Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Moord en doodslag.3

605 views

Published on

Presentatie van Erik-Jan Broers tijdens de derde lezing van de cyclus 'Moord en doodslag in het archief' op 7 april 2018.

Published in: Law
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Moord en doodslag.3

  1. 1. MOORD EN DOODSLAG IN HET ARCHIEF LEZINGCYCLUS “TER LEERING ENDE VERMAECK” – 3 – ACTIES VAN HET SLACHTOFFER en HUMANISERING VAN HET STRAFRECHT
  2. 2. Van PRIVAAT naar PUBLIEK STRAFRECHT 1200 - - - - - PUBLIEKE STRAFVERVOLGING - - - - - 1500 - - - - - inquisitoire procedure Slachtoffer : civiele procedure  schadevergoeding Gerechtsofficier : civiele strafprocedure + criminele strafprocedure niet-kapitale delicten kapitale delicten > ordinair proces > extraordinair proces
  3. 3. FILIPS WIELANT, Corte instructie in materie criminele (ca. 1510) CAPUT 5, PARAGRAAF 3 “Volgens het oude recht mocht elk eerbiedwaardig en betrouwbaar persoon iemand aanklagen. (…) Maar dit oude recht is inmiddels verlaten en vervangen door de gewoonte dat een gerechtsofficier de aanklacht doet en tot een bepaalde straf concludeert, en dat een gelaedeerde partij enkel nog civiele betering kan vorderen.” = schadevergoeding  civiele procedure
  4. 4. HUGO DE GROOT, Inleidinge tot de Hollandsche rechtsgeleerdheid (1631)
  5. 5. STRAF en SCHADEVERGOEDING (1) BOEK 3, HOOFDSTUK 32, PARAGRAAF 7 “Uit een ongeoorloofde handeling kunnen twee verbintenissen ontstaan: de ene tot straf, de andere tot schadevergoeding.”  Onderscheid strafbaar feit – onrechtmatige daad  Algemene schadevergoedingsverplichting > natuurrecht (‘aangeboren recht’)
  6. 6. STRAF en SCHADEVERGOEDING (2) BOEK 3, HOOFDSTUK 32, PARAGRAAF 7 (vervolg) “Het recht om te straffen komt toe aan de overheden, het recht op schadevergoeding aan degenen die gelaedeerd zijn …” “… toch zijn er in het huidige recht nog steeds overblijfselen van oud recht aanwezig ... zoals bij de betering van hoon en laster.” marge : iniuria (belediging)
  7. 7. ONGEOORLOOFDE HANDELINGEN vijf categoriën  Misdaden tegen het leven  Misdaden tegen het lichaam  Misdaden tegen het goed  Misdaden tegen de vrijheid = hoon  recht dat men geen leed mag worden aangedaan  Misdaden tegen de eer = laster
  8. 8. EER en GOEDE NAAM “Een scherpe tong is vreeswekkender dan een scherp wapen” – Joos de Damhouder (1555) “Na het leven is niets kostbaarder dan de eer, en het goed gevoelen dat anderen van ons hebben” – Simon van Leeuwen (1652) MANNELIJKE EER VROUWELIJKE EER > onbesproken gedrag > eerbaarheid (kuisheid) > eerbaarheid echtgenote
  9. 9. DE GROOT – Belediging (1) BOEK 3, HOOFDSTUK 35 BOEK 3, HOOFDSTUK 36 LASTER HOON woordelijke belediging feitelijke belediging – gesproken/geschreven – gedragingen – rechtstreeks/onrechtstreeks aantasting eergevoel aantasting goede naam gevoel van eigenwaarde = eer in enge zin = eer in ruime zin
  10. 10. VISMARKT van BREDA (1678) SUZANNE MERLER vs STIJNTJE en KATHARINA JANSSEN  VORDERING TOT EERLIJKE BETERING > herroeping van de aanstootgevende woorden > verklaring van eer en deugd van het slachtoffer > bede om vergiffenis aan God, Justitie en slachtoffer  VORDERING TOT PROFIJTELIJKE BETERING > 600 guldens te betalen aan de armenkas van Breda
  11. 11. HUGO DE GROOT – Belediging (2)  EERLIJKE BETERING – amende honorabele > herroeping van de woorden > verklaring van eer en deugd > bede om vergiffenis = schadevergoeding (‘wederevening’)  PROFIJTELIJKE BETERING – amende profitabele > geldbedrag ten behoeve van een goed doel = private geldboete in rudimentaire vorm
  12. 12. BELEDIGING als PRIVAAT DELICT  Een belediging van een particulier wordt in de regel niet strafrechtelijk vervolgd door de overheid > belediging blijft als private aangelegenheid buiten het publieke domein van het strafrecht liggen  Geen transformatie van de private geldboete tot schadevergoeding omdat ideële schade niet financieel vergoed dient te worden > terughoudendheid te aanzien van een smartengeld
  13. 13. HUGO DE GROOT – Verkrachting BOEK 3, HOOFDSTUK 35, PARAGRAAF 7 De allerzwaarste hoon is verkrachting (‘vrouwenkracht’)  ideële vergoeding van ideële schade : eerlijke betering  financiële vergoeding van ideële schade : smartengeld  financiële vergoeding van materiële schade : compensatie van de defloratie
  14. 14. HUGO DE GROOT – Verleiding BOEK 3, HOOFDSTUK 35, PARAGRAAF 8 “Bij vrijwillige beslaping schijnt dat er geen schadevergoeding dient plaats te vinden, want wie vrijwillig wordt beschadigd wordt geacht niet te zijn beschadigd ...” “… maar omwille van der vrouwen zwakheid zijn er wetten ingesteld tot het bedwingen van de maagdenschenders en wordt aan de vrouw toch toegestaan te procederen.”
