Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Otwarta Nauka w pigułce 06-2017

1,193 views

Published on

Otwarta nauka w pigułce. Seminarium. BUW, 27.06.2017

Published in: Science
  • Be the first to comment

Otwarta Nauka w pigułce 06-2017

  1. 1. Otwarta nauka Platforma Otwartej Nauki, ICM, Uniwersytet Warszawski Marta Hoffman-Sommer, Michał Starczewski “Otwarta nauka to przekonanie, że wiedzę naukową wszelkiego rodzaju należy otwarcie udostępniać innym na tak wczesnym etapie procesu badawczego, jak to tylko możliwe.” Michael Nielsen
  2. 2. Otwarta nauka Otwarty dostęp do publikacji Otwarte dane badawcze Otwarte oprogramowanie Nauka obywatelska Otwarte recenzje Otwarte notatniki laboratoryjne Otwarte zasoby edukacyjne Otwarty dostęp
  3. 3. Guidelines on Open Access to Scientific Publications and Research Data in Horizon 2020. Wersja: 16 December 2013. Co to jest otwarty dostęp? Komisja Europejska (2013): „Otwarty dostęp można zdefiniować jako praktykę udostępniania informacji naukowej on-line w taki sposób, by była dla użytkownika końcowego bezpłatna i by możliwe było jej ponowne wykorzystanie. W kontekście badań i innowacji „informacja naukowa” oznacza (i) recenzowane artykuły badawcze (publikowane w czasopismach naukowych) oraz (ii) dane badawcze (dane leżące u podstaw publikacji naukowych, dane przetworzone i/lub dane surowe).”
  4. 4. Open Data Definition – definicja otwartości Wiedza jest otwarta wtedy, gdy każdy ma do niej dostęp, może z niej korzystać, modyfikować ją i przekazywać dalej – podlegając wyłącznie ograniczeniom związanym z zachowaniem informacji o pochodzeniu wiedzy i z utrzymaniem jej otwartego charakteru. Open Knowledge Foundation, http://opendefinition.org/od/2.1/en/
  5. 5. Rezultaty badań naukowych Artykuły i książki KTHBiblioteket,CC-BY-SA https://www.flickr.com/photos/kthbiblioteket/4472640423/ Dane badawcze
  6. 6. Jakie są korzyści z otwartego dostępu?  otwarte publikacje i dane są dostępne dla szerszego grona odbiorców:  mogą z nich korzystać osoby spoza środowiska akademickiego – nauczyciele i uczniowie, lekarze, firmy i przedsiębiorcy, organizacje pozarządowe, i inni  mogą z nich korzystać naukowcy z krajów lub instytucji o słabszym dostępie  otwartość poprawia funkcjonowanie nauki:  szybsza komunikacja w nauce – badania posuwają się szybciej, mniej duplikacji badań  częściej korzystają naukowcy z innych dziedzin – ułatwia badania interdyscyplinarne  jest mniej konkurencji, a więcej współpracy, także międzynarodowej  łatwiej wychwytywać oszustwa i nierzetelność naukową  otwarte licencje pozwalają na maszynową analizę tekstów  archiwizacja – bezpieczne, długoterminowe przechowywanie treści w postaci cyfrowej
  7. 7. Kiedy jesteśmy zobowiązani do otwartego udostępniania rezultatów naszych badań? 1. Wymagania grantodawców – np. KE w programie Horyzont2020 wymaga otwartego dostępu do publikacji i danych badawczych. 2. Wymagania pracodawców – niektóre uczelnie na świecie wymagają od swoich pracowników otwartego dostępu do publikacji (rzadziej danych). 3. Wymagania czasopism naukowych – wiele (coraz więcej!) czasopism wymaga, aby dane powiązane z publikowanym artykułem były udostępnione w repozytorium.
