Adaptief Deltamanagement water governance

504 views

Published on

Published in: News & Politics
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
504
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
10
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Adaptief Deltamanagement water governance

  1. 1. ARTIKEL Adaptief deltamanagementCase studyAdaptief deltamanagementRutger van der Brugge*, Ronald Roosjen*, Teun Morselt** & Ad Jeuken* Abstract Adaptive delta management is a new policy concept put forward by the Dutch Deltaprogramme as a means to deal with the uncertainties of climate change and socio-economic developments in delta areas. Due to these uncertainties, policy decisions are difficult with regard to the scale of measures, costs and timing. With adaptive delta management, these considerations are taken into account ex- plicitly. In a pilot study of the Rotterdam and Dordrecht area, Deltares and Blueconomy developed a method that helps in dealing with these issues. The method consists of eight steps and is built upon the adaptation pathways method. The method facilitates the development of adaptive strategies, con- sisting of measures for the short term, anticipative actions, possible threads, monitoring and possible transfers to other strategies. The pilot is a big step into the further development of adaptive delta management. Het beheer van de Rijn-Maas delta listische benadering1. Daarom is het is ingegaan op het begrip Adaptief Del-wordt geconfronteerd met grote onze- nieuwe begrip ‘Adaptief deltamanage- tamanagement en het daaraan gekoppeldekerheden op de lange termijn. Zo is het ment’ geïntroduceerd, dat ons in staat concept van adaptatiepaden. Vervolgens isonduidelijk hoe snel klimaatverandering moet stellen deze afweging te kunnen een methode ontwikkeld voor het opstel-optreedt, maar ook wat de impact zal maken. len van adaptatiepaden in een participatiefzijn. Dat hangt namelijk af van de soci- Het kabinet heeft de opdracht gegeven proces (workshops), die toegepast kanaaleconomische ontwikkelingen, die dit nieuwe begrip verder uit te werken worden in deelprogramma’s van het del-ook onzeker zijn. Omgaan met deze on- in het deltaprogramma 2012. Dit proces taprogramma. Deze methode is toegepastzekerheden in het waterbeleid is een is in gang gezet met pilots in een aantal (getest) in het deelprogramma Rijnmond-kunst op zich. Er is een kans dat maatre- deelprogramma’s. Deltares en Blueco- Drechtsteden, aan de hand waarvan eengelen onvoldoende of te laat worden in- nomy hebben in samenwerking met het aantal adaptatiepaden zijn ontwikkeld.gezet, waardoor er veiligheidsrisico’s deelprogramma Rijnmond-Drechtsteden Hieronder zetten we de belangrijksteontstaan. Aan de andere kant is er kans een pilot uitgevoerd om adaptief deltama- bevindingen uit deze pilot uiteen.dat maatregelen juist overgedimensio- nagement concreet in te vullen2. In dezeneerd worden en de samenleving onno- pilot kwam het volgende aan de orde. Er Adaptief Deltamanagementdig veel geld kosten. Onzekerheden Het deltaprogramma positioneert Adap-over toekomstige ontwikkelingen en de 1 Bloemen, P, Van Alphen, J. (2011). tief Deltamanagement als een werkwij- Presentatie. Deltaprogrammawenselijkheid om op de korte termijn (http://www.deltaproof.nl/Upload/Deltaproof/ ze om koersvast te zijn op het ‘wat’ entoch financieel verantwoord te investe- denktank/20110204%20Adaptief%20deltama- flexibel te zijn in het ‘hoe’ en ‘wanneer’3.ren, leiden binnen het deltaprogramma nagement%20-%20STOWA%20JvA.pdf Koersvast op het ‘wat’ wil zeggen dat ertot de behoefte aan een flexibele en rea- structureel wordt gewerkt aan de ver- 2 Roosjen, R., Van der Brugge, R., Mor- betering van de waterveiligheid en de selt, T, Jeuken, A. (2012) Adaptief Deltamanage- ment zoetwatervoorziening. Flexibel in het* Deltares Pilot voor deelprogramma Rijnmond/Drechtste-** Blueconomy den. Rapport Deltares/Blueconomy 3 Zie noot 1© 2012 BALTZER SCIENCE PUBLISHERS WATER GOVERNANCE 2/2012 - 35
