Visie 2014
5 februari 2014

Door Bert Bruggink
Crisis op crisis
wanneer houdt het op?
Bert Bruggink
Chief Financial and Risk Officer
Rabobank
Grote veranderingen in 2008…

3
Agenda
• Kredietcrisis
• Financiële crisis
• Economische crisis
• Landencrisis
• Toezicht- en regelgevingscrisis
• Pensioe...
Kredietcrisis
Goedkoop krediet, dure huizen
• Lage rente 2002-2004
-

Weinig wanbetaling
Speurtocht rendement
Rommelhypoth...
Kredietcrisis
Securitisatie: tweedehands leningen
• Gebundelde pakketten leningen in aparte
BV’s (conduits, SPV, SIV, …)
•...
Financiële crisis
Van marktimplosies naar afboekingen
•

Betalingsproblemen subprime

•

ABCP-beleggers lopen weg

•

Liqu...
Financiële crisis
Eind 2008: Systeemrisico’s & nationalisaties
AIG aan de rand van de afgrond

•

80
70
60
50
40
30
20
10
...
Financiële crisis
Alle registers open
• Liquiditeits-Tsunami centrale banken
• Staatskapitaal naar banken
• Nationalisatie...
Financiële crisis
Stabilisatie tot nu toe telkens tijdelijk
• Medio 2009 – medio 2011:
stabilisatie en herstel

%-punt

%-...
Economische crisis
Na de Grote Recessie van 2009 …

11
Economische crisis
… het Langzame Herstel

12
Economische crisis
Mate van herstel zeer ongelijk verdeeld
220
200

index

Industriële productie, index, 2000=100
en expon...
Economische crisis
Mondiaal herstel trekt langzaam aan

– Opkomende markten blijven belangrijkste groeimotor. Zij blijven
...
Economische crisis
Herstel op verschillende snelheden

15
Landencrisis
Fors opgelopen staatsschulden
%-BBP

%-BBP

250

250
Bruto staatsschuld

200

200

150

NED

100

100

50

50...
Landencrisis
Geloofwaardigheidtekort & -overschot
Rente op 5 jaars staatsobligaties

%-punten

%-punten

24

24

21

21

1...
Landencrisis
Hoe is de domino te stoppen?

18
Landencrisis
Zorgelijke ‘State of the Union’
Landencrisis
Inmiddels wel echt herstel VS huizenmarkt
% j-o-j

Woningen te koop
(verkoopmaanden)
15

25
20

12

15
10
5

...
Pensioencrisis
Bezuinigen op toezeggingen onvermijdelijk
• Gaat de rente (snel) weer omhoog?
• Mag met beursherstel worden...
Pensioencrisis
Rente is vaker lang laag geweest

22
Pensioencrisis
Int’l perspectief: dure toezeggingen
120

%

%

Netto inkomensvervanging (%) door pensioen
t.o.v. gemiddeld...
Pensioencrisis
Int’l perspectief: veelal staats-”gedekt”
120

Netto inkomensvervanging door pensioen
naar type pensioenvoo...
Pensioencrisis
Wie veel heeft, kan veel verliezen
% BBP

140

Activa pensioenfondsen
% BBP (2011)

% BBP

140

120

120

1...
Voedselcrisis
Voedselprijzen stevig omlaag
450

450

400

400

350

350

300

300

250

250

200

200

150

150

100

100
...
Voedselcrisis
Voedsel voor olie
$

$

400

160

350

140

300

120

250

100

200

80

150

60

100

40

50

20

0

0
99 0...
Voedselcrisis
Voedsel en vrede

“Food is the very basis of all reconstruction:
hunger and insecurity
are the worst enemies...
Voedselcrisis
Onrust Midden-Oosten / Arabische Liga
30%

34%

20%

35%

63%

36%
53%

37%

60%
24%
41%

aandeel voedselbes...
Voedselcrisis
Niet zomaar opgelost
Vraag blijft sterk groeien Aanbodgroei is uitdaging
• Opkomende markten

• Landbouwgron...
Crisis op crisis
Wanneer houdt het op?
• Jarenlange stagnatie huizenprijzen mogelijk
Inkomens onder druk. Bezuinigingsdruk...
Crisis op crisis
Foutenmarge is flinterdun
• Voor overheden in het algemeen
Overheidsschulden fors hoger t.o.v. voor de cr...
Economische Visie
Wankel perspectief

