Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ1
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË                                               2
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà     Ҫ˪Â˪կÉ:ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË          ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË  DDC  352.2  Ç- 311  ISBN – 978-99929-961-6-1  © 2009 MÕÇ...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÀÃÓÓËÃÀÒîâ÷èëñîí ¿ãèéí æàãñààëò                                               6ªÌÍªÕ ¯Ã         ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËÑóäàëãààíû ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà                        ...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀÁ¯ËÝà 10. ¯Ð įÍà үÃÝÝÍ ÄÝËÃÝЯ¯ËÆ,ÕÀÐÈËÖÀÀÍÄ ÎÐÓÓËÀÕ ÍÜ                                        ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË  ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ÍÝÐÑÈÉÍ ÒÀÉËÁÀÐ  ÈÍÁ               Èðãýíèé íèé...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  ªÌÍªÕ ¯Ã  Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã óëñ îðíóóäûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ, àíãèëàë,äàðààëàëä îðóóëàõ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË  ÒÀËÀÐÕÀË  Ýíýõ¿¿ çºâëºìæèéã çîõèîñîí Ôëîðèäàãèéí èõ ñóðã...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  ÓÄÈÐÒÃÀË  ªíãºðñºí 15 æèëèéí õóãàöààíä çàñàãëàëûí òóõàé îéëãîëò îëîí óëñûíõºãæëèéí àñóóäëààðõ ÿ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËíü ãàäíû áàéãóóëëàãààñ ÿâóóëäàã ¿íýëãýýòýé õàðüöóóëàõàä ¿í...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀçîõèîí áàéãóóëàõ âý, ¿¿íèé çýðýãöýý èðãýíèé íèéãìèéí áîëîí çàñãèéíãàçðûí áàéãóóëëàãóóäûí àëü àëü ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË3-ð   á¿ëýãò      ñàíõ¿¿æèëò áîëîí òåõíèêèéí òóñëàëöààíû ò...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  Á¯ËÝà 1    ÎÐÎËÖÎÎ  Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ºñºí íýìýãäýæ áóé õýðýãöýý  ªíººã õ¿ðòýë àëü íýã îðíû...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËÎðîëöîîã íýìýãä¿¿ëñýíýýð çàñàãëàëûí õîëáîãäîëòîé àñóóäëûã ...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ¿íýëãýýíä õàìðàãäñàí óëñ îðîí, îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîäîãã¿é áàéíà.  Çàðèì ¿åä òóõàéí îðíû çàñ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËçàñàãëàëûí ÿíç á¿ðèéí àñóóäëààð ñóäàëãàà õèéæ áàéíà.Èéì ÷à...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  Òºñëèéí òºëºâëºëò, ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðä¿¿ëýëò õèéãýýä¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä á¿õýëä íü õÿí...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËá¿ëýã, ÿäóó÷óóä, ýìýãòýé÷¿¿äýä òóëãàð÷ áóé àñóóäëûã èë¿¿ î...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  Á¯ËÝà 2    ÑÓÄËÀÀ×ÈÄ  Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä îëîí áàéãóóëëàãà,õ¿ì¿¿ñ îðîëöî...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËáîë ¿íäýñíèé ñóäëàà÷äûí àæëûí õºëñèéã áîäèòîé òîãòîîõ ¸ñòî...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  Ä¿ãíýëò: Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéã÷ òàëóóäòàé õîëáîîòîé  àøèã òóñ, ºðòºã çàðäàë  Ãàäíû øèíæýý÷ áî...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË                                               24
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  Á¯ËÝà 3    ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ, ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ    ÒÓÑËÀËÖÀÀ  Ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí ýçýìøèë, áèå äààñàí áàéäëûã ò...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ äýëõèéí íèéòèéí õºòºëáºð ...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ    àðãà÷èëëûã ñóðòàë÷èëàõ, äýìæèõ çàìààð çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò áîäëîãîä    õàìààðàëòàé áàéõ ÿâäëûã...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË  Ñàíõ¿¿æèëò, òeõíèêèéí òóñëàëöààòàé õîëáîãäóóëæ õèéõ ä¿ãí...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ  Á¯ËÝà 4    ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÒªÐªË  Ýõëýí òàâèõ àñóóëòóóä  Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò òàâèãäàõ àñóóëòóóäàä õàðèóëàõ...
ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË• Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà, àðãà ç¿é (Òàâäóãààð á¿ëãýýñ ¿çí...
ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ÷óõàë. Ñîíèðõîã÷ òàëóóä ãîë òºëºâ çàñàãëàëûí äå þðü, äå ôàêòî áàéäëûíàëü àëèíûã ¿íýëýõèéã èë¿¿ä ¿...
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага

406 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Засаглалын үнэлгээг төлөвлөхүй: арга зам, ашиг тус, өртөг зардал. Хэрэглэгчийн гарын авлага

  1. 1. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ1
  2. 2. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË 2
  3. 3. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ:ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 2010 îí 3
  4. 4. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË DDC 352.2 Ç- 311 ISBN – 978-99929-961-6-1 © 2009 MÕÇ 9 òºñºë, ͯÁÕÕ, Ìîíãîë Óëñ, Çîõèîã÷èéí ýðõ õàìãààëàãäñàí. Ýíýõ¿¿ ìàòåðèàëûã àøèãëàõòàé õîëáîîòîé àñóóäëààð ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõüÇàñàãëàëûí òºâòýé õîëáîî áàðèíà óó! Õàâòàñíû çàãâàð, õýâëýëèéí ýõèéã “Êèéí Ìåäèà” êîìïàíèä áýëòãýâ. ͯÁÕÕ Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí Òºâ Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí á¿ëýã Õºãæëèéí áîäëîãûí òîâ÷îî Áîðããàòà 2 Á Îñëî 0650 Íîðâåãè óëñ Àíõíû õýâëýë: 2009 îíû 3-ð ñàð Àíãëè õýëíýýñ îð÷óóëñàí: Ã.Öýðýííàäìèä Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí: Ï.Äîðæñ¿ðýí Òåõíèê ðåäàêòîð: Î.Õàòàíáîëä 4
  5. 5. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÀÃÓÓËÃÀÒîâ÷èëñîí ¿ãèéí æàãñààëò 6ªÌÍªÕ ¯Ã 7ÒÀËÀÐÕÀË 8ÓÄÈÐÒÃÀË 9Ãàðûí àâëàãûí çîðèëãî 10Á¯ËÝà 1. ÎÐÎËÖÎÎ 13Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ºñºí íýìýãäýæ áóé õýðýãöýý 13Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä õýí îðîëöîæ áàéãàà âý? 14Õýí îðîëöîõ íü ç¿éòýé âý? 16Ä¿ãíýëò: Îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõèéí àøèã òóñ, ºðòºã çàðäàë 17Á¯ËÝà 2. ÑÓÄËÀÀ×ÈÄ 19Ä¿ãíýëò: Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéã÷ òàëóóäòàé õîëáîîòîéàøèã òóñ, ºðòºã, çàðäàë 21Á¯ËÝà 3. ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ, ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ ÒÓÑËÀËÖÀÀ 23Òåõíèêèéí òóñëàëöàà 23¯íýëãýýíèé àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü 24Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü 24Ñàíõ¿¿æèëò, òåõíèêèéí òóñëàëöààòàé õîëáîãäóóëæ õèéõ ä¿ãíýëò 26Á¯ËÝà 4. ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÒªÐªË 27Ýõëýí òàâèõ àñóóëòóóä 27¯éë ÿâöûí íýãäìýë øèíæ 28¯íýëãýýíèé õóãàöàà, õàìðàõ õ¿ðýý 28¯íýëãýýã àëü ò¿âøèíä õèéõ âý? 29Èíäåêñ ¿¿, ýñâýë øêàë óó? 30¯íýëãýýíèé òºðºë 31ªºð ººð òºðëèéí ¿íýëãýýíèé ºðòºã çàðäàë 33Á¯ËÝà 5. ªÃªÃÄªË ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÒªÐªË, ÌÝÄÝÝËÝËÖÓÃËÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ 37×àíàðûí áîëîí òîîí ºãºãäºë 37ßðèëöëàãûí òºðºë 39 5
  6. 6. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËÑóäàëãààíû ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà 39Ìýäýýëëèéí òºðºë, ýõ ñóðâàëæòàé õîëáîîòîé çàðäàë 41Á¯ËÝà 6. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ, ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀË 43Çàñàãëàëûã ÿâöóó áà ºðãºí óòãààð òîäîðõîéëîõ íü 43Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí õ¿ðýý 44 1. ͯÁÕÕ áîëîí Àðä÷èëàë áà ñîíãóóëüä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýíãèéí Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí õ¿ðýý 44 2. Äýëõèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý 46 3. Òðàíñïåðýíñè Èíòåðíýøíëèéí ¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî 46 4. ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñóóðüøëûí õºòºëáºðèéí Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ 47Ä¿ãíýëò: Çàñàãëàëûã õýðõýí òîäîðõîéëîõîîñ ºðòºã çàðäàë õàìààðàõ íü 48Á¯ËÝà 7. ÕÓÓ×ÈÍ ÁÀ ØÈÍÝ ¯Ç¯¯ËÝËÒ 49¯ç¿¿ëýëò ãýæ þó âý? 49¯ç¿¿ëýëòèéí òºðºë 50Ñàéí õýìæ¿¿ðèéí ñóóðü ¿íäýñ 51Áýëýí ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàõ íü 51Øèíý ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü 51¯ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõàä îðîëöîîíû àðãûã õýðýãëýõ íü 52Ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí õÿçãààðëàãäìàë îðîëöîîòîéãîîð¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü 53¯ç¿¿ëýëòèéã øàëãàõ àñóóëò 55Ä¿ãíýëò: ¯ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîîòîé ºðòºã çàðäàë 55Á¯ËÝà 8. Ò¯¯ÂÝÐËÝËÒÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ 57Ò¿¿âýðëýëòèéí ¿íäñýí õî¸ð õýëáýð 57Ò¿¿âýðëýëò, ò¿¿âðèéí õýìæýýòýé õîëáîîòîé àøèã òóñ, ºðòºã çàðäàë 58Á¯ËÝà 9. ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ Ä¯Í ØÈÍÆÈËÃÝÝ ÁÀ ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ 61Ìýäýýëëèéí ä¿í øèíæèëãýý 61Ä¿í øèíæèëãýý õèéõ àðãà õýðýãñýë 63Ä¿í øèíæèëãýý: Òýðã¿¿í òóðøëàãà 63Ìýäýýëëèéã òàíèëöóóëàõ íü 64Ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ ¿éë ÿâöàä ñîíèðõîã÷ á¿ëã¿¿äèéíã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã 65Ä¿ãíýëò: Ìýäýýëëèéí ä¿í øèíæèëãýý õèéõòýé õîëáîîòîéàøèã òóñ, ºðòºã çàðäàë 65 6
