Kujdesi spitalor per femije

7,912 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
6 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
7,912
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
105
Comments
0
Likes
6
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Kujdesi spitalor per femije

  1. 1. Algoritmi i reanimimit neonatalVlerësimi i triazhës dhe trajtimi 1Vlerësimi dhe diagnoza 37 Problemet abdominale, kirurgjike 254 Anemia 280 Ky libër xhepi është për përdorim nga mjekët, infermieret dhe punëtorët L ibë r x he p iProblemet e të posalinurit dhe foshnjës 41 tjerë shëndetësor me përvojë, që janë përgjegjës për kujdesin ndaj fëmi- Vlersësimi dhe diagnoza 37 LINDJA Reanimimi 42 Astma 87 jëve të vegjël në nivelin e parë referues, në vendet në zhvillim. Ky paraqet Infeksioni bakterial serioz 48 Bronkioliti 85 udhërrëfyes klinik bashkëkohor, që janë të bazuar në rishqyrtimin e dësh- Pesha e ulët në lindje 53 Kujdesi rutinor mive të botuara, që janë në dispozicion sipas ekspertëve të lëmive, si për Kujdesi spitalor për Verdhëza 57 Kollë apo ftohje 82  I/e lindur me kohë? ä Të ngrohetKolla apo frymëmarrja e vështirësuar 69 Pneumonia 72 Këshillimi dhe lëshimi nga spitali 297 Ethet hemorragjike Dengue 166 kujdesin spitalor edhe për atë ambulantor në spitalet e vogla, ku janë në kUJdesi  Lëngu amnional i kthjelltë?  Frymëmarrja ose qarja? PO ä Nëse ka nevojë të pastrohen rrugët Diarrea, akute 111 dispozicion pajisjet themelore laboratorike dhe barnat dhe produktet me- Kollë apo ftohje 82 dicinale jo të shtrenjta. Në disa rrethana, këta udhërrëfyes mund të për- spitalor  Tonusi muskulor i mirë? e frymëmarrjes fëmijë Fishkëllimë 83 Diarrea, perzistente 122 JO ä Të thahet Stridor 91 Difteria 94 doren edhe në qendrat e mëdha shëndetësore, ku një numër i vogël i fëmi- 30 sekonda Pertusis 98 Tuberkuloza 101 Dizenteria 127 Infeksioni i veshit 161 jëve të sëmurë mund të pranohen për kujdes spitalor. pËr A ä Të ngrohet ä Pozicionoje; nëse është e ä Vlerëso ngjyrënDiarrea 109 Diarrea akute 111 Diarrea perzistente 122 Vlerësimi i triazhës dhe trajtimi 1 Temperatura 133 Udhërrëfyesit kërkojnë që spitali të ketë (1) kapacitetin për të kryer hu- lumtime të caktuara themelore – siç është ekzaminimi i strishos së gja- fËmijË nevojshme pastro rrugët e frymëmarrjesa Inhalimi i trupit të huaj 104 ä Thaje, stimuloje, repozicionoje. Dizenteria 127 Pamjaftueshmëria e zemrës 106 kut për parazitë të malaries, matja e hemoglobinës apo vëllimit qelizorTemperatura 133 Malaria 139 HIV/AIDS 203 dhe glikemisë, grupi i gjakut dhe përputhshmëria e tij dhe mikroskopimi Frymëmarrja Meningjiti 148 Lëndimet 243 themelor të LCS dhe urinës – dhe (2) barnat esenciale në dispozicion për ä Vlerëso frymëmarrjet, FZ FZ > 100 Fruthi 154 Malaria 139 kujdes ndaj fëmijëve të sëmurë seriozisht. Opcionet e trajtimit të shtrenjtë, dhe ngjyrën. dhe rozë Septikemia 158 Malaria, cerebrale 139 siç janë antibiotikët e rinjë apo ventilimi mekanik nuk janë përshkruar. Kujdesi vëzhgues Tifoja 159 Mastoiditi 161 Infeksioni i veshit 161 Infeksioni i traktit urinar 163 Fruthi 154 Këta udhërrëfyes përqendrohen në menaxhimin spitalor të shkaktarëve Artriti septik dhe osteomieliti 165 Meningjiti 148 kryesor të vdekshmërisë së fëmijëve, siç janë pneumonia, diarea, keqush- B Frymëmarrja FZ > 100, por Monitorimi i përparimit të fëmijës 293 rozë Ethja hemorragjike Krime-Kongo 166 qyeshmëria e rëndë, malaria, meningjiti, fruthi dhe gjendjet e ndërlidhura. 30 sekonda I posalinduri, verdhëza 57 Apneik cianotik Ethja dengue 172 Ky libërxhepi mbulon problemet e të posalindurit dhe gjendjet kirurgjike të oseKequshqyeshmëria e rëndë 177Fëmijët me HIV/AIDS 203 I posalinduri, pesha e ulët në lindje 53 I posalinduri, reanimimi 42 fëmijëve, që mund të menaxhohen në spitalet e vogla. Udhërrëfyes për menaxhimin FZ < 100 ä Jep oksigjenin shtesë Terapia antiretrovirale 211Problemet e shpeshta kirurgjike 231 I posalinduri, infeksioni bakterial serioz 48 I posalinduri, problemet kirurgjike 238 Detajet e principeve themelore të udhërrëfyesve mund të gjenden në do- e sëmundjeve të përgjithshme me Cianoza Problemet e të posalindurit 238 Lëndimet 243 Ushqyeshmëria 265 Oksigjeni 285 kumentet e rishqyrtimit teknik, të botuara nga OBSh-ja dhe në dokumentet burime të kufizuara perzistente Ventilimi Problemet abdominale 254 përcjellëse. Ky libër xhepi është pjesë e një serie dokumentesh dhe ve- efektiv Dhembja 279 Infeksionet kirurgjike 260 Pertusisi 98 glash, që përkrahin Menaxhimin e Integruar të Sëmundjeve të Fëmijëve ä Apliko ventilimin me presion FZ>100 Kujdesi pas dhe rozëKujdesi përkrahës 265 Eksudati pleural dhe empiema 81 (MISF). Këta udhërrëfyes janë të aplikueshëm në shumicën e regjioneve pozitiv* reanimimit Ushqyeshmëria 265 Temperatura 278 Pneumonia, jo e rëndë 80 të botës dhe mund të adaptohen nga vendet e ndryshme për të përmbushur Pneumonia, e rëndë 78 FZ < 60 FZ > 60 Dhembja 279 nevojat e tyre specifike. Anemia 280 Pneumonia, shumë e rëndë 73 Oksigjeni 285 Artriti septik dhe osteomieliti 165 C ä Apliko ventilimin me presion Lodrat dhe terapia me lojra 289 Septikemia 158 Për informata plotësuese ju lutemi kontaktoni:Monitorimi i përparimit të fëmijës 293 Kequshqyeshmëria e rëndë 177 ISBN 92 4 154670 0 pozitiv*. 30 sekondaKëshillimi dhe lëshimi nga spitali 297 Department of Child and Adolescent Health ä Apliko kompresionin në gjoks. Infeksioni kirurgjik 260Procedurat praktike 307 Lodrat dhe terapia me lojra 289   and Development (CAH)Dozimi/regjimi i barnave 329 Tuberkuloza 101 World Health OrganizationMadhësia e pajisjes 359 FZ < 60 Tifoja 159 20 Avenue Appia, 1211 Geneva 27, SwitzerlandLëngjet intravenoze 361Vlerësimi i statusit nutritiv 363 Infeksionet e traktit urinar 163 Tel  +41-22 791 3281 • Fax  +41-22 791 4853 Organizata Botërore ä Jep adrenalinë.Mjetet ndihmëse të punës dhe diagramet 373 Krupi viral 92 E-mail  cah@who.int Website  http://www.who.int/child-adolescent-health OBSh e Shëndetësisë * Intubimi endotraktual mund të merret në konsideratë në disa etapa
