Glossary of concepts and terms in governance

1,038 views

Published on

Ардчилсан засаглалын үзэл баримтлал, нэр томьёоны англи-монгол тайлбар толь бичиг, Ц Даваадулам, УБ, 2010

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,038
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
38
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Glossary of concepts and terms in governance

  1. 1. ЗАСАГЛАЛЫН ҮЗЭЛБАРИМТЛАЛ, НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ БИЧИГ GLOSSARY OF CONCEPTS AND TERMS IN GOVERNANCE Ц. Даваадулам 2010 îí
  2. 2. DDC351’014Ä-121 ЗАСАГЛАЛЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ, НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ БИЧИГ GLOSSARY OF CONCEPTS AND TERMS IN GOVERNANCEISBN-978-99929-1-848-9
  3. 3. ÍÎÌÎÍÄ ªÐÃªÕ ÌßËÀÀËÃÀÌîíãîë÷óóä íîì ýðäìèéã ýðõýìèéí äýýä ø¿òýýí áîëãîí äýýäýëæ èðñýí ýðòíèéñàéõàí óëàìæëàëòàé áèëýý. Á¿òýýë÷, áÿñàëãàã÷ ñýòãýëãýý, îþóí óõààíûõààýð÷ õ¿÷èéã õóðààí øèíãýýæ ñóäàð øàøòèð á¿òýýñýí óõààíò ìýðãýäýý óðìààðòýòãýæ, á¿òýýë òóóðâèëûã íü ò¿ìýí îëîíäîî ò¿ãýýí õ¿ðãýõèéã õîòëîîðîîõè÷ýýäýã ìîíãîë÷óóäûí áàñ íýãýí ýðõýì ¸ñîí áèé. Ýðõýìýýñ ýðõýì ýíýõ¿¿¸ñûã áèëýãäýí ͯÁÕÕ-èéí Ìîíãîë äàõü Ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçðûíàæèëòàí, õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàìûí á¿òýýñýí “Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë,íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëü áè÷èã” õýìýýõ ÷óõàã íýãýí íîìûã ýðõýì àâõàé íàðòºðãºí òîëèëóóëàõ çàâøààíûã àøèãëàí ò¿¿íèé çîõèîã÷èä ýõ óðìûí ìÿëààëãàºðãºæ áàéíà.Õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàìûí ýìõýòãýñýí ýíýõ¿¿ á¿òýýëä òºðèéí óäèðäëàãà,çàñàãëàëûí ñóäàëãààíû ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îëîëòîä òóëãóóðëàí îíîëûí ¿çýëáàðèìòëàëóóäûã èëýðõèéëäýã ¿íäñýí îéëãîëò, íýð òîìü¸îíóóäûã ìýäýýëëèéíºðãºí ýõ ñóðâàëæààñ ò¿¿âýðëýí ñîíãîæ, øèíæëýõ óõààíû òàéëáàð õèéñíèéçýðýãöýý ¿ã, óòãûí îíîîëòûã ýõ õýëíýý áóóëãàõ, àíãëè õýëíýý òàéëáàðëàõ íàðèéí÷èìõë¿¿ð ñóäàëãààíû àæëûã ÷àäâàðëàã õèéñýí íü ¿íýõýýð îëçóóðõóóøòàé þì.Ýíý íü óã á¿òýýëèéí îíîë, òàíèí ìýäýõ¿éí à÷ õîëáîãäëûã èëýðõèéëæ áàéãààáîë òàéëáàð ñýëòèéã ýíãèéí îéëãîìæòîé íàéðóóëàí òóóðâèñàí íü ò¿¿íèéõýðýãëýýíèé ¿íý öýíèéã äýýøë¿¿ëæ áàéíà.Îëîí îðíû ìýðãýäèéí õàìòûí îþóíààð ø¿¿ãäýí á¿òñýí îíîë-òàéëáàð, ¿çýëáàðèìòëàë, äýëõèéí íèéòèéí õºãæëèéí õàíäëàãà, íèéãýì-ýäèéí çàñàã,òºðèéí çàõèðãààíû óäèðäëàãà, çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàëóóäòàé õîëáîîá¿õèé îíîë, ïðàêòèêèéí îëîí àñóóäàë, øèíý ñàíàà, øèëäýã òóðøëàãóóäûãîéëãîõ ãîë ò¿ëõ¿¿ð áîëîõ îéëãîëò, òàéëáàðóóä ýíý á¿òýýëä îðñîí áàéíà. Ýíýá¿òýýë íü íýã òàëààñ, çàñàãëàëûí îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëûí òàëààðõè íàðèéí÷èìõë¿¿ð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, íºãºº òàëààñ îéëãîëò, íýð òîìü¸îíûõÿëáàðøóóëñàí òàéëáàð, àíãëè, ìîíãîë õýëíèé ¿ã õýëëýãèéí óòãà îíîîñîíòàéëáàð òîëü áè÷ãèéí õîñîëìîë øèíæèéã àãóóëñàí ºâºðìºö õýëáýðèéíñîíèðõîëòîé á¿òýýë áîëñíûã îíöëîí òýìäýãëýæ áàéíà.Ýä¿ãýý áóñàä îðíû ñàéí òóðøëàãààñ óõààëàã ñóðàëöàõ, ººðèéíõýý ºâºðìºöòóðøëàãà, ñîðèëò áýðõøýýë, ¿íýëãýý ä¿ãíýëòèéã áóñäàä õ¿ðãýæ, õàìòààðààñýòãýæ õºãæèõ íü äàÿàðøñàí åðòºíöèéí æàì ¸ñ áîëæýý. Íýã îðíû õ¿ñýë çîðèãîîñõàìààðàõ ç¿éë áàãà áîëñîí ýíýõ¿¿ íýãäìýë äýëõèé åðòºíöºä ìîíãîë÷óóä áèäàìüäàð÷, õºãæèæ áàéãàà áîëîõîîð “Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë, íýð òîìü¸îíûòàéëáàð òîëü áè÷èã” á¿òýýë ýðäýìòýí ìýðãýä, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä,òºðèéí çàõèðãààíû àæèëòíóóä, áàãø, îþóòíóóä ìîíãîëûí íèéò óíøèã÷äàäøèíý ìýäëýã àâ÷, îþóíû ÷àäàâõèà áàÿæóóëàõàä áàãàã¿é íýìýð áîëíî õýìýýííàéäàæ áàéíà. 3