33
Economische Visie
Azië wordt steeds bepalender

34
Economische Visie
‘Tapering’ zal rentes verder omhoog duwen
%

%

10-jaars staatsrentes

7

7

6

6

5

5

4

4

3

3

2

...
Economische Visie
Effecten op kwetsbare opkomende markten
104

Index
2013=100

Financiële condities opkomende markten
Bern...
Economische Visie
Eurozone: asymmetrische herbalancering
% eurozone-BBP

% eurozone-BBP

3

3

2

2

1

1

0

0

-1

-1

-...
Economische Visie
Eurozone: kredietverlening blijft krimpen
%

14

Eurozone kredietverlening aan private sector, MFI's exc...
Economische Visie
Institutionele vormgeving nog niet volmaakt
• Aanscherping van de begrotingsdiscipline
– Stabiliteits- e...
Economische Visie
Nederland: midden in ‘lange stagnatie’
125
120

index

index
Index waarbij t=0 is hoogtepunt reële
econo...
Economische Visie
Nederland: belangrijkste handelspartners
16

%

Aandeel in de export van Nederlandse toegevoegde waarde
...
Economische Visie
Consumptie zwak ondanks netto vermogen
%-BBP

Pensioenvermogen en huishoudschuld, 2011

%-BBP

140

140
...
Economische Visie
Schuldafbouw nog niet begonnen
140

% BBP

% BBP

Schuld van huishoudens
als percentage van BBP

140

13...
Economische Visie
Woningmarkt: begin van broos herstel
x 1000

18
16
14
12
10
8
%
6
4
2
0
-2
-4

20
18
16
14
12
10
8

Aant...
Bekijk morgen de presentatie
op www.kennisvloer.nl
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Presentatie visie 2014 met Bert Bruggink

569 views

Published on

Deze presentatie werd getoond tijdens Visie 2014 op woensdag 5 februari 2014 in Zutphen. Gastspreker Bert Bruggink gaf een verhelderende en inspirerende kijk op de ontwikkelingen in de Nederlandse economie.

Published in: Business, Economy & Finance
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
569
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
142
Actions
Shares
0
Downloads
6
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Presentatie visie 2014 met Bert Bruggink