  2. 2. Triazhimi i të gjithë fëmijëve të sëmurë TRAJTIMI ANTIMIKROBIK I GJENDJEVE TË PËRGJITHSHME BARNAT EMERGJENTE Ju lutemi përshtateni duke plotësuar kutitë e zbrazëta me udhërrëfyesit e trajtimit nga Glukoza: 5 ml/kg e tretësirës 10% glukozë në mënyrë të shpejtë me injeksion IVSHENJAT EMERGJENTE SHENJAT EMERGJENTE vendi juaj. Referencat kanë të bëjnë me vendin ku mund të gjendet udhëzimi origjinal (fq. 15)Nëse ndonjë shenjë është pozitive: jepi trajtim (et), kërko ndihmë, merë Nëse ndonjë shenjë është pozitive: jepi trajtim(et), kërko ndihmë, mere gjakun në librin e xhepit.gjak për hulumtime laboratorike emergjente (glukozë, strisho malarie, Hb) për hulumtime laboratorike emergjente (glukozë, strisho të malaries, Hb) Oksigjeni: 1-2 l/min me kaçula nazale (fq.10) Gjendja Bari Doza Diazepami (për konvulsione): Rektal: 0.5 mg/kg, IV: 0.2-0.3 mg/kg (fq.14)VLERËSO TRAJTO VLERËSO TRAJTO Mos e lëviz qafën nëse lëndimi Mos e lëviz qafën nëse lëndimi i pjesë Dizenteria (fq.128) ................................................................................ Adrenalina: 0.01 ml/kg e tretësirës 1:1 000 (0.1 ml/kg e tretësirës 1:10 000: vertebrave cervikale është i mundshëm cervikale është i mundur HIV, bartja perinatale (fq.223) ................................................................................ përzieje 1 ml të ampulës 1:1 000 me 9 ml të NaCl 0.9% apo 5% tretësirë glukoze) nënlëkurë me shiringë 1 ml-she.      Koma/konvulsionet NËSE KA KOMË ä Menaxho rrugët e frymëmarrjes (Diag 3) HIV trajtimi (fq.211) ................................................................................ Rrugët e frymëmarrjes NDONJË SHENJË Nëse ka aspiruar trup të huaj frymëmarrjadhe POZITIVE ä Menaxho rrugët e frymëmarrjes n Komë ä Nëse ka konvulsione, jepi diazepam apo ilaçi 2 ................................................................................ APO KONVULSIONE apo paraldehid rektal (Diag 9) n Frymëmarrja e bllokuar, në fëmijën me asfiksion (Diag.3) ä Vendose fëmijën e pavetëdijshëm (nëse ilaçi 3 ................................................................................ apo Nëse nuk ka aspiruar trup të huaj n Konvulsione (tani) dyshohet në lëndim koke apo qafe, LËNGJET INTRAVENOZE n Cianozë qendrore, ä Menaxho rrugët e frymëmarrjes Malaria, jo e rëndë (fq.146) ................................................................................ stabilizo qafën së pari) (Diag 6) apo (Diag.4) ä Jepi glukozë IV (Diag 10) ilaçi 2 ................................................................................ Përbërja n Distres respirator i rëndë ä Jepi oksigjen (Diag 5) Malaria, e rëndë (fq.140) ................................................................................ Na+ K+ Cl- Ca++ Laktati Glukoza Kalori ä Sigurohu që fëmija e ka ngrohtë ä Sigurohu që fëmija ta ketë ngrohtë. Dehidrim i Nëse nuk ka kequshqyeshmëri të rëndë: Mastoiditi (fq.161) ................................................................................ Lëngu IV mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l mmol/l g/l /l DIARREA rëndë ä Kyçe vijën IV dhe fillo dhënien e dhe Meningjiti (fq.150) ................................................................................ Ringer laktatQarkullimi NDONJË SHENJË ä Ndale çdo gjakderdhje (vetëm në fëmijët lëngjeve shpejt sipas Diag 11 dheDuart e ftohta me: POZITIVE ä Jepi oksigjen (Diag 5) me diarre) Planit C të trajtimit të diarresë në Osteomieliti (fq.165) ................................................................................ (Hartman) 130 5.4 112 1.8 27 – – n Rimbushje kapilarike ä Sigurohu që fëmija e ka ngrohtë DY SHENJA Diarre dhe dy nga POZITIVE spital (Diag 13, faqe 114) Otitis media, acuta (fq.162) ................................................................................ më të gjatë se Kontrolloje për Tretësirë fiziologjike kequshqyeshmëri të mëposhtmet: Kontrolloje për 3 sekonda, Nëse nuk ka kequshqyeshmëri kequshqyeshmëri Nëse ka kequshqyeshmëri të rëndë: Pneumonia, jo e rëndë (fq.80) ................................................................................ (0.9% NaCl) 154 – 154 – – – – të rëndë n Letargji dhe të rëndë: ä Mos kyç vijë IV n Sytë e fundosur të rëndë ä Vazhdo menjëherë me vlerësimin dhe Pneumonia, e rëndë (fq.79) ................................................................................ 5% glukozë – – – – – 50 200n Puls të dobët dhe të shpejtë ä Vendose vijën IV dhe fillo lëngjet shpejt (Diag 7) n Rrudha lëkurore kthehet trajtimin e plotë (shih seksionin 1.3, faqe ilaçi 2 ................................................................................ shumë ngadalë 18) 10% glukozë – – – – – 100 400 Nëse nuk mund të vendosni Pneumonia, shumë e rëndë (fq.74) ................................................................................ vijë IV periferike, vendose 0.45 NaCl / 5% glukozë 77 – 77 – – 50 200 ilaçi 2 ................................................................................ vijën intraoseale apo jugulare SHENJAT PRIORITARE Sepsa, neonatale (fq.49) ................................................................................ 0.18% NaCl / 4% glukozë 31 – 31 – – 40 160 të jashtme (shih faqe 310, 312) Këta fëmijë kanë nevojë për vlerësim dhe trajtim të shpejtë ilaçi 2 ................................................................................ Tretësirë Darrov 121 35 103 – 53 – – Nëse ka kequshqyeshmëri të rëndë: n Foshnje e imtë e sëmurë (<2 muaj) n Referim (urgjent) n Temperaturë e lartë n Kequshqyeshmëri: humbje e rëndë peshe Sepsa, fëmija më i rritur (fq.158) ................................................................................ Darroë me gjysëm- Nëse ka letargji apo pavetëdije: n Trauma apo gjendje të tjera kirurgjike n Edem e këmbëve ilaçi 2 ................................................................................ përqendrim me 5% ä Jepi glukozë IV (Diag 10) urgjente n Djegiet (e mëdha) ä Vendose vijën IV dhe jepi n Zbehje (e rëndë) Kequshqyeshmëria e rëndë, glukozë* 61 17 52 – 27 50 200 lëngje (Diag 8) n Helmim Vërejtje: Nëse fëmija ka traumë   pa komplikime (fq.186) ................................................................................ Ringer laktat me n Dhimbje (e madhe) apo probleme të tjera kirurgjike,   me komplikime (fq.186) ................................................................................ gjysëmpërqëndrim me Nëse nuk është letargjik apo n Distres respirator kërko ndihmën kirurgjike apo pavetëdije: n Shqetësim, iritabilitet i vazhdueshëm përmbaju udhërrëfyesve kirurgjik ilaçi 2 ................................................................................ 5% glukozë 65 2.7 56 1 14 50 200 ä Jepi glukozë oral apo me apo letargji tubë NG Tuberkuloza (fq.103) ................................................................................ * Ju lutemi mos harroni se tretësira Darrov me gjysëmpërqendrim, shpesh vjen ä Vazhdo menjëherë me JO URGJENT ilaçi 2 ................................................................................ pa glukozë dhe glukoza nevojitet të shtohet para përdorimit. vlerësimin dhe trajtimin e plotë Vazhdo me vlerësimin dhe trajtimin e mëtutjeshëm sipas prioriteteve të fëmijës ilaçi 3 ................................................................................ ilaçi 4 ................................................................................