  7. 7. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀÁ¯ËÝà 10. ¯Ð įÍà үÃÝÝÍ ÄÝËÃÝЯ¯ËÆ,ÕÀÐÈËÖÀÀÍÄ ÎÐÓÓËÀÕ ÍÜ 67Á¯ËÝà 11. ÀÐÃÀ ÕÀÍÄËÀÃÀ, ªÐҪà ÇÀÐÄËÛà ÕÀÐÜÖÓÓËÀÕ ÍÜ 69¯ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõàä ÿìàð ºðòºã øààðäàãäàõ òóõàé æèøýýí¿¿ä 69¯íäñýí çàðäëûã òîäîðõîéëîõ íü 69Áàãà ºðòºãòýé ñîíãîëòóóä 70Äóíä çýðãèéí ºðòºãòýé ñîíãîëòóóä 71ªíäºð ºðòºãòýé ñîíãîëòóóä 72Çàñàãëàëûí çàðèì ¿íýëãýýíèé òîéì 75Á¯ËÝà 12. įÃÍÝËÒ 79Óëñ îðíû ýðõëýí ÿâóóëàõ ¿íýëãýýíèé çàñàãëàëûí àñóóäëóóä 79Ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿ä 80Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã àìæèëòàä õ¿ðãýõ ¿íäñýí àëõàìóóä 81ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÝÕ ÑÓÐÂÀËÆ, ÕÎËÁÎÎÑ 83Õ¯ÑÍÝÃÒ, ÃÐÀÔÈÊÄå ôàêòî, äå þðü ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿é 29¯ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà, öàã õóãàöààíû õóâààðü:Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí áýõæ¿¿ëýõ Ìîíãîë Óëñûí ÌÿíãàíûÕºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãîä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ òºñëèéí æèøýý 5495 õóâèéí èòãýìæëýãäñýí èíòåðâàëòàé ñóäàëãààí äàõüò¿¿âðèéí àëäààíû õóâü 58¯ð ä¿íã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ ãîë àëõàìóóä 67Óëñ îðíîîñ ýðõëýí ÿâóóëàõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé àðãà ç¿éí òîéì 76 7
  8. 8. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ÍÝÐÑÈÉÍ ÒÀÉËÁÀÐ ÈÍÁ Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà DIAL Ôðàíöûí îëîí óëñûí õºãæëèéí áàéãóóëëàãà ÀÇÄÈÑ Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã äýìæèõ èòãýëöëèéí ñàí ÕÕÈ Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ ÀØÑÒÎ Àðä÷èëëûã øèíýýð áîëîí ñýðãýýí òîãòîîñîí îðîí ÀÑÒÎÓÕ Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä òóñëàõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí ÌÕÇ Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä ÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ¯ÑÕ ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî ÝÇÕÀÕÁ Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãà ÎÇÒ Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâ ͯÁÀÑ Í¯Á-ûí Àðä÷èëëûí ñàí ÄÁÈ Äýëõèéí áàíêíû èíñòèòóò Äǯ Äýëõèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý 8
  9. 9. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ªÌÍªÕ ¯Ã Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã óëñ îðíóóäûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ, àíãèëàë,äàðààëàëä îðóóëàõ, óëìààð ¿íýëãýýíèé ä¿íã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà,õàíäèâëàã÷ îðíóóäààñ õºãæèæ áóé îðíóóäàä ¿ç¿¿ëýõ çýýë òóñëàìæèéíáîäëîãîä àøèãëàõ çîðèëãîîð èõýâ÷ëýí õèéæ áàéíà. Õàðèí ñ¿¿ëèéí ¿åä¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ àðãà÷èëàë,áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãëýõ ñàíàë, ñàíàà÷èëãà îëíîîð ãàðàõ áîëîâ.Çàñàãëàëûí ñóäàëãààíä ãàð÷ áóé ýíý õàíäëàãûí èëðýë íü Íýãäñýí ¿íäýñòíèéáàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí Õºòºëáºðèéí Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâººñ 2009-2011 îíä õýðýãæ¿¿ëýõ çàñàãëàëòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, ä¿íøèíæèëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, õºãæëèéí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàíçàñàãëàëûí õîëáîãäîëòîé çîðèëãî, çîðèëòûí õýðýãæèëòýä ñèñòåìòýé¿íýëãýýã õèéõ îðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí, çºâëºëäºõ òîãòîëöîîã îëîí óëñûíáîëîí ¿íäýñíèé ò¿âøèíä áèé áîëãîõ çîðèëãî á¿õèé “Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ ãëîáàë õºòºëáºð” þì. Äýýðõ õºòºëáºð áîëîí ͯÁÕÕ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð Ìîíãîë Óëñàäõýðýãæèæ áóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûãõºãæ¿¿ëýõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã¿ç¿¿ëýõ” II øàòíû òºñ뺺ñ èõ, äýýä ñóðãóóëüä óäèðäàõóéí óõààíû ÷èãëýëýýðñóðàëöàã÷äàä çîðèóëàí çàñàãëàëûí îíîë, ïðàêòèê, çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéàðãà ç¿éã ñóäëàõ õè÷ýýëèéí õºòºëáºð, õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëæ, ñóðãàëòÿâóóëàõààð òºëºâëºñºí þì. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõüÇàñàãëàëûí òºâººñ ýðõëýí ãàðãàñàí “Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã òºëºâëºõ¿é”,“Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é”, “Òºðèéí çàõèðãààíûã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ¿é”, “Àâëèãûã õýìæèõ¿é” õýìýýõ äºðâºí ãàðûíàâëàãûã ìîíãîë õýëíýý õºðâ¿¿ëýí õýâë¿¿ëæ áàéíà. Ýäãýýð ãàðûí àâëàãûãîëîí óëñûí áîëîí õî¸ð òàëûí õºãæëèéí ò¿íø, õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûíàæèëòíóóä òºäèéã¿é ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé îðîëöîã÷òàëóóä áîëîõ òºðèéí áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòàí,çàñàãëàëûí õ¿ðýýã ñóäàëäàã õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí áýëòãýæýý. Ãàðûí àâëàãûã îð÷óóëñàí Ã.Öýðýííàäìèä, õÿíàí òîõèîëäóóëñàíÏ.Äîðæñ¿ðýí, ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ á¿õ òàëààð äýìæñýí ͯÁ-ûí Õºãæëèéíõºòºëáºðèéí ñóóðèí òºëººëºã÷ õàòàãòàé Äåáîðà Êîìèíè, Çàñàãëàëûíõºòºëáºðèéí ìåíåæåð, õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàì, çàñàãëàëûí ìýðãýæèëòýí,õàòàãòàé Ò.Áàÿðöýöýã, òºñëèéí ¿íäýñíèé çºâëºõ, õàòàãòàé Õ.Õóëàí,òºñëèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåð Ö.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéíàæèëòàí Î.Õàòàíáîëä íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëüå. Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí çàõèðàë, Òºñëèéí ¿íäýñíèé çàõèðàë Àêàäåìè÷ Ã.×óëóóíáààòàð 9
  10. 10. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË ÒÀËÀÐÕÀË Ýíýõ¿¿ çºâëºìæèéã çîõèîñîí Ôëîðèäàãèéí èõ ñóðãóóëèéí äîêòîð ÊåíÌèéñ, õÿíàí òîõèîëäóóëñàí ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí Òºâèéíàæèëòàí Èíãâèëä Îéà íàðò ͯÁÕÕ-èéí ç¿ãýýñ ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæáàéíà. ̺í òóñ ãàðûí àâëàãàä ø¿¿ìæ áè÷ñýí Ìè÷èãàíû èõ ñóðãóóëèéíïðîôåññîð Ìàéêë Áðàòòîí, ¿íýòýé ñàíàë, çºâëºãººãºº èëãýýñýíÇàìáèéí ñóäëàà÷ Æåðåìè Áëýéñàð, ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûíòºâèéí àæèëòàí Ìýðè Ëàáåðæ, Ýññåêñèéí Èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîðÒîää Ëýíäìàí, ͯÁÕÕ èéí Îñëî äàõü òºâèéí àæèëòàí Íîà Ýë-Ìèêàâè,Èîõèì Íàõåì, Ìîíãîëûí ñóäëàà÷ Öýâýýíèé Öýöýíáèëýã, îëîí óëñûíçºâëºõ Àëåêñàíäð Âèëä íàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå. 10