  15. 15. HUWELIJKSMARKT van BREDA (1676) JOHANNA HACQUET vs JOHANNIS HODENPIJL  VORDERING TOT NAKOMING VAN DE TROUWBELOFTE  VORDERING TOT SCHADELOOSSTELLING EN ALIMENTATIE > 4000 guldens compensatie voor de defloratie > 150 guldens vergoeding van de kraamkosten > 3 guldens alimentatie per week voor het kind
  16. 16. JACOB CATS, Houwelick. Dat is het gansch beleyt des echten-staets (1625) flos mihi dos una via est
  17. 17. EGTREGLEMENT voor de GENERALITEIT 1663 ARTIKEL 86 – Een man die een jonge dochter verleidt, met trouwbeloften of anderszins, is verplicht haar te trouwen of haar schadeloos te stellen overeenkomstig haar sociale status. – Daarenboven moet deze man worden veroordeeld tot een geldboete van 100 guldens.
  18. 18. BURGERLIJK WETBOEK 1838 BOEK 1 – PERSONEN- EN FAMILIERECHT Artikel 49, lid 1 Trouwbeloften geven geen rechtsvordering tot het aangaan van een huwelijk, noch tot schadevergoeding wegens de niet-vervulling van de beloften; alle afwijkende bedingen zijn nietig.
  19. 19. – PAUZE – PAUZE KOFFIE TOT ZO
  20. 20. TIJDVAK VAN HET RATIONALISME zeventiende en achttiende eeuw  VERLICHTING > politieke dimensie : redelijk staatsbestel > juridische dimensie : redelijk rechtsbedrijf  NATUURRECHT > maakbaarheid van het recht > tijdloosheid en universaliteit van het recht  Frankrijk/Duitsland, 17e/18e eeuw
  21. 21. CHARLES MONTESQUIEU De l’esprit des lois (1748)  Voorkoming van staatsabsolutisme  beperking van de overheidsmacht d.m.v. machtenscheiding (1) wetgevende macht (2) uitvoerende macht (3) rechtsprekende macht  Misstanden in de strafrechtspraktijk (1) rechterlijke vrijheid bij strafoplegging (2) hardheid van het strafstelsel
  22. 22. CESARE BECCARIA Dei Delitti e delle Pene (1764)  KLASSIEK RICHTING  Rationalisering van het strafrecht en het strafprocesrecht (1) Codificatie (2) Humanisering
  23. 23. BECCARIA’S RATIONELE STRAFRECHT  Codificatie : rechtszekerheid en rechtsgelijkheid  Afschaffing van de tortuur } inhumaan +  Vermindering dood- / lijfstraf } ondoelmatig  Invoering van gevangenisstraf > vrijheid als hoogste goed } humaan + > mogelijkheid tot bezinning } doelmatig
  24. 24. “AFSCHEID VAN EEN BARBAARS GRUWELSYSTEEM”  Van REPUBLIEK DER VERENIGDE NEDERLANDEN naar BATAAFSE REPUBLIEK (1795-1805) naar KONINGRIJK HOLLAND (1806-1810)  Staatsregeling voor het Bataafse Volk – opdracht tot codificatie  Crimineel Wetboek Koningrijk Holland – relatief mild strafstelsel  “Een grote stap vooruit”
  25. 25. CRIMINEEL WETBOEK voor het KONINGRIJK HOLLAND 1809 RELATIEF HUMAAN STRAFSTELSEL  Relatief gering aantal delicten bedreigd met dood- of lijfstraf  Relatief milde vormen van doodstraf : onthoofding, ophanging  Relatief milde vormen van lijfstraf : geseling, brandmerking  Meeste delicten bedreigd met gevangenisstraf (subsidiair  Strafmaximum van 20 jaar verbanning)
  26. 26. DOODSLAG en MOORD (1)  Plakkaten Staten-Generaal : geen concrete strafbepaling  Gewoonterecht, Romeins recht, Goddelijk recht : doodstraf  Poena ordinaria gladii : onthoofding met het zwaard MART MARTENS – Den Haag, 25 november 1777 25 jaar tuchthuisstraf + levenslange verbanning – vechtpartij met dodelijke afloop (doodslag met indirect opzet)