  8. 8. Sytuacja w Polsce Dokument MNiSW (październik 2015): Kierunki rozwoju otwartego dostępu do publikacji i wyników badań naukowych w Polsce „…zaleca, aby krajowe podmioty finansujące badania naukowe ze środków publicznych (…) stosowały i upowszechniały zasady, zgodnie z którymi publikacje i dane badawcze powstające w wyniku finansowanych lub współfinansowanych przez nie badań znajdą się w otwartym dostępie.”
  9. 9. Otwarty dostęp do publikacji naukowych
  10. 10. Otwarty dostęp do publikacji naukowych Otwarte czasopisma i książki (złota droga) Otwarte repozytoria (zielona droga)
  11. 11. 1. Otwarte czasopisma i książki Wydawca umożliwia darmowy dostęp dla wszystkich bezpośrednio na stronie internetowej czasopisma (lub wydawnictwa). 2. Otwarte repozytoria Oprócz opublikowania w czasopiśmie, autor (lub rzadziej: wydawca) zamieszcza publikację również w repozytorium, gdzie jest dostępna za darmo dla wszystkich.
  12. 12. Otwarte czasopisma Czasopisma otwarte – wszystkie artykuły są otwarte. Czasopisma hybrydowe – otwarte są te artykuły, za które autor zapłacił; nadal funkcjonują płatne prenumeraty. http://www.modernlanguagesopen.org/ PLOS – Public Library of Science https://www.plos.org/ eLife https://elifesciences.org/ pressto.amu.edu.pl
  13. 13. Otwarte książki naukowe Wydawnictwo udostępnia książkę za darmo w internecie – możliwa również płatna wersja drukowana – książka może być na otwartej licencji. Wiele wydawnictw naukowych, zwłaszcza uczelnianych – według indywidualnych ustaleń. https://books.openedition.org/
  14. 14. Otwarte repozytoria publikacji Repozytorium – przechowuje i udostępnia publikacje naukowe, deponowane przez autora (rzadziej przez wydawcę) – równolegle do publikacji w czasopiśmie. 1. Dziedzinowe – przyjmują materiały z danej dziedziny nauki 2. Instytucjonalne – przyjmują materiały od pracowników i studentów danej instytucji, lub od grantobiorców danej instytucji 3. Ogólne – przyjmują materiały naukowe od wszystkich i z każdej dziedziny nauki.
  15. 15. Repozytoria dziedzinowe SSRN – Social Sciences Research Network www.ssrn.com arXiv http://arxiv.org/ PubMed Central https://www.ncbi. nlm.nih.gov/pmc/
  16. 16. Repozytoria instytucjonalne DASH – Digital Access to Scholarship at Harvard https://dash.harvard.edu/ AMUR – Adam Mickiewicz University Repository https://repozytorium.amu.edu.pl/  w Polsce działa ponad 30 repozytoriów instytucjonalnych
  17. 17. Repozytorium CeON – prowadzone przez ICM UW https://depot.ceon.pl/ Repozytoria ogólne Zenodo – prowadzone w CERN, finansowane przez Komisję Europejską https://zenodo.org/
  18. 18. Gdzie szukać otwartych czasopism? https://doaj.org/
  19. 19. Rejestr otwartych książek naukowych https://doabooks.org
  20. 20. OpenDOAR – rejestr otwartych repozytoriów www.opendoar.org
  21. 21. OpenAIRE – Open Access Infrastructure for Research in Europe www.openaire.eu
  22. 22. Dwa główne obszary problemów: 1. Kwestie finansowe – kto płaci za proces wydawniczy? 2. Kwestie prawne – komu wolno decydować o udostępnieniu danej publikacji?