  2. 2. Adaptief deltamanagement ARTIKEL‘hoe’ gaat ervan uit dat er verschillende de juiste afwegingen over investeringen Adaptatiepaden adaptatiestrategieën mogelijk zijn en het onder grote onzekerheden te kunnen Het ontwerpen van mogelijke adaptatie-‘hoe’ niet vooraf vaststaat. In plaats daar- maken en de adaptieve capaciteit van de paden heeft een aantal meerwaarden voor van groeien we mee met de klimaatver- delta te verhogen. adaptief deltamanagement als beheerpro- andering en sociaaleconomische veran- Het ontwerp van adaptatiestrategieën ces. dering. Flexibel in het ‘wanneer’ doelt met behulp van adaptatiespaden onder- Allereerst is het middels adaptatiepaden op de flexibiliteit in het tijdstip waarop steunt het beheer. Adaptatiepaden beschrij- mogelijk de korte termijn te verbinden met de maatregelen worden geïmplemen- ven een pad van (beleids)maatregelen die de lange termijn. Een zogenaamde adap- teerd. Enerzijds is dit afhankelijk van de ingezet kunnen worden om het (water) tatiepadenkaart geeft een (schematisch) actuele omstandigheden (bijvoorbeeld systeem aan te passen aan veranderende overzicht van de mogelijke adaptatiepaden als klimaatverandering snel doorzet omstandigheden4. Het belang van het in in een gebied inclusief de overstapmoge- worden maatregelen eerder geïmple- kaart brengen van de adaptatiepaden is niet lijkheden tussen de paden. Hierdoor is het menteerd) anderzijds van investeringa- het voorspellen hoe de toekomst zich gaat mogelijk om na te gaan welke maatregelen genda’s in de regio (zoals de gebiedsa- ontvouwen, maar de onzekerheden in kaart direct nodig zijn en welke achter de hand te brengen en de mogelijkheden om daar op gehouden kunnen worden voor in een later te reageren. Het rapport Deltaprogramma stadium. Daarnaast kan worden nagegaaneen voorbeeld van 2012 Werken aan de Delta5 zegt daar het in hoeverre maatregelen robuust zijn, dat wilmanagement die tot een volgende over: “Bij Adaptief Deltamanage- zeggen of ze in veel of weinig adaptatiepadenlock-in kan leiden, is de ment wordt een schematisch overzicht ont- voorkomen. Het werken met adaptatiepaden wikkeld met adaptatiepaden voor de opga- is geïnspireerd op de Thames Estuary-studie6,manier waarop we in ven in het betreffende gebied, uitgaande van de knikpuntenstudie7; de investeringspadana-Nederland eeuwenlang een bandbreedte van mogelijke, plausibele lyse voor het Deltaprogramma IJsselmeerge-onze drainage hebben toekomstbeelden (deltascenario’s). In dat bied8 en de studie ‘Perspectives in Integrated schema wordt, startend bij de huidige situ- water resources management’ 9, 10.verzorgd atie, in beeld gebracht wat de eerstvolgende beslissing is. Verder doorkijkend wordt 6 Reeder, T. and N. Ranger (2009). How do you adapt in an uncertain world? Les-genda’s en het MIRT). nagegaan wat in een later stadium moge- sons from the Thames Estuary 2100. project. Belangrijk om te constateren is dat er lijke aanpassings- of adaptatiestrategieën World Resources Report, Washington DC. Avai-onderscheid gemaakt moet worden tussen zijn, inclusief de condities waaronder het lable online at http://www.worldresourcesreport.adaptief deltamanagement als beheerpro- verstandig lijkt om over te stappen van de org.ces enerzijds en het ontwerpen van adap- ene strategie naar een andere. Vervolgens 7 Kwadijk, J.C.J., M. Haasnoot, J.P.M. Mulder, M. Hoogvliet, A. Jeuken, R. van dertatiestrategieën anderzijds. worden de mogelijkheden in beeld gebracht Krogt, N.G.C. van Oostrom, H.A. Schelfhout, Adaptief deltamanagement als beheer- om voor de realisatie van die strategieën E.H. van Velzen, H. van Waveren, M.J.M. deproces kan worden gezien als het proces mee te koppelen met andere investeringsa- Wit. (2010). Using adaptation tipping points tovan het beheren van delta’s, dat betekent genda’s”. Met dit laatste kunnen kosten wor- prepare