaste juvenielen (dispersie veelal <1 km): raadsel van Herdgang en avonturiers in Noord-Brabant Herdgang (Landgoed de Utrecht, Esbeek): – † Vondst 18-9-59 – Territoria tot 1990 Mierlo: – † Ringvondst 6-11-66 Brabantse Biesbosch Breda Vlaamse introductie: W. Paulussen (Turnhout): brengt legsels uit Ardennen naar Nederland in 1948/49! M†H† Feb. 2015 zingend (J. Frijters) Tilff, 23-5-66, 98 km B BB Territorium 1986-88 (R. Meijer) Permanente kolonisatie van geschikt habitat in Noord-Brabant blijft lastig. Zijn ze anno 2015 opgerukt?
  21. 21. Voorlopige verspreiding Glanskop 2013-15 Wat expansie ten W. van Maas (), verder identiek aan 1998-2000 Landelijke trend: ± stabiel Nog altijd dubieuze meldingen op wrn.nl, admins zeer alert 
  22. 22. Matkop Poecile montanus • Allerlei bostypen, vooral: – Nat elzen- of berkenbroek – Dennenbos • Overvloed dood, zacht hout: – berken, wilgen – Paar hakt zelf holtes verder uit • Uitgesproken standvogel – Alleen wat dispersie van jongen • Enorme territoria: 4-15 ha • Foerageert in struiken of lage boompjes Grove dennen Broekbos
  23. 23. Verspreiding en broedzekerheid Matkop 1973-77 mogelijk waarschijnlijk zeker 1131 blokken (68%) Bijna elk atlas- blok met meer dan 100 ha bos buiten Wadden- eilanden en zeekleistreken
  24. 24. Verspreiding en broedzekerheid Matkop 1998-2000 mogelijk waarschijnlijk zeker 1083 blokken (65%) Balans: 5% afname o.a. in duinstreek
  25. 25. Voorlopige verspreiding Matkop 2013-15 Verspreiding krimpt verder: • Duinstreek en Voorne compleet verlaten • Laagveen & zeeklei: o.a. Friesland, Zeeuws-Vlaanderen, West-Brabant • Achterhoek, Zuid- Limburg Inventarisatieperikelen rondom de Matkop in Meijendel Hooijmans & Remeeus, 2010 In 1999 laatste Matkop, daarna verwarring met Glanskop….
  26. 26. Matkop trend Nederland (Rode lijst) en Brabantse Wal NL NL: 52 % afname sinds 1990 cf. Grutto, Spreeuw, Huismus.. UK: 82 % afname sinds 1994 Afname sneller dan landelijk: in 25 jaar van 10,6  0,0 paar/km2! Speelt verdroging een rol? Brabantse Wal, zes bossen (649 ha) 69 50 9 0 NL ↓ Jacht op Matkop
  27. 27. Afname Matkop: impact verdroging bossen1 Broekbos Groot Schietveld, 1538 ha Afname in droge bostypen, stabiel in vochtige bossen1 Ringgegevens (CES)2: als juli en augustus nat zijn, meer jongen per adulte vogel “Bij nat weer meer voedsel (insecten) beschikbaar voor uitgevlogen jongen” 1 Bulteel 2013 ; cf Boele et al. 2014, Lewis et al. 2009; 2Schekkerman & Van der Jeugd, 2014
  28. 28. Afname Matkop: impact opwarming klimaat ? 1 Bult 2002; 2Schekkerman & Van der Jeugd, 2014 Ringgegevens (CES)2: in warme winters stijgt overlevingskans adulte vogels Hypothese1: Minder overleving in warme vochtige winters, b.v. door bederf hamstervoorraad Invloed op voedsel (geleedpotigen) is onbekend
  29. 29. Afname Matkop: meer nestpredatie door Grote Bonte Specht ? Legsel verorberd door Grote Bonte Specht1. In 1UK 28%, in 2Duitsland 62%  April 2013 Mei 2013Allan Rustell • Grote Bonte Specht neemt sterk toe • Speelt géén rol: vergelijkende studies in Vlaanderen3 en UK4 • Neststudie1 : “Eén specht kan kleine populatie voor altijd uitroeien” 1Rustell, Br. Birds 108 (2015) 37-41, 2BWP; 3Bulteel 2013, 4Lewis et al. 2009
  30. 30. • Toegenomen nestpredatie Grote Bonte Specht ? • Verdroging bossen op zandgronden1: – Cf afname Nachtegaal, Grote Lijster, Spotvogel, Wielewaal, Zomertortel • Klimaatverandering ? – Adulte vogels overleven beter in zachte winters3 – Invloed op insectenfauna onbekend • Veranderd bosbeheer: – Minder kapvlaktes  minder kavels in struikfase – Minder dennenakkers • Veroudering bossen: areaal jong bos daalt – Cf afname Spotvogel, Zomertortel Matkop: mogelijke verklaringen voor afname 1 Boele et al. 2014, 1,2Bulteel 2013, 1,2 Lewis et al. 2009, 3 Schekkerman & Van der Jeugd, 2014; 4Rustell 2015;