  11. 11. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÓÄÈÐÒÃÀË ªíãºðñºí 15 æèëèéí õóãàöààíä çàñàãëàëûí òóõàé îéëãîëò îëîí óëñûíõºãæëèéí àñóóäëààðõ ÿðèà õýëýëö¿¿ëãèéí ¿íäñýí ñýäýâ áîëñîîð èðýâ.Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý íü ¿íýëãýý õèéã÷ òàëûí àøèã ñîíèðõîë, õýðýãöýýøààðäëàãà, ñî¸ëûí îíöëîã çýðãýýñ õàìààðàí ººð õîîðîíäîî ÿëãààòàé.Çàðèì ¿íýëãýýíä óëñûí ñàëáàð äàõü àâëèãûã ãîë÷ëîí àíõààðäàã áîëíºãºº õýñýã ¿íýëãýýã íü èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä õèéäýã, òóõàéëáàë õ¿íèéýðõ, àðä÷èëëûí ¿íýò ç¿éëñèéã èðãýíèé íèéãýì, õóâèéí õýâøèë, ø¿¿õçàñàãëàë, çàñãèéí ãàçðûí áàéãóóëëàãóóäûí æèøýýí äýýð øàëãàæ ¿çäýãáàéíà. Ñàÿõíûã áîëòîë çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã õî¸ð òàëûí áîëîí îëîí òàëòõàìòûí àæèëëàãààíä îðîëöäîã õàíäèâëàã÷èä, ãàäíû áóñàä áàéãóóëëàãóóäçîíõèëîí õèéæ áàéâ. 2008 îíû 2 äóãààð ñàðä Ëîíäîí õîòíîî çîõèîíáàéãóóëàãäñàí Ýäèéí Çàñãèéí Õàìòûí Àæèëëàãàà, Õºãæëèéí Áàéãóóëëàãà(ÝÇÕÀÕÁ)-ûí GOVNET á¿ëãèéí óóëçàëòûí ¿åýð çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä30 ãàðóé àðãà÷èëàë õýðýãëýæ áàéãààã, ìºí ¿íýëãýýíèé 9 àðãà÷èëàëáîëîâñðóóëàãäàæ áàéãààã òîãòîîæýý.Óóëçàëòûí ¿åýð ¿íýëãýýíèé èë¿¿ îëîíàðãà àðãà÷èëàë áèé áîëãîõ õýðýãöýý áàéãàà ýñýõ òàëààð ÿðèà õýëýëö¿¿ëýããîëëîí ºðíºñºí ÷ çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàëä õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýõèéõ ¿íäýñíèé õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã äýìæèõ øààðäëàãà áàéãààã õóðàëäîðîëöîã÷èä ñàíàë íýãòýé õ¿ëýýí çºâøººð÷ýý. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä õàíäàõ õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí õàíäëàã຺ð÷ëºãäºõèéí çýðýãöýý çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûí òóõàé áîäèòîéìýäýýëëèéí õýðýãöýý ¿íäýñíèé ò¿âøèíä ºñºí íýìýãäñýýð áàéíà. Çàðèìîðíû òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõçîðèëòûã ¿íäýñíèé õºãæëèéí õºòºëáºð, òºëºâëºãººí人 òóñãàæóÿëäóóëàõ àæëûã õèéæ áàéíà. Èðãýíèé íèéãýì ÷ òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûãàæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàäàã áîëãîõûí òóëä çàñàãëàëûí õ¿ðýýíä ãàð÷ áó麺ð÷ëºëòèéí òàëààð èë¿¿ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã øààðäàõ áîëæýý. ªºð÷ëºëòèéã ãàäíààñ íü õèéõèéã õýäýí æèë îðîëäñîíû ýöýñò ýä¿ãýýäîíîð áàéãóóëëàãóóä, òóõàéëáàë ÝÇÕÀÕÁ-ûí GOVNET á¿ëãèéí ãèø¿¿íîðîí, áàéãóóëëàãóóä çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã òóõàéí óëñ ººðºº çîõèîíáàéãóóëàõ íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõ ¿éëñò èë¿¿ íèéöíý õýìýýííàéäàæ áàéíà. Èíãýæ ¿çýõ øàëòãààí áèé, ó÷èð íü ¿íýëãýýã ãàäíûáàéãóóëëàãóóä áóñ, ¿íäýñíèé îðîëöîã÷ òàëóóä ÿâóóëáàë ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íáîäèò ººð÷ëºëòºä õ¿ðãýõ èë¿¿ ìàãàäëàëòàé.ͯÁÕÕ-èéí ¿çýæ áàéãààãààð,òóõàéí óëñ îðíîîñ çîõèîí áàéãóóëàõ àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý 11
  12. 12. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËíü ãàäíû áàéãóóëëàãààñ ÿâóóëäàã ¿íýëãýýòýé õàðüöóóëàõàä ¿íýëãýýãñàíàà÷èëàã÷, õýðýãæ¿¿ëýã÷, öààø àâ÷ ÿâàõ õ¿÷ íü ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãà,ñóäëàà÷èä áàéäãààðàà îíöëîãòîé. ¯íäýñíèé ñîíèðõîã÷ òàëóóä ¿íýëãýýíèéàæèëä îðîëöñîíîîðîî ¿íýëãýýíèé ä¿íã õ¿ëýýí çºâøººðºõ áºãººä ó÷èðõîëáîãäîëòîé õýìýýí ¿çíý. Ãýõäýý ¿íäýñíèé øèíæýý÷äýýð àõëóóëñàí áàã çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ¿åä óëñ òºðèéí øèíæòýé àñóóäàë òóëãàð÷ áîëçîøã¿é. Ýöñèéí ä¿íäýýçàñàãëàë õýìýýõ îéëãîëò íü èë òîä áàéäàë, õàðèóöëàãà, ¿ð àøèã, øóäàðãà¸ñ, îðîëöîî ãýñýí çàð÷ìóóäûã ººðòºº àãóóëäàã. Èõýíõ óëñ îðîíä, ò¿¿íèéäîòîð áàðóóíû îðíóóäàä ÷ ýäãýýð íü íýëýýä ýìçýã ñýäýâ áàéäàã. Óëñ îðîíýðõëýí ÿâóóëàõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýý íü çàðèì òîõèîëäîëä çàñãèéí ýðõýíäáàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí íºëººíä õýò àâòàõ òàëòàé. Òýä ¿íýëãýýíèé àãóóëãûãòîäîðõîéëæ, ¿ð ä¿íä íü ìàíóïóëÿöè õèéæ áîëçîøã¿é. Äýýð íü ãàäíûîðîëöîã÷èä, õàíäèâëàã÷ îðíóóäûí óëñ òºðèéí ñîíèðõîë, ýðõ ìýäýë ìºííºëººëíº. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íä óëñ òºðèéí ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéãáóóðóóëàõàä ¿íýëãýýíèé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñîíãîõ ¿éë ÿâö õ¿ëýýíçºâøººðºãäñºí áàéõ íü íýí ÷óõàë.¯ç¿¿ëýëò ñîíãîõ ¿éë ÿâöûã õóóëü ¸ñíûáàéëãàõ íýã àðãà áîë òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí àëüàëèíûõ íü ºðãºí îðîëöîîã õàíãàõ ÿâäàë þì. Îðîëöîîíû àðãûã àøèãëàíàðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã ¿íýëýõ ¿éë ÿâö ººðºº àðä÷èëñàíçàñàãëàëûí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûã òóñãàñàí áàéõ ¸ñòîé. ¯íýëãýý õèéõ ÿâö,ò¿¿íèé ¿ð ä¿í îëîí íèéòèéí õàðàà õÿíàëòàä áàéäàã, ÿäóó÷óóä õèéãýýäýìýãòýé÷¿¿äèéí äóó õîîëîéã áàãòààí èëýðõèéëñýí, æèðèéí õ¿ì¿¿ñèéãòºëººëñºí, èðãýäèéí ºìíº òàéëàãíàäàã áàéõ ¸ñòîé. Ãàðûí àâëàãûí çîðèëãî Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýýð òºëºâëºæ áóéáîëîí õèéæ áóé áàéãóóëëàãà, óëñ îðíóóäûí àíõààðâàë çîõèõ ¿íäñýíàñóóäëóóäûã òóñãàëàà. Ãàðûí àâëàãàä òóñãàãäñàí ç¿éë íü òºãñ õóâèëáàðáèø áºãººä óëñ îðîíäîî çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõèéã ñîíèðõîæ áóéáàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñ ñàíàà àâàõàä çîðèóëàãäñàí þì. Ãàðûí àâëàãàä çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé õîîðîíäîî ÿëãààòàé õàíäëàãà,àðãà ç¿éã àøèã òóñ, ºðòºã çàðäëûí òàëààñ íü àâ÷ ¿çñýí áîëíî. Ò¿¿í÷ëýíçàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä òóëãàðäàã òåõíèêèéí øèíæòýé çàðèìàñóóäëûã õºíäºâ.Ñóäàëãààíû àæëûí òóðøëàãà íèìãýí æèðèéí óíøèã÷äàäîéëãîìæòîé áàéõààð áîäîæ ¿íäñýí ñàíààã ýíãèéí ¿ã õýëëýãýýð èëýðõèéëýâ. Òóõàéí óëñ îðíîîñ ýðõëýí ÿâóóëàõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ñîíèðõîã÷òàëóóäûí ºðãºí îðîëöîîòîéãîîð, ºðòºã çàðäàë áàãàòàéãààð õýðõýí 12
  13. 13. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀçîõèîí áàéãóóëàõ âý, ¿¿íèé çýðýãöýý èðãýíèé íèéãìèéí áîëîí çàñãèéíãàçðûí áàéãóóëëàãóóäûí àëü àëü íü àøèãëàæ áîëîõóéö ñóäàëãààíû ä¿íìýäýýëëèéã õýðõýí áèé áîëãîõ âý çýðýã ÿðâèãòàé àñóóëòóóäàä õàðèóëòºãºõèéã îðîëäñîí. Ýäãýýð àñóóëòûí õàðèóëòûã îëîõîä õýðýã áîëîõóéöñàíàà, ìýäýýëëèéã ãàðûí àâëàãàä òóñãàæ ÷àäñàí õýìýýí íàéäàæ áàéíà. ¯íäýñíèé îëîí áàéãóóëëàãà àðä÷èëàë, çàñàãëàë, õ¿íèé ýðõèéí òºëºâáàéäëûã ¿íýëýõ õýðýãöýýã óëñ îðíû õºãæëèéí òºëºâëºëòèéí ÷óõàë õýñýãõýìýýí ¿çýõ áîëîâ. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õî¸ð áîëîí îëîí òàëò õàðèëöààòõàíäèâëàã÷äûí ç¿ãýýñ äýëõèéí îëîí óëñ îðîíä çàñàãëàëûí ÿíç á¿ðèéí¿íýëãýý õèéæ áàéíà. Ýäãýýð ¿íýëãýýíèé àðãà ç¿é, àðãà÷èëëûã óëñ îðîí,á¿ñ íóòãèéã õîîðîíä íü áîëîí öàã õóãàöààíû õóâüä õàðüöóóëàõûí òóëäáîëîâñðóóëñàí áàéäàã. Ãàäíû áàéãóóëëàãóóäààñ õèéæ áóé ¿íýëãýý íü ìýäýýëëèéí ¿íý öýíýòýéýõ ñóðâàëæ áîëäîã õýäèé ÷ òóõàéí óëñûí äîòîîäûí áàéãóóëëàãóóä,òýäãýýðèéí òîãòîëöîîòîé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã àãóóëäàãã¿é. ¯íýëãýýíä¿íäýñíèé ººðèéí ãýõ ç¿éë, ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí îðîëöîî õîìñ áàéäàã.Ò¿¿íýýñ ãàäíà ¿íýëãýý íü íèéëìýë ¿ç¿¿ëýëò, íýãäñýí ä¿í ãàðãàäàãó÷ðààñ çàñàãëàëûí íàðèéí, ýýäðýýòýé àñóóäëûã, ò¿¿í÷ëýí ýìýãòýé÷¿¿ä,ÿäóó÷óóä ãýõ ìýò íèéãìèéí ºâºðìºö á¿ëã¿¿äýä íºëºº ¿ç¿¿ëäýã çàñàãëàëûíõîëáîãäîëòîé àñóóäëûã îðõèãäóóëàõ òàëòàé. ¯íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ¿íý öýíý,à÷ õîëáîãäîë íü òóõàéí îðíû èðãýä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýõ ìýò¿íäýñíèé ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí õóâüä õàðèóöëàãûí ÷óõàë ìåõàíèçìáîëäîãò îðøèíî õýìýýí ͯÁÕÕ ¿çäýã. ¯íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýõ¿íýëãýý íü øèíý÷ëýë õèéõ øàõàëò øààðäëàãûã óëñ îðíû ãàäíààñ áóñ,äîòðîîñ ãàðãàæ òàâüäãààðàà îíöëîãòîé. Ñóäàëãààíû áàò áýõ àðãà ç¿é,àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ïðàêòèêò ñóóðèëñàí èéì òºðëèéí ¿íýëãýý íüàðä÷èëëûí ¿éë ÿâöàä îðîëöîõ èðãýäèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõýýñ ãàäíà¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä èë¿¿ ñàéí çàñàãëàë òºëºâøèíòîãòîõîä íºëººëíº. ¯íýëãýýã ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä ÿâóóëñàí òîõèîäîëäë òýð íü õ¿ëýýí çºâøººðºãäºíº. ¯íýëãýýíä îðîëöîã÷äûí ìýðãýæëèéíò¿âøèí, àñóóäàëä áîäèòîé õàíäàõ ÷àäâàðò ýðãýëçýý òºðºõ ó÷èðã¿é.¯íýëãýýã õèéõäýý æåíäåð, àðüñ ºíãº, óãñàà ãàðàë, óëñ òºðèéí ¿çýëáîäîëòîé õîëáîîòîé àñóóäëûã àíõààðàëäàà àâàõ íü ç¿éòýé. Ãàðûí àâëàãà 12 á¿ëãýýñ á¿ðäýõ áºãººä ýíý á¿òýö íü ñîíèðõñîí ñýäâýýõÿëáàðõàí îëæ óíøèõ áîëîìæèéã óíøèã÷äàä îëãîæ áàéãàà þì. Á¿ëýãá¿ð ñýäâèéí õîëáîãäîëòîé ¿íäñýí ìýäýýëýë, ººð ººð õàíäëàãûí àøèãòóñ, ºðòºã çàðäëûí òóõàé ëàâëàãààã áàãòààñàí áîëíî.1-ð á¿ëýãò ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéõ ¿íýëãýýíèé îðîëöîîíû òóõàé2-ð á¿ëýãò çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ñóáúåêòûí òóõàé 13
  14. 14. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË3-ð á¿ëýãò ñàíõ¿¿æèëò áîëîí òåõíèêèéí òóñëàëöààíû òóõàé4-ð á¿ëýãò çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé òºðºë ç¿éëèéí òóõàé5-ð á¿ëýãò ìýäýýëëèéí òºðºë, ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ àðãûí òóõàé6-ð á¿ëýãò çàñàãëàë õèéãýýä çàñàãëàëûí õ¿ðýýã òîäîðõîéëñîí õàíäëàãóóäûí òóõàé7-ð á¿ëýãò ¿ç¿¿ëýëòèéí òºðºë, îäîî áàéãàà ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàõ, ò¿¿í÷ëýí øèíýýð ¿ç¿¿ëýëò áèé áîëãîõ òóõàé8-ð á¿ëýãò ò¿¿âðèéí àðãóóäûí õàðüöóóëàëò9-ð á¿ëýãò ºãºãäºë ìýäýýëýëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, òàíèëöóóëàõ òóõàé10-ð á¿ëýãò ¿íýëãýýíèé ä¿íã ò¿ãýýõ àðãà çàìûí òóõàé11-ð á¿ëýãò óëñ îðíû ñàíàà÷èëñàí äºðâºí òºðëèéí ¿íýëãýý, òýäãýýðèéí ºðòãèéã õàðüöóóëñàí òóõàé12-ð á¿ëýãò ¿íýëãýý õèéõýä óäèðäëàãûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, ò¿¿í÷ëýí ãàðûí àâëàãûí ¿íäñýí ñàíààíû òóõàé òóñ òóñ ºã¿¿ëýâ. 14