for climate change and sea level rise: ahet beheren en inrichten van de rivieren, den bespaard en overlast worden beperkt. case study in the Netherlands. Interdisciplinary reviews: Climate Change, DOI: 10.1002/wcc.64kust, ondergrond en grondwater bij ver- 8 Morselt T.T., De investeringspadana-anderende geofysische (klimaat, bodem- 4 Haasnoot, M. Middelkoop, H., Of- lyse; en economische uitwerking van Adaptiefdaling), socio-economische (bevolkings- fermans, A., Van Beek, E. van Deurssen, W. (in Deltamanagement in het Deltaprogramma IJssel-groei, economie) omstandigheden en review) Exploring pathways for sustainable river meergebied, Blueconomy rapport P11002, 5 julinormatieve opvattingen, zodanig dat deze management under uncertainty. Submitted to 2011. Climatic change 9 Zie noot 4delta’s op de lange termijn geschikt blij- 5 Deltaprogramma (2011). ‘Werk aan 10 Valkering P., Van der Brugge R., Of-ven als aantrekkelijk leefgebied. Adap- de Delta. Maatregelen van nu, voorbereiding fermans A., Haasnoot M.,Vreugdenhil H. (forth-tief deltamanagement heeft als ambitie voor morgen’. Rapport coming) A perspective-based simulation game to36 - WATER GOVERNANCE 2/2012 © 2012 BALTZER SCIENCE PUBLISHERS
  3. 3. ARTIKEL Adaptief deltamanagement Figuur 1 Stappen in een adaptief deltamanagement cyclus 1. Identificeer doelen en knelpunten, nu en in de toekomst Vertrekpunt voor de analyse zijn de knelpunten in de verschillende scenario’s en de doelen (in deltaprogramma: water- veiligheid en zoetwatervoorziening). 2. Bepaal een aantal contrasterende denklijnen Doel: de oplossingsruimte zo breed mogelijk verkennen door verschillende denklijnen als basis te nemen. Een denklijn bestaat uit een aanpak van de knelpunten die gestoeld is op een bepaalde visie, filosofie of gedachtegang en die om die reden samenhang heeft. 3. Werk de denklijnen uit in adaptatiepaden Doel: binnen een denklijn te komen tot paden die beschrijven met welke maatregelen knelpunten worden opgelost en zo inzicht te krijgen in hoe het systeem zich aanpast aan veranderende omstandigheden in de loop van de tijd. 4. Bedenk anticiperende maatregelen Vertrekpunt voor de analyse zijn de knelpunten in de verschillende scenario’s en de doelen (in deltaprogramma: water- veiligheid en zoetwatervoorziening). 5. Onderwerp de adaptatiepaden aan een stresstest Doel: de oplossingsruimte zo breed mogelijk verkennen door verschillende denklijnen als basis te nemen. Een denklijn bestaat uit een aanpak van de knelpunten die gestoeld is op een bepaalde visie, filosofie of gedachtegang en die om die reden samenhang heeft. 6. Ga de overstapmogelijkheden op andere adaptatiepaden na Doel: binnen een denklijn te komen tot paden die beschrijven met welke maatregelen knelpunten worden opgelost en zo inzicht te krijgen in hoe het systeem zich aanpast aan veranderende omstandigheden in de loop van de tijd. 7. Formuleer de adaptieve strategieën Op basis van de voorgaande stappen kunnen adaptieve strategieën worden geformuleerd. Een adaptieve strategie omvat de volgende vijf elementen • leidende principes (stap 2); • te nemen maatregelen op de korte termijn (stap 3); • te nemen anticiperende activiteiten op de korte termijn (stap 5); • monitoring van ontwikkelingen waarvoor kwetsbaar (stap 6); • te nemen anticiperende activiteiten uit andere paden, om overstappen mogelijk te maken (stap 7); • meekoppelkansen met andere agenda’s (stap 8). 8. Werk de strategieën in detail verder uit Doel van deze stap is om de maatregelen uit de verschillende adaptieve strategieën tegen elkaar af te wegen, rekening houdend met adaptieve elementen zoals anticiperen en overstappen. Dit vraagt om nadere uitwerking en meer detail van de hydrologie, koppeling met andere gebiedsagenda’s, kosten-batenanalyses en draagvlak. De detailuitwerkingen heb- ben uiteindelijk als doel om de beleidsbeslissing te ondersteunen.© 2012 BALTZER SCIENCE PUBLISHERS WATER GOVERNANCE 2/2012 - 37