  27. 27. DOODSLAG en MOORD (2) Balthazar Gerards,14 juli 1584 – dat eerst zijn hand, waarmee hij de verraderlijke moord heeft gepleegd, met een roodgloeiend ijzer afgebrand zal worden; – dat daarna met roodgloeiende tangen tot zesmaal toe het vlees – bijvoorbeeld op armen en benen – verbrand en afgeknepen wordt; – dat hij vervolgens levend in vier delen gehouwen zal worden; – dat dan zijn buik opengesneden zal worden en zijn hart, terwijl hij nog leeft, eruit gehaald zal worden en in zijn gezicht zal worden geworpen; – dat dan ten slotte zijn hoofd afgeslagen zal worden; – waarna zijn vier lichaamsdelen aan de stadsbolwerken gehangen zullen worden, en zijn hoofd op een staak op de Schooltoren zal worden gezet.
  28. 28. DOODSLAG en MOORD (3) Balthazar Gerards,14 juli 1584
  29. 29. VAGEBONDISME en BRANDSTICHTING (1)  Criminele bendes : landloperij, bedelarij, diefstal, inbraak, afpersing onder bedreiging met brandstichting  BENDE VAN ENGELE JANTJE, 1720-1730, Brabant en Holland brandstichting Nonnebosche Hoeve, dodelijke afloop, 1726 klopjachten in Brabant en Holland, arrestaties, strafprocessen  Strafvonnissen ’s-Hertogenbosch, Tilburg, Waalwijk, Heusden : veroordeling voor uitvoering, hulp, raad, uitkijk, aanwezigheid
  30. 30. VAGEBONDISME en BRANDSTICHTING (2)  Plakkaat Staten-Generaal 1707 inzake o.m. brandstichting : “terechtstelling van de dader door verbranding, radbraking of op andere wijze, al naar gelang de misdaad”  Filips Wielant, Corte instructie in materie criminele, 1510 : “In Brabant is men gewoon de moordbranders een zeer ongenadige dood te laten sterven.”  17e/18e eeuw : symbolische voltrekking van de vuurdood : ophanging (man) / verwurging (vrouw) + blakeren van gezicht
  31. 31. VAGEBONDISME en BRANDSTICHTING (3) JAN DIRCKS (‘Engele Jantje’) – Den Bosch, 18 november 1729 ophanging + blakering aangezicht – betrokkenheid bij de brandstichting van de Nonnebossche Hoeve, diverse diefstallen, twee inbraken in kerken GEERTRUID TRAP (‘Klein Truiken’) – Den Haag, 8 oktober 1727 15 jaar tuchthuisstraf + levenslange verbanning – wetenschap van de brandstichting van de Nonnebossche Hoeve en nalatigheid de justitie daarvan op de hoogte te stellen
  32. 32. VAGEBONDISME en BRANDSTICHTING (4) PETER FRANSSEN – Den Bosch, 24 januari 1727 vuurdood – betrokkenheid bij de brandstichting van de Nonnebossche Hoeve, eerdere brandstichtingen, twee veroordelingen wegens inbraak, nieuwe inbraken ADRIAAN VAN CAMPEN – Breda, 3 maart 1787 Afkappen hand + radbraking + afslaan hoofd + verbranding – meer dan tachtig brand- en dreigbrieven, vijf brandstichtingen, geweldpleging
  33. 33. BLOEDSCHANDE (1) EGTREGLEMENT VOOR DE GENERALITEIT 1656  huwelijks- en zedelijkheidswetgeving  Artikelen 55-64 : huwelijksverboden wegens bloed- en aanverwantschap  Artikel 65 : ongeldigheid van het huwelijk  Artikel 66 : bestraffing met de straffen voorgeschreven door het Goddelijke recht en het Romeinse recht  Eenzelfde bestraffing indien partijen buiten de echt met elkaar ‘vleselijk converseren’
  34. 34. BLOEDSCHANDE (2) ARNOLD VAN MONTENAKEN en MARIA JUVENEAU – ’s-Hertogenbosch, 1651 stiefvader : geseling + levenslange verbanning stiefdochter : tepronkstelling met roeden in de hand JAN en PETRONELLA BIERTEMPEL – Den Haag, 1744 vader : doodstraf (wurgpaal) dochter : 50 jaar tuchthuis + levenslange verbanning