  15. 15. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Á¯ËÝà 1 ÎÐÎËÖÎÎ Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ºñºí íýìýãäýæ áóé õýðýãöýý ªíººã õ¿ðòýë àëü íýã îðíû çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûí òóõàéìýäýýëëèéí ¿íäñýí ýõ ñóðâàëæ íü Ôðèéäîì Õàóñ, ÒðàíñïåðýíñèÈíòåðíýøíë, Äýëõèéí áàíêíû èíñòèòóò çýðýã ãàäíû áàéãóóëëàãûíõèéñýí ñóäàëãàà áàéâ. ¯íýëãýý õèéõäýý áàéãóóëëàãà á¿ð ººð ººð àðãàõàíäëàãûã õýðýãëýæ áàéíà. Òóõàéëáàë, Òðàíñïåðýíñè èíòåðíýøíëàâëèãûí àñóóäàëä ãîëëîí àíõààð÷, Àâëèãûí òàëààðõ òºñººëëèéí èíäåêñáîëîâñðóóëàõäàà îëîí òºðëèéí ýõ ñóðâàëæààñ àâñàí ìýäýýëýë, áàãö¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàäàã. Äýëõèéí áàíêíû èíñòèòóò çàñàãëàëûí àñóóäëûãèë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çýæ, íèéëìýë èíäåêñ ãàðãàõûí òóëä äýýðõèéíàäèë áàéãàà ìýäýýëëèéã àøèãëàäàã áîë Ôðèéäîì õàóñ òóõàéí îðîí äàõüíºõöºë áàéäëûã øèíæýý÷äýýð ¿íýë¿¿ëæ, ýðõ ÷ºëººíèé ¿ç¿¿ëýëòýýð óëñîðíóóäûã çýðýãëýäýã áàéíà. Àíõàíäàà æèë òóòìûí èéì ¿íýëãýýã ãîë òºëºâ ñîíèðõîã÷èéí áàéðñóóðèíààñ õèéäýã áàéâ. Òýãâýë ºíººäºð îëîí óëñ îðîíä çàñàãëàëûí ¿íýëãýýãõàìãèéí ÷óõàëä òîîöîõ áîëæ, õàíäèâëàã÷èä ñàíõ¿¿æèëòèéí øèéäâýðãàðãàõäàà, ìºí çàñãèéí ãàçàðò øàõàëò, íºëºº ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð àøèãëàäàãáîëæýý. Çàñàãëàë áîë õºãæëèéí íýãýí ÷óõàë á¿ðäýë õýñýã ìºí ãýäãèéã óëàìá¿ð õ¿ëýýí çºâøººð÷, çàñãèéí ãàçàð, õàíäèâëàã÷èä çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàë,ò¿¿íèéã õýðõýí ñàéæðóóëàõ òàëààð ÿðèà õýëýëö¿¿ëýã òîãòìîë ºðí¿¿ëæ áàéíà.Èéì ÿðèà õýëýëö¿¿ëýã ýð÷èìæñýíýýð áóñàä îðîëöîã÷ òàëóóä, òóõàéëáàë,õýâëýë ìýäýýëëèéí áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä çàñàãëàëûíàñóóäàëä àíõààðàë èë¿¿ õàíäóóëàõ áîëîâ. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ çàñàãëàëûíòóõàé ÿðèà çºâõºí çàñãèéí ãàçàð, õàíäèâëàã÷äûí õîîðîíä ë èäýâõèòýéºðíºæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä, ÿëàíãóÿà 2005 îíä Òóñëàìæèéí ¿ð íºëººãíýìýãä¿¿ëýõ òàëààðõ Ïàðèñûí òóíõàã áàòëàãäñàíààð çàñãèéí ãàçàð, çàðèìäîíîð áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä îðîëöîã÷äûãºðãºòãºõ ñîíèðõîë íýìýãäñýýð áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí èðãýíèé íèéãýì, õóâèéíñàëáàðûíõàí çàñàãëàëûí òóõàé àñóóäëûã õýëýëöýõýä îðîëöîõ áîëîìæèéãèë¿¿òýé ýðýëõèéëýõ áîëæýý. 2005 îíä Ïàðèñûí òóíõàã áàòëàãäñàíû äàðàà òóõàéí îðíû ñàíàà÷èëãàä¿íäýñëýñýí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã äýìæèõ çàìààð ¿íýëãýýã ¿íäýñíèéîðîëöîã÷ òàëóóäàä èë¿¿ õàìààòàé áîëãîõ ñîíèðõîë ºñºí íýìýãäñýí.Ãàäíû ¿íýëãýýí¿¿äýýñ õàðàõàä, öººí òîõèîëäîëä ë ¿íýëãýýíèé ñýäýâ,¿ç¿¿ëýëòèéã ñîíãîõäîî ¿íäýñíèé ñîíèðõîã÷ òàëóóäòàé çºâëºëääºã áàéíà. 15
  16. 16. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËÎðîëöîîã íýìýãä¿¿ëñýíýýð çàñàãëàëûí õîëáîãäîëòîé àñóóäëûã ¿íäýñíèéõºãæëèéí òºëºâëºãºº áîëîí øèíý÷ëýëèéí õ¿÷èí ÷àðìàéëòòàé íÿãòóÿëäóóëàõ áîëîìæòîé áîëíî. Ïàðèñûí òóíõàãò õàíäèâëàã÷äûí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèöîëäîîãñàéæðóóëàõ, òóõàéí îðíû õºãæëèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëòýé óÿëäóóëàõ,õºãæëèéí ¿éë ÿâöûã óëñ îðîí ººðºº òýðã¿¿ëýí ìàíëàéëàõûí ÷óõëûãîíöëîí òýìäýãëýñýí áàéäàã. Ïàðèñûí òóíõàãèéí ãîë ¿çýë ñàíàà áîëèòãýëöýëä ñóóðèëñàí ò¿íøëýëèéí õàðèëöàà þì. Èéìýýñ ¿íäýñíèéñàíàà÷èëãàä ñóóðèëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã äýìæèõ íü Ïàðèñûíòóíõàãèéí ¿çýë ñàíààíä á¿ðýí íèéöýæ áàéãàà þì. Çàñàãëàëûí õºãæëèéã¿íäýñíèé õºãæëèéí òºëºâëºãººíèé íýã ¿íäñýí ÷èãëýë áîëãîõ àæèëÇàìáè áîëîí ººð õýä õýäýí óëñ îðîíä õýäèéíýý õèéãäýýä áàéíà. Èðãýäèéí àøèã ñîíèðõëûã èõýíõ òîõèîëäîëä èðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëàãóóä, ò¿¿íèé äîòîð óëñ òºðèéí íàìóóä òºëººëäºã. Òóõàéíîðíû ñàíàà÷èëñàí ¿íýëãýý íü îðîëöîîã õàíãàæ, çàñãèéí ãàçðûí áîëîíçàñãèéí ãàçðûí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóäûã õàìðóóëñíààðàà èðãýäèéíººðñäèéíõ íü ¿éë õýðýã áîëíî. Ñ¿¿ëèéí 15 æèëèéí õóãàöààíä èðãýíèéíèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä îëøèðñîí ÷ “õîòî÷ íîõîé”-í ¿¿ðãýý æèíõýíý¸ñîîð ã¿éöýòãýäýã íü õîâîð áàéíà. Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûíîðîëöîîòîé çàñàãëàëûí ¿íýëãýý íü èðãýíèé íèéãìèéí õºãæëèéãçàñàãëàëûí àðä÷èëñàí õýëáýð¿¿ä èíñòèòóò÷ëýãäñýí îðíóóäûíõ øèã èë¿¿áîëîâñðîíãóé ò¿âøèíä õ¿ðãýõ áîëîëöîîòîé. ¯íýëãýýíä îðîëöîõ çàñãèéíãàçðûí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóä ãýäýãò èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãààñãàäíà ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä, õýâëýë ìýäýýëëèéíõýí áîëîí óëñ òºðèéííàìóóä áàãòàíà. ¯íýëãýý õèéõýä õóâèéí ñàëáàðûíõàí ÷óõàë ¿¿ðýãã¿éöýòãýõ ¸ñòîé, ó÷èð íü õóâèéí ñàëáàð óëñ îðíû õºãæèëä óëàì èõõóâü íýìýð îðóóëæ áóéãààñ ãàäíà àâëèãà, ìóó çàñàãëàëûí ãîë çîëèîñáîëäãèéã ºìíº õèéãäñýí ñóäàëãààíóóä õàðóóëæ áàéãàà þì. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä õýí îðîëöîæ áàéãàà âý? ¯íýëãýýíèé àæèëä õýíèéã îðîëöóóëàõ íü ãîë òºëºâ ¿íýëãýýã ñàíàà÷ëàã÷áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàà çîðèëãî, àøèã ñîíèðõëîîñ õàìààðäàã.Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ñóáúåêò, ó÷èð øàëòãààí îëîí ÿíç. Ãàäíû õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã õºãæëèéí òóñëàìæ¿ç¿¿ëæ áóé óëñ îðíóóäàä òóñëàìæèéí áàòàëãààã õàíãàõ, ýðñäëèéã ¿íýëýõ,òóñëàìæèéí çîðèëãî, íºõöëèéã èë¿¿ ñàéí òîäîðõîéëîõ, õÿíàëò-øèíæèëãýý,¿íýëãýý õèéõ çîðèëãîîð òîãòìîë ÿâóóëæ áàéíà. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéõ¿ðýý ÿâöóó þìóó ºðãºí áàéæ áîëäîã ÷ èõýíõ òîõèîëäîëä õýðýãæèæ áóéõºòºëáºð, õºãæëèéí òºñºëä ÷èãëýãäñýí áàéäàã. Íèéòýä íü àâ÷ ¿çâýë,¿íýëãýý õèéõýä ¿íýë¿¿ëæ áóé òàëûã îðîëöóóëàõ íü õîâîð, ¿íýëãýýíèé ä¿íã 16
  17. 17. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ¿íýëãýýíä õàìðàãäñàí óëñ îðîí, îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîäîãã¿é áàéíà. Çàðèì ¿åä òóõàéí îðíû çàñãèéí ãàçà𠺺ðòºº ¿íýëãýý õèéäýã ÷ ýíýíü òóí õîâîð òîõèîëäîë þì. Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõ, ¿íýëãýýõèéõèéã òóõàéí îðíû çàñàã òºð õýð ýðìýëçäýã, ãàäíû îðîëöîî õýð áàéãààçýðãýýñ õàìààðààä ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí ¿íýìøèë òºð¿¿ëýõ¿éö áàéäà뺺𠺺ð áàéäàã. Äîòîîääîî õèéñýí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý íü îðîí íóòãèéíõ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëëèéã èë¿¿òýé ñóäëàí øèíæèëäýãýýðýý ãàäíûáàéãóóëëàãààñ õèéõ ¿íýëãýýíýýñ ÿëãààòàé. ¯íäýñíèé õýìæýýíèé òîìîîõîí õýëýëö¿¿ëýã, ººðèéí õÿíàëòûí ¿éëÿâöàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé äîòîîäûí ¿íýëãýýã õèéõ õýðýãöýý,øààðäëàãà èõýâ÷ëýí òóõàé óëñ îðíû íèéãýì, óëñ òºðèéí õ¿÷ íºëººãººðáèé áîëíî. Ýíýõ¿¿ íºëºº õàíäèâëàã÷èäòàé õèéõ ÿðèà õýëýëöýýð, äîòîîäóëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë, ñîíãóóëèéí àìëàëò, àðä÷èëñàí øèíý÷ëýëõèéõ øààðäëàãà, îëîí óëñûí õýìæýýíä õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã çýðýã îëîíøàëòãààíààñ ýõ ¿¿äýëòýé áàéäàã. Æèøýýëáýë, Ìîíãîë Óëñ äàõü àðä÷èëñàíçàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàëä õèéñýí ¿íýëãýý íü 2003 îíä Óëààíáààòàð õîòíîîçîõèîí áàéãóóëàãäñàí Àðä÷èëëûã øèíýýð áîëîí ñýðãýýí òîãòîîñîíîðíóóäûí V äóãààð áàãà õóðëûí ¿åýð îëîí óëñûí õàìòûí íèéãýìëýãèéíºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí òóõàéíîðîíä òààòàé öàã ìº÷ èðñýíýýð àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéãäýõíü áèé. Òóõàéëáàë, Ãàíà Óëñàä 20 æèëèéí òóðø òºðèéí ýðõ áàðüñàíÅðºíõèéëºã÷ Æîí Ðàâëèíãñûí õàëààã øèíý Åðºíõèéëºã÷ Æîí Êóôîðàâñíààð Àôðèêèéí çýðýãöýý ¿íýëãýýíèé ìåõàíèçì (African Peer ReviewMechanism)-ûã õýðýãëýõ áîëæýý. Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã ¿íäýñíèé õýìæýýíä ºðãºíõ¿ðýýíä ñóäëàõ çîðèëãî á¿õèé ¿íýëãýý íü èðãýíèé íèéãýì áîëîí áóñàäñîíèðõîã÷ òàëóóäûã îðîëöóóëñàí, óëñ òºðèéí õýëýëö¿¿ëãèéã àãóóëñàí,áîäëîãûí çºâëºìæèéã áàòàëãààæóóëàõ óëñ òºðèéí ¿éë ÿâö áàéäàã ó÷ðààñ¿íýëãýýíèé ìº÷ëºã óðò áàéäàã. Ýíä ñîíèðõîã÷ òàëóóäûã áîäèòîéãîîðîðîëöóóëàõ íü ãîë ñîðèëò áîëäîã. Òîäîðõîé ÿàì, àãåíòëàã, áàéãóóëëàãûí ò¿âøèíä çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõçîðèëãî á¿õèé àðàé ÿâöóó öàð õ¿ðýýòýé ¿íýëãýý íü õàðüöàíãóé áàãà õóãàöàà,õ¿÷ øààðääàã áºãººä èõýâ÷ëýí àæëûí ã¿éöýòãýëèéã ñàéæðóóëàõûíòóëä çàñãèéí ãàçðààñ ÿâóóëäàã äîòîîä õÿíàëò–øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèéõ¿ðýýíä õèéãääýã áàéíà. Èðãýíèé íèéãýì, óëñ òºðèéí íàìóóäûí ç¿ãýýñ¿ç¿¿ëýõ øàõàëò íü èðãýäýä õ¿ðãýæ áóé ¿éë÷èëãýý, îðîëöîîã ñàéæðóóëàõøààðäëàãàòàéã îíöîëäîãîîðîî ýíä ìºí à÷ òóñòàé. Òóõàéí îðíû òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ õèéäýã ¿íýëãýýñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýëýýä ò¿ãýýìýë áîëîâ. Èðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëëàãóóä èõýíõäýý ãàäíû õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð 17