  23. 23. Finansowanie czasopism naukowych Autor Wydawca Czytelnik prenumerata Autor Wydawca Czytelnik APC Autor Wydawca Czytelnik Instytucja zewnętrzna dotacja czasopismo zamknięte czasopismo otwarte model APC czasopismo otwarte model bezpłatny APC – article processing charge
  24. 24. Finansowanie czasopism naukowych Autor Wydawca Czytelnik prenumerata Autor Wydawca Czytelnik APC Autor Wydawca Czytelnik Instytucja zewnętrzna dotacja czasopismo zamknięte czasopismo otwarte model APC czasopismo otwarte model bezpłatny APC – article processing charge
  25. 25. Czasopisma hybrydowe Autor Wydawca Czytelnik prenumerata Autor Wydawca Czytelnik APC Czasopismo pozostaje zamknięte, ale wybrane artykuły (te, za które autorzy zapłacili) są dostępne w sposób otwarty czasopismo hybrydowe: double-dipping czasopismo zamknięte czasopismo otwarte model APC
  26. 26. Finansowanie otwartych repozytoriów Autor Repozytorium Czytelnik Instytucja zewnętrzna otwarte repozytorium (np. uczelnia, instytut badawczy, instytucja finansująca naukę, rząd, …)
  27. 27. A co na to prawo autorskie? Cold Storage, https://www.flickr.com/photos/coldstorage/3167929623/; CC BY 2.0
  28. 28. Prawo autorskie • Prawa wyłączne („wszystkie prawa zastrzeżone”) • Przedmiot ochrony: UTWÓR • (przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze) • Ale NIE: idee, odkrycia, procedury, koncepcje matematyczne, …
  29. 29. Prawa autorskie Osobiste - więź twórcy z utworem (autorstwo, integralność, decyzja o udostępnieniu, …) - nieograniczone w czasie - niezbywalne Majątkowe - korzystanie z utworu na różnych polach eksploatacji - ograniczone w czasie - zbywalne
  30. 30. Dozwolony użytek Ustawowe ograniczenie wyłączności praw Co można zrobić z utworem bez zgody autora?
  31. 31. Autor – wydawca Przeniesienie praw Na wszystkie pola eksploatacji Na niektóre pola eksploatacji licencja wyłączna niewyłączna
  32. 32. Naukowiec jako twórca Czy prawa osobiste i majątkowe są tak samo ważne?
  33. 33. „Niektóre prawa zastrzeżone”
  34. 34. BY – uznanie autorstwa NC – użycie niekomercyjne SA – na tych samych warunkach ND – bez utworów zależnych
  35. 35. Anita Wasik, CC BY-SA 3.0 PL
  36. 36. Na jak wiele pozwolę odbiorcy? Otwarty dostęp GRATIS Otwarty dostęp LIBRE
  37. 37. Creative Commons w nauce • Autorskie prawa majątkowe mogą blokować rozpowszechnianie publikacji • Licencje CC zapewniają ochronę praw osobistych (m.in. autorstwo) • Walutą naukowców są cytowania i prestiż • Text & data mining
  38. 38. Umowy Na co zwracać uwagę? • kto zawiera umowę? • forma (pisemna?) • pola eksploatacji • odpłatność • możliwość zmiany • wypowiedzenie • kary umowne Ważność umowy Ochrona interesów
  39. 39. Pomocnik Prawny PON
  40. 40. Otwarty dostęp do danych badawczych
  41. 41. Rezultaty badań naukowych Artykuły i książki KTHBiblioteket,CC-BY-SA https://www.flickr.com/photos/kthbiblioteket/4472640423/ Dane badawcze
  42. 42. Definicje danych badawczych „Dane badawcze to dane zebrane, zaobserwowane lub wytworzone jako materiał do analizy, w celu uzyskania oryginalnych wyników naukowych.” „…zarejestrowane materiały o charakterze faktograficznym powszechnie uznawane przez społeczność naukową za niezbędne do oceny wyników badań naukowych.”
  43. 43. Dane liczbowe Dokumenty tekstowe, notatki Kwestionariusze, ankiety, wyniki badań ankietowych Nagrania audio i video, zdjęcia Zawartość baz danych (video, audio, teksty, obrazy) Modele matematyczne, algorytmy Oprogramowanie (skrypty, pliki wejściowe…) Wyniki symulacji komputerowych Protokoły laboratoryjne, opisy metodologiczne Próbki, artefakty, obiekty Co zaliczamy do danych badawczych?