  3. 3. LIBËr xhepiKujdesi spitalor për fëmijë Udhërrëfyes për menaxhimine sëmundjeve të përgjithshme me burime të kufizuara Organizata Botërore e Shëndetësisë
  4. 4. Libër xhepi i kujdesit spitalor për fëmijë: udhërrëfyes për menaxhimin e sëmundjevetë përgjithshme me burime të kufizuara.Titulli në origjinal:WHO Library Cataloguing-in-Publication DataPocket book of hospital care for children: guidelines for the management ofcommon illnesses with limited resources. 1.Pediatria  2.Kujdesi i fëmijëve  3.Spitalet  4.Fëmija i hospitalizuar  5.Vendet në zhvillim  6.Udhërrëfyes praktik  7.Doracakët  I.Organizata Botërore e Shëndetësisë. ISBN 92 4 154670 0 (NLM classification: WS 29)© World Health Organization 2005. Rishtypur 2006.Të gjitha të drejtat e rezervuara. Botimet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë mund tësigurohen prej WHO Press, World Health Organization, 20 Avenue Appia, 1211 Geneva27, Switzerland (tel: +41 22 791 2476; fax: +41 22 791 4857; email: bookorders@who.int. Kërkesat për leje për përkthim apo shumëzim të botimeve të OBSh-së – qoftë përshitje apo shpërndarje jokomerciale – duhet drejtuar në WHO Press, në adresën emësipërme (fax: +41 22 791 4806; email: permissions@who.int).Titujt e të punësuarve dhe prezantimet e materialeve në këtë botim nuk përfshijnëshprehjen e opinionit të kujtdo qoftë apo çkado qoftë nga ndonjë pjesë e OrganizatësBotërore të Shëndetësisë, në lidhje me statusin legal të cilitdo shtet, territor, qytet aporegjion apo të autoriteteve të tij, apo në lidhje me caktimin e kufijve apo vijave kufitare.Vijat e pikëzuara në harta paraqesin vijat kufitare të përafërta, për të cilat ndodhë që tëmos ketë akoma pajtueshmëri të plotë.Përmendja e kompanive specifike apo produkteve të caktuara, nuk nënkupton se atojanë të theksuara apo rekomanduara nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, nëkrahasim me të tjerat të natyrës së ngjashme, që nuk janë përmendur. Me përjashtimtë gabimeve dhe lëshimeve të mundshme, emrat e produkteve bazë janë dalluar megermat e mëdha fillestare.Janë ndërmarrë të gjitha masat e arsyeshme nga Organizata Botërore e Shëndetësisëpër të verifikuar informatat e përfshira në këtë botim. Sidoqoftë, materiali i botuarështë shpërndarë pa garancion të çfarëdo lloji, qoftë të shprehur apo të nënkuptuar.Përgjegjësia për interpretim apo përdorim të materialit mbetet në lexuesin. Në asnjërast Organizata Botërore e Shëndetësisë nuk do të jetë përgjegjëse për dëmtimet qëkanë pasuar prej përdorimit të këtij libri.Përgatitur me numër minimal ilustrimeshShtypur në Prishtinë, 2007
  5. 5. PërmbajtjaParathënie e botimit shqip xivMirënjohje xvParathënie xviiShkurtesat xixDiagrami 1. Fazat në menaxhimin e fëmijës së sëmurë të shtruar në spital: përmbledhje e elementeve kyçe xx Kapitulli 1. Triazhimi dhe gjendjet emergjente 11.1 Përmbledhje e hapave në vlerësimin dhe trajtimin triazhues emergjent 2 Triazhimi i të gjithë fëmijëve të sëmurë 4 Menaxhimi i foshnjës me asfiksion (ngulfatje) 6 Menaxhimi i rrugëve të frymarrjes në fëmijën me asfiksion 8 Si të jepet oksigjen 10 Vendosja e fëmijës pa vetëdije 11 Jepi lëngje IV shpejt për shok, fëmijës pa kequshqyeshmëri të rëndë 12 Jepi lëngje IV për shok fëmijës me kequshqyeshmëri të rëndë 13 Jepi diazepam apo paraldehid përmes rektumit 14 Jepi glukozë IV 15 Trajto dehidrimin e rëndë në gjendje emergjente 161.2 Listë për vlerësim të shenjave emergjente dhe prioritare 171.3 Listë për dhënien e trajtimit emergjent fëmijës me kequshqyeshmëri të rëndë 181.4 Elemente diagnostike të fëmijëve që paraqiten me një gjendje emergjente 19 1.4.1 Fëmija që paraqitet me një problem të rrugëve të frymëmarrjes apo frymëmarrje të rëndë 19 1.4.2 Fëmija që paraqitet me shok 21 1.4.3 Fëmija që paraqitet me letargji, pavetëdije apo konvulzione 221.5 Helmimet më të shpeshta 25 1.5.1 Principet e helmeve të gëlltitura 25 1.5.2 Principet e helmimeve me kontakt me lëkurë apo sy 27 iii
  6. 6. Kujdesi spitalor për fëmijë 1.5.3 Principet e helmeve të inhaluara 28 1.5.4 Helmet specifike 28 Përmbajtjet korozive 28 Përmbajtjet e vajgurit 28 Përmbajtjet organo-fosforike dhe karbamatet 28 Paracetamoli 29 Aspirina 30 Hekuri 30 Monoksidi i karbonit 311.6 Kafshimi i gjarpërit 311.7 Thumbimi i akrepit 341.8 Burimet tjera të helmimit 35 Kapitulli 2. Qasja diagnostike ndaj fëmijës së sëmurë 372.1 Lidhshmëria me qasjen e MISF-it 372.2 Marrja e anamnezës 372.3 Qasja ndaj fëmijës së sëmurë dhe ekzaminimi klinik 382.4 Hulumtimet laboratorike 392.5 Diagnoza diferenciale 39 Kapitulli 3. Problemet e të posalindurit dhe foshnjës së vogël 413.1 Kujesi rutinor për të posalindurin në lindje 423.2 Reanimimi neonatal 423.3 Kujdesi rutinor për të gjitha foshnjat e porsalindura pas lindjes 463.4 Parandalimi i infeksioneve të të porsalindurit 463.5 Menaxhimi i fëmijës me asfiksion perinatal 473.6 Shenjat e rrezikshme në të posalindurit dhe foshnjat e vogla 473.7 Infeksioni bakterial serioz 483.8 Meningjiti 493.9 Kujdesi përkrahës për të posalindurin e sëmurë 51 3.9.1 Mjedisi termik 51 3.9.2 Menaxhimi i lëngjeve 51iv
  7. 7. pËrmbajtja 3.9.3 Terapia me oksigjen 52 3.9.4 Temperatura e lartë 533.10 Foshnjet me peshë të ulët në lindje 53 3.10.1 Foshnjet me peshë të lindjes ndërmjet 2.25 dhe 2.5 kg 53 3.10.2 Foshnjet me peshë të lindjes ndërmjet 1.75 dhe 2.25 kg 53 3.10.3 Foshnjet me peshë të lindjes nën 1.75 kg 543.11 Enterokoliti nekrotizues 563.12 Problemet tjera të përgjithshme të të posalindurit 57 3.12.1 Verdhëza 57 3.12.2 Konjuktiviti 59 3.12.3 Keqformimet kongjenitale 603.13 Foshnjat e nënave me infeksion 60 3.13.1 Sifilisi kongjenital 60 3.13.2 Foshnja e nënës me tuberkulozë 61 3.13.3 Foshnja e nënës me HIV 61Dozat e barnave më të shpeshta për të posalindurit dhe foshnjet me PUL 62 Kapitulli 4. Kolla apo frymëmarrja e vështirësuar 694.1 Fëmija që paraqitet me kollë 694.2 Pneumonia 72 4.2.1 Pneumonia shumë e rëndë 73 4.2.2 Pneumonia e rëndë 78 4.2.3 Pneumonia (jo e rëndë) 80 4.2.4 Eksudati pleural dhe empiema 814.3 Kollë apo ftohje 824.4 Gjendjet që paraqiten me fishkëllimë 83 4.4.1 Bronkioliti 85 4.4.2 Astma 87 4.4.3 Fishkëllima me kollë apo ftohje 914.5 Gjendjet që paraqiten me stridor 91 4.5.1 Krupi viral 92 4.5.2 Difteria 94 v