  1. 1. Visie 2014 5 februari 2014 Door Bert Bruggink
  2. 2. Crisis op crisis wanneer houdt het op? Bert Bruggink Chief Financial and Risk Officer Rabobank
  3. 3. Grote veranderingen in 2008… 3
  4. 4. Agenda • Kredietcrisis • Financiële crisis • Economische crisis • Landencrisis • Toezicht- en regelgevingscrisis • Pensioencrisis • Voedselcrisis • Bezuinigingscrisis? • Economische Visie 4
  5. 5. Kredietcrisis Goedkoop krediet, dure huizen • Lage rente 2002-2004 - Weinig wanbetaling Speurtocht rendement Rommelhypotheken Speculatie Stijgende huizenprijzen • Rentes omhoog 2004-2006… - Luchtbel geknapt - Betalingsproblemen subprime - ‘Resets’ dreef gedwongen verkoop • Sinds 2012 herstel vanuit zeer diep dal 5
  6. 6. Kredietcrisis Securitisatie: tweedehands leningen • Gebundelde pakketten leningen in aparte BV’s (conduits, SPV, SIV, …) • Risicomandjes met credit ratings • Laagste mandje eerst geraakt • Liquiditeitsrisico • Banken als sponsoren • $2500mrd uitgegeven in 2006 • $1900mrd in entiteiten • Waarvan ¼ subprime • Originate-to-distribute: Einde business model 6
  7. 7. Financiële crisis Van marktimplosies naar afboekingen • Betalingsproblemen subprime • ABCP-beleggers lopen weg • Liquiditeitsnood speciale vehikels • Spanning interbancaire geldmarkt • Onzekerheid en wantrouwen • Besmetting op financiële markten Top-10 verliezen en afboekingen banken Citigroup 112,2 Wachovia • Wat is de prijs? • Enorme afboekingen ($1000 miljard) 101,9 Bank of America 69,6 Merrill Lynch 55,9 UBS 53,1 JPMorgan Chase 49,2 Washington Mutual • Slachtoffers (NIBC, Northern Rock) • Schaars kapitaal selectiever ingezet 45,3 HSBC 42,2 Wells Fargo 32,8 Royal Bank of Scotland 31,9 Rabobank $ mrd 3,5 0 20 40 60 80 100 120
  8. 8. Financiële crisis Eind 2008: Systeemrisico’s & nationalisaties AIG aan de rand van de afgrond • 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Lynch fuseert, Morgan Stanley en Goldman Sachs worden ‘gewone’ banken Einde business model okt dec feb apr jun aug • Fortis • • 30 (in euro) 25 20 • 15 10 0 mei IJsland failliet na val Glitner, Landsbanki (IceSave), Kaupthing VS: $700mrd reddingsfonds Europa: > €1000mrd garanties; €190- €230mrd injecties Nederland: nationalisatie Fortis/ABN; €20mrd ‘stroppenpot’ voor kapitaalinjecties; €200mrd garantieregeling bancaire leningen 5 8 Grote zakenbanken: Bear Stearns weg, Lehman valt om, Merril aug nov feb mei aug
  9. 9. Financiële crisis Alle registers open • Liquiditeits-Tsunami centrale banken • Staatskapitaal naar banken • Nationalisaties • Opkoopregelingen • Garantieregelingen • Verstandige aanpassing boekhoudregels 9
  10. 10. Financiële crisis Stabilisatie tot nu toe telkens tijdelijk • Medio 2009 – medio 2011: stabilisatie en herstel %-punt %-punt Eurozone 4,5 4,5 renteopslag 10 jr bedrijfsobligaties t.o.v. 10 jr staatsobligaties • (Gedeeltelijk) beursherstel 3,5 2,5 2,5 1,5 1,5 0,5 • Risicopremies in veel markten weer naar beneden 3,5 0,5 -0,5 -0,5 03 04 05 06 07 AAA • Maar: voornamelijk gedreven door extreem ruim monetair beleid • Veel (nieuwe) onzekerheden waaronder eurocrisis, traag herstel, ‘tapering’ impact op opkomende markten 1900 1800 1700 1600 1500 1400 1300 1200 1100 1000 900 800 700 600 2007 08 09 10 AA 11 12 13 A 14 BBB 600 Beursstabilisatie 550 500 450 400 350 300 250 200 150 2008 2009 2010 S&P 500 (l) 2011 2012 2013 AEX (r) 2014
  11. 11. Economische crisis Na de Grote Recessie van 2009 … 11
  12. 12. Economische crisis … het Langzame Herstel 12
  13. 13. Economische crisis Mate van herstel zeer ongelijk verdeeld 220 200 index Industriële productie, index, 2000=100 en exponentiële trendlijn voor 1991-heden index 220 200 180 180 160 160 140 140 120 120 100 100 80 80 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 Opkomende wereld Wereld Ontwikkelde wereld