  4. 4. Adaptief deltamanagement ARTIKEL Een tweede meerwaarde is het voor- Met behulp van adaptatiepaden kan ver- beperkt tot het ontwerpen van adaptatie-komen van lock-ins (adaptatiepaden waar kend worden wanneer maatregelen ‘op paden leidend tot adaptatiestrategieën,je niet meer uit kunt komen) of lock-outs z’n vroegst’ en ‘op z’n laatst’ moeten en niet met adaptief deltamanagement(adaptatiepaden waar je niet meer op kunt worden geïmplementeerd. En welke als beheerproces, dat weer hele anderekomen) die ontstaan door bepaalde beleids- kleinere maatregelen geïmplementeerd opgaven met zich meebrengt. De me-keuzen (deltabeslissingen) of investeringen. kunnen worden totdat meer inzicht is thode heeft als doel het faciliteren vanHet verkennen van adaptatiepaden maakt verkregen hoe en met welk tempo kli- een proces waarin verschillende partijendit soort lock-ins en lock-outs herkenbaar. maatverandering en zeespiegelstijging gezamenlijk een set van adaptatiepadenEen voorbeeld van management die tot een daadwerkelijk plaatsvinden. Daarnaast ontwerpen en daarmee inzicht krijgenlock-in kan leiden, is de manier waarop we kan op het moment dat men overgaat tot in wat adaptief deltamanagement voorin Nederland eeuwenlang onze drainage hen zou betekenen12. De ontwikkeldehebben verzorgd. Ten behoeve van de participatieve methode bestaat uit achtbewerkbaarheid van het land werden veen- Uiteindelijk leiden de stappen, die het proces structureren bijgebieden drooggemalen. Hierdoor daalde het construeren van adaptatiepaden en stappen uit de adaptiefals gevolg van de oxidatie van het veen de het doordenken wat dat betekent voorbodem. De wens om de bodem makkelij- deltamanagement cyclus de strategie (zie figuur 1). Elke stap inker bewerkbaar te houden samen met de tot de keuze uit maatre- de methode bouwt voort op de vorigegedaalde bodem maakte het noodzakelijk en voegt een nieuw onderdeel toe. Om gelen die op korte termijnsteeds dieper te bemalen. Hierdoor zakte de de methode te ontwikkelen en te tes-bodem in deze veengebieden tot beneden genomen kunnen worden, ten, hebben medewerkers van deelpro-de zeespiegel. Hierdoor zijn we nu genood- maar met een helder gramma Rijnmond-Drechtsteden in eenzaakt deze bemaling in stand te houden, en drietal workshops de 8 stappen door- beeld van wat de moge-steeds intensiever te maken. lopen en de methode geëvalueerd. Het Ten derde kunnen adaptatiepaden hel- lijke consequenties daar- projectteam heeft tussen de workshopspen bij het verkennen van het juiste tijdstip van zijn op de langere de resultaten uitgewerkt.van investeringen door te variëren met de De basis van het proces is het opstel- termijn.tijd. Studies hebben in beeld gebracht bij len van verschillende adaptatiepaden. Bijwelke zeespiegelstijging en klimaatveran- het opstellen van de paden wordt uitge-dering ons waterbeheersysteem niet meer een bepaalde investering worden gekeken gaan van de knikpunten-benadering, diezal voldoen ten aanzien van de veiligheid in hoeverre deze kan meekoppelen met aangeeft wanneer huidig beleid niet meeren de watervoorziening11. Dit worden knik- andere investeringen door net iets eerder voldoet, en een aantal leidende principespunten of omslagpunten genoemd. of later aan de werkzaamheden te begin- die denkbaar zijn bij het formuleren van Zo zal bij een stijging van de zeespie- nen. Ook kunnen investeringen die pri- de maatregelen en adaptatiepaden. Met degel met ongeveer 50 cm de Maeslant- mair vanuit een ander doel worden inge- resulterende set van adaptatiepaden – destormvloedkering niet meer voldoende zijn zet (bijvoorbeeld stedelijke vernieuwing), zogenaamde adaptatiekaart – als basis isom Rotterdam afdoende te beschermen. worden aangewend om voor te bereiden het vervolgens mogelijk om verschillendeDe vraag wanneer dit knikpunt precies op hogere waterstanden. paden met elkaar te vergelijken.optreedt, is afhankelijk van welk scena- Vervolgens