  8. 8. Kujdesi spitalor për fëmijë4.6 Gjendjet që paraqiten me kollë kronike 964.7 Pertusisi 984.8 Tuberkuloza 1014.9 Inhalimi i trupit të huaj 1044.10 Insuficienca e zemrës 106 Kapitulli 5. Diarea 1095.1 Fëmija që paraqitet me diarre 1105.2 Diarea akute 111 5.2.1 Dehidrimi i rëndë 112 5.2.2 Dehidrimi i mesëm 115 5.2.3 Nuk ka dehidrim 1195.3 Diarea perzistente 122 5.3.1 Diarea a rëndë përzistente 122 5.3.2 Diarea perzistente (jo e rëndë) 1265.4 Dizenteria 127 Kapitulli 6. Temperatura 1336.1 Fëmija që paraqitet me temperaturë 133 6.1.1 Temperatura që zgjat mbi 7 ditë 1366.2 Malaria 139 6.2.1 Malaria e rëndë 139 6.2.2 Malaria (jo e rëndë) 1456.3 Meningjiti 1486.4 Fruthi 154 6.4.1 Fruthi i rëndë i komplikuar 154 6.4.2 Fruthi (jo i rëndë) 1576.5 Septikemia 1586.6 Ethet tifoide 1596.7 Infeksionet e veshit 161 6.7.1 Mastoiditi 161 6.7.2 Pezmatimi akut i veshit të mesëm 162 6.7.3 Pezmatimi kronik i veshit të mesëm 163vi
  9. 9. pËrmbajtja6.8 Infeksionet e traktit urinar 1636.9 Artriti septik apo osteomieliti 1656.10 Dengue 166 6.10.1 Dengue e rëndë 1676.11 Ethja hemorragjike Krime Kongo 1726.12 Ethja hemorragjike me sindrom veshkor 174 Kapitulli 7. Kequshqyeshmëria e rëndë 1777.1 Diagnoza 1787.2 Vlerësimi fillestar i fëmijës së kequshqyer rëndë 1787.3 Organizimi i kujdesit 1807.4 Trajtimi i përgjithshëm 180 7.4.1 Hipoglikemia 181 7.4.2 Hipotermia 182 7.4.3 Dehidrimi 183 7.4.4 Disbalansi elektrolitik 185 7.4.5 Infeksioni 186 7.4.6 Mungesa e mikronutrientëve 187 7.4.7 Riushqimi fillestar 188 7.4.8 Rritja kompenzuese 192 7.4.9 Stimulimi senzorik 194 7.4.10 Kequshqyeshmëria në foshnjat <6 muajsh 1947.5 Trajtimi i gjendjeve shoqëruese 194 7.5.1 Problemet e syve 194 7.5.2 Anemia e rëndë 195 7.5.3 Lezionet e lëkurës në kvashiorkor 195 7.5.4 Diarrea e vazhdueshme 196 7.5.5 Tuberkuloza 1967.6 Lëshimi dhe vizita kontrolluese 1967.7 Përcjellja e cilësisë së kujdesit 198 7.7.1 Auditi i vdekshmërisë 198 7.7.2 Shtimi i peshës gjatë fazës së rehabilitimit 199 vii
  10. 10. Kujdesi spitalor për fëmijë Kapitulli 8. Fëmijët me HIV/AIDS 2038.1 Fëmija i infektuar me HIV (i dyshuar apo konfirmuar) 204 8.1.1 Diagnoza klinike 204 8.1.2 Këshillimi 205 8.1.3 Testimi dhe diagnostikimi i infeksionit me HIV në fëmijë 207 8.1.4 Klasifikimi klinik 2088.2 Terapia antiretrovirale (TAR) 211 8.2.1 Barnat antiretrovirale 212 8.2.2 Kur të fillohet një terapi antiretrovirale 213 8.2.3 Efektet anësore të terapisë antiretrovirale dhe përcjellja 214 8.2.4 Kur të ndërrohet trajtimi 218 Trajtimi tjetër për fëmijën HIV-pozitiv 218 8.3.1 Imunizimi 218 8.3.2 Profilaksa me Cotrimoxazole 214 8.3.3 Të ushqyerit 2208.4 Menaxhimi i gjendjeve të lidhura me HIV 220 8.4.1 Tuberkuloza 220 8.4.2 Pneumonia me Pneumocystis jiroveci (ish carinii) (PCP) 221 8.4.3 Pneumoniti intersticial limfoid (PIL) 221 8.4.4 Infeksionet me këpurdha 222 8.4.5 Sarkoma Kaposhi 2238.5 Bartja e HIV-it dhe të ushqyerit në gji 2238.6 Vizita kontrolluese 2248.7 Kujdesi paliativ dhe terminal 225 Kapitulli 9. Problemet e pËrgjithshme kirurgjike 2319.1 Kujdesi para, gjatë dhe pas operacionit 231 9.1.1 Kujdesi para operacionit 232 9.1.2 Kujdesi gjatë operacionit 233 9.1.3 Kujdesi pas operacionit 2369.2 Problemet e të porsalindurit 238 9.2.1 Buza dhe qiellza e çarë 238 9.2.2 Obstruksioni i zorrëve në të posalindurit 239viii
  11. 11. pËrmbajtja 9.2.3 Efektet e murit abdominal 240 9.2.4 Mielomeningocela 241 9.2.5 Dislokimi kongjenital i tërdhokullare 241 9.2.6 Talipes equino-varus (shputa e rrafshët) 2429.3 Lëndimet 239 9.3.1 Djegiet 239 9.3.2 Parimet e kujdesit për plagën 247 9.3.3 Frakturat 249 9.3.4 Lëndimet e kokës 253 9.3.5 Lëndimet e kraharorit dhe barkut 2549.4 Problemet abdominale 254 9.4.1 Dhembja abdominale 254 9.4.2 Apendiciti 255 9.4.3 Obstruksioni i zorrëve pas periudhës së të porsalindurit 256 9.4.4 Invaginimi 257 9.4.5 Hernia umbilikale 258 9.4.6 Hernia inguinale 258 9.4.7 Hernia incarcerata 259 9.4.8 Prolapsi i rektumit 2599.5 Infeksionet që kërkojnë ndërhyrje kirurgjike 260 9.5.1 Abcesi 260 9.5.2 Osteomieliti 264 9.5.3 Artriti septik 262 9.5.4 Piomioziti 262 Kapitulli 10. Kujdesi përkrahës 26510.1 Menaxhimi nutritiv 265 10.1.1 Përkrahja e të ushqyerit me qumësht gjiri 266 10.1.2 Menaxhimi nutritiv i fëmijëve të sëmurë 27410.2 Menaxhimi i lëngjeve 27710.3 Menaxhimi i temperaturës 27810.4 Kontrollimi i dhimbjes 279 ix
  12. 12. Kujdesi spitalor për fëmijë10.5 Menaxhimi i anemisë 28010.6 Transfuzioni i gjakut 281 10.6.1 Ruajtja e gjakut 281 10.6.2 Problemet me transfuzionit të gjakut 281 10.6.3 Indikacionet për transfuzionit të gjakut 281 10.6.4 Dhënia e transfuzionit të gjakut 282 10.6.5 Reaksionet e transfuzionit 28310.7 Terapia me oksigjen 28510.8 Lodrat dhe terapia me lojë 289 Kapitulli 11. monitorimi i përparimit të fëmijës 29311.1 Procedurat monitoruese 29311.2 Tabela monitoruese 29411.3 Auditi i kujdesit pediatrik 294 Kapitulli 12. Këshillimi dhe lëshimi nga spitali 29712.1 Caktimi i kohës së lëshimit nga spitali 29712.2 Këshillimi 29812.3 Këshillimi mbi të ushqyerit 29912.4 Trajtimi shtëpiak 30012.5 Kontrollimi i shëndetit të nënës 30012.6 Kontrollimi i statusit të imunizimit 30112.7 Komunikimi me punëtorët shëndetësor të nivelit parësor 30212.8 Sigurimi i kujdesit gjatë vizitave kontrolluese 303 Për lexim të mëtutjeshëm 305 ShtojcatShtojca 1. Procedurat praktike 307 A1.1 Dhënia e injeksioneve 309 A1.1.1 Intramuskular 309 A1.1.2 Subkutan 310 A1.1.3 Intradermal 310x
  13. 13. pËrmbajtja A1.2 Procedurat për dhënien e lëngjeve parenterale 312 A1.2.1 Vendosja e një kanile IV të qëndrueshme në venë periferike 312 A1.2.2 Infuzioni intraoseal 314 A1.2.3 Kanulimi i venës qendrore 314 A1.2.4 Preparimi i venës 317 A1.2.5 Kateterizmi i venës umbilikale 318 A1.3 Plasimi i tubës nazogastrike 319 A1.4 Punksioni lumbal 320 A1.5 Vendosja e drenit torakal 322 A1.6 Aspirimi supra-pubik 324 A1.7 Matja e glikemisë 325Shtojca 2. Dozat/regjimet e barnave 329Shtojca 3. Madhësia e pajisjes për fëmijë 359Shtojca 4. Lëngjet intravenoze 361Shtojca 5. Vlerësimi i statusit nutritiv 363Shtojca 6. Mjetet ndihmëse të punës dhe diagramet 373Indeksi 375DiagrametDiagrami 1. Fazat në menaxhimin e fëmijës së sëmurë të shtruar në spital: përmbledhje e elementeve kyçe xxDiagrami 2. Triazhimi i të gjithë fëmijëve të sëmurë 4Diagrami 3. Si të menaxhohet fëmija me asfiksion (ngulfatje) 6Diagrami 4. Si të menaxhohen rrugët e frymëmarrjes në fëmijën me frymëmarrje të bllokuar (apo që sapo ka ndërprerë frymëmarrjen) kur nuk dyshohet në traumë qafe 8Diagrami 5. Si të jepet oksigjen 10Diagrami 6. Si t’i vendoset fëmija pa vetëdije 11Diagrami 7. Si t’i jepen lëngjet IV shpejt fëmijës pa kequshqyeshmëri të rëndë 12Diagrami 8. Si të jepen lëngjet IV për shok fëmijës me kequshqyeshmëri të rëndë 13Diagrami 9. Si të jepet diazepam (apo paraldehid) rektal 14 xi