  4. 4. Ýíýõ¿¿ òýðã¿¿í òóðøëàãà, ¿íäñýí ñýäâ¿¿ä áîëîîä çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë,íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëèéã àíãëè, ìîíãîë õýëýýð á¿òýýõ àìàðã¿é àæëûãçîðèãëîí á¿òýýñýí õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàìä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ,öààøäûíõ íü ýðäýì ñóäëàë, á¿òýýë òóóðâèëûí àæèëä ºíäºð àìæèëò õ¿ñ÷ áàéíà.Ýíý ÷óõàë á¿òýýëèéã õÿíàí òîõèîëäóóëàõ, õýëýëö¿¿ëýõ, õýâë¿¿ëýõ, àæëûãçîõèîí áàéãóóëñàí “ÌÕÇ 9 Õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýääýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ” òºñëèéí ¯íäýñíèé çºâëºõ Õ.Õóëàí, òºñëèéí ¿íäýñíèéìåíåæåð Ö.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí захиргаа, санхүүгийн àæèëòàí Î.Õàòàíáîëäíàðòàà òàëàðõàë èëýðõèéëæ, ñàéí ñàéõíû åðººë äýâø¿¿ëüå.Ýíýõ¿¿ íîìûã á¿òýýõýä óëñ òºð, íèéãýì-ýäèéí çàñàã, òºðèéí óäèðäëàãà,çàñàãëàëûí ºðãºí ìýäëýãòýé, áàÿëàã òóðøëàãàòàé õ¿ì¿¿ñ çºâëºí òóñàëæ,íîìûí ýõèéã öàã çàâ ãàðãàí õýëýëöýæ ¿íýòýé ñàíàë ºã÷, àëäàà ìàäàãèéã íüàðèóòãàí ø¿¿æ õàìòûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàñàí áèëýý. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñò áîëîíýíý á¿òýýëèéã õýâëýí íèéòëýõ áîëîëöîî îëãîñîí ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð,Ìîíãîë óëñûí ØÓÀ-èéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõ ç¿éí õ¿ðýýëýíä õýðýãæèæáóé “ÌÕÇ-9 õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ”òºñëèéí áàãèéí õàìò îëîíä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Îíîë-ïðàêòèêèéí îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé ýíýõ¿¿ ÷óõàë á¿òýýëèéí¿çýë ñàíàà, ä¿ãíýëò, çºâëºìæ, îëîí óëñûí øèëäýã òóðøëàãà, ñóðãàìæèéã ýõîðíûõîî õºðñ ñóóðèíä á¿òýýë÷ýýð àìèëóóëàí õýðýãëýæ Ìîíãîëûí òºð ¸ñ,óëàìæëàëò ñî¸ë, íèéãýì àõóéí áîëîí àðä ò¿ìíèéõýý ºâºðìºö ñî¸ë çàíøèë,áîëîâñðîë ìýäëýãèéã àðâèæóóëàí õºãæ¿¿ëýõ åðººëèéã ýðõýì óíøèã÷èääààºðãºí äýâø¿¿ëüå. Íîìûí öàãààí áóÿí àðâèæèí äýëãýðýõ áîëòóãàé! Ìîíãîë óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõ ç¿éí õ¿ðýýëýíãèéí äýä çàõèðàë, “ÌÕÇ 9 õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øàò-II” Òºñëèéí ¯íäýñíèé çàõèðàë, Àêàäåìè÷, Äîêòîð (Sc.D), Ïðîôåññîð Ã.×óëóóíáààòàð4
  5. 5. ÓÄÈÐÒÃÀËÒºðèéí óäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààíû ¿çýë áàðèìòëàë ãóðâàí ¿íäñýí ¿å øàòûãòóóëàí ººð÷ëºãäºæ èðýâ. Íýã äýõ ¿å øàò áóþó òºðèéí çàõèðãààíû îð÷èí¿åèéí îíîë, ïðàêòèê 19-ð çóóíû ñ¿¿ëýýñ òºëºâøèí òîãòîæ, ò¿¿íèéã áàðóóíûèõýíõ îðîí 1980-ààä îíû ýõ õ¿ðòýë îíöûí ººð÷ëºëòã¿éãýýð ìºðäºæ èðæýý.Òºðèéí çàõèðãààíû óëàìæëàëò çàãâàðûã: óëñ òºðèéí óäèðäëàãûí àëáàí¸ñíû õÿíàëò äîîð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã, áþðîêðàò òîãòîëöîîíû õàòóó øàòäàìæëàãàä òóëãóóðëàñàí, áàéíãûí, òºâèéã ñàõèã÷, ìýðãýæëèéí àæèëòíóóäààñá¿ðäñýí, íèéòèéí àøèã ñîíèðõîë, çàñãèéí ýðõýíä áàéãàà óëñ òºðèéí àëü ÷íàìä òýãø ¿éë÷èëäýã, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõààñàà èë¿¿ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãá¿õèé çàõèðãàà õýìýýí òîäîðõîéëæýý. Òºðèéí çàõèðãààíû óëàìæëàëò çàãâàðóëñûí ñàëáàðûí óäèðäëàãûí õàìãèéí óðò óäààí îðøèí òîãòíîñîí, õàìãèéíàìæèëòòàé õýðýãæñýí çàãâàð õýäèé ÷ ýä¿ãýý õàëààãàà ºã÷ áàéãàà áèëýý. Ýíýçàãâàð á¿ðìºñºí óñòàæ ¿ã¿é áîëîîã¿é áºãººä ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã îäîîõýð õýðýãëýãäýæ áàéãàà ÷ îíîë, ïðàêòèê íü åðºíõèé人 õóó÷èð÷, íèéãìèéíàñàð õóðäàöòàé ººð÷ëºëòèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä íèéöýõã¿éä òîîöîãäîõáîëñîí áàéíà. ßëàíãóÿà 1970-ààä îíû ¿åýñ óëàìæëàëò òºðèéí çàõèðãààãõýòýðõèé ä¿ðýì æóðàìä áàðèãäñàí, óäààí, ýõ ¿¿ñâýðèéã ¿ðýëãýíýýð çàðöóóëäàã,¿ð ä¿íãýýñ èë¿¿ ¿éë ÿâö, ä¿ðýì æóðàìä àíõààðäàã õýìýýí èõýýõýí ø¿¿ìæëýõáîëñîí áàéíà.