Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

05 kitalar plaka_tektonigi

237 views

Published on

Environmental Geology

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

05 kitalar plaka_tektonigi

  1. 1. PLAKA (Levha) TEKTONİĞİ Bu sununun hazırlanmasında; Prof.Dr. Ali YILMAZ ve Yrd.Doç.Dr. T.Fikret SEZEN’in sunularından yararlanılmıştır
  2. 2. Yerkabuğunu oluşturan plakalar ve sınırları
  3. 3. 1960’lı yıllardan itibaren önemli bir gelişme gösteren Levha Tektoniği kuramı, yerin tüm doğal süreçlerini bir bütünsellik içinde açıklama olanağını vermiştir. Levha tektoniği kuramı, Yer’in tüm yüzeyini oluşturan, ve litosfer adı verilen bir dış katmana sahip olduğu, bu dış katmanın üzerinde yer aldığı üst mantonun üst düzeyi ile birlikte, çeşitli özelliklere sahip levhalara (parçalara) ayrıldığı, levhaların sınırları boyunca yaklaştırıcı, uzaklaştırıcı yada yanal atımlı olmak üzere devindiği, ve levhaların yeğin bir burulma (torsional) berkliğine (rigidite) sahip olduklarına ilişkin varsayımlardan yola çıkarak tüm jeolojik olguları açıklamaya çalışır.
  4. 4. LEVHA TEKTONİĞİ KURAMINDAN ÖNCEKİ VARSAYIMLAR • Büzülme-buruşma (contraction) kuramı • Genişleme-büyüme (expansion) kuramı
  5. 5. • Yükselip-alçalma kabarıp-çukurlaşma (ossillation) kuramı • Konveksiyon akıntıları kuramı: Yerin içi ile yeryüzünün sıcaklıkları arasındaki ısı farkı yerin manto kesiminde termal konveksiyon akıntılarını oluşturmaktadır. • Kıtaların kayması kuramı: Daha önce tek bir kıta (Pangea) halinde bulunan kara kütlesi Paleozoyik, Mezozoyik, Senozoyik dönemlerinde kıtalara bölünmüş ve kıtalar zamanla birbirinden uzaklaşmışlardır. Wegener’in (1912 yılındaki) görüşleri bir ön temeldir. • Konveksiyon akıntıları ve kıtaların kayması kuramlarından esinlenerek Levha tektoniği kuramı ortaya konulmuştur. • Ancak levha tektoniğinde kıtalar değil, levhalar devinim halindedir. • Levha tektoniği’nde kıtaların konumu, üst kısımları donmuş bir deniz içinde sıkışıp kalan vapurlara benzer.
  6. 6. LEVHA TEKTONİĞİ KURAMININ TARİHİ • Hess (1960) mantoda konveksiyon akımlarının geliştiğini, bu akımların yukarıda tanımlanan derin deniz hendekleri (yani yitim zonları) boyunca birbirine doğru, okyanus ortası sırtlarda ise birbirinden uzaklaşacak biçimde hareket ettiğini ileri sürdü • Wilson (1965) okyanus ortası sırtlar ile derin deniz hendeklerine ilişkin sistemlerin aniden son bulduğuna ve bu gibi yerlerde devinimin büyük yanal atılımlı faylarla, başka bir deyişle dönüşüm (transform) faylarıyla gerçekleştiğini ortaya koydu. • Böylece kıtaların hareketini sağlayan üç tür devinim, yani uzaklaşma, yakınsama ve yanal devinim biçimleri tanımlanmıştır.
  7. 7. Yer’i oluşturan levhaların ve levha sınırlarının dağılımı (Davidson ve diğerleri, 1997).
  8. 8. KITA VE LEVHA KAVRAMLARI • Kıta, günümüzde en azından okyanus düzeyi üzerinde somut olarak izlenebilen ve Sial’dan oluşan katı bir yapıdır. Yerkabuğu’nun Sial’dan oluşan bu katı bölümü ile daha derinde ve ağırlıklı olarak elastik halde Sima’dan oluşan bölümü arasında bir süreksizlik yer alır. Bu süreksizlik, Mohoroviç ya da kısaca Moho süreksizliği olarak tanımlanmıştır. • Levha ise yatay olarak okyanus düzeyi üstünde kalan kıtasal Sial ile okyanusun tabanını oluşturan Sima’dan yapılı, ve ayrıca dikey olarak, yerin katı bölümünü oluşturan yerkabuğu ile birlikte üst mantonun üst kesimini de temsil eden bir yapıdır. • Levha’nın kıtadan farkı, levhanın sima ile beraber Sial’i ve üst mantonun üst kesimini kapsamasıdır.