  14. 14. Kujdesi spitalor për fëmijëDiagrami 10. Si të jepet glukozë IV 15Diagrami 11. Si të trajtohet dehidrimi i rëndë në gjendje emergjente pas menaxhimit fillestar të shokut 16Diagrami 12. Reanimimi neonatal 43Diagrami 13. Plani C i trajtimit të diarresë: Trajtoje shpejt dehidrimin e rëndë 14 1Diagrami 14. Plani B i trajtimit të diarresë: Trajto dehidrimin e mesëm me ORS 117Diagrami 15. Plani A i trajtimit të diarresë: Trajto diarrenë në shtëpi 120Diagrami 16. Të ushqyerit e rekomanduar për fëmijën e sëmurë dhe të shëndoshë 275 TabelatTabela 1. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me ndonjë problem në rrugët të frymëmarrjes apo frymëmarrje të vështirësuar 20Tabela 2. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me shok 20Tabela 3. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me letargji, pavetëdije apo konvulzione 23Tabela 4. Diagnoza diferenciale e foshnjës së vogël (më pak se 2 muajsh) që paraqitet me letargji, pavetëdije apo konvulzione 24Tabela 5. Helmimi: Sasia e thëngjillit të aktivizuar në dozë 26Tabela 6. Diagnoza diferenciale e fëmijës, që paraqitet me kollë apo frymë- marrje të vështirësuar 71Tabela 7. Klasifikimi i rëndesës së pneumonisë 72Tabela 8. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me fishkëllimë 84Tabela 9. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me stridor 92Tabela 10. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me kollë kronike 97Tabela 11. Diagnoza diferenciale e fëmijës që paraqitet me diarre 111Tabela 12. Klasifikimi i shkallës së dehidrimit në fëmijët me diarre 111Tabela 13. Dhënia e lëngjeve IV, fëmijës me dehidrim të rëndë 113Tabela 14. Dieta për diarre perzistente, dieta e parë: e bazuar në nisheste, me përqëndrim të zvogluar qumështi (pak laktozë) 124Tabela 15. Dieta për diarre perzistente, dieta e dytë: pa qumësht (pa laktozë) me cereale të reduktuara (misheste) 125Table 16. Diagnoza diferenciale e temperaturës pa shenja të lokalizuara 134xii
  15. 15. pËrmbajtjaTable 17. Diagnoza diferenciale e temperaturës me shenja të lokalizuara 135Table 18. Diagnoza diferenciale e temperaturës së shoqëruar me ndryshime në lëkurë 136Table 19. Diagnozat diferenciale e temperaturës që zgjatë mbi 7 ditë 138Table 20. Itinerari për menaxhimin e fëmijës me kequshqyeshmëri të rëndë 180Table 21. Vëllimet e F-75 për ushqimin e fëmijëve të kequshqyer 189Table 22. Sistemi i kategorizimit klinik pediatrik sipas OBSh-së për HIV 209Table 23. Klasët e barnave antiretrovirale, të rekomanduara për përdorim, në fëmijët në kushte varfërie 212Table 24. Regjimet e mundshme të trajtimit të zgjedhjes së parë për fëmijët me HIV 212Table 25. Përmbledhje e indikacioneve për fillimin e TAR në fëmijë, bazuar në klasifikimin klinik 215Table 26. Efektet e shpeshta anësore të barnave antiretrovirale 216Table 27. Definimi klinik dhe CD4 i dështimit të trajtimit me TAR në fëmijë (pas 6 muajsh apo më shumë të TAR-it) 217Table 28. Madhësia e tubës endotraheale, sipas moshës 234Table 29. Vëllimi i gjakut të fëmijëve sipas moshës 236Table 30. Pulsi dhe shtypja normale e gjakut në fëmijë 236Table 31. Shembuj të ushqimeve lokale 276Table 32. Kërkesat për lëngje mbajtëse 277Table 33. Kalendari i vaksinimit Institutit Kombëtar të Shëndetit Publik të Kosovës 301Table 34. Diagrami i peshës për moshë për fëmijë 363Table 35. Refereca e normalizuar e OBSh/NCHS-së për pesha-për-gjatësi (49–84 cm) dhe pesha-për-lartësi (85–110 cm), sipas gjinisë 369 xiii
  16. 16. Parathënie e botimit shqipPas një serie të mrekullueshme librash mjekësor praktik nga seria “Menaxhimii integruar i shtatzënisë dhe lindjes” të shqipëruar nën përkujdesjen e Zyrëssë Organizatës Botërore të Shëndetësisë në Prishtinë, tani për profesionistëtshëndetësor në fushën e pediatrisë vjen në shqip edhe një libër akoma më praktikdhe më i përdorueshëm, libri i xhepit “Kujdesi spitalor për fëmijët”.Institucionet dhe profesionistët shëndetësor të Kosovës kanë kuptuar dhe i janëpërkushtuar seriozisht qëllimit parësor të strategjisë shëndetësore të Kosovës– fillimit të shëndetshëm të jetës. Përkundër treguesve akoma jo të kënaqshëmtë shëndetit të fëmijëve kosovar përparimet janë të pamohueshme, qoftë nëcilësinë e shërbimeve, qoftë në rezultatet e tyre.Në vijën e këtyre përpjekjeve ishte edhe zbatimi i strategjisë së MISF-it (Menax-himi i Integruar i Sëmundjeve të Fëmijëve) në KPSh. Që kjo të mos mbetet njëpërpjekje e izoluar dhe pa përgjigje në nivelet më të larta të kujdesit shëndetësor,strategjia e MISF-it është prezantuar dhe zhvilluar edhe në Kujdesin shëndetë-sor dytësor. Shtysa më e madhe për përgatitjen në shqip dhe përshtatjen nëkontekstin Kosovar të këtij libër-xhepi ishte pikërisht fakti se ky libër xhepi ështëpjesë e serisë së dokumenteve dhe instrumenteve që mbështesin MISF-in dheështë konsistente me udhërrëfyesit e MISF-it për menaxhimin ambulantor tëfëmijëve të sëmurë.Aq më tepër që ky libër xhepi është një udhërrëfyes për menaxhimin e sëmun-djeve më të shpeshta me burime të kufizuara, që janë aq reale për kontekstinkosovar. Libri iu dedikohet mjekëve, infermiereve me përvojë dhe profesion-istëve tjerë shëndetësorë me përvojë, përgjegjës për kujdesin e fëmijëve tëvegjël në nivelin e parë referues në vendet në zhvillim.Në procesin e adaptimit, të paraparë edhe nga autorët e librit, janë kryer disaintervenime të domosdoshme të mbështetura në literaturën më të re pedi-atrike. Për dallim nga materiali bazë i MISF-it i adaptuar për Kosovë në librine xhepit nuk është hequr pjesa që ka të bëjë me malarien. Arsyeja kryesoree mosndërhyrjes në këtë pjesë ka qenë: globalizimi gjithnjë e më i madh qëmundëson qarkullimin e shpejtë dhe të papenguar të njerëzve të thjeshtë dhetë profesionistëve shëndetësor.Duhet falënderuar në mënyrë të veçantë për përkushtimin dhe kontributin emadh në pasurimin, përditësimin dhe përshtatjen e përmbajtjes së librit tëgjithë anëtarët e grupit adaptues: Prof. Dr. Mujë Shala, Prof. Asoc. MeritaBerisha, Ass. Dr. Drita Salihu - Zajmi, Dr. Minavere Hoxha, Dr. Njazi Shala, Dr.Selim Thaçi, Dr. Drita Telaku, Dr. Mërgime Batusha, Dr. Valdet Hashani, Dr.Skënder Syla, Dr. Agron Gashi dhe Dr. Sami Uka. Një falënderim i veçantë itakon edhe Prof. Dr. Isme Humolli që përgatiti për botimin shqip materialin përethen hemorragjike që është bërë kohën e fundit një problem shëndetësor përKosovën. Faleminderojmë veçmas edhe Dr. Valdet Hashani për autoktorizimine ilustrimeve të librit.Në aspektin praktik libri vjen në format që mund të bartet me vete nga mjekët,infermieret dhe profesionistët shëndetësor gjatë punës së tyre të përditshme.Do të shpërndahet falas duke iu falënderuar kontributit të zyrës së OBSh-së.Mbetemi me shpresë se do të shërbejë për ngritjen e mëtejshme të cilësisësë shërbimeve shëndetësore pediatrike dhe në përmirësimin e treguesve tëshëndetit të popullatës sonë më të re.