  44. 44. Guidelines on Open Access to Scientific Publications and Research Data in Horizon 2020. Wersja: 16 December 2013. Co to jest otwarty dostęp? Komisja Europejska (2013): „Otwarty dostęp można zdefiniować jako praktykę udostępniania informacji naukowej on-line w taki sposób, by była dla użytkownika końcowego bezpłatna i by możliwe było jej ponowne wykorzystanie. W kontekście badań i innowacji „informacja naukowa” oznacza (i) recenzowane artykuły badawcze (publikowane w czasopismach naukowych) oraz (ii) dane badawcze (dane leżące u podstaw publikacji naukowych, dane przetworzone i/lub dane surowe).”
  45. 45. Po co otwierać dane? 1. Możliwość weryfikacji naszych wyników – powtarzalność w nauce (reproducibility) 2. Możliwość ponownego wykorzystania – przez nas i przez innych, również komercyjnie (re-use)
  46. 46. FAIR data Findable - łatwo je znaleźć Accessible - są dostępne dla wszystkich Interoperable - można je połączyć z innymi danymi Reusable - można je ponownie wykorzystać
  47. 47. Otwarty dostęp do danych naukowych Otwarte repozytoria (zielona droga)
  48. 48. Otwarte repozytoria danych badawczych 1. Specjalistyczne – przyjmuje dane wybranego typu, np. uzyskane za pomocą eksperymentu danego rodzaju 2. Dziedzinowe – przyjmuje dane z wybranej dziedziny nauki 3. Instytucjonalne – przyjmuje dane od pracowników i studentów danej instytucji, lub od grantobiorców danej instytucji 4. Ogólne (catch-all) – przyjmuje dane naukowe od wszystkich i z każdej dziedziny nauki
  49. 49. Repozytoria specjalistyczne Berman,Kleywegt,Nakamura,Markley(2012) http://dx.doi.org/10.1016/j.str.2012.01.010 Protein Data Bank Repozytorium danych społecznych prowadzone przez ISS UW i IFiS PAN GenBank http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ge nbank/statistics Oxford Text Archive
  50. 50. Repozytoria tematyczne Repozytorium danych biologicznych, dostępne dla wszystkich Repozytorium danych z nauk społecznych i humanistycznych Repozytorium danych z nauk o ziemi, dostępne dla wszystkich
  51. 51. Repozytoria instytucjonalne Repozytorium uczelniane Repozytorium tematyczne prowadzone przez brytyjską instytucję finansującą badania: Natural Environment Research Council
  52. 52. Repozytoria ogólne Krajowe repozytorium danych: Holandia Krajowe repozytorium danych: Polska Repozytorium ogólnodostępne (publikacje + dane) Repozytorium ogólnodostępne (publikacje + dane)
  53. 53. re3data.org – wyszukiwarka repozytoriów
  54. 54. • Artykuły opisujące dane (data descriptors) • Dane są deponowane w repozytoriach • Niektóre czasopisma dopuszczają też możliwość dołączania danych w postaci Supplementary Material  Uzupełnienie systemu repozytoryjnego, nie alternatywa Czasopisma publikujące dane (data journals)
  55. 55. Trudności w udostępnianiu danych badawczych • Selekcja danych – co jest wartościowe? • Przygotowanie danych – pełna dokumentacja, metadane, formaty • Stan prawny danych – czy mam prawo je udostępnić? W jaki sposób inni będą mogli z nich korzystać?