  9. 9. Kabuk, litosfer ve astenosfer
  10. 10. • 1- Levhaların uzaklaşan kenarları (Gerilme ve yayılma bölgeleri) • 2- Levhaların yakınsayan kenarları (Sıkışma ve dalma-batma bölgeleri) • 3- Levhaların yanal devinen kenarları (Dönüşüm/Transform fayları) Levha kenarlarının türleri
  11. 11. Levha kenarlarının türleri Uzaklaşan Plaka sınırı Yakınsayan Plaka sınırı Transform Faylı sınır
  12. 12. Levhaların uzaklaşan kenarları • Bu kenarlar, levhaların kıtasal gerilme alanları ve yayılma merkezleri ile temsil edilmektedir. • Kıtasal gerilme alanları, kıtasal kabuk ve litosferin çekme(uzama) deformasyonunun etkisiyle uzayıp inceldiği ve nihayet kimi yerlerde koptuğu yerlerdir. • Yayılma merkezleri ise deniz tabanı yayılmasının geliştiği mutlaka gerilmeyi yansıtmayan uzaklaşma sınırlarıdır
  13. 13. Okyanus ortası sırtlardan geçen enine kesit
  14. 14. Okyanus ortası sırtlar çevresinde yerkabuğunun yapısı
  15. 15. RİFTLEŞME
  16. 16. İzlanda, Atlas okyanus ortası sırtında, uzaklaşan plaka sınırındadır
  17. 17. Levhaların yakınsayan kenarları • Bu kenarlar, levhaların dalma-batma bölgeleri ve kıta-okyanus yada kıta-kıta çarpışma bölgeleridir. • Dalma-batma bölgeleri, kabuğun tüketilmekte olduğu bir evreyi, • Çarpışma bölgeleri ise kabuğun tümüyle tüketildiği ve iki levhanın burun buruna geldiği ve sıkışmanın devam ettiği dağ kuşaklarını temsil etmektedir.
  18. 18. Yitim zonu, levhaların yakınsayan kenarları
  19. 19. Yakınsayan : Kıta-okyanus
  20. 20. Derin Deniz Hendekleri (Çukurları)
  21. 21. Yakınsayan : Kıta-Kıta
  22. 22. Levhaların yanal devinen kenarları (Dönüşüm/Transform fayları) • Dönüşüm (transform) fayları, tüm kabuğu dikey olarak kesen ve herhangi bir levhanın devinim biçimini yanal atıma dönüştürüp başka bir devinim biçimine bağlayan levha sınırlarıdır. • Genel olarak dönüşüm fayları boyunca iki levha, birbirlerine sürtünerek, dönüşüm fayının uzanımına koşut olarak ve birbirlerine göre ters yönde devinirler.
  23. 23. Transform faylı sınır
  24. 24. Transform faylı sınır
  25. 25. Altı tür transform fay
  26. 26. LEVHA TEKTONİĞİ’NİN BAZI YANSIMALARI • Levha tektoniği kuramı, üzerinde yaşadığımız gezegenin tüm jeolojik süreçlerini kapsamlı bir şekilde kavramamızı sağlamıştır. • Dağ oluşumu, magmatizma, metamorfizma, havza oluşumu, çeşitli doğal kaynakların nasıl geliştiğine ilişkin pek çok ayrıntı ortaya konulmuştur. • Levha tektoniği kuramı, her şeyden evvel Yer’in Jeodinamik evriminin yeniden sorgulanmasını sağlamıştır.
  27. 27. LEVHA TEKTONİĞİ’NİN BAZI YANSIMALARI • Levhaların yukarıda özetlenen devinimi bir döngü olarak da tanımlanabilir. Bu döngünün “Temel Jeolojik Döngü” olarak adlandırılması yeğlenmelidir. • Daha sonra sunulacak olan diğer doğal ekolojik döngüler de Temel Jeolojik Döngü olarak tanımlanan döngünün güdümünde şekillenmektedir.
  28. 28. Temel jeolojik döngü
  29. 29. SONUÇ OLARAK • Levha Tektoniği Kuramı yalnızca Yer’i tanımamızı kolaylaştırmamış, aynı zamanda doğadaki yaşamın ayrıntılarının anlaşılmasına ve insan yaşamının kolaylaştırılmasına da dolaylı katkı sağlamıştır.

×