  17. 17. MirënjohjeKy libër xhepi është rezultat i një përpjekje ndërkombëtare të koordinuarnga Departamenti i Shëndetit dhe zhvillimit të fëmijëve dhe adoleshentëve iOrganizatës Botërore të Shëndetësisë.Një mirënjohje të veçantë ia kemi borxh Dr Harry Campbell, Universiteti iEdinburgut, Skoci për koordinimin e përgjithshëm të përgatitjes së kapitujvetë dokumentit dhe kontributin e dukshëm në kapituj të veçantë.OBSh do të dëshironte të falenderojë personat në vijim për përgatitjen dhekontributin e tyre në kapituj: Dr Ann Ashworth (Britani e Madhe); Dr. Stephen Bickler (ShBA); Dr Jac- queline Deen (Filipine), Dr Trevor Duke (PNG/Australi); Dr Greg Hussey (Afrikë Jugore); Dr Michael English (Keni); Dr Stephen Graham (Malavi); Dr Elizabeth Molyneux (Malavi); Dr Nathaniel Pierce (ShBA); Dr Haroon Saloojee (Afrika Jugore); Dr Barbara Stoll (ShBA); Dr Giorgio Tamburlini (Itali); Dr Bridget Wills (Vietnam); dhe Fabienne Jäger (Zvicër) për ndihmë në procesin e rishqyrtimit dhe revidimit.OBSh-ja u është mirënjohëse personave në vijim për rishqyrtimin e dorëshkrimitnë faza të ndryshme: L. Adonis-Koffy, Bregu i Fildishtë; E. Agyei-Yobo, Ganë; M. Agyemang, Ganë; R. Ahmed, Maldives; E. Akrofi-Mantey, Ganë; H., Almaraz Monzon; A. Amanor, Ganë; E. Aranda, Bolivi; W. , Asamoah, Ganë; C. Assamoi Bodjo, Bregu i Fildishtë; A. Bartos, Bolivi; Z. Bhutta, Pakistan; U. Bodhankar, Indi; L. Bramante, Itali; L. Bravo, Filipine; D. Brewster, Vanuatu; J. Bunn, BeM; K. Bylsma, Ganë; C. Casanovas, Bolivi; N. Chintu, Zambi; B. Coulter, BeM; S. Cywes, Afrikë Jugore; A. da Cunha, Brazil; S.-C. Daka, Kamboxha; A. Deorari, Indi; G.F. Ding, Kinë; V. Doku, Ganë; P. Enarson, Francë; J. Erskine, Gambi; F.A. Eshgh, Iran; A. Falade, Nigeri; J. Farrar, Vietnam, C. Frago, Filipine; M. Funk, Ganë; S. C. Galina, Rusi; E. Gallardo, Filipine; R. Gie, Afrika Jugore; A. Grange, Nigeri; A. Hansmann, Gjermani; H. Hartmann, Gjermani; S. Heinrich, Kamboxha; E.M. Hubo, Filipine; R. Ismail, Indonezi; P. Jeena, Afrikë Jugore; A. Jhukral, Indi; S. Junge, Zvicër; V. Kapoor, Indi; M. Kazemian, Iran; N. Kesaree, Indi; E. Keshishian, Rusi; H. T. Kim, Viet- nam; E. Kissi Owusu, Ganë; A. Klufio, Ganë; J. Kouawo, Bregu i Fildishtë; M. Krawinkel, Gjermani; B. Kretschmer, Gjermani; C. Krueger, Gjermani; A. Krug, Afrikë Jugore; M. Langaroodi; J. Lawn, BeM; J. Lim, Filipine; W. Loening, Afrikë Jugore; M.P. Loscertales, Spanjë; C. Maclennan, Australi; xv
  18. 18. Kujdesi spitalor për fëmijë A. Madkour, Egjipt; I. Mahama, Ganë; D. Malchinkhuu, Mongoli; N. Man- javidze, Gjeorgji; P. Mazmanyan, Armeni; D. Mei, Kinë; A. Mekasha, Etiopi; C.A. Melean Gumiel, Bolivi; C. Meng, Kamboxhë; W. Min, Kinë; H. Mozafari, Iran; K. Mulholland, Australi; A. Narang, Indi; S. Nariman, Iran; K.J. Nathoo, Zimbabve; K. Nel, Afrikë Jugore; S. K. Newton, Ganë; K. Olness, ShBA; K. Pagava, Gjeorgji; V. Paul, Indi; I. Rahman, Sudan; M. Rakha, Egjipt; S.E. Razmikovna, Rusi; R. Rios, Kil; H. Rode, Afrikë Jugore; E. Rodgers, Figji; I. Ryumina, Rusi; I. Sagoe-Moses, Ganë; G. Sall, Senegal; L. C. Sambath, Kamboxha; W. Sangu, Tanzani; J. Schmitz, Francë; F. Shann, Australi; P. Sharma, Nepal; M. Shebbe, Keni; L. Sher, Afrikë Jugore; N. Singhal, Kanada; D. Southall, BeM; J.-W. Sun, Kinë; G. Swingler, Afrikë Jugore; T.T. Tam, Vietnam; E. Tanoh; M. Taylor, Ganë; E. Teye Adjase, Ganë; I. Thawe, Malavi; M. Timite-Konan, Bregu i Fildishtë; P. Torzillo, Australi; R. Turki, Tunizi; F. Uxa, Itali; D.-H. Wang, Kinë; D. Woods, Afrikë Jugore; B.J. Wudil, Nigeri; A.J. Yao, Bregu i Fildishtë.Kontribute të vlefshme janë siguruar nga Grupet e Sëmundjeve ngjitëse dhejongjitëse dhe Departamentet e OBSh-së të Parandalimit dhe rehabilitimittë paaftësive/lëndimeve, Politikave të barnave dhe produkteve medicinaleesenciale, Teknologjia esenciale e shëndetit, HIV/AIDS-i, Të ushqyerit përshëndet dhe zhvillim, Mbrojtja e mjedisit të njerëzor, Shëndeti riprodhues dhehulumtimet, Roll Back Malaria, Stop Tuberkulozës dhe Vaksinat dhe produktetbiologjike si dhe nga Zyrat Regjionale të OBSh-së.OBSh-ja dëshiron të falenderojë organizatat në vijim që kanë kontribuuar nëpërpilimin e këtij libri të xhepit: Agjensionin Australian për Zhvillim Ndërkombëtarë (AusAID); Institutin për Shëndetin e fëmijës IRCCS “Burlo Garofolo”, Trieshtë, Itali; dhe Asociacionin Ndërkombëatër të Pediatërve.xvi
  19. 19. ParathënieKy libër xhepi është për përdorim nga mjekët, infermimeret me përvojë dhepunëtorët tjerë shëndetësor me përvojë, të cilët janë përgjegjës për kujdesinndaj fëmijëve të vegjël në nivelin e parë referues në vendet në zhvillim. Kyparaqet udhërrëfyes klinik bashkëkohor, të cilët janë të bazuar në rishqyrtimine dëshmive të botuara që janë në dispozicion nga ekspertët e lëmive, përkujdesin spitalor dhe atë ambulantor në spitale te vogla ku pajisjet themelorelaboratorike dhe barnat themelore dhe ato jo të shtrenjta janë në dispozicion.Në disa rrethana këta udhërrëfyes mund të përdoren në qendra më të mëdhashëndetësore, ku një numër më i vogël i fëmijëve të sëmurë mund të pranohenpër kujdes spitalor.Udhërrëfyesi kërkon që spitali të ketë (1) kapacitetet për të kryer hulumtime tëcaktuara themelore – siç janë ekzaminimi i strishove të gjakut për parazitë tëmalaries, matje të hemoglobinës apo vëllimit të qelizave, glikemisë, grupit tëgjakut dhe reaksionit të përputhshmërisë, mikroskopimit themelor të LCS dheurinës, përcaktimit të bilirubinës për të posalindurit, radiografisë së kraharoritdhe pulsoksimetrisë – dhe (2) barnat themelore në dispozicion për përkujdesjene fëmijëve seriozisht të sëmurë. Opcionet e trajtimit të shtrenjtë, siç janë antibi-otikët e rinjë apo ventilimi mekanik, nuk janë përshkruar.Këta udhërrëfyes përqendrohen në menaxhimin spitalor të shkaktarëve kryesortë vdekshmërisë së fëmijëve, siç janë pneumonia, diarea, kequshqyeshmëriae rëndë, malaria, meningjiti, fruthi dhe gjendjet e ndërlidhura me këto. Atapërmbajnë udhëzime mbi menaxhimin e fëmijëve me HIV infeksion, të tëposalindurve me probleme dhe të menaxhimit kirurgjik të fëmijëve. Detalete principeve themelore të udhërrëfyesve mund të gjinden në dokumentetteknike rishqyrtuese të publikuara nga OBSh-ja. Gjithashtu nga OBSh-ja ështëbotuar edhe një libër shoqërues dokumentesh, i cili jep detajet e ngarkesës sësëmundjeve, bazën patofiziologjike dhe teknike themelore të udhërrëfyesvepër përdorim nga studentët e mjekësisë/infermierisë, apo si pjesë e aftësimitnë shërbim të punëtorëve shëndetësor. Baza e mbështetur në dëshmi e këtyrerekomandimeve është publikuar në ueb faqen e OBSh-së gjithashtu. (Shih Përlexim të mëtutjeshëm, faqe 301.)Ky libër xhepi është pjesë e serisë së dokumentave që mbështesin Menaxhimine Integruar të Sëmundjeve të Fëmijëve (MISF) dhe është konsistent më udhër-rëfyesit e MISF-it për menaxhimin ambulantor të fëmijëve të sëmurë. Ky ështëparaqitur në format që mund të bartet nga mjekët, infermieret dhe punëtorët xvii