  18. 18. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËçàñàãëàëûí ÿíç á¿ðèéí àñóóäëààð ñóäàëãàà õèéæ áàéíà.Èéì ÷àðìàéëòûã¿íäýñíèé áîëîí îëîí óëñûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, õîëáîîä, think tank,¿íäýñíèé ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãà, óëñ òºðèéí íàì òýðã¿¿ëæ áîëîõ þì.Ýíý òºðëèéí ¿íýëãýý íü çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ,õýëýëöýõ àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ, øèíý÷ëýë õèéõýä øààðäëàãàòàé áàðèìòíîòîëãîîã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí¿éë àæèëëàãààíû õýñýã þì. Æèøýý íü, Àôðîáàðîìåòð áàéãóóëëàãà òºâáîëîí ºìíºä Àôðèêèéí 19 îðîíä àðä÷èëàë, çàõ çýýë, àâëèãà, èðãýíèéíèéãìèéí àñóóäëààð èðãýäèéí ñàíàà áîäëûã òàíàäàõ ñóäàëãààã 4 äýõóäààãàà ÿâóóëààä áàéíà. Õýí îðîëöîõ íü ç¿éòýé âý? Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä á¿ãä îðîëöîõ ¸ñòîé ãýâýë ýíý íü òàøààîéëãîëò áîëíî. Ñóäàëãààã ýðäýì øèíæèëãýýíèé õèéãýýä òºðèéí áîëîíòºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà èðãýäèéí ºðãºí îðîëöîîã¿éãýýð ÿâóóëäàã.Õàìãèéí ãîë íü ¿íäýñíèé õýìæýýíèé õýëýëö¿¿ëýã, ººðèéí ¿íýëãýýõèéå ãýâýë óëñ îðíû ñàíàà÷èëñàí ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä çàñãèéí ãàçðûíáóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí îðîëöîîã õàíãàõ íü ÷óõàë. Ýíý òîõèîëäîëä¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâö ººðºº àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íäñýí çàð÷ìóóäûãòóñãàñàí áàéõ ¸ñòîé. Ñóäàëãààíû ¿íäñýí á¿ëýã áàéãóóëàãäìàãö áóñàä ñîíèðõîã÷ òàëóóäûãíýìæ îðîëöóóëàõ çàìààð õ¿ðýýã íü òýëýõ õýðýãòýé. Èíãýõäýý èðãýíèéíèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäàä òºëººëºë áàãàòàé, íèéãìýýñ ãàäóóðõàãäñàíá¿ëãèéí äóó õîîëîéã ñîíñîõ òàëààð ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé.Íèéãìèéí ýäãýýð á¿ëãèéí òºëººëëèéã ¿íýëãýýíèé àæèëä øóóäîðîëöóóëààã¿é íºõöºëä ôîêóñ á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà, ºðõèéí ñóäàëãàà,äýëãýðýíã¿é ñóðâàëæëàãûí àðãààð ñàíàà áîäëûã íü àâàõ õýðýãòýé. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä çàéëøã¿é îðîëöîõ ¸ñòîé òàëóóäûí áýëýíæàãñààëò ãýæ áàéõã¿é. Ãýõäýý ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéõ çàñàãëàëûí¿íýëãýýíä îðîëöîõ ñîíèðõîë á¿õèé òàëóóäûã íýðëýæ áîëîõ þì. ¯¿íä:• ßàìä, äýýä ò¿âøíèé òºðèéí àëáàí õààã÷èä áîëîí õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿ä çýðýã òºðèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä• Èðãýíèé íèéìèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä, ýðäýìòýä, áèçíåñèéí õ¿ðýýíèéõýí, õýâëýë ìýäýýëëèéí ñàëáàðûí òºëººëºã÷èä, øàøíû óäèðäàã÷èä, õóóëü ýðõç¿éí íèéãýìëýãèéí ãèø¿¿ä, òîìîîõîí óëñ òºðèéí íàìûí òºëººëºã÷èä çýðýã çàñãèéí ãàçðûí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóä• Í¿¿äëèéí àìüäðàëòàé, õºäººãèéí, ÿäóó, áîëîâñðîë ýçýìøýýã¿é, ãàäóóðõàãäñàí èðãýä çýðýã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäàä òºëººëºë áàãàòàé ýñâýë ÿìàð íýãýí òºëººëºëã¿é á¿ëã¿¿ä 18
  19. 19. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Òºñëèéí òºëºâëºëò, ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðä¿¿ëýëò õèéãýýä¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä á¿õýëä íü õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðýã á¿õèé öººí òîîíûãèø¿¿äòýé óäèðäàõ çºâëºë áàéãóóëàõ íü ç¿éòýé.Æèøýýëáýë, Çàìáè ÓëñàäÇàñàãëàëûí õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé õîðîîã áàéãóóëæýý. Òóñõîðîî íü ÿàì, àãåíòëàã, èðãýíèé íèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí áàéãóóëëàãûíòºëººë뺺ñ á¿ðääýã áàéíà. ¯íýëãýý õèéõ ñàíàà÷èëãûã àíõ ãàðãàñàíá¿ëýã, áàéãóóëëàãà óäèðäàõ çºâëºëèéã á¿ðä¿¿ëäýã, ãýõäýý á¿ðýëäýõ¿¿íäíü àëü áîëîõ îëîí òàëûí òºëººëëèéã îðóóëàõûã õè÷ýýõ õýðýãòýé.Óäèðäàõçºâëºëèéí ãèø¿¿ä íü ¿íýëãýýíèé àæëûã óäèðäàí ÿâóóëàõ óð ÷àäâàðòàéáàéõ ¸ñòîé áºãººä çºâëºëèéí äàðãûí ìýäýëä õ¿íèé áîëîí ñàíõ¿¿ãèéíõàíãàëòòàé íººöòýé áàéõ øààðäëàãàòàé. Óäèðäàõ çºâëºë íü ¿íýëãýýíèéàæëûí àíõíû òºëºâëºãººã ãàðãàõ, ¿ç¿¿ëýëò ñîíãîõ, áîëîâñðóóëàõ,¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã òàéëàãíàõ çýðýã àæëûã á¿õýëä íü õàðèóöàõ ó÷èðòàé. Ä¿ãíýëò: Îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõèéí àøèã òóñ, ºðòºã çàðäàë Ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí òîî õýò îëîí áîë õ¿íäðýë ó÷ðàõààñ ãàäíà çàðäàëºñºõ òàëòàé. Àäèë óóëçàëòàä á¿õ òàëûã îðîëöóóëàõ ãýâýë áýëòãýë àæëûíõóâüä òîäîðõîé áýðõøýýë òóëãàð÷ áîëçîøã¿é. Ãýñýí õýäèé ÷ òºðèéíáàéãóóëëàãàä ò¿øèãëýñýí ¿íýëãýýíèé àæèëä òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷òàëóóäûã ¿ë îðîëöóóëáàë òóõàéí ¿íýëãýýíèé õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõõèéãýýä ¿íýìøèëòýé áàéäàë àëäàãäàíà. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý ººðºº óëñòºðèéí øèíæòýé ¿éë àæèëëàãàà ó÷èð õîëáîãäîõ òºðèéí áàéãóóëëàãàçàéëøã¿é îðîëöîõ ¸ñòîé. Òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóäûíàëü àëèíûã îðîëöóóëñàíààð ¿íýëãýýíèé ä¿íã äîòîîä, ãàäààäàä õ¿ëýýíçºâøººðºõ áîëîìæ íýìýãäýíý. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä îðîëöîõ òºðèéíõèéãýýä òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí òîîíû õàðüöàà óëñ îðîí á¿ðòõàðèëöàí àäèëã¿é áàéæ áîëíî. Ãýõäýý òºëººëëèéã òýíâýðòýé áàéëãàõíü èë¿¿ çîõèñòîé øèéäýë ìºí. Òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëûí òîîäàâàìãàéëñàí ÷ çàñàãëàëûí àñóóäëààð òàëóóä õàìòàð÷ àæèëëàíà ãýäýã íüçºâ àëõàì þì. Òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ òàëóóäûí îëîí ÿíçûí òºëººëëèéã íýãºðººíä öóãëóóëàõ íü óðüä÷èëàí òîîöîîã¿é ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýæ áîëçîøã¿é.×èíãýõäýý ýåðýã ¿ð ä¿íä õ¿ðãýõ òîõèîëäîë öººíã¿é. Õîòûí çàñàãëàëûíèíäåêñ ãàðãàæ áóé ͯÁ-ûí Õàáèòàò-ûí òóðøëàãààñ õàðàõàä òºðèéíáîëîí òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóä çàñàãëàëûí àñóóäëààð óóëçàæÿðèëöàõ ¿åä õàðèëöàí îéëãîëöîë áèé áîëæ, ñîíèðõîë íèéëñýí áóñàäñàëáàðò ÷ òîäîðõîé àõèö ãàðäàã áàéíà. ªðãºí îðîëöîîã õàíãàñíààð çàñàã òºð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõäàà¿íýëãýýíèé ¿ç¿¿ëýëò, ä¿íã àøèãëàõ áîëîìæ íýìýãäýíý. ¯íýëãýýíèéàæèëä õýäèé ÷èíýý îëîí õ¿íèéã õàìðóóëæ, òýäíèé äóó õîîëîéã ñîíñîæ÷àäíà, òýð õýìæýýãýýð íºõöºë áàéäëûã, òýð äóíäàà íèéãìèéí ýìçýã 19
  20. 20. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËá¿ëýã, ÿäóó÷óóä, ýìýãòýé÷¿¿äýä òóëãàð÷ áóé àñóóäëûã èë¿¿ îéëãîõ áîëíî.̺í ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëñíýýð ¿íýëãýýíèé àæëûíèë òîä áàéäëûã õàíãàíà. Ýíý íü ¿íýëãýýíèé ä¿íã õ¿ëýýí çºâøººðºõ, àøèãëàäàã áîëîõîä íýí÷óõàë þì. Ãýñýí õýäèé ÷ õýò ºðãºí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé ¿íýëãýýíèé áàãèéí¿éë àæèëëàãààã õÿíàõ, óóëçàëò öóãëààí çîõèîí áàéãóóëàõ, çºâøèëöºëäõ¿ðýõ çýðýã íü çàðèì òîõèîëäîëä öàã àâñàí, çàðäàë ºíäºðòýé àæèë áîëîõíü áèé. Òèéìýýñ äýýð äóðäñàíû äàãóó á¿õ ñîíèðõîã÷ òàëóóäûã öóãëóóëæ,õîëáîãäîõ àñóóäëûã õýëýëöñýíèé äàðàà ¿éë àæèëëàãààã åðºíõèéóäèðäëàãààð õàíãàõ ¿¿ðýã á¿õèé öººí õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé óäèðäàõçºâëºëèéã ñîíãîõ íü ç¿éòýé. 20