  56. 56. Przygotowanie danych – dokumentacja Dane pozbawione dokumentacji będą bezwartościowe z punktu widzenia ponownego wykorzystania. 1. Metadane typu bibliograficznego: autorzy, afiliacje, tytuł, czas powstania 2. Kontekst badania naukowego: po co te dane powstały? 3. Metodologia badań 4. Powiązania z innymi zbiorami, z publikacjami naukowymi 5. Status prawny danych – co wolno użytkownikowi 6. …
  57. 57. Jak sobie ułatwić zarządzanie danymi? Plan zarządzania danymi (DMP; data management plan) 1. Jakie dane zostaną wytworzone lub zebrane? (co będą zawierać? jakie będą formaty plików? jak dużo będzie danych?) 2. Jak zostaną uporządkowane i opisane? 3. Kwestie etyczne i prawne (kwestie związane z ochroną prywatności, dane niejawne, etc.) 4. W jaki sposób dane zostaną udostępnione? (jak, kiedy, komu) 5. Które dane będą przechowywane długoterminowo? Gdzie, jak długo? Slajd przygotowany na podstawie materiałów DCC: www.dcc.ac.uk/resources/data-management-plans/checklist
  58. 58. Czy wszystkie dane powinny być otwarte? Nie. Ale informacja o istnieniu danych zawsze powinna być publicznie dostępna: • Inni mogą się dowiedzieć o danych i negocjować z nami dostęp • Pozwala to uniknąć duplikacji badań Slajd na podstawie: Kevin Ashley, DCC, CC-BY Dane osobowe Bezpieczeństwo narodowe Komercjalizacja wyników badań
  59. 59.  As open as possible, as closed as necessary – ograniczenia prawne i etyczne oraz spójność z celem prowadzonych badań (np. komercjalizacja) http://ec.europa.eu/research/participants/data/ref/h2020/grants_manual/hi/oa_pilot/h2020- hi-oa-data-mgt_en.pdf - Guidelines on FAIR Data Management, wersja 3.0, 26 July 2016
  60. 60. Dane badawcze Aspekty prawne
  61. 61. Dobra osobisteOchrona baz danych Wizerunek Dane osobowe
  62. 62. Istotny co do jakości lub ilości nakład inwestycyjny • czas ochrony: 15 lat od sporządzenia / udostępnienia bazy • istotna zmiana => czas ochrony liczy się odrębnie • Baza danych może być UTWOREM • ochrona prawnoautorska Bazy danych
  63. 63. PRODUCENT BAZY DANYCH • ponosi ryzyko nakładu inwestycyjnego • wyłączne prawo wykorzystania danych w całości lub istotnej części
  64. 64. M.in.: • zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia • nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji • twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska Dobra osobiste
  65. 65. • jako dobro osobiste • ochrona w prawie autorskim Zasada: rozpowszechnianie wizerunku wymaga zgody Chyba że: - osoba powszechnie znana, a wizerunek - w związku z pełnieniem funkcji publicznej - osoba stanowi szczegół całości Wizerunek
  66. 66. • dane osobowe = wszelkie informacje dotyczące zidentyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej • przetwarzanie danych osobowych • administrator danych osobowych Dane osobowe
  67. 67. Dane osobowe “Zwykłe” Wrażliwe (sensytywne)
  68. 68. Przetwarzanie danych osobowych Kiedy można przetwarzać dane osobowe? • ZGODA • podstawa prawna • w celu realizacji umowy • prawnie usprawiedliwione cele, o ile nie narusza to praw i wolności
  69. 69. Obowiązek informacyjny Konieczność poinformowania o zbieraniu danych i celu
  70. 70. Dane wrażliwe (sensytywne) • pochodzenie rasowe lub etniczne • poglądy polityczne, przekonania religijne lub filozoficzne • przynależność wyznaniowa, partyjna lub związkowa • o stanie zdrowia, kodzie genetycznym, nałogach lub życiu seksualnym • dotyczące skazań, orzeczeń o ukaraniu i mandatów karnych, a także innych orzeczeń wydanych w postępowaniu sądowym lub administracyjnym