  14. 14. Economische crisis Mondiaal herstel trekt langzaam aan – Opkomende markten blijven belangrijkste groeimotor. Zij blijven echter voorzichtig met groeistimulering – In westerse wereld moet het herstel vooral komen van de VS en in mindere mate het VK – Japan stimuleert korte termijn via ‘Abenomics’, maar lange termijn afhankelijk van structurele hervormingen – Groei eurozone broos en ongelijk verdeeld. Periferie nog altijd gebukt onder bezuinigingen en private schuldafbouw
  15. 15. Economische crisis Herstel op verschillende snelheden 15
  16. 16. Landencrisis Fors opgelopen staatsschulden %-BBP %-BBP 250 250 Bruto staatsschuld 200 200 150 NED 100 100 50 50 0 16 150 0 2007 2013 (IMF raming)
  17. 17. Landencrisis Geloofwaardigheidtekort & -overschot Rente op 5 jaars staatsobligaties %-punten %-punten 24 24 21 21 18 18 15 15 12 12 9 9 6 6 3 3 0 2009 0 2010 Nederland 2011 Ierland 2012 Portugal 2013 Italië 2014 Spanje
  18. 18. Landencrisis Hoe is de domino te stoppen? 18
  19. 19. Landencrisis Zorgelijke ‘State of the Union’
  20. 20. Landencrisis Inmiddels wel echt herstel VS huizenmarkt % j-o-j Woningen te koop (verkoopmaanden) 15 25 20 12 15 10 5 9 0 -5 6 -10 -15 3 -20 -25 0 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 Huizenprijzen (l) 20 Nieuw (r) Bestaand (r)
  21. 21. Pensioencrisis Bezuinigen op toezeggingen onvermijdelijk • Gaat de rente (snel) weer omhoog? • Mag met beursherstel worden gerekend? • Hoeveel ouder gaan we nog worden? • Verhoging AOW-leeftijd onvermijdelijk • Verhoging pensioenleeftijd eveneens • Verminderen toezeggingen (bijvoorbeeld: basis + variabel) • Lagere uitkering naarmate mensen ouder worden 21
  22. 22. Pensioencrisis Rente is vaker lang laag geweest 22
  23. 23. Pensioencrisis Int’l perspectief: dure toezeggingen 120 % % Netto inkomensvervanging (%) door pensioen t.o.v. gemiddeld inkomen 100 120 100 80 80 60 60 40 40 20 20 0 Zweden Finland Portugal België Luxemburg Griekenland Frankrijk Noorwegen Zwitserland Duitsland VK Italië Spanje Ierland Denemarken 23 Oostenrijk Nederland 0
  24. 24. Pensioencrisis Int’l perspectief: veelal staats-”gedekt” 120 Netto inkomensvervanging door pensioen naar type pensioenvoorziening % % 100 120 100 80 80 60 60 40 40 20 20 Vrijwillig privaat 24 Verplicht privaat Denemarken Nederland Zweden Ierland VK Zwitserland België Noorwegen Duitsland Finland Portugal Luxemburg Griekenland Frankrijk Italië Spanje 0 Oostenrijk 0 Publiek
  25. 25. Pensioencrisis Wie veel heeft, kan veel verliezen % BBP 140 Activa pensioenfondsen % BBP (2011) % BBP 140 120 120 100 100 80 80 60 60 40 40 20 20 25 0 NL IS CH GB AU FI US CA DK IE JP NZ SE ES PT NO DE AT IT BE LU FR GR 0
  26. 26. Voedselcrisis Voedselprijzen stevig omlaag 450 450 400 400 350 350 300 300 250 250 200 200 150 150 100 100 50 50 Voedselprijzen, ontwikkeling in USD, index 2005=100 0 0 05 06 07 Sojabonen 08 09 Tarwe 10 11 12 Mais 13 14 Rijst
  27. 27. Voedselcrisis Voedsel voor olie $ $ 400 160 350 140 300 120 250 100 200 80 150 60 100 40 50 20 0 0 99 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 Graangewassen & oliezaden (l) 27 Ruwe Noordzeeolie (r)
  28. 28. Voedselcrisis Voedsel en vrede “Food is the very basis of all reconstruction: hunger and insecurity are the worst enemies of peace” George Marshall (1880 - 1959) Bron: Toespraak aan de Universiteit van Harvard, June 5, 1947, over het concept-Marshall Plan 28
  29. 29. Voedselcrisis Onrust Midden-Oosten / Arabische Liga 30% 34% 20% 35% 63% 36% 53% 37% 60% 24% 41% aandeel voedselbestedingen in beschikbaar inkomen (Nederland: 13,3%)
  30. 30. Voedselcrisis Niet zomaar opgelost Vraag blijft sterk groeien Aanbodgroei is uitdaging • Opkomende markten • Landbouwgrond schaars • Verstedelijking, welvaartsgroei & dieetvoorkeuren • Watervoorziening • Speculatie & monetair beleid • Lage voorraden & weersinvloeden volatiele markt 30 • Biobrandstoffen
  31. 31. Crisis op crisis Wanneer houdt het op? • Jarenlange stagnatie huizenprijzen mogelijk Inkomens onder druk. Bezuinigingsdruk & HRA. • Lagere economische groei dan in het verleden Verhulde zegening: verkleint kans op volgende crisis • Alsnog handelsbarrières opgeworpen Pijn nu voelbaar bij bredere bevolking. Populistische maatregelen niet uit te sluiten. Currency wars. • Nieuwe euro-spanningen of Japan-crisis 31