  31. 31. • Herkenning – Combinatie van visuele kenmerken en geluid geeft meeste zekerheid – Pas op valkuil: Kool- en andere mezen maken geluiden die aan Glanskop doen denken – Nog steeds actueel: dubieuze meldingen (Admins alert ) • Glanskop – Verspreiding vertroebeld tot 2000, nu goed in beeld – Populatie min of meer stabiel – Extreem honkvast: trage kolonisatie van nieuw habitat • Matkop – Verspreidingsbeeld was altijd goed, profiteerde van dennenakkers – Populatie nam na 1990 meer dan 50% af ( Rode lijst) – Meerdere oorzaken, o.a. verdroging en veroudering van bossen • Met dank voor uw aandacht Matkop en Glanskop: samenvatting
  32. 32. Bronnen • Baillie S. R., Crick H. Q. P., Balmer D. E., Bashford R. I., Beaven L. P., Freeman S. N., Marchant J. H., Noble D. G., Raven M. J., Siriwardena G. M., Thewlis R. & Wernham C. V. 2001. Breeding birds in the wider countryside: their conservation status 2000. BTO, Thetford, England. • Bult H. 1999. Glanskop Parus palustris perikelen in West-Brabant. Limosa 72: 85-88. • Bult H. 2002a. Glanskop Parus palustris. pp. 416-417 in Sovon Vogelonderzoek Nederland, Atlas van de Nederlandse broedvogels 1998- 2000. - Nederlandse Fauna 5. Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis, KNNV Uitgeverij & European Invertebrate Survey- Nederland, Leiden. • Bult H. 2002b. Matkop Parus montanus. pp. 418-419 in Sovon Vogelonderzoek Nederland, Atlas van de Nederlandse broedvogels 1998- 2000. - Nederlandse Fauna 5. Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis, KNNV Uitgeverij & European Invertebrate Survey- Nederland, Leiden. • Bulteel G. 2013. Teloorgang en vernauwde habitatvoorkeur van de Matkop, een voorbeeld uit de Noorderkempen. Natuur. oriolus 79: 1-9. • Devillers P., Roggeman W., Tricot J., del Marmol P., Kerwijn C., Jacob J.-P., Anselin A. 1988. Atlas van de Belgische broedvogels. Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, Brussel. • Hagemeijer E. J. M. & Blair M. J. 1997. The EBCC atlas of European breeding birds: Their distribution and abundance. T & AD Poyser, London. • Hooijmans F. & Remeeus A. 2010. Inventarisatieperikelen rondom de Matkop in Meijendel. Intern rapport • Lewis A.J.G., Amar A., Charman E.C. & Stewart F.R.P. 2015. The decline of the WillowTit in Britain. British Birds 102: 386-393. • Lewis A.J.G., Amar A., Cordi-Piec D. & Thewlis R.M. 2007. Factors influencing Willow Tit Poecile montanus site occupancy: a comparison of abandoned and occupied woods. Ibis 149 (Suppl. 2): 205-213. • Lippens L. & Wille H. 1972. Atlas van de vogels in België en West-Europa. Lannoo, Tielt en Utrecht. • Paulussen W. 1993. De broedvogels van de Turnhoutse Kempen. Oriel Stringer, Brighton. • Rustell A. 2015. The effects of avian nest predation and competition on the Willow Tit in Britain. British Birds 108: 37-41. • Samenwerkingsverband Westbrabantse Vogelwerkgroepen 2007. Atlas van de West-Brabantse broedvogels. NPN media, Breda. • Schekkerman H. & van der Jeugd H. 2014. Matkop Poecile montanus. pp. 90-93 in Boele A., Van Bruggen J., Hustings F., Koffijberg K., Vergeer J.-W. & Plate C., Broedvogels in Nederland in 2012 Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen. • van Beusekom R., Huigen P., Hustings F., de Pater K. & Thissen J. 2005. Rode lijst van de Nederlandse broedvogels. Tirion Uitgevers B.V., Baarn. • Vermeersch G., Anselin A., Devos K., Herremans M., Stevens J., Gabriëls J. & Van Der Krieken B. 2004. Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000-2002. Instituut voor Natuurbehoud, Brussel.
  33. 33. NL Zand, zuid Bos laag Matkop trends: landelijk en regionaal Broekbos Grove dennen NL: 52 % afname sinds 1990 Sterker op droge zandgronden, minder in laaglandbos. Compleet op Brabantse Wal
  34. 34. Matkop: Dèh-Dèh-Dèh ex., 1-5 pr. ex., 6-50 pr. ex., 51-500 pr. Glanskop: “pie-Tja” Glanskop en Matkop op Brabantse Wal in 1978-83: raming per atlasblok, sommatie maart, april en mei ex., 1-5 pr. ex., 6-50 pr. Zeer algemeen in alle bossen Per atlasblok slechts 1- 2x gehoord in 5 jaar!

×