  71. 71. Dane wrażliwe c.d. Zasada: konieczna zgoda na piśmie. Wyjątki: - istnieje podstawa prawna - jest to niezbędne do prowadzenia badań naukowych, w tym do przygotowania rozprawy wymaganej do uzyskania dyplomu ukończenia szkoły wyższej lub stopnia naukowego; publikowanie wyników badań naukowych nie może następować w sposób umożliwiający identyfikację osób, których dane zostały przetworzone
  72. 72. Dane osobowe a “państwa trzecie” • W jakim państwie znajdują się serwery? • Problemy z USA
  73. 73. RODO 25 V 2018 r. - Rozporządzenie Ogólne dot. Danych Osobowych
  74. 74. Dziękujęmy za uwagę Kontakt: m.hoffman-sommer@icm.edu.pl m.starczewski@icm.edu.pl
  75. 75. Wymagania Komisji Europejskiej w programie Horyzont 2020
  76. 76. Otwarty dostęp do publikacji w H2020 Każdy beneficjent programu Horyzont 2020 musi zapewnić otwarty dostęp do wszystkich recenzowanych publikacji naukowych jakie powstaną w oparciu o uzyskane wyniki. Aby spełnić powyższe wymaganie, beneficjenci muszą przynajmniej zapewnić, że ich publikacje będzie można czytać online, ściągać i drukować. Wszelkie dodatkowe uprawnienia dla użytkowników, takie jak prawo do kopiowania, rozpowszechniania, przeszukiwania, linkowania i analizy maszynowej, zwiększają użyteczność udostępnionej publikacji, tak więc beneficjenci są zobowiązani do dołożenia wszelkich starań, aby zapewnić tak wiele spośród tych dodatkowych uprawnień, jak to tylko możliwe.
  77. 77. Pilotaż Otwartych Danych w H2020 – od stycznia 2017 został rozszerzony do programu Open Research Data by Default „Od finansowanych projektów […] jest wymagane korzystanie ze szczegółowego planu zarządzania danymi, odnoszącego się do poszczególnych zbiorów danych.”
  78. 78. „Pilotaż Otwartych Danych obejmuje dwa rodzaje danych: 1) dane (…) niezbędne do weryfikacji wyników prezentowanych w publikacjach naukowych należy udostępniać tak szybko, jak to możliwe; 2) inne dane (…) wymienione w planie zarządzania danymi należy udostępniać zgodnie z ustalonymi w planie terminami. (…) Projekty objęte pilotażem są zobowiązane do deponowania opisanych powyżej danych badawczych, najlepiej w repozytoriach danych badawczych.”
  79. 79. „Na ile to możliwe, projekty są zobowiązane do podjęcia działań umożliwiających osobom trzecim dostęp do danych badawczych, ich analizę maszynową, ponowne wykorzystanie, kopiowanie i rozpowszechnianie (bez opłat ze strony użytkowników). Prostą i skuteczną metodą osiągnięcia powyższego celu jest dołączenie do deponowanych danych licencji Creative Commons (CC-BY lub oświadczenia CC0).”
  80. 80. Kiedy można się wyłączyć z pilotażu? • Gdy planowane jest komercyjne lub przemysłowe wykorzystanie danych • Gdy uczestnictwo stoi w sprzeczności z wymogami poufności, związanymi z bezpieczeństwem • Gdy stoi w sprzeczności z obowiązującymi zasadami ochrony danych osobowych • Gdyby udział w pilotażu uniemożliwiał osiągnięcie głównego celu naszych działań • Jeżeli w ramach projektu nie zostaną wytworzone ani zebrane żadne dane naukowe • Gdy występują inne uzasadnione przyczyny by nie uczestniczyć w pilotażu Można się wyłączyć zarówno na etapie wniosku grantowego, jak i w trakcie trwania projektu. Powody wyłączenia należy wyjaśnić w Planie Zarządzania Danymi. Slajd na podstawie: Sarah Jones, Kevin Ashley, DCC, CC-BY

×