  21. 21. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Á¯ËÝà 2 ÑÓÄËÀÀ×ÈÄ Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä îëîí áàéãóóëëàãà,õ¿ì¿¿ñ îðîëöîõ áîëæýý.Ýíý á¿ëýãò ¿íýëãýýíä îðîëöîã÷äûã òîäîðõîéëæ,¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä ýäãýýð îðîëöîã÷õýð òîõèðîõ òóõàé àñóóäëûã àâ÷ ¿çýõèéã îðîëäëîî. Îëîí óëñûí áàã. Ñóäàëãààíä òóëãóóðëàí ¿íýëãýý õèéäýã, ñóäàëãààíûºíäºð óð ÷àäâàðòàé. Ãýâ÷ òóõàéí îðíû òîî ìýäýý õóó÷èðñàí áàéõ çýðýãáýðõøýýë òóëãàðàõ ¿åä òºëººëºë ñàéòàé ò¿¿âýð õèéõ, ¿íýí áîäèòîéºãºãäºë öóãëóóëàõàä õýðýãòýé óëñ îðíû äîòîîäûí ìýäýýëëýýð äóòìàãáàéäàã. Îëîí óëñûí áàã ¿íýëãýý õèéõ òîõèîëäîëä òóõàéí îðíû òºðèéíáîëîí îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãà ýçíèé ¸ñîîð îðîëöîæ ÷àääàãã¿é. Îëîíóëñûí áàã ºðòºã çàðäàë ºíäºðòýé áºãººä ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýõçàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä òºäèéëºí òîõèðîìæòîé áóñ. Ãàäíû øèíæýý÷èä. Àíõäàã÷ ìýäýýëýë õîìñ, ýñâýë îãò áàéõã¿é ¿åäóðüä÷èëñàí ñóäàëãàà õèéëãýõèéí òóëä ãàäíû øèíæýý÷äèéã àæèëëóóëàõíü íèéòëýã.Ãàäíû øèíæýý÷èä ¿íýëãýý õèéæ áóé óëñàä îðøèí ñóóäàãã¿é,èéìä ¿íýëãýýã òóõàéí îðíû ¿éë õýðýã ãýæ ¿çýõ ¿íäýñëýë áàãà. Ãàäààäûíøèíæýý÷èä èõýíõ òîõèîëäîëä ìàø ºíäºð õºëñººð àæèëëàäàã. Äîòîîäûí áèe äààñàí ñóäàëãààíû êîìïàíè. Óð ÷àäâàð, òóðøëàãààðäóòàãäàæ áîëîõ òàëòàé ÷ óëñ îðíûõîî ñî¸ë óëàìæëàë, îðîí íóòãèéííºõöºë áàéäàëòàé õîëáîîòîé àñóóäëûã èë¿¿ ñàéí îéëãîæ ìýääýã. Èéìòºðëèéí áàéãóóëëàãûí ÷àäâàð óëñ îðîí á¿ðò õàðèëöàí àäèëã¿é.×àíàðòàéñóäàëãàà õèéäýã êîìïàíè áàéãóóëàõàä õºðºí㺠ìºí㺠øààðäàãäàíà. ÄîîäÑàõàðûí óëñ îðíóóäàä ìýðãýæëèéí ºíäºð ò¿âøèíä ñóäàëãàà õèéäýã îëîíáàéãóóëëàãà áèé áîëñîí. Àôðîáàðîìåòð áàéãóóëëàãà íü óëñ îðîí á¿ðòñóäàëãààíû áèå äààñàí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàæ, ìýðãýæëèéíáîëîí ÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä ñóäàëãàà õèéñíýýð ñàëáàðòàà íýð õ¿íäîëæ ÷àäæýý. Òóñ áàéãóóëëàãà íèéò 19 îðîíä 4 äýõ óäààãèéí ¿íýëãýýíèéàæëàà ýõë¿¿ëýýä áàéãàà þì. Õàìòðàí àæèëëàõ îðîí íóòãèéí ñóäàëãààíûêîìïàíèéã ñîíãîõäîî òóñ êîìïàíèé ñóäëàà÷èä ñîöèîëîãè, óëñ òºðñóäëàë çýðýã íèéãìèéí øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðò ºíäºð çýðýãòýé,ñóäàëãààíû áàãèéí íààä çàõ íü íýã ãèø¿¿í ñòàòèñòèêèéí áîëîíìýäýýëýëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ìýäëýã, äàäëûã á¿ðýí ýçýìøñýí ýñýõèéãíÿãòëàõ íü ç¿éòýé. Óðüä ºìíº òóñ êîìïàíèòàé õàìòðàí àæèëëàæ áàéñàíõýðýãëýã÷èäòýé õîëáîãäîæ, øààðäëàãàòàé ëàâëàãàà àâàõ íü ñóäàëãààíûáàéãóóëëàãûã çºâ ñîíãîõ áàñ íýã àðãà ìºí.¯íýëãýýã óðò õóãàöààíä õèéõýýð 21
  22. 22. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀËáîë ¿íäýñíèé ñóäëàà÷äûí àæëûí õºëñèéã áîäèòîé òîãòîîõ ¸ñòîé. Ó÷èðíü “äîíîðûí ò¿âøíèé” ºíäºð õºëñ òºëºõ ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäàâõè èõýíõ óëñîðîíä áàéõã¿é. Òóõàéí îðíû øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýä çàñàãëàëûí òºëºâáàéäàëä ¿íýëãýý õèéñýí òóðøëàãà íýëýýä áèé. Æèøýýëáýë, ÒàíçàíèÓëñûí Äàðå Ñàëåìûí Èõ ñóðãóóëèéí ñóäëàà÷ ýðäýìòýä Äàíè Óëñûíõºãæëèéí àãåíòëàã ÄÀÍÈÄÀ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ÐÅÄÅÒ õýìýýõòºñëèéí õ¿ðýýíä 10 ãàðóé æèëèéí òóðø àðä÷èëëûí ¿íýëãýý õèéæ áàéíà.¯íäýñíèé ýðäýìòýä, ñóäëàà÷äûí õèéñýí ¿íýëãýý íü ñóäàëãààíû ºãºãäºë,ÿëàíãóÿà ¿ç¿¿ëýëò áîëîí àñóóëãûí õóóäàñ áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿âýðëýëò õèéõçýðãýýñ øàëòãààëààä ÷àíàðûí õóâüä ººð ººð áàéäàã.Òèéìýýñ ñàéí ñóäàëãààÿâóóëàõûí òóëä íîì á¿òýýë àìæèëòòàé õýâë¿¿ëñýí ýñâýë ø¿¿ìæëýë á¿õèéñýòã¿¿ëä ºã¿¿ëýë íèéòë¿¿ëæ áàéñàí òóðøëàãàòàé ñóäëàà÷èéã ñîíãîäîã.Òóõàéí îðíû ýðäýìòýäòýé ãýðýýëýõèéí íýã äàâóó òàë íü ñóäàëãààíûàæèëä íü òóñàëäàã àâúÿàñ ÷àäâàðòàé ìàãèñòðàíò, äîêòîðàíòóóä òýäýíäáèé. Ýäãýýð ñóäëàà÷äûí àæëûí õºëñ ÿíç á¿ð. ¯íäýñíèé ñàíàà÷èëãààðõèéãäýõ ¿íýëãýýíèé àæëûã ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä òîãòâîðòîé áàéëãàõ ¿¿äíýýñýðäýìòäèéí àæëûí õºëñèéã “õàíäèâëàã÷äûí ºãäºã öàëèíãèéí æèøèã”-ýýñ äîîãóóð áàéõààð çîõèöóóëæ áîëîõ þì. ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð. ×àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä çàñàãëàëûíñóäàëãàà ÿâóóëàõ ÷àäàâõè, òóðøëàãàòàé. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿íäýñíèéñòàòèñòèêèéí ãàçðóóä ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýæ áóé çàñàãëàëûí¿íýëãýýíèé àæèëä îðîëöîõûã óëàì èõýýð ñîíèðõîõ áîëæýý. Ôðàíöûíõºãæëèéí áàéãóóëëàãà (DIAL) äîîä Ñàõàðûí ôðàíö õýëýýð ÿðüäàãóëñ îðíóóä áîëîí Ëàòèí Àìåðèêèéí õýä õýäýí óëñûí ¿íäýñíèéñòàòèñòèêèéí áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòàð÷ àæèëëàæ áàéíà. Ôðàíöûíõºãæëèéí áàéãóóëëàãààñ õýðýãæ¿¿ëñýí 1-3 äàõü òºñºë áîëîí äýýðäóðäñàí ¿íýëãýý ÿâóóëàõ àðãà õàíäëàãà, õîëáîãäîí ãàðàõ çàðäëûí òàëààðõäýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ýíýõ¿¿ çºâëºìæèéí 11-ð á¿ëýãò îðóóëñàíáîëíî. ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðóóäûí òóðøëàãà, ÷àäàâõèä ýðãýëçýõç¿éë ¿ã¿é. Ãýõäýý çàðèì îðîíä ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð íü òºðèéíáàéãóóëëàãûí ñòàòóñòàé áàéäãààñ øàëòãààëààä àâëèãà çýðýã çàñàãëàëûíõîëáîãäîëòîé ýìçýã àñóóäëààð ºãºãäºë öóãëóóëàõ ÿâöàä áýðõøýýë òóëãàð÷áîëîõ þì. Çàðèì îðîíä íü ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð óëñ òºðèéííºëººëºëä àâòàõ ìàãàäëàë áèé. ªðãºí îðîëöîî á¿õèé, èë òîä ¿íýëãýýõèéõ ¿åä, ÿëàíãóÿà çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõè èðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëàãàä äóòàãäàæ áóé ¿åä ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàðòàé õàìòàð÷àæèëëàõ íü çîõèñòîé ñîíãîëò þì.¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ çîõèîíáàéãóóëæ ÿâóóëäàã ºðõèéí ñóäàëãààíä çàñàãëàëûí õîëáîãäîëòîé àñóóëòíýìæ îðóóëàõ íü çàñàãëàëûí òóñãàéëñàí ñóäàëãàà ÿâóóëàõààñ õàðüöàíãóéáàãà çàðäàë øààðääàã. 22
  23. 23. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ä¿ãíýëò: Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéã÷ òàëóóäòàé õîëáîîòîé àøèã òóñ, ºðòºã çàðäàë Ãàäíû øèíæýý÷ áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà çàñàãëàëûí ¿íýëãýýõèéõ íü ºðòºã çàðäàë ºíäºðòýé㺺ñ ãàäíà îðîí íóòãèéí ¿¿ðýã,ñàíàà÷èëãûã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé òºäèéëºí íèéöäýãã¿é. Òóõàéíîðíû ñóäàëãààíû áàéãóóëëàãóóä èë¿¿ áèå äààí àæèëëàõ áîëîìæòîé ÷àæëûí ÷àíàð íü õàðèëöàí àäèëã¿é, ºðòºã çàðäàë íü ìºí ºíäºð. Òóõàéíñàëáàðûã ñóäàëäàã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, ÷àäâàðëàã òóñëàõóóäá¿õèé ýðäýìòäýýð ¿íýëãýý õèéëãýõ áîëîìæèéã àâ÷ ¿ç¿¿øòýé. ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàðò ÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä ¿íýëãýý õèéõìýðãýæèëòýí, óð ÷àäâàð, òóðøëàãà áèé. ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðûíáàñ íýã äàâóó òàë áîë áàéíãûí äàâòàìæèò ñóäàëãàà ÿâóóëäàã, èéìýýñ¿íýëãýýíèé çàðäàë õàðüöàíãóé áàãà. ¯íýëãýýã õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõèéíòóëä èë òîä, áèå äààñàí áàéäàë, ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí ºðãºí îðîëöîîã äýýäçýðãýýð õàíãàõ ó÷èðòàé. Íàðèéâ÷èëñàí çàäàðãàà õèéõ áîëîìæòîéãîîðò¿¿âðèéí õýìæýýã òîãòîîí ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä ¿íýëãýý õèéõ áîäèòáîëîìæ ñòàòèñòèêèéí ãàçàðò áèé. 23
  24. 24. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË 24
  25. 25. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Á¯ËÝà 3 ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ, ÒÅÕÍÈÊÈÉÍ ÒÓÑËÀËÖÀÀ Ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí ýçýìøèë, áèå äààñàí áàéäëûã òîäîðõîé õýìæýýíäõàíãàñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ àðãà çàìûã õàéõàä çàðèìñîðèëò òóëãàðäàã. Äýëõèéí áàíêíû èíñòèòóò, Òðàíñïåðýíñè èíòåðíýøíë,Ôðèéäîì õàóñ çýðýã áàéãóóëëàãóóäûí õèéäýã ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé ¿íýëãýýãòîìîîõîí õàíäèâëàã÷èä ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. Çàñàãëàë íü òóëãàìäñàí àñóóäàëáîëîîä áàéãàà öººí õýäýí óëñàä ë ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéõ çàñàãëàëûí¿íýëãýýã ººðñ人 ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Èõýíõ õºãæèíã¿é îðîíäçàñàãëàëûí ñóäàëãààã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã áîëõºãæèæ áóé îðíóóäûí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä íü ñóäàëãààíûàæëàà ñàíæ¿¿ëýõèéí òóëä õàíäèâëàã÷äàä õàíääàã áàéíà. Çàñàãëàëûíàñóóäàë õàìãèéí èõ àíõààðàë òàòàõ áîëñîí óëñ îðíóóäàä èðãýä öººíõýäõýí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýãáºãººä ýíý áàéäàë îéðûí õóãàöààíä ººð÷ëºãäºõ òºëºâã¿é áàéíà. Óëñ îðíû ñàíàà÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý àìæèëòòàé áîëæ, èðãýäáîëîí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõèéí òóëäòºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëûí àëü àëèíûã îðîëöóóëñàí áàéõ¸ñòîé.Ãýõäýý ë öººí õýäýí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà, çàñãèéí ãàçàðõàìòðààä ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýõ ¿íýëãýýã á¿õýëä íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõáîëîìæã¿é òóë çàðèì òºðëèéí ãàäíû ñàíæ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áîëäîã.Ìýðãýæëèéí ºíäºð ò¿âøèíä õèéãäñýí, áîäëîãîä õîëáîîòîé, òºðèéí áîëîíòºðèéí áóñ ñîíèðõîã÷ òàëóóä, îëîí íèéòèéã îðîëöóóëñàí, îðîí íóòãèéíñòàòèñòèêèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëñýí ¿íýëãýýíèé àæëûã õàíäèâëàã÷, îëîíóëñûí áàéãóóëëàãóóä ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã. Òeõíèêèéí òóñëàëöàà Õàíäèâëàã÷èä, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä çàñàãëàëûí ¿íýëãýýãñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõèéí çýðýãöýý òåõíèêèéíòóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ ñàíàëûã òàâüäàã áîëæýý. ͯÁÕÕ-èéí Àðä÷èëñàíçàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ äýëõèéí íèéòèéí õºòºëáºðáîë îëîí óëñûí çàðèì áàéãóóëëàãà õýðõýí ýíý ÷èãëýëýýð óëñ îðíóóäàäòóñàëæ, õàíäèâëàã÷äûí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã óÿëäóóëæ áóéã õàðóóëñàííýã ñàéí æèøýý þì. 2008 îíä ͯÁÕÕ-ººñ ÁÍÕÀÓ, Ìîíòåíåãðî áîëîíÏàðàãâàéä ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýæ áóé çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíäñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæýý. ͯÁÕÕ-èéí Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí 25