worden twee adaptieverio voor zeespiegelstijging zal optreden. elementen uitgewerkt: anticiperen en Adaptief deltamanagement- overstappen. De centrale vraag bij deexplore future pathways of an interacting water- cyclus eerste is: kun je nu of op de korte ter-society system. Simulation and Gaming11 Te Linde, A, Jeuken, A. (2011). Knik- In deze pilot is een methode ontwikkeld mijn al een aantal acties in gang zetten,punten en adaptatiepaden. Een handreiking. Del- om adaptief deltamanagement verdertares-rapport vorm te geven. Daarbij hebben wij ons 12 Zie noot 238 - WATER GOVERNANCE 2/2012 © 2012 BALTZER SCIENCE PUBLISHERS
  5. 5. ARTIKEL Adaptief deltamanagementzodat het adaptatiepad gemakkelijker ciet worden gemaakt in het beleidsvor- de belangrijkste bevindingen geschetst.of goedkoper doorlopen kan worden. mingstraject, in plaats van er gedwongen Bepalend voor de adaptatiepaden voorHet gaat dan om zaken als ruimtelijke ad hoc op te moeten reageren13. Met de Rijnmond-Drechtsteden zijn de volgendereserveringen, onderzoek, innovatie adaptatiekaart is aan de voorkant ver- drie knikpunten die, zonder systeemaan-en meekoppelen met andere gebieds- kend welke adaptatiemaatregelen moge- passing, voor onaanvaardbare gevolgenontwikkelingen. Hiermee wordt het lijk zijn en dus zijn de verschillende aan- zorgen. Als eerste knikpunt dienen zich deadaptatiepad verrijkt met allerlei slim- passingen voor verschillende situaties waterkeringen achter de stormvloedkeringmigheden, waardoor eventuele barrières bekend. Een adaptieve strategie houdt in de Hollandse IJssel aan. Deze voldoenin het pad opgelost kunnen worden en in dat anticiperende activiteiten in gang nu al niet aan de normen. Ten tweede,wordt de fasering realistischer door bij- worden gezet (van meerdere adaptatie- de zoetwater-innamepunten Bernisse envoorbeeld beleidstermijnen toe te voe- paden om zo te de weg vrij te houden Gouda moeten te vaak worden gesloten,gen. om over te stappen) en monitort ontwik- als gevolg van het dieper naar binnen Bij het tweede aspect is de centrale kelingen die kunnen leiden tot gebeur- komen van zoutwater. Om de ongewenstevraag: onder welke condities is een over- gevolgen hiervan te voorkomen kunnenstap naar een ander adaptatiepad gewenst deze knikpunten tot 2050 met kleinscha- voor adaptiefof zelfs noodzakelijk. Hiervoor is een zoge- lige maatregelen worden uitgesteld. Derdenaamde ‘stresstest’ ontwikkeld waarmee deltamanagement als belangrijke knikpunt in dit gebied is dat dewordt nagegaan voor welke gebeurtenissen beheerproces betekent Maeslantkering op de lange termijn nietde ontwikkelde adaptatiepaden kwetsbaar meer voldoet met het huidige sluitregime. dit dat het rekeningzijn en of de overstap naar andere adapta- Tot slot, het vierde cruciale knikpunt is detiepaden nog mogelijk zijn. Ook op over- houdt met de kans dat oplopende schade in de buitendijkse gebie-stappen kan worden geanticipeerd. het adaptatiepad niet den omdat deze gebieden te vaak overstro- Uiteindelijk leiden de stappen uit de men. verloopt zoals wordt ver-adaptief deltamanagement cyclus tot de In de verschillende adaptatiepadenkeuze uit maatregelen die op korte termijn wacht wordt op verschillende wijzen met dezegenomen, kunnen worden maar met een knikpunten omgegaan. De omgang met dehelder beeld van wat de mogelijke conse- tenissen die overstappen noodzakelijk afgekeurde dijken langs de Hollandse IJsselquenties daarvan zijn op de langere termijn. maken. Regelmatig dus, zal een update kan op drie verschillende manieren: traditi-In die keuze kan flexibiliteit gewaardeerd van de adaptatiepadenkaart moeten wor- oneel versterken van de dijken, doorbraak-worden, door bijvoorbeeld de voorkeur te den gemaakt. Het is daarom een cyclisch vrij maken, of afdammen. Echter, in degeven aan maatregelen die ruimte geven geheel, met aandacht voor leren. uitwerking van de strategieën is vanuit alleaan een breed scala aan