  35. 35. DIRCK VOLKERTSZN COORHERT Boeventucht (1587) OORZAKEN VAN CRIMINALITEIT  Ledigheid van sociale benedenlaag bevolking  Stellige verwachting niet te worden gestraft  Fatalistische houding tegenover gangbare straffen DWANGARBEID  Verwijdering kwalijke elementen uit maatschappij  Economisch nut voor maatschappij (nuttig werk)  Verbetering van de veroordeelden (resocialisatie)
  36. 36. TUCHTHUISSTRAF (1) RASPHUIS jonge mannen, lichte delicten SPINHUIS jonge vrouwen, lichte delicten  Economisch nut  Resocialisatie
  37. 37. TUCHTHUISSTRAF (2) “Schrik niet, ik wreek geen kwaad maar dwing tot goed. Straf is mijn hand, maar lieflijk mijn gemoed" Amsterdams Spinhuis
  38. 38. VERVAL van de TUCHTHUIZEN  Tuchthuisstraf voor plegers van zware delicten  Zeer langdurige tuchthuisstraffen veelal gevolgd door een levenslange verbanning  Verpachting van tuchthuizen aan particulieren  Tuchthuizen als bezienswaardigheid
  39. 39. VALSHEIDSDELICTEN (1) Deventer 1434 ORDONNANTIE KAREL V 1545 > doodstraf (galg/wurgpaal) CRIMINA FALSI – vervalsing officiële stukken – vervalsing handtekening – vervalsing van zegel – meineed – valsmunterij
  40. 40. VALSHEIDSDELICTEN (2) JOHAN VERSPAENDONCK (‘Jantje zonder Ziel’) – Den Haag, 1725 doodstraf (ophanging) – vervalsing van testamenten, verklaringen, handtekeningen etc. LAURENS CONINGHS (‘De Kreupele Procureur’) – Den Haag, 1730 geseling (strop om hals) + verbanning voor 33 jaar – vervalsing van twee kwitanties en een obligatie
  41. 41. VALSHEIDSDELICTEN (3)  PROCESPRAKTIJK arbitraire strafbevoegdheid  Standaardjurisprudentie > publieke personen : levenslange verbanning + ontzetting uit het ambt > private personen : geseling en/of brandmerk + levenslange of langdurige verbanning
  42. 42. BRABANTSE STRAFRECHTSPRAKTIJK zeventiende en achttiende eeuw  Bij de meeste delicten een zekere standaardjurisprudentie  Terughoudendheid van de rechter ten aanzien van de doodstraf  Relatief milde vormen van doodstraf : onthoofding, ophanging  Relatief milde vormen van lijfstraf : geseling, brandmerking  Verbanning als meest voorkomende straf
  43. 43. CRIMINEEL WETBOEK voor het KONINGRIJK HOLLAND 1809  Een “stap vooruit” in vergelijking met het inhumane strafrecht van voorgaande eeuwen?  Eerder een voortgang van de humanisering van het strafrecht die in voorgaande eeuwen reeds in gang was gezet.  Cesare Beccaria heeft de wielen niet zozeer in beweging gezet als wel deze wielen sneller laten draaien.
  44. 44. NEDERLAND als FRANSE PROVINCIE 1810 – 1813  Reorganisatie van de rechterlijke macht  Zelfstandig Openbaar Ministerie  Code Pénal 1810 > Méér delicten bedreigd met doodstraf incl. verscherpte doodstraf (voorafgaande pijniging) > Diverse vormen van vrijheidsbeneming incl. (levenslange) dwangarbeid en deportatie
  45. 45. VERENIGD KONINKRIJK (1813–1830) KONINKRIJK der NEDERLANDEN (1830 >)  Reorganisatie van de rechterlijke macht  Reorganisatie van het Openbaar Ministerie  Aanpassing van de Code Pénal 1810 > afschaffing lijfstraffen (1854) > afschaffing doodstraf (1870) > invoering gevangenisstraf  Wetboek van Strafrecht 1881/1886

×