  26. 26. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ äýëõèéí íèéòèéí õºòºëáºð óëñîðíóóäààñ ãàðãàñàí õ¿ñýëòèéí äàãóó òåõíèêèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæáàéíà. Óëñ îðîíäîî çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõäýý ͯÁÕÕ-èéí ç¿ãýýñòåõíèêèéí òóñëàëöàà àâàõ ñîíèðõîëòîé áàéãóóëëàãóóä òºñëèéí ñàíàëààáîëîâñðóóëæ, ñàíõ¿¿æèëò õ¿ñýõ, òåõíèêèéí òóñëàëöàà àâàõààð îëîíóëñûí áîëîí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäàä õàíäàõ íü ç¿éòýé þì. (http://www.undp.org/oslocentre/flagship/democratic_governance_assessments.html) ¯íýëãýýíèé àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ îëîí àðãà çàì áèé. Õýä õýäýíõàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãà íýãäýí ñàíõ¿¿æèëòèéí ñàãñ áèé áîëãîí àæèëëàæáîëíî.Ñîíèðõîã÷ òàëóóä ñàíõ¿¿æèëòèéí ñàãñàíä õýäèé õýìæýýíèé õºðºíãºîðóóëíà, òýð õýìæýýãýý𠺺ðñäèéí ñàíàà÷èëãûã èëýðõèéëæ áàéãàà õýðýãþì. Ñîíèðõîã÷ òàëóóä äàíãààðàà 100 õóâü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæã¿é áîëøààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéã òîäîðõîé õýñãèéã ãàðãàõàä áýëýí áàéõ ¸ñòîé. ͯÁ-ààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü ͯÁ-ûí íýðèéí äîð äàðààõü ãóðâàí òºðëèéí ýõ ñóðâàëæààñ çàñàãëàëûí¿íýëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. ¯¿íä: ͯÁÕÕ-èéí Àðä÷èëñàíçàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ äýëõèéí íèéòèéíõºòºëáºð, ͯÁ-ûí Àðä÷èëëûí ñàí, ͯÁ-ûí Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûíñýäâýýðõ èòãýëöëèéí ñàí. ͯÁÕÕ-èéí Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõäýëõèéí íèéòèéí õºòºëáºð Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéã ͯÁ-ûí Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâººñ õýðýãæ¿¿ëäýãáºãººä 2008 îíîîñ ýõëýí 4 æèëèéí õóãàöààíä íààä çàõ íü 10 óëñàäçàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä íü ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý. Õºòºëáºðèéíç¿ãýýñ äýýðõ îðíóóäàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýýñ ãàäíà àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí¿íýëãýýã ýõë¿¿ëýõ òºñë¿¿äèéã òóñàä íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ þì. Õºòºëáºðäàðààõü çîðèëãî, çîðèëòûã àãóóëñàí òºñëèéã äýìæèõèéã ýðìýëçäýã.¯¿íä:1. Çàñàãëàëûã õýìæèõ, õÿíàëò-øèíæèëãýý õèéõýä ñîíèðõîã÷ îëîí òàëûí îðîëöîîã äýìæèõ çàìààð óëñ ¿íäýñòýí ººðºº çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ýçýí áàéõ ÿâäëûã áýõæ¿¿ëýõ.2. Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã ñîíãîõ, òîäîðõîéëîõ, ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä ÷èãëýñýí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ ñàíàà÷èëãûã äýìæèõ.3. Çàñàãëàëûí ìýäýýëëèéí áààçûã ñàéæðóóëæ, èíñòèòóöè÷ëýõ çàìààð çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàëä õÿíàëò-øèíæèëãýý õèéõ ¿íäýñíèé ¿éë àæèëëàãààã òîãòâîðæóóëàõ.4. Óëñ îðíû îíöëîã áàéäëûã õàðóóëàõ, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã òóñãàæ àøèãëàõàä ÷èãëýñýí ¿éë ÿâö, àðãà 26
  27. 27. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ àðãà÷èëëûã ñóðòàë÷èëàõ, äýìæèõ çàìààð çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò áîäëîãîä õàìààðàëòàé áàéõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëýõ: (http://www.undp.org/oslocentre/flagship/democratic_governance_assessments.html) ͯÁ-ûí Àðä÷èëëûí ñàí ͯÁ-ûí Àðä÷èëëûí ñàí íü ñàÿõàí áóþó 2005 îíä áàéãóóëàãäñàí áºãººäçàñãèéí ãàçàð, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ¿íäýñíèé, á¿ñèéí áîëîí îëîíóëñûí áàéãóóëëàãóóäààñ àðä÷èëëûã äýìæèõýä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíä,ò¿¿íèé äîòîð àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ àæèëä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã.Æèøýýëáýë, 2006 îíä Ïàíàìûí òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí øóäàðãàáàéäëûí ò¿âøíèé èíäåêñ ãàðãàõ, Ìîíãîë Óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí9 äýõ çîðèëãî, õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã¿ç¿¿ëýõ òºñë¿¿äèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí þì. Òóñ ñàí ÿëàíãóÿà èðãýíèé íèéãìèéí äóó õîîëîéã èëýðõèéëñýí,àðä÷èëëûí õºãæëèéã äýìæèõ ÷èãëýëýýð øèíý ñàíàà ñýäñýí òºñëèéãñàíõ¿¿æ¿¿ëýõèéã ñîíèðõäîã. ͯÁ-ûí Àðä÷èëëûí ñàíãààñ ñàíõ¿¿æèëò àâàõ íü ºðñºë人íò ¿éëÿâö áºãººä 2007 îíä òóñ ñàíãààñ ñàíõ¿¿æèëò àâàõ 1873 õ¿ñýëò èðñíýýñ86 òºñëèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàä ñàíàëáîëãîæýý. (http://www.un.org/democracyfund/) Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ñýäâýýðõ èòãýëöëèéí ñàí Ýíý ñàí íü ͯÁÕÕ-èéí àëáàí ¸ñíû òºëººëºã÷èéí ãàçàð áàéäàãã¿éõºãæèæ áóé îðíóóäàä ÷ ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýãýýðýý ͯÁ-ûíÀðä÷èëëûí ñàíãààñ ÿëãààòàé. 2008 îíä òóñ ñàíãààñ ÁÍÕÀÓ, Óêðàèí,Ìîíòîíåãðî çýðýã îðîíä õèéãäýæ áóé çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã õîëáîãäîõͯÁÕÕ-èéí ãàçðààð äàìæóóëàí äýìæñýí áàéíà. Ñàí òºñëèéí ñàíàëûí øèíýëýã, ººð÷ëºëòèé㠺人ñºí øèíæ ÷àíàðûãîíöãîéëäîã. Ýíý íü òîìîîõîí õºòºëáºðèéã ýõë¿¿ëýõ àíõíû àëõàì áîëæ÷àäàõ, ò¿¿í÷ëýí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ïðàêòèê àñóóäëóóä ãýõ ìýò óðüäºìíº ñóäàëãàà õèéãäýæ áàéãààã¿é, ýñâýë ñàíõ¿¿ãèéí ¿íäñýí ¿¿ñâýðèéãàøèãëàõàä áýðõøýýëòýé, óëñ òºðèéí õóâüä ýìçýã ñàëáàðò ¿íýëãýý õèéõñàíàë ñàíàà÷èëãà þì. Ýíýõ¿¿ ñàíãààñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëáîë ¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýý áàéäàã. 2008 îíä òóñ ñàíãààñ íèéò 12 ñàÿ àì. äîëëàðûí õºðºíãèéã ¿íäýñíèéñàíàà÷èëãààð õèéñýí ¿íýëãýýíèé òºñë¿¿äýä çàðöóóëñàí áàéíà.Ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý íü 40000-300000 àì.äîëëàðûí õîîðîíä áàéäàã.(http://www.undp.org/governance/ttf.htm) 27
  28. 28. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË Ñàíõ¿¿æèëò, òeõíèêèéí òóñëàëöààòàé õîëáîãäóóëæ õèéõ ä¿ãíýëò Ýíý á¿ëýãò ÿíç á¿ðèéí õàíäëàãûí àøèã òóñ, çàðäëûí òóõàé ãýõýýñýý¿íäýñíèé ñàíàà÷èëãààð õèéãäýõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýéõîëáîîòîé áîäèò áàéäëûí òóõàé ò¿ëõ¿¿ ºã¿¿ëýâ. Ò¿¿í÷ëýí ¿íäýñíèéñàíàà÷èëãûã àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõýä ͯÁ-ûí Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâ çýðýãîëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä õýðõýí òóñàëæ ÷àäàõûã æèøýýãýýð òàéëáàðëàâ. Òóõàéí óëñûí çàñãèéí ãàçàð ýñâýë ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä ÷àäâàðòàé èðãýíèéíèéãìèéí áàéãóóëëàãà ¿íýëãýýã áèå äààí ñàíõ¿¿æ¿¿ëáýë ¿íýëãýýíèéõàðààò áóñ, ººðèéí ýçýìøèëä áàéõ ÿâäàë ¿ëýìæ íýìýãäýíý. Ãýâ÷èõýíõ óëñ îðîíä ãàäíû ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áàéäàã. ¯íýëãýýíèéìýðãýæëèéí ò¿âøèí, èë òîä, õ¿ëýýí çºâøººðºãäºõ áàéäëààñ îëîíç¿éë øàëòãààëíà. Õýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, ÿìàð õýìæýýíèé íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýñ¿íýëãýýíèé ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, òºðëèéã òîäîðõîéëîõ, àñóóëãûíõóóäàñ, ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ ÿâö èõýýõýí õàìààðäàã. Ñîíèðõîã÷ òàëóóä¿íýëãýýã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿ð ä¿íã òàéëàãíàõäàà õýð õàðààò áóñ, áèåäààñàí áàéãààãààð ¿íýëãýý ÷óõàì õýíèé ýçýìøèëä áàéãààã øàëãàæ áîëíî.ªºð íýã øàëãóóð áîë ñàíõ¿¿æèëò þì. Ñîíèðõîã÷ òàëóóä øààðäàãäàõçàðäëûã õóâààí ãàðãàõ áóþó áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé. Ïàðèñûí òóíõàãèéí ¿çýë ñàíààíû äàãóó îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà,õàíäèâëàã÷ íàð óëñ îðíóóäàä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõýä íü ñàíõ¿¿ãèéíáîëîí òåõíèêèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà. Òóõàéí îðíû çàñãèéí ãàçàð, îðîí íóòãèéí ñîíèðõîã÷ òàëóóäûíãàðãàñàí õ¿ñýëòýä äîíîð áàéãóóëëàãóóä èë¿¿ íààøòàé õàíääàã.Ìîíãîë Óëñ àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ìàø àìæèëòòàé ÿâóóëæ,óëìààð çàñàãëàëûí õîëáîãäîëòîé Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûãäýâø¿¿ëñýí. Çàìáè Óëñ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ¯íäýñíèé õºãæëèéí 5 äàõüòºëºâëºãººíèéõºº õ¿ðýýíä àíõ ÿâóóëàõààð òºëºâ뺺ä áàéíà. Àðä÷èëñàíçàñàãëàëûí ¿íäñýí çàð÷ìûã, ò¿¿íèé äîòîð îðîëöîî, èë òîä áàéäàë,õàðèóöëàãà çýðãèéã çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöäàà õýðýãæ¿¿ëýõòºñºë ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òåõíèêèéí äýìæëýã àâàõ ìàãàäëàëòàé. Õýðâýý¿íäýñíèé ñîíèðõîã÷ òàëóóä çàñàãëàëûí ¿éë ÿâöàä õÿíàëò-øèíæèëãýý,¿íýëãýý õèéõ ñîíèðõîëòîé áàéãàà áîë õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäààñäýìæëýã õ¿ñ÷, ñàíõ¿¿æèëò îëîõ òàë äýýð õè÷ýýë ç¿òãýë ãàðãàõ õýðýãòýé.¯íýëãýýíäýý ýçýí áîëíî ãýäýã íü õàðèóöëàãà õ¿ëýýæ, ñàíàà÷èëãàòàéàæèëëàõûí íýð þì. 28