  32. 32. Crisis op crisis Foutenmarge is flinterdun • Voor overheden in het algemeen Overheidsschulden fors hoger t.o.v. voor de crises • Voor Europese leiders in het bijzonder ‘Doormodderen’ drukt via sentiment zwaar op economie • Voor het bedrijfsleven en arbeidsmarkt Verliezen van Grote Recessie nog niet goedgemaakt. Op arbeidsmarkt dreigen verloren generaties te ontstaan. • Voor politici en toezichthouders Extra regels en heffingen voor financiële sector vanuit genoegdoening / gelegenheidsargumenten riskant
  33. 33. Economische Visie Wankel perspectief 33
  34. 34. Economische Visie Azië wordt steeds bepalender 34
  35. 35. Economische Visie ‘Tapering’ zal rentes verder omhoog duwen % % 10-jaars staatsrentes 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2 1 1 0 0 07 08 09 VS 35 10 11 12 Eurozone 13 14
  36. 36. Economische Visie Effecten op kwetsbare opkomende markten 104 Index 2013=100 Financiële condities opkomende markten Bernanke's aankondiging % 6,5 102 6,3 100 6,1 98 5,9 5,7 96 94 92 BBP (PPP) gewogen gemiddelde: BR, CL, CN, CZ, HU, IL, IN, KR, MX, MY, PH, PO, RU, TH, TR, ZA. 5,5 5,3 90 5,1 88 4,9 Wisselkoers vs USD (l) Staatsrente (10j, r) 36 Aandelenmarkt (l)
  37. 37. Economische Visie Eurozone: asymmetrische herbalancering % eurozone-BBP % eurozone-BBP 3 3 2 2 1 1 0 0 -1 -1 -2 Samenstelling van de lopende rekening van de betalingsbalans van de eurozone, vierkwartaalsgemiddelde -2 -3 -3 96 97 98 99 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 DE BeLuFnAt IT FR ES 37 NL EL PT IE SlSkMtCy
  38. 38. Economische Visie Eurozone: kredietverlening blijft krimpen % 14 Eurozone kredietverlening aan private sector, MFI's exclusief eurosysteem, seizoensgecorrigeerd % 3.5 12 3.0 10 2.5 8 2.0 6 1.5 4 1.0 2 0.5 0 0.0 -2 -0.5 -4 -1.0 04 05 06 07 08 3m/3m (r) 38 09 10 11 12 j-o-j (l) 13
  39. 39. Economische Visie Institutionele vormgeving nog niet volmaakt • Aanscherping van de begrotingsdiscipline – Stabiliteits- en Groeipact: minder politieke invloed – Fiscal Compact: structureel begrotingsevenwicht in grondwet vastleggen • Toevoeging van economische beleidscoördinatie – Europees semester : advisering budgettair en economisch beleid – Procedure voor macro-economische onevenwichtigheden • Bouwen aan de bankenunie – Strikter voor ‘nationale kampioenen’ – Resolutiemechanisme + fonds: breekt het de link? 39
  40. 40. Economische Visie Nederland: midden in ‘lange stagnatie’ 125 120 index index Index waarbij t=0 is hoogtepunt reële economische activiteit voor recessie 115 recessie jaren tachtig 125 120 115 110 110 105 105 100 100 95 Grote Depressie 90 Lange stagnatie 95 90 85 85 -5 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1930=100 40 2008=100 1980=100
  41. 41. Economische Visie Nederland: belangrijkste handelspartners 16 % Aandeel in de export van Nederlandse toegevoegde waarde % 16 14 14 12 12 10 10 8 8 6 6 4 4 2 2 0 0 Toegevoegde waarde 41
  42. 42. Economische Visie Consumptie zwak ondanks netto vermogen %-BBP Pensioenvermogen en huishoudschuld, 2011 %-BBP 140 140 120 120 100 100 80 80 60 60 40 40 20 20 0 0 NL DK GB IE US NO PT ES LU BE DE FI FR GR AT IT bruto huishoudschuld 42 pensioenvermogen tweede pijler
  43. 43. Economische Visie Schuldafbouw nog niet begonnen 140 % BBP % BBP Schuld van huishoudens als percentage van BBP 140 130 130 120 120 110 110 100 100 90 90 80 80 70 70 60 60 50 50 40 40 90 92 94 Nederland 43 96 98 00 02 04 Verenigd Koninkrijk 06 08 10 12 Verenigde Staten
  44. 44. Economische Visie Woningmarkt: begin van broos herstel x 1000 18 16 14 12 10 8 % 6 4 2 0 -2 -4 20 18 16 14 12 10 8 Aantal transacties, seizoensgecorrigeerd 12-maands gemiddelde 6 4 2 PBK index, seizoensgecorrigeerd, verandering van 3-maands gemiddeld t.o.v de vorige 3 maanden 0 03 04 05 06 07 08 Prijsontwikkeling 44 09 10 11 12 13 Transacties
  45. 45. Bekijk morgen de presentatie op www.kennisvloer.nl

×