vervolgmaatrege- adaptatiepaden de overstap naar afdammenlen boven maatregelen waarbij maar één als een kansrijke mogelijkheid benoemd.vervolgactie mogelijk is. Daarnaast worden Deelprogramma Rijnmond- Het op korte termijn afdammen van devooraf mogelijke ontwikkelingen expliciet Drechtsteden nieuwe Waterweg is in alle adaptatiepadengemaakt die het noodzakelijk maken om Aan de hand van de ontwikkelde me- niet gewenst en kan worden uitgesteld metvan strategie te veranderen en worden deze thode is een zestal adaptatiepaden maatregelen waarmee tijd ‘gekocht’ wordt.mogelijkheden gemonitord. ontworpen voor deelprogramma Rijn- Op de lange termijn komt de keuze van Voor adaptief deltamanagement als mond-Drechtsteden. Hier worden kort maatregelen neer op afdammen of verbete-beheerproces betekent dit dat het reke- ren van de Maeslantkering of doorbraakvrijening houdt met de kans dat het adaptatie- dijken zonder Maeslantkering. De omgang 13 Walker, W.E., Rahman, S.A., Cave,pad niet verloopt zoals wordt verwacht. J (2001) Adaptive policies, policy analysis, and met buitendijks gebied is verschillend in deDe bedoeling is dat veranderingen en policy-making. European Journal of Operational drie adaptatiepaden. De keuze van maatre-adaptatiemogelijkheden continu expli- Research 282-289 gelen komt neer op het plaatsen van kerin-© 2012 BALTZER SCIENCE PUBLISHERS WATER GOVERNANCE 2/2012 - 39
  6. 6. Adaptief deltamanagement ARTIKELgen of het adaptief inrichten van buitendijks lokaal niveau zijn deze koppelingen goed tegebied. In geval van afdamming van de leggen.Nieuwe Waterweg is dit minder urgent. De Een belangrijke aanbeveling is Adaptiefverzilting van de innamepunten wordt op Deltamanagement als beheerproces ookverschillende manieren opgelost in de ada- verder uit te werken. Dit brengt hele anderepatiepaden. Op kortere termijn is er de keus uitdagingen met zich mee, die te makenuit aanpassen van de landbouw en industrie hebben met hoe het beleidsproces moetaan zoutere omstandigheden, of maatrege- worden ingericht, zodat het flexibel kanlen om de zoutindringing te verminderen inspelen op veranderende omstandigheden(bellenscherm, trapjeslijn). Op de langere (dat het mogelijk blijft om over te stappentermijn is er de keus uit afdammen van de terwijl de rijdende trein van het beleid al isNieuwe Waterweg, verder aanpassen van de ingezet), welke beleidsinstrumenten daar-landbouw en industrie, of nog verdergaande bij nodig zijn en hoe effectief kan wordenmaatregelen om de zoutindringing te ver- meegekoppeld met andere investeringen.minderen. Ook is een vergelijkingssystematiek nodig, waarmee een afweging tussen de maatrege-Conclusies & Aanbevelingen len en adaptatiepaden gemaakt kan wordenDe pilot heeft bijgedragen aan het concre- waarin, naast waardering op kosten en ef-ter maken van wat Adaptief Deltamanage- fecten, ook aandacht is voor flexibiliteit enment inhoudt. De ontwikkelde methode overstapmogelijkheden.om adaptatiepaden te ontwerpen, onder-steunt bij het doordenken en ontwikke-len van adaptatiestrategieën. De methodebiedt een goede werkwijze om kwalita-tief verschillende adaptatiepaden in kaartte brengen in een workshop-setting. Metdeze methode kan in korte tijd met wei-nig informatie met een groep experts toteen aantal bruikbare strategieën gekomenworden. Wel wordt er vastgesteld dat deadaptatiepaden nog verder uitgewerktmoeten worden om uiteindelijk bestuur-lijke beslissingen op te kunnen baseren.Dit vergt in ieder geval detailuitwerkingin deelgebieden, effectmodellering enkosten-baten analyses. In deze fase ligt het voor de hand dat demaatregelen in de adaptatiepaden voorna-melijk in de civiel-technische sfeer liggen.Daarmee zijn wel de adaptatiepaden goedgekoppeld aan de knikpunten, maar minderaan sociaal economische ontwikkeling eninvesteringsagenda’s van regionale partijen.Pas bij de uitwerking op deelthema’s, en op40 - WATER GOVERNANCE 2/2012 © 2012 BALTZER SCIENCE PUBLISHERS

×