  29. 29. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Á¯ËÝà 4 ¯ÍÝËÃÝÝÍÈÉ ÒªÐªË Ýõëýí òàâèõ àñóóëòóóä Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò òàâèãäàõ àñóóëòóóäàä õàðèóëàõûí òóëä (1) ¿íýëãýýíèéçîðèëãî, (2) àãóóëãà, (3) ¿ð ä¿íã íèéòëýõ öàã õóãàöàà õîîðîíäîî ñàëøã¿éõîëáîîòîéã îéëãîõ íü ÷óõàë.Ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí ñîíãîí àâñàí ¿íýëãýýíèéòºð뺺ñ ñóäàëãààíû ºãºãäëèéí øèíæ ÷àíàð, ¿ð ä¿í, øààðäàãäàõ òºñºâ,öàã õóãàöàà õàìààðíà. Þóíû ºìíº ¿íýëãýýíèé ä¿í õýðõýí àøèãëàãëàãäàõ âý ãýäãèéãñîíèðõîã÷ òàëóóä òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Ñóäàëãààíû ä¿íã íèéãìèéíèäýâõòýé õýñýã àøèãëàõ óó, òºðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîíàëáàí òóøààëòíóóä àøèãëàõ óó, ýñâýë òýäãýýðèéí àëü àëü íü óó?Áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàõàä çîðèóëñàí ¿íýëãýýíèé çºâëºìæ íü îëîííèéòýä çîðèóëñàí çºâëºìæèéã áîäâîë èë¿¿ íàðèéí ñóäàëãààã øààðäàíà.Æèøýý íü, õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý, ýñâýë áîäëîãûí íàðèéâ÷èëñàíòºëºâëºëòºä àøèãëàæ áîëîõ ìýäýýëýë. Õàðèí îëîí íèéòýä çîðèóëñàí¿íýëãýýíèé çºâëºìæ òîâ òîäîðõîé ñàíààã àãóóëñàí áàéõ ó÷èðòàé. Îëîííèéòýä çîðèóëñàí ¿íýëãýý õèéõ ¿åä çàñãèéí ãàçðààñ ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãàâàõ, ìºí ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðûí òóðøëàãà, ÷àäàâõèéã àøèãëàõàäõ¿íäðýëòýé ó÷èð áèå äààñàí ñóäàëãààíû áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèéáàéãóóëëàãóóäàä õàíäàæ áîëîõ þì. ¯íýëãýýíèé ÿìàð òºðëèéã àøèãëàõààøèéäýõèéí ºìíº àâ÷ ¿çýõ ¸ñòîé õ¿÷èí ç¿éëñèéã äîð æàãñààâ. ¯ç¿¿ëýëò¿¿äèéí çîðèëãî o Èðãýíèé áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ o Îëîí íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýã õèéõ o Çàñàãëàë, àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëààð ãàð÷ áóé àõèö äýâøèëä õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý õèéõ o Øèíý÷ëýëèéí õ¿ðýýíä øèéäâýðëýõ àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ Õºòºëáºðèéí ¿íýëãýý Ñîíèðõîã÷ òàëóóä ¿íýëãýýíèé ä¿íã íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí áýí÷ìàðêòàé õàðüöóóëàõûã õ¿ñ÷ áàéíà óó? o Äîòîîä, ãàäààäûí îðîëöîã÷äûí àëü íü ¿íýëãýýã ýõë¿¿ëýõ âý? o Ñîíèðõîã÷ òàëóóä ¿íýëãýýíèé ä¿íã áóñàä óëñ îðíûíõòîé õàðüöóóëàõûã õ¿ñäýã ¿¿?• Õèéæ ã¿éöýòãýõýýð ñîíãîí àâñàí ¿íýëãýýíèé òºðºë (ýíý á¿ëãýýñ ¿çíý ¿¿)• Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ (ýíý á¿ëãýýñ ¿çíý ¿¿)• Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà õýëáýð (Òàâäóãààð á¿ëãýýñ ¿çíý ¿¿) 29
  30. 30. ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝà Ҫ˪Â˪կÉ: ÀÐÃÀ ÇÀÌ, ÀØÈà ÒÓÑ, ªÐҪà ÇÀÐÄÀË• Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà, àðãà ç¿é (Òàâäóãààð á¿ëãýýñ ¿çíý ¿¿)• Çàñàãëàëûí õýëáýð, ò¿âøèí, ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òºðºë o Îðîëöîã÷ òàëóóä äý þðü íºõöºëèéã áóþó ¿íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü òîãòîîìæîîð òîäîðõîéëñîí òîãëîîìûí ä¿ðýìòýé áàéõûã ñîíèðõäîã óó? o Îðîëöîã÷ òàëóóä äý ôàêòî íºõöºë áóþó ºäºð òóòìûí àìüäðàëä çàñàãëàë õýðõýí õýðýãæèæ áàéãààã ñîíèðõäîã óó? o Ýñâýë äý þðü áîëîí äý ôàêòî íºõöºëèéí àëü àëü íü ÷óõàë ãýæ ¿çäýã ¿¿? o Çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã ìàêðî (óëñ òºðèéí èíñòèòóöè) áîëîí ìèêðî (èðãýäèéí) ò¿âøèíä ¿íýëýõ ¿¿? o Îáüåêòèâ, ýñâýë òºñººëºëä ñóóðèëñàí ¿ç¿¿ëýëòèéã ñîíãîõ óó? o Øêàë, èíäåêñ, ýñâýë ººð õýìæ¿¿ð àøèãëàõ óó? ¯éë ÿâöûí íýãäìýë øèíæ Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã á¿õýëä íü àëèâàà øèéäâýð áóñàä àëõìóóääààíºëººëäºã íýãäìýë ¿éë ÿâö ãýæ îéëãîõ íü ÷óõàë. Òºñëèéã ¿ð ä¿íòýé,÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä á¿ð ýõíèé øàòàíä ë ñàéòàðòºëºâëºõ ¸ñòîé. ¯íýëãýýíèé çîðèëãûã òîäîðõîéëñíû äàðàà ñàíõ¿¿ãèéíáîëîí õ¿íèé íººö, ¿íýëãýý ÿâóóëæ, ¿ð ä¿íã òàéëàãíàõ õóãàöààã òîãòîîíî. ¯íýëãýýíèé òºðºë õýëáýðèéã ñîíãîõûí ºìíº ¿íäñýí íýð òîìú¸îãòîãòîæ, àëü ò¿âøèíä ¿íýëãýý õèéõ òàëààð ÿðèëöàõ õýðýãòýé. Çàñàãëàëûãõýìæèõ, ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîîòîé ¿íäñýí íýð òîìú¸î, áóñàäàñóóäëûí òóõàé Äîëäóãààð á¿ëýãò äýëãýðýíã¿é ºã¿¿ëýõ áîëíî. ¯íýëãýýíèé õóãàöàà, õàìðàõ õ¿ðýý ¯íýëãýýíèé õóãàöàà íü õýëýëöýõ ¸ñòîé ÷óõàë àñóóäëûí íýã þì.¯íýëãýýíèé çîðèëãî íü õóãàöààãàà òîäîðõîéëäîã. Òóõàéëáàë, óëñ îðíûàðä÷èëëûí òàëààðõ îëîí íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýã äýì ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîòîéáîë ¿íýëãýýã ñîíãóóëèéí õóàíëèòàé óÿëäóóëàõ íü òîõèðîìæòîé áàéæáîëîõ þì.¯íäñýí õóóëèéí øèíý÷ëýë çýðýã òîäîðõîé çîðèëãî òàâüñàí ¿åä¿íýëãýýã îëîí íèéòòýé çºâëºëäºõººð íýãýíò áîëîâñðóóëñàí õóâààðüòàéóÿëäóóëàõ íü ç¿éòýé.Õýðýâ õýðýãæèæ áóé õºòºëáºðèéã ¿íýëýõ ãýæ áàéãààáîë ¿íýëãýý õèéõýýð àëáàí ¸ñîîð àíõ òîãòîîñîí õóãàöààòàé òààðóóëàõõýðýãòýé. ªðãºí õ¿ðýýòýé, òîãòìîë õèéãäýõ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýãòîäîðõîé õóãàöààíä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëòèéã àæèãëàõ, ¿íäýñíèé õºãæëèéíòºëºâëºãººòýé õîñëóóëàõ íü íýí òîõèðîìæòîé.Èéì ¿íýëãýý íü ¿íäýñíèéõýìæýýíä òîãòìîë õèéäýã ¿íýëãýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéæ áîëîõ þì. Äý þðü þó, äý ôàêòî þó? Çàñàãëàëûí ÿìàð òºëºâ áàéäëûã ¿íýëýõ ãýæ áóéãàà ýõëýýä øèéäýõ íü 30
  31. 31. ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ÷óõàë. Ñîíèðõîã÷ òàëóóä ãîë òºëºâ çàñàãëàëûí äå þðü, äå ôàêòî áàéäëûíàëü àëèíûã ¿íýëýõèéã èë¿¿ä ¿çäýã. Ó÷èð íü çàðèì óëñàä ¿íäñýí õóóëü,áóñàä õóóëü òîãòîîìæ íü öààñàí äýýð (äå þðü) áàéäàã áîëîâ÷ ïðàêòèêäýýð (äå ôàêòî) õýðýãæäýãã¿é.• Äå ôàêòî íü àìüäðàë äýýð áàéäàë ÿìàð áàéãààã èëòãýíý. ¯¿íèéã îáüåêòèâ, ýñâýë òºñººëºëä ñóóðèëñàí ìýäýýëëýýð õýìæèíý. Òºñººëºëä ñóóðèëñàí ºãºãäëèéí æèøýý: òóõàéí îðîíä ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, ¿ã õýëýõ ýðõ ÷ºëºº ÿìàð õýìæýýíä õýðýãæäýãèéã èðãýäýýñ àñóóõ.• Äå þðü íü ¿íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü òîãòîîìæ, áàðèìò áè÷ãèéí àëáàí ¸ñíû çààëò, ä¿ðýì, æóðàìä õîëáîãäîõ áºãººä èõýâ÷ëýí îáüåêòèâ ¿ç¿¿ëýëòýä õàìààðíà. Æèøýý: ¿ã õýëýõ ýðõ ÷ºëººã áàòàëãààæóóëñàí ¿íäñýí õóóëèéí áîëîí áóñàä õóóëèéí çààëò. ÄÝ ÔÀÊÒÎ ÁÀ ÄÝ ÞÐÜ ¿Ç¿¿ËÝËÒÈÉà ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ Ç¿É ¯ç¿¿ëýëòèéã õàíãàõ ¯ç¿¿ëýëòèéí Ìýäýýëëèéí Ìýäýýëëèéí ýõ ìýäýýëëèéí æèøýý òºðºë òºðºë ñóðâàëæ Õóóëü òîãòîîìæ, Îáüåêòèâ Áàðèìò Àðõèâèéí áîäëîãî áàéãàà ýñýõ áè÷ãèéí, ÄÅ ÞÐÜ ÷àíàðûí Õóóëü òîãòîîìæ, Ñóáüåêòèâ ×àíàðûí áà Ýêñïåðò¿¿ä áîäëîãûí ÷àíàð áóþó áóþó òîîí øóäàðãà, ¿ð àøèãòàé, òºñººëºëä èë òîä, õàðèóöëàãàòàé ñóóðèëñàí áàéäàë Õóóëü òîãòîîìæ, Îáüåêòèâ áóþó Òîîí Áàðèìò áè÷èã, áîäëîãûí áîäèò ¿éë ÿâäàë çàõèðãààíû ÄÅ ÔÀÊÒÎ (øóäàðãà, ¿ð àøèãòàé, ñóóðèëñàí ìýäýýëýë, èë òîä, õàðèóöëàãàòàé ñóäàëãààíóóä áàéäàë) õýðýãæèëò Õóóëü òîãòîîìæ, Ñóáüåêòèâ Òîîí áà Ñóäàëãàà, áîäëîãî áîäèò áóþó ÷àíàðûí ñàíàë àñóóëãà áàéäàëä õýðõýí òºñººëºëä (øóäàðãà, ¿ð àøèãòàé, ñóóðèëñàí èë òîä, õàðèóöëàãàòàé) õýðýãæèæ áóé òàëààðõ ñàíàà áîäîë, òºñººëºë ¯íýëãýýã àëü ò¿âøèíä õèéõ âý? Çàñàãëàëûã ¿íýí çºâººð ¿íýëýõèéí òóëä ìàêðî áîëîí ìèêðî ò¿âøèíèéõîîðîíäîõ ÿëãààã íàðèéâ÷ëàí àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Ìàêðî ò¿âøèíä óëñòºðèéí èíñòèòóöèóäûí òºëºâ áàéäëûã, õàðèí ìèêðî ò¿âøèíä æèðèéíèðãýäèéí èòãýë ¿íýìøèë, ñàíàà áîäîë, õàíäëàãà, òóðøëàãûã, ÿëàíãóÿàóëñ òºðèéí èíñòèòóöèóäûí ëåãèòèìò ÷àíàðòàé õîëáîãäóóëàí ñóäàëäàã.Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ò¿âøèíã ºíäºð õýìæýýíä áàéëãàõûí òóëä ýäãýýð 31

×