  20. 20. Kujdesi spitalor për fëmijëtjerë shëndetësor gjatë punës së tyre të përditshme dhe kështu të jetë nëdispozicion për të ndihmuar drejtimin e menaxhimit të fëmijëve të sëmurë.Librat standard të pediatrisë duhet konsultuar për gjendjet më të rralla që nukjanë mbuluar në këtë libër xhepi. Këta udhërrëfyes janë të aplikueshëm nëshumicën e regjioneve të botës dhe mund të adaptohen nga vendet e caktuarapër të përmbushur nevojat e tyre specifike. Faqet e zbrazta janë lënë në fundtë secilit kapitull për të lejuar secilin lexues të veçantë që të shtojë shënimete veta – për shembull gjendjet e rëndësishme vendore që nuk janë mbuluarnë këtë libër xhepi.OBSh beson se adaptimi i tij i gjerë do të përmirësojë kujdesin e fëmijëve nëspitale dhe do të çojë në shkallë më të ulëta të vdekshmërisë.xviii
  21. 21. ShkurtesatAIDS sindromi i PPC Pneumonia pneumocystis imunodeficiencës carinii së fituar PCV vëllimi i thatë i qelizaveAVPU shkalla e thjeshtë e PPD purified protein derivative vetdijëshmërisë (vigjilent, (derivati i pastër i reagon në zë, reagon në proteinës – i përdorur në dhimbje, pavetëdije) testimin për tuberkulozë)ShGj shtypja e gjakut ReSoMal tretësirë rehidruese përCMV cytomegalovirus kequshqyeshmëriLCS lëngu cerebrospinal TRD/RDA toleranca e rekomanduarEHD ether hemorragjike ditore dengue DS devijimi standardDTP difteri, tetanus, pertusis SP sulfadoxine-pyrimethaShSD shok sindromi dengue minePZI programi i zgjeruar i IST Infeksionet seksualisht të imunizimit transmetueshmeGF gauge francez TB tuberkulozaG6PD glukozo 6-fosfat TMP trimethoprim dehidrogjenaza TPHA treponema pallidumHIV virusi i imunodeficiencës hemaglutinimi humane SMX sulfamethoxazoleSHU sindromi hemolitik uremik ITU infeksioni i traktit urinarIM injeksioni intramuskular VDRL veneral diseaseMISF Menaxhimi i integruari research laboratories sëmundjeve të fëmijëve (laboratoret për kërkimetIV injeksioni intravenoz e sëmundjeve venerike)PVJ presioni i venës jugulare Le numri i leukocitevePIL pneuminiti intersticial OBSh Organizata Botërore e limfoid ShëndetësisëPL punksioni lumbal °C shkallë CelsiusNG nazogastrik °F shkallë FahrenheitPOLIO poliovaksinaORS tretësira orale rehidrueseTRO terapia rehidruese orale n shenjat apo simptomat diagnostike ä rekomandimet e trajtimit xix
  22. 22. Diagrami 1. Fazatnë menaxhimin e fëmijës së sëmurë të shtruar në spital: përmbledhje e elementeve kyçe TRIAZHIMI (të pranishme) l Kontrolloje për shenja emergjente jepi TRAJTIM EMERGJENT deri në stabilizim    (mungojnë) l Kontrolloje për shenjat apo gjendjet prioritare ANAMENZA DHE EKZAMINIMI (përfshirë vlerësimin e statusit të imunizimit, statusit nutritiv dhe të ushqyerit) l Kontrollo së pari fëmijën me gjendje emergjente apo prioritare HULUMTIMET LABORATORIKE DHE TË TJERA, nëse kërkohen Numëro dhe shqyrto DIAGNOZAT DALLUESE Zgjidhi DIAGNOZAT KRYESORE (dhe diagnozat dytësore) Planifiko dhe fillo TRAJTIMIN SPITALOR Planifiko dhe fillo (përfshirë kujdesin përkrahës) TRAJTIMIN AMBULANTOR PËRCILLE për shenjat e Organizo KONTROLLËN, — përmirësimit nëse kërkohet — komplikimeve — dështimit të trajtimit ( nuk përmirësohet apo problem i ri) (përmirësim) RIVLERËSO Vazhdo trajtimin për shkaqet e dështimit të trajtimit PLANIFIKO LËSHIMIN RISHQYRTO DIAGNOZËN LËSHOJE NË SHTËPI RISHIKO Organizo kujdesin e vazhduar TRAJTIMIN apo KONTROLLËN në spital apo bashkësixx
  23. 23. Kapitulli 1 1. VTTETriazhimi dhe gjendjetemergjente 1.1 Përmbledhje e hapave në 1.4.1 Fëmija që paraqitet me vlerësimin dhe trajtimin një problem të rrugëve triazhues emergjent 2 të frymëmarrjes apo Triazhimi i të gjithë fëmijëve frymëmarrje të rëndë 19 të sëmurë 4 1.4.2 Fëmija që paraqitet me Menaxhimi i foshnjës shok 21 me asfiksion 6 1.4.3 Fëmija që paraqitet me Menaxhimi i rrugëve të letargji, pavetëdije apo frymëmarrjes në konvulzione 22 fëmijën me asfiksion 8 1.5 Helmimet më të shpeshta 25 Si të jepet oksigjeni 10 1.5.1 Principet e helmeve të Vendosja e fëmijës pa gëlltitura 25 vetëdije 11 1.5.2 Principet për helmimet Jepi lëngjet IV shpejt për me kontakt me lëkurë shok fëmijës pa apo sy 27 kequshqyeshmëri të rëndë 12 1.5.3 Principet e helmeve Jepi lëngjet IV për shok të inhaluara 28 fëmijës me kequshqyeshmëri 1.5.4 Helmet specifike 28 të rëndë 13 Përmbajtjet Jep diazepam apo paraldehid   korrozive 28 përmes rektumit 14 Përmbajtjet Jep glukozë IV 15   e naftës 28 Trajtoje dehidrimin e rëndë Përmbajtjet në gjendje emergjente 16 organo-fosforike 1.2 Listë për vlerësim të   dhe karbamatet 28 shenjave emergjente Paracetamoli 29 dhe prioritare 17 Aspirina 30 1.3 Listë për dhënien e trajtimit Hekuri 30 emergjent fëmijës me Monoksidi i karbonit 31 kequshqyeshmëri të rëndë 18 1.6 Kafshimi i gjarpërit 31 1.4 Elemente diagnostike të 1.7 Thumbimi i akrepit 34 fëmijëve që paraqiten me 1.8 Burimet tjera të një gjendje emergjente 19 helmimit 35 1
  24. 24. Përmbledhje e hapave në vlerësimin dhe trajtimin triazhues emergjent Triazhimi është proces i kontrollimit të shpejtë të fëmijës së sëmurë, menjëherë1. VTTE pas arritjes në spital, me qëllim që të identifikohen: — ata me shenja emergjente, që kërkojnë trajtim emergjent të menjëher- shëm; — ata me shenja prioritare, të cilëve duhet t’u jepet prioritet deri sa presin në radhë, ashtu që ata të mund të vlerësohen dhe trajtohen pa u vonuar; — rastet jo urgjente, që nuk kanë as shenja emergjente, as prioritare. Shenjat emergjente përfshijnë: n frymëmarrjen e bllokuar n distresin e rëndë respirator n cianozën qendrore n shenjat e shokut (duart e ftohta, rimbushja kapilarike më e gjatë se 3 sekonda; pulsi i dobët, i shpejtë) n komën n konvulsionet n shenjat e dehidrimit të rëndë në fëmijët me diarre (letargji, sy të fundosur, kthim shumë të ngadalshëm të rrudhës lëkurore—dy nga cilatdo prej këtyre). Fëmijët me shenja emergjente kërkojnë trajtim të menjëhershëm për të shmangur vdekjen. Shenjat prioritare (shih më poshtë, faqe 5) përcaktojnë fëmijët që janë në rrezik më të madh nga vdekja. Këta fëmijë duhet vlerësuar pa vonesa të panevojshme. 1.1 Përmbledhje e hapave në vlerësimin dhe trajtimin triazhues emergjent (VTTE) Procesi i vlerësimit dhe trajtimit triazhues emergjent është përmbledhur në Diagramet në faqet 4–16. Së pari, kontrolloje për shenjat emergjente. Kontrolloje për shenjat emergjente në dy faza: • Faza 1. Nëse ka ndonjë problem me rrugët e frymëmarrjes apo frymëmarrje, fillo trajtimin e menjëhershëm për të rikthyer frymëmarrjen. • Faza 2. Shpejt përcakto nëse fëmija është në shok apo pavetëdije, apo me konvulsione, apo ka diarre me dehidrim të rëndë. Nëse janë gjetur shenja emergjente: • Thirre një profesionist shëndetësor me përvojë nëse është në dispozicion, 2
  25. 25. Përmbledhje e hapave në vlerësimin dhe trajtimin triazhues emergjent por mos e vono fillimin e trajtimit. Ruaje qetësinë dhe puno me punëtorët 1. VTTE tjerë shëndetësor, të cilët mund të jenë të nevojshëm për të dhënë trajtimin, sepse fëmija shumë i sëmurë mund të ketë nevojë për disa terapi në të njëjtën kohë. Profesionisti shëndetësor, me më së shumti përvojë, duhet të vazhdojë vlerësimin e fëmijës (shih Kapitullin 2, faqe 37), për të përcaktuar të gjitha problemet themelore dhe për të zhvilluar planin e trajtimit.• Kryej hulumtimet emergjente (glikeminë, strishon e gjakut, hemoglobinën). Dërgoje gjakun për përcaktim grupi dhe reaksionin e përputhshmërisë, nëse fëmija është në shok, apo duket të jetë me anemi të rëndë, apo gjakderdhë dukshëm.• Pas dhënies së trajtimit emergjent, vazhdo menjëherë me vlerësimin, diag- nostikimin dhe trajtimin e problemeve të fshehta.Tabelat e diagnozave diferenciale më të shpeshta për shenjat emergjente, janëparaqitur prej faqes 20 e tutje.Nëse nuk është gjetur asnjë shenjë emergjente, kontrolloje për shenjat prioritare:n Foshnje e imtë, e sëmurë, e moshës nën 2 muajshn Temperaturë e lartën Trauma apo gjendje të tjera kirurgjike urgjenten Zbehje (e rëndë)n Helmimn Dhimbje (e madhe)n Distres respiratorn Shqetësim, iritabilitet i vazhdueshëm apo letargjin Referim (urgjent)n Kequshqyeshmëri: humbje e rëndë peshen Edem i të dy këmbëven Djegie (të mëdha)Këta fëmijë kanë nevojë për vlerësim të shpejtë (pa pritur në radhë), për tëpërcaktuar trajtimin e mëtutjeshëm të nevojshëm. Kaloje fëmijën me një shenjëprioritare në krye të radhës për t’u vlerësuar i pari në vijim. Nëse fëmija ka traumëapo problem tjetër kirurgjik, siguroje ndihmën kirurgjike atje ku gjendet. 3
  26. 26. Diagrami 2. Triazhimi i të gjithë fëmijëve të sëmurë1. VTTE SHENJAT EMERGJENTE Nëse ndonjë shenjë është pozitive: jepi trajtim (et), kërko ndihmë, merë gjak për hulumtime laboratorike emergjente (glukozë, strisho malarie*, Hb) VLERËSO TRAJTO Mos e lëviz qafën nëse lëndimi i pjesës cervikale është i mundur Nëse ka aspiruar trup të huaj Rrugët e frymëmarrjes NDONJË SHENJË frymëmarrja dhe POZITIVE ä Menaxho rrugët e frymëmarrjes n Frymëmarrja e bllokuar, në fëmijën me asfiksion (Diag.3) apo Nëse nuk ka aspiruar trup të huaj n Cianozë qendrore, ä Menaxho rrugët e frymëmarrjes apo (Diag.4) n Distres respirator i rëndë ä Jepi oksigjen (Diag 5) ä Sigurohu që fëmija e ka ngrohtë Qarkullimi NDONJË SHENJË ä Ndale çdo gjakderdhje Duart e ftohta me: POZITIVE ä Jepi oksigjen (Diag 5) n Rimbushje kapilarike ä Sigurohu që fëmija e ka ngrohtë të gjatë se më Kontrolloje për kequshqyeshmëri 3 sekonda, të rëndë Nëse nuk ka kequshqyeshmëri dhe të rëndë: n Puls të dobët dhe të shpejtë ä Vendose vijën IV dhe fillo lëngjet shpejt (Diag 7) Nëse nuk mund të vendosni vijë IV periferike, vendose vijën intraoseale apo jugulare të jashtme (shih faqe 314, 316) Nëse ka kequshqyeshmëri të rëndë: Nëse ka letargji apo pavetëdije: ä Jepi glukozë IV (Diag 10) ä Vendose vijën IV dhe jepi lëngje (Diag 8) Nëse nuk është letargjik apo pavetëdije: ä Jepi glukozë oral apo me tubë NG ä Vazhdo menjëherë me vlerësimin dhe trajtimin e plotë *Në vendet endemike apo sipas indikacionit 4
  27. 27. Diagrami 2. Triazhimi i të gjithë fëmijëve të sëmurë (vazhdim) 1. VTTE SHENJAT EMERGJENTE Nëse ndonjë shenjë është pozitive: jepi trajtim(et), kërko ndihmë, merë gjakun për hulumtime laboratorike emergjente (glukozë, strisho të malaries*, Hb) VLERËSO TRAJTO Mos e lëviz qafën nëse lëndimi i pjesëscervikale është i mundur Koma/konvulsionet NËSE KA KOMË ä Menaxho rrugët e frymëmarrjes (Diag 3) n Komë ä Nëse ka konvulsione, jepi diazepam apo APO KONVULSIONE apo paraldehid rektal (Diag 9) ä Vendose fëmijën e pavetëdijshëm (nëse n Konvulsione (tani) dyshohet në lëndim koke apo qafe, stabilizo qafën së pari) (Diag 6) ä Jepi glukozë IV (Diag 10) ä Sigurohu që fëmija ta ketë ngrohtë. Dehidrim i Nëse nuk ka kequshqyeshmëri të rëndë: DIARREA rëndë ä Kyçe vijën IV dhe fillo dhënien e dhe (vetëm në fëmijët lëngjeve shpejt sipas Diag 11 dhe me diarre) DY SHENJA Planit C të trajtimit të diarresë në Diarre dhe dy nga POZITIVE spital (Diag 13, faqe 114) të mëposhtmet: Kontrolloje për Nëse ka kequshqyeshmëri të rëndë: n Letargji kequshqyeshmëri ä Mos kyç vijë IV n Sytë e fundosur të rëndë ä Vazhdo menjëherë me vlerësimin dhe n Rrudha lëkurore kthehet trajtimin e plotë (shih seksionin 1.3, faqe shumë ngadalë 18) SHENJAT PRIORITARE Këta fëmijë kanë nevojë për vlerësim dhe trajtim të shpejtë n Foshnje e imtë e sëmurë (<2 muaj) n Referim (urgjent) n Temperaturë e lartë n Kequshqyeshmëri: humbje e rëndë peshe n Trauma apo gjendje të tjera kirurgjike n Edem i këmbëve urgjente n Djegiet (e mëdha) n Zbehje (e rëndë) n Helmim Vërejtje: Nëse fëmija ka traumë n Dhimbje (e madhe) apo probleme të tjera kirurgjike, n Distres respirator kërko ndihmën kirurgjike apo n Shqetësim, iritabilitet i vazhdueshëm përmbaju udhërrëfyesve kirurgjik apo letargji JO URGJENT Vazhdo me vlerësimin dhe trajtimin e mëtutjeshëm, sipas prioriteteve të fëmijës*Në vendet endemike apo sipas indikacionit 5
  28. 28. Diagrami 3. Menaxhimi i foshnjës me asfiksion (ngulfatje)1. VTTE ä Shtrije foshnjën në dorën apo kofshën tënde me pozitë kokëposhtë ä Jepi 5 goditje në shpinë me rrënjën e dorës ä Nëse obstruksioni perziston, ktheje foshnjën dhe bëja 5 shtypje në kraharor me Goditjet në shpinë 2 gishtërinj, një gisht nën thimthat e gjirit në vijën e mesme (shih diagramin) ä Nëse obstruksioni perziston, kontrolloje gojën e foshnjës për ndonjë obstruksion që mund të largohet ä Nëse është e domosdoshme, përsërite sekuencën me goditje shpine Shtypjet e krahërorit 6

×