Õî¸ð äàõü ¿å øàò áóþó 1980-ààä îíîîñ Èõ Áðèòàíè, Øèíý Çåëàíä, Àâñòðàëè,ÀÍÓ, Êàíàä çýðýã îðíóóäàä ýõýëñýí øèíýòãýë áóþó òºðèé í àëáûã èë¿¿óÿí õàòàí, ¿ð àøèãòàé áîëãîõ, òºðèéí àëáàíä ºðñºë人í, ã¿éöýòãýëèéíìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ, àëáàí õààã÷äûí àæëûí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, ò¿¿íäòîõèðñîí óðàìøóóëàë îëãîõ, óäèðäëàãûí òºâëºðñºí õÿíàëòûã àãåíòëàãóóäàäøèëæ¿¿ëýõ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷èã ¿¿ðãèéã ãýðýýãýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ çýðýãïðàêòèêèéã îëîí óëñ îðîí íýâòð¿¿ëýýä áàéíà. Õóâèéí õýâøëèéí ìåíåæìåíòèéíçàð÷ìóóäûã íýâòð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí øèíýòãýëèéí çàãâàðûã “Óëñûí ñàëáàðûíøèíý ìåíåæìåíò” (New Public Management) õýìýýí íèéòýýð íýðëýõ áîëñîíáºãººä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéí ýíý ¿å øàòàíä òºðèéí çàõèðãààíû óëàìæëàëòçàãâàðààñ “óëñûí ñàëáàðûí ìåíåæìåíò”-ä øèëæèõ ïàðàäèãìûí øèëæèëòáîëñîí õýìýýí ñóäëàà÷èä ¿çýæ áàéíà.Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí ãóðàâ äàõü ¿å øàò áóþó 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷,1990-ýýä îíû ýõýýñ íýâòýð÷ ýõýëñýí áàéíà. Óëñûí ñàëáàðûí óäèðäëàãà íü çºâõºíòºðèéí çàõèðãààíû àëáàäûã ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ, ºðòºã çàðäëûã áóóðóóëàõòóõàé áóñ, õàðèí èðãýíèé íèéãýì, õóâèéí õýâøèëòýé ò¿íøëýëèéí õàðèëöààãõºõè¿ëýí äýìæèõ, òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, íèéãìèéíõàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ, øèéäâýð ãàðãàõ, òºðèéí àëáàíû àæëûí ¿ð ä¿íã¿íýëæ ä¿ãíýõýä èðãýäèéã îðîëöóóëàõ çýðýã èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíèé àñóóäëûãõàìðàõ áîëæ áàéíà. Óðüä ºìíº àâëèãà, õýýë õàõóóëü îëîí óëñûí ò¿âøèíä 5
  6. 6. “õîðèîòîé ñýäýâ” áàéñàí áîë 1990-ýýä îíû ñ¿¿ëýýñ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä,¿íäýñíèé çàñãèéí ãàçðóóä àâëèãàòàé íýýëòòýé, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé òýìöýõøèéäýìãèé àëõìóóäûã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé äîòîð ÝÇÕÀÕÁ-ûí “Îëîí óëñûíáèçíåñèéí àðèëæààíä îðîëöîã÷èä ãàäààäûí òºðèéí àëáàí õààã÷äàä àâëèãàºãºõèéí ýñðýã êîíâåíöè” (1997), ͯÁ-ûí Àâëèãûí ýñðýã êîíâåíöè (2003)çýðýã ÷óõàë ÷óõàë áàðèìò áè÷èã áàòëàãäàí ãàðàâ. Òºðèéí àëáàíû ¸ñ ç¿éãáýõæ¿¿ëýõ íü àâëèãàòàé òýìöýõ õàìãèéí ¿ð íºëººòýé àðãà çàì õýìýýí ¿çýæîëîí îðîí ýíý ÷èãëýëèéí øèíýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Òºð çàñãèéí¿¿ðãèéã õàìãèéí áàãà áàéëãàõ ãýñýí íåî-ëèáåðàë õàíäëàãûí íºëºº 1980-90-ýýä îíä õ¿÷òýé áàéñàí áîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îëîí óëñ îðîíä ÿâóóëñàíñàíàë àñóóëãûí ä¿í èðãýä òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûã àðä÷èëñàí, øóäàðãà¿éë àæèëëàãààòàé, òºðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã ¿ð àøèãòàé çàðöóóëäàã, ¿éë÷èëãýýã¿ð íºëººòýé õ¿ðãýäýã áàéõûí çýðýãöýý äàÿàðøèë, óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòçýðýã äýëõèé íèéòèéí íºëººëëèéí õ¿÷èéã ñºðºí çîãñîõ ÷àäâàðòàé, õ¿÷èðõýãáàéëãàõûã ýðìýëçýõ áîëñíûã õàðóóëæ áàéíà. Óëñ òºðèéí ýð¿¿ë òîãòîëöîî,àðä÷èëëûí áàéãóóëëóóä, ýðõ ç¿éò ¸ñûã áýõæ¿¿ëýõ íü õºãæëèéí óðüä÷èëñàíçàéëøã¿é øààðäëàãà, õºãæëèéí ¿ð øèìèéã èðãýä òýãø õ¿ðòýõ ÷óõàë íºõöºëãýäãèéã óëàì èõýýð õ¿ëýýí çºâøººðºõ áîëîâ.Èéíõ¿¿ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ºðíºñºí òºðèéí çàõèðãààíû øèíýòãýëèéí îëîíäàâàëãàà Ìîíãîë óëñûã òîéðîîã¿é, äàéðàí ãàðñíûã çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàã,àðä÷èëñàí íèéãìèéã áàéãóóëàõ øèëæèëòèéí ò¿¿õ ãýð÷èëæ áàéíà. Ìàíàéóëñ øèëæèëòèéí ýõýí áîëîí äóíä ¿åä, ãîë òºëºâ îëîí óëñûí ò¿íøëýã÷äýýñºãñºí çºâëºìæ, çºâëºãººíèé äàãóó òºðèéí çàõèðãàà, çàñàãëàëûí øèíýòãýëèéíîëîí öýñèéã òóðøèí õýðýãæ¿¿ëñýí áèëýý. ×óõàìõ¿¿ ýäãýýð ¿éë ÿâöûã îéëãîõ,íÿãòëàí ä¿ãíýõ, ººðèéí îðíû òóðøëàãûã îëîí óëñûí ò¿âøèíä áèé áîëñîíîíîë, ïðàêòèê, ñóðãàìæòàé õàðüöóóëàõ, öààøäûí áîäëîãîî òîäîðõîéëîõ,ýíý ÷èãëýëýýð ãàðñàí îëîí àðâàí çîõèîë, á¿òýýëòýé òàíèëöàõàä õºòº÷ áîëãîõçîðèëãîîð õèéñýí “Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë, íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëüáè÷èã” õýìýýõ ñóäàëãààíû á¿òýýëýý óíøèã÷ òà á¿õýíä àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí20 æèëèéí îéí áîñãîí äýýð òîëèëóóëæ áàéãààäàà áàÿðòàé áàéíà. ÌàõàòìàÃàíäè: “äàñàí çîõèöîõ ãýäýã áîë äàãàí äóóðèàõûí íýð áèø, õàðèí àëèâààãýñýðã¿¿öýõ, îéëãîæ ººðèéí áîëãîõ ÷àäâàð þì” õýìýýñýí áàéäàã.Òóñ òîëüä 200 ãàðóé íýð òîìü¸î, òýäãýýðèéí àíãëè, ìîíãîë òàéëáàðûí õàìòáàãòñàí áºãººä ýäãýýðèéã ñîíãîõäîî çºâõºí òºðèéí çàõèðãàà, çàñàãëàëûíñóäàëãààíû ñóáüåêòýýð õÿçãààðëàõ çàð÷èì áàðèìòëàõûã õè÷ýýñíýýñ ãàäíàíýð òîìü¸îíóóäûí óòãà, àãóóëãà öàã õóãàöààíû äàãóó õýðõýí õóâüñàíººð÷ëºãäñºíèéã õàðóóëàõûã çîðèâ. Óëñ òºð, ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñãèéí çàðèìíýð òîìü¸î, àíãëè õýëíèé ñàëàà óòãóóäûã çºâõºí òºðèéí óäèðäëàãàòàéõîëáîãäîõ óòãààð íü ñîíãîí àâ÷ òàéëáàð õèéñíèéã òýìäýãëýå. Òóõàéí ñýäýâòýéäýëãýðýíã¿é òàíèëöàõ ñîíèðõîëòîé óíøèã÷äàä çîðèóëàí àâñàí èøëýë, ýõ¿¿ñâýðèéã áîëîìæòîé á¿õ ãàçàð òýìäýãëýæ, àøèãëàñàí õýâëýëèéí æàãñààëòàä6
  7. 7. íýðñ, õàÿãèéã òîäîðõîé ¿ç¿¿ëñýí áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí îëîí óëñûí ò¿âøèíä ¿çýëáàðèìòëàëûí õóâüä æèãäðýýã¿é, íýãäñýí òîäîðõîéëîëò õàðààõàí áèé áîëîîã¿é,îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä ººð ººðèéí òàâüæ áóé çîðèëãî, õýðýãæ¿¿ëæ áóéõºòºëáºðò íèéö¿¿ëýí òàéëáàðëàæ òîäîðõîéëîõûí çýðýãöýý çºâõºí ìîíãîë õýëòºäèéã¿é, áóñàä îëîí õýëýíä îíîæ îð÷óóëàõàä õ¿íäðýëòýé áàéäàã çàñàãëàë (gov-ernance), àâëèãà (corruption), ýðõ ç¿éò ¸ñ (the rule of law), õàðèóöàí òàéëàãíàõ(accountability) çýðýã íýð òîìü¸îã îéëãîõîä äºõºìòýé áîëãîõ çîðèëãîîð îëîíýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàí òàéëáàðëàâ. Ýäãýýð îëîí òîäîðõîéëîëòûí àëü íüçºâ, áóðóó ãýõýýñýý èë¿¿ àëèéã íü ¿íäýñíèé îíöëîãò òîõèðóóëàí øèíæèëãýýñóäàëãàà, áîäëîãîä àøèãëàõàä òóñòàé âý ãýäýã òàëààñ õàðàõ íü ç¿éòýé áîëîâóó.Ýíý íîìûã á¿òýýõýä ¿íýòýé ñàíàë, çºâëºãºº ºãñºí á¿õ õ¿ì¿¿ñ, ò¿¿íèé äîòîðàíãëè õýëíèé óòãûã çºâ òàéëàõàä õàðàìã¿é öàã çàðæ çºâëºñºí “ÌÕÇ-9 õ¿íèéýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ òºñºë-II”-èéí ¿íäýñíèé çºâëºõ Õ.Õóëàí,ìîíãîë ýõèéã õÿíàæ ¿ãèéí íàéðóóëãà, îíîîëòûã ñàéæðóóëàõàä òóñàëñàí ààâÁ.Öýãìýä, õÿíàí òîõèîëäóóëàõ, õýâëýëèéí ýõ, äèçàéíûã áýëòãýõ òåõíèêèéííºð èõ àæëûã ÷èí ñýòãýëýýñýý, ìýðãýæëèéí ºíäºð ò¿âøèíä ã¿éöýòãýñýíòºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéí àæèëòàí Î.Õàòàíáîëä íàðòàà òóñãàéëàíòàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. ͯÁÕÕ-èéí Íüþ Éîðê äàõü òºâèéí çàñàãëàëûíèíñòèòóöèéí àõëàõ çºâëºõ, íî¸í Ïàòðèê Êþëýðñ (Patrick Keuleers) òîëü áè÷èãáîëîâñðóóëàõ ñàíààã äýìæèæ, ìýðãýæëèéí ¿íýòýé çºâëºãºº ºãñíèé äýýðººðèéí áîëîâñðóóëñàí ìåíåæìåíòèéí íýð òîìü¸îíû àíãëè-ëàîñ òàéëáàðòîëèéã á¿ðýí ýõýýð èð¿¿ëñýí íü èõýýõýí öàã, õºäºëìºð õýìíýõ áîëîëöîîîëãîñíûã ìºí òàëàðõàí òýìäýãëýå.Òóñ òîëü áè÷èã òºãñ, á¿ðýí ä¿¿ðýí á¿òýýë áèø áºãººä õàðèí îëîí óëñàä íèéòëýãõýðýãëýæ áóé íýð òîìü¸î, ¿çýë áàðèìòëàëóóäûí òàëààð çºâ îéëãîëòòîé áîëñíû¿íäñýí äýýð ýõ õýëýíäýý íýð òîìü¸îã æèãäëýõ, àìüäðàë ïðàêòèêò çºâ àøèãëàõýõëýëèéã òàâüæ, ýíý ñýäâýýð óõààí áîäëîî óðàëäóóëàõ, ìàðãààí, õýëýëö¿¿ëýãºðí¿¿ëýõýä áàãà ÷ áîëîâ õóâü íýìýð îðóóëíà õýìýýí íàéäàæ áàéíà.Ö. ÄàâààäóëàìͯÁÕÕ-èéí Ìîíãîë äàõü Ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð,Çàñàãëàëûí àñóóäàë õàðèóöñàí ìåíåæåðÒºðèéí çàõèðãàà, ýäèéí çàñãèéí ìåíåæìåíòèéí ìàãèñòðÀâñòðàëèéí ¿íäýñíèé èõ ñóðãóóëü,Èõ Áðèòàíèé Áèðìèíãõàìûí èõ ñóðãóóëü 7
  8. 8. AThe performance of or failure to Төрийн албан тушаалтан албанAbuse of functions Албан үүргээ урвуулан ашиглахperform an act, in violation of laws, үүргээ гүйцэтгэх явцдаа өөртөө,by a public official in the discharge эсхүл өөр хүн, аж ахуйн нэгжидof his or her functions, for the хууль бус давуу тал олж авахpurpose of obtaining an undue зорилгоор хууль зөрчиж хийсэнadvantage for himself or herself үйлдэл, эс үйлдэл. (Авлигын эсрэгor for another person or entity. НҮБ-ын конвенци: 2004)(UNCAC: 2004)Access to information is about Мэдээлэл эрж хайх, олж авах эрхAccess to information Мэдээллийн хүртээмжpromoting and protecting rights хэрхэн хамгаалагдсан, хүмүүст үзэлto information and channels бодлоо илэрхийлэх, ардчиллынof communication that enable үйл явц, ажиллагааны тэргүүлэхpeople to voice views, participate чиглэлийг тогтооход оролцохin democratic processes, and set харилцааны сувгууд бий эсэхээрpriorities for action. Freedom мэдээллийн хүртээмжийгof expression and the right to тодорхойлдог. Үзэл бодлооinformation are different but илэрхийлэх эрх чөлөө болонrelated concepts. Freedom of мэдээллийн эрх хоорондооexpression, and the free flow of уялдаатай боловч өөр өөр үзэлinformation and ideas, includes the баримтлал юм. Үзэл бодлооright to information, while the right илэрхийлэх эрх чөлөө болонto official information is a more мэдээллийн чөлөөт урсгалдnarrowly defined concept requiring мэдээллийн эрх багтдаг бол албанspecific legislation. (UNDP, 2009) ёсны мэдээлэл олж авах эрх нь явцуу утгаар мэдээллийн эрх чөлөөний тухай тусгай хуультай байхыг шаардсан үзэл баримтлал юм. (НҮБХХ, 2009)Accountability is a concept in ethics Хариуцан тайлагнах нь хэд хэдэнAccountability Хариуцан тайлагнахwith several meanings. It is often used утгыг илтгэдэг ёс зүйн үзэлsynonymously with such concepts баримтлал бөгөөд хариуцлага,as responsibility, answerability, хариулах, дагаж мөрдөх, гэмenforcement, blameworthiness, зэмээ хүлээх, үүрэг хүлээх болонliability and other terms associated тайлагнахтай холбоотой бусад нэрwith the expectation of account-giving. томьёотой ойролцоо утгатай.The term ‘accountability’ has no exact Олон хэлэнд энэ нэр томьёо оносонtranslation in many орчуулгагүй байдаг тул түүнийг8
  9. 9. languages, therefore it is helpful эхнээс нь задалж ойлгох нь тустай.to unbundle it at the outset.Effective accountability has two 1) хариуцлага; 2) үр дагавар гэсэн Хариуцан тайлагнах ажиллагаа:components: (i) answerability хоёр үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэйand (ii) consequences. First, байдаг. Нэгдүгээрт, “хариуцлага”answerability (the original meaning гэдэг нь төрийн албан хаагчидof the word ‘responsibility’) is the эрх мэдлийг яаж хэрэгжүүлсэн,requirement for public officials to хөрөнгө мөнгийг хэрхэнrespond periodically to questions зарцуулсан, түүгээр ямар үр дүндconcerning how they used their хүрсэн зэрэг асуултад тогтмолauthority, where the resources хариулж байх; хоёрдугаарт, “үрwent, and what was achieved дагавар” урьдаас тодорхой, утгаwith them. Second, there is a need учиртай (энэ нь заавал шийтгэлfor predictable and meaningful хүлээлгэх, хөрөнгө мөнгө, хувьconsequences (not necessarily хүнтэй холбоотой байх гэсэн үгpunitive; not necessarily monetary; биш) байх шаардлагын тухай юм.not necessarily individual). Third, Гуравдугаарт, засгийн газрынbecause government must account байгууллага эрх мэдэл, хөрөнгөboth for the use of authority and of мөнгийг хэрхэн ашигласан, улмаарpublic resources and for the results, хүрсэн үр дүнгийн талаар нийтэдinternal administrative accountability тайлагнах шаардлагатай байдагmust be complemented by external учраас захиргааны хариуцанaccountability through feedback тайлагнах дотоод тогтолцоо ньfrom service users and the citizenry. үйлчилгээг хэрэглэгчид, иргэдийн(Schiavo & Sundaram, 2000) санал хүсэлтийг тусгасан хариуцан тайлагнах гадаад тогтолцоотой хамтран үйлчилснээр бүрэн хэрэгжинэ. (Шиаво & Сундарам, 2000)The system of accountability has Хариуцан тайлагнах тогтолцооfour main pillars: дөрвөн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй байдаг. Үүнд: is the obligation of anyone - Эх үүсвэрийг захиран Financial accountability Санхүүгийн хариуцлага handling resources, public зарцуулах эрх бүхий этгээд, office or any other position засгийн газрын байгууллага, of trust, to report on the эсвэл нийтийн итгэлийн intended and actual use of the албан тушаалтан тухайн resources or of the designated байгууллагын эх үүсвэрийг office. зарцуулах төлөвлөгөө, түү– ний хэрэгжилтийн талаар тайлагнах үүрэг. 9
  10. 10. accountability implies - Төрийн албаны стандарт, Administrative Захиргааны хариуцлага systems of control internal урамшуулал, ёс зүйн дүрэм, to the government, including захиргааны үзлэг шалгалт civil service standards and зэрэг засгийн газрын дотоод incentives, ethics codes, and хяналтын тогтолцоо. administrative reviews. which fundamentally begins - Үндсэндээ чөлөөт, ил Political accountability, Улс төрийн хариуцлага with free and transparent тод сонгуулиас эхэлдэг. elections. Through periodic Сонгогдсонболон elections and control томилогдсон албан mechanisms, elected and тушаалтнууд ээлжит appointed officials are сонгууль, хяналтын held accountable for their механизмаар дамжуулан actions while holding public үйл ажиллагааныхаа төлөө office. One mechanism that хариуцлага хүлээдэг. can achieve more specific Хяналтын нэг тусгай oversight is to have executive, механизм нь хууль тогтоох, legislative and the judiciary гүйцэтгэх, шүүх засаглал watch over each other - a хоорондын хяналт, system known as checks and тэнцвэрийн тогтолцоо юм. balances. Иргэдийн хяналт - Албан refers to civic engagement ёсны хариуцан тайлагнах Social accountability in policy-making, budgeting, тогтолцооноос гадна бодлого expenditure tracking outside боловсруулах, төсөв батлах, of formal accountability түүний гүйцэтгэлд хяналт systems and actions of тавихад иргэдийг оролцуулах, ordinary citizens and groups жирийн иргэд, бүлгүүдээс to exact greater accountability төр засгаас үйл ажиллагаа for public actions and болон үр дүнгийнх нь төлөө outcomes. илүү хариуцлагатай байхыг шаардсан үйл ажиллагаа.1. The management and direction 1. Засгийн газар, түүнийAdministration Захиргаа of the affairs of governments байгууллагуудын ажил хэргийг and institutions. удирдах, чиглүүлэх ажиллагаа2. A collective term for all 2. Засгийн газрын бодлого policy making officials of a боловсруулах, хэрэгжүүлэх чиг government. үүрэгтэй бүх ажилтны нийтлэг нэр10
  11. 11. 3. The execution and 3. Төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх, implementation of public policy. гүйцэтгэлийг хангах үйл явц4. The time in office of a chief 4. Засгийн газрын тэргүүний executive such as president, (ерөнхийлөгч, засаг дарга, хотын governor, or mayor. захирагч г.м.) бүрэн эрхийн хугацаа (америк англи хэлэнд Жорж Бушийн захиргаа г.м.)Term encompassing a numberAdministrative due process Захиргааны зохих ёсныof points in administrative law Засгийн газрын байгууллага, процедурthat require the administrative зохицуулагч агентлагийнprocedures of government agencies захиргааны дүрэм журам ньand regulatory commissions, as аливаа хувь этгээдийг хөндсөн үедthey affect private parties, be тухайн хүний эрхийг хамгаалах,based upon written guidelines that захиргааны эрх мэдлийг дурsafeguard individual rights and зоргоор болон зүй бусаарprotect against the arbitrary or ашиглахаас урьдчилан сэргийлэхinadequate exercise of government зорилгоор бичгээр үйлдсэн заавар,authority. (Carole, 2000) журамд үндэслэж байхыг шаардсан захиргааны эрх зүйд зайлшгүй мөрдөх алхамуудыг илэрхийлсэн нэр томьёо. (Карол, 2000)That branch of law concerned Иргэн, хуулийн этгээдээсAdministrative law Захиргааны эрх зүйwith the procedures by which захиргааны актыг хууль бус гэжadministrative agencies make rules үзэж өөрийн зөрчигдсөн эрхээand adjudicate cases; the conditions хамгаалуулахаар гаргасан гомдол,under which these actions can be нэхэмжлэлийн дагуу захиргааныreviewed by courts. хэргийг хянан шийдвэрлэх эрхтэй шүүхийн салбар.Administrative reforms improve the Захиргааны шинэтгэл нь хариуцанAdministrative reform Захиргааны шинэтгэлquality of government by specifying тайлагнах журам, эрх зүйт ёсthe procedures of bureaucratic дээр үндэслэн шийдвэр гаргажaccountability, of decision making байх зарчим, эдгээр зарчмыгby rule of law, and of the role of мөрдүүлэхэд шүүх засаглалынthe judiciary in maintaining them. үүргийг тодорхойлсноорThese include reforms aimed at засгийн газрын ажлын чанарыгstrengthening the efficacy and сайжруулахад чиглэгддэг. Эндtransparency of бараа, үйлчилгээ худалдан авах, 11
  12. 12. financing, procurement, гэрээлэх, санхүүжүүлэх ажиллагаа,contracting, accounting and other нягтлан бодох бүртгэл, удирдлагынmanagement functions. (Rondinelli, бусад чиг үүргийн үр нөлөө, ил тод2007) байдлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн өөрчлөлтүүд багтдаг. (Рондинэли, 2007)Administrative rules are intended Захиргааны дүрэм журам ньAdministrative rules Захиргааны дүрэм журамprimarily to provide predictability; мэдэгдэхүйц байдал бий болгох,reduce the scope for arbitrary дур зоргоор авирлах боломжийгbehaviour; foster orderly and багасгах, байгууллагын цэгцтэй, үрefficient agency operation; and ашигтай үйл ажиллагааг дэмжих,provide a basis for accountability, хариуцан тайлагнах тогтолцооныas well as a defensible position үндсийг тавихын зэрэгцээfor the agency when it regulatory зохицуулалтын шийдвэрийнdecisions are challenged. (Schiavo талаар маргаан гарсан тохиолдолд& Sundaram, 2000) байгууллагын байр суурийг хамгаалахад чиглэгдсэн байдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)The term affirmative action refers Энэ нэр томьёог тэгш боломж бийAffirmative action Баталгаа бий болгох арга хэмжээto policies that take gender, race, or болгох зорилгоор жендер, арьсethnicity into account in an attempt өнгө, үндэстэн угсаатны байдлыгto promote equal opportunity. The харгалзан авч үзсэн бодлогодimpetus towards affirmative action хэрэглэдэг. Ийм арга хэмжээгis to redress disadvantages due to илэрхий институцийн шинжтэйovert, institutional, or involuntary бий болсон давуу бус, санаандгүйdiscrimination. үүсч бий болсон ялгавартай байдлыг арилгах зорилгоор авч хэрэгжүүлдэг.Pollitt (2009) notes that there is Поллит (2009) “агентлаг” гэжAgency Агентлагno agreed definition of “agency” чухам юу болох талаар нэгдсэнeither in the academic literature тодорхойлолт одоо хэр ньor official reports at the national судалгааны зохиол бүтээл, үндэснийand international levels. Instead it болон олон улсын түвшинд гарсанis termed differently in different албан ёсны илтгэлүүд алинд ньcountries with differing concepts and ч байхгүй байгаа бөгөөд харинlegal frameworks, for example, non- тэдгээрт улс орнууд төрөл бүрийнdepartmental public bodies (UK), нэр, үзэл баримтлал, эрх зүйнcrown entities (New Zealand), special зохицуулалтын хүрээ хэрэглэжoperating agencies (Canada), байгаа тухай тэмдэглэсэн байна.12
  13. 13. administrative corporations Жишээлбэл, Англид яамны(Japan), etc. Pollitt uses the бус статустай улсын салбарынterm “arm’s length body” and байгууллага, Шинэ Зеландадsuggests the following general титэм нэгж, Канадад тусгайcharacteristics of an “agency”. ажиллагаатай агентлаг, Японд• has its status defined захиргааны корпораци гэх мэт. principally or exclusively in Поллит ’arm’s length body’ (үгчилбэл public law; зайны байгууллага) гэсэн тусгай• is functionally disaggregated нэр томьёо хэрэглээд агентлагийн from the core of its ministry; ерөнхий шинж чанарыг:• enjoys some degree of • Эрх зүйн статус нь засгийн autonomy that is not enjoyed by газрын хуулиар тусгайлан the core ministry; тодорхойлогдсон;• is nevertheless linked to the • Чиг үүргийн хувьд үндсэн ministry. яамнаас тусгаарлагдсан;• in some way exercises public • Үндсэн яамтайгаа харьцангуй authority (e.g. by regulating бие даасан эрх мэдэлтэй; activities, providing a public • Бие даасан эрх мэдэлтэй ч service); тухайн яамтай ажил хэргийн• is not a commercial холбоотой, эсвэл түүнд corporation. харьяалагддаг; • Төрийн эрх мэдлийг ямар нэг байдлаар хэрэгжүүлдэг (зохицуулалтын үйл ажиллагаа, төрийн үйлчилгээ хүргэх зэрэг); • Арилжааны компани, корпораци биш хэмээн тодорхойлсон байна.Separate, permanent agencies with Бодлогын шинжилгээ хийх,Anti-corruption agencies Авлигатай тэмцэх байгууллагаthe primary function of providing урьдчилан сэргийлэх, олонcentralised leadership in core нийттэй харилцах, мэдээлэлareas of anti-corruption activity, түгээх, хяналт-шинжилгээincluding policy analysis and хийх, мөрдөн байцаалт явуулах,technical assistance in prevention, хариуцлага тооцох зэрэг авлигатайpublic outreach and information, тэмцэх гол ажлыг удирданmonitoring, investigation and чиглүүлэх чиг үүрэгтэй тусгай,prosecution. (UNDP, 2008) байнгын үйл ажиллагаатай байгууллага. (НҮБХХ, 2008)1. Outside of politics; not 1. Улс төрөөс гадуур, улс төрийнApolitical Улс төрөөс ангид concerned with political ноёрхлоос хамаардаггүй, dominance; apathetic toward сонгууль, улс төрд идэвхгүй 13
  14. 14. voting or politics. байр суурь баримталдаг.2. Non-partisan; not affiliated 2. Нам бус болон улс төрийн аль with a political party нэг намтай холбоогүй.The practice of fiscal scrutiny – Санхүүгийн хяналтын практикAudit Аудитthe role of audit in its accounting буюу бүртгэлийн утгаар аудитынmeaning – is concerned to verify the үүрэг нь санхүүгийн тайлангийнaccuracy of financial statements and үнэн зөв байдал, хөрөнгө мөнгийгto check whether money has been зориулалтын дагуу зарцуулсанspent for the purposes declared. In эсэхийг нягтлах явдал болно. Энэthis narrow sense, audit is an effort to явцуу утгаар аудит нь санхүүгийнensure sound financial management, зохистой менежментийг хангах,and to stop fraud and corruption. хууран мэхлэлт, авлигыг таслан зогсоох оролдлого юм. [хууль ёсны] Эрх мэдэлPower defined according to a legal Эрх зүй, институцийн хүрээнийAuthorityand institutional framework, and дагуу тодорхойлогдсон, албанvested in a formal structure (a ёсны бүтцэд (төр улс, байгууллага,nation, organisation, profession); ажил мэргэжил) хамаардаг, хүлээнpower exercised through recognised, зөвшөөрөгдсөн, хууль ёсны сувгаарlegitimate channels. дамжин хэрэгждэг эрх мэдэл.In government, authority is often Төр засгийн хүрээнд энэ нэрused interchangeably with the term томьёог ‘эрх мэдэл’ (power)-тэй‘power‘. However, their meanings хольж хэрэглэх нь бий. Гэвч эдгээрdiffer: while ‘power’ refers to the нь утгын хувьд ялгаатай бөгөөдability to achieve certain ends, “эрх мэдэл” гэдэг бол тодорхой‘authority’ refers to a claim of нэг зүйлийг гүйцэлдүүлэх чадвар,legitimacy, the justification and right харин “хууль ёсны эрх мэдэл” ньto exercise that power. For example, энэхүү эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхwhilst a mob has the power to punish хууль ёсны байдал, үндэслэл, эрхийгa criminal, such as through lynching, илэрхийлдэг. Жишээлбэл олонmany people consider only the courts түмэн гэмт хэрэгтнийг залхаанto have the authority to order capital цээрлүүлэх чадвартай боловч шүүх лpunishment. дээд хэмжээний ял ногдуулах хууль ёсны эрх мэдэлтэй байдаг гэх мэт.The right or state of self-Autonomy Өөрөө засаглах эрх (Автономитgovernment, freedom to Төрөөс тогтоосон хязгаарын эрх)determine own actions, norms хүрээнд өөрөө засаглах эрх мэдэл,and procedures, within the limits үйл ажиллагаа явуулах, хэм хэмжээ,defined by the state. дүрэм журам тогтоох эрх чөлөө.14
  15. 15. BCivil servants are expected toBehaviour of civil servants Төрийн албан хаагчийн занobserve appropriate behaviour at Төрийн албан хаагчид албан үүргээ суртахуунwork by dealing with the public гүйцэтгэх явцдаа иргэдийг ойлгож,sympathetically, fairly and promptly тэдэнд шударга, хөнгөн шуурхайand treating their colleagues with хандах, хамтран ажиллагчдадааrespect. хүндэтгэлтэй хандах зэргээр зохистой зан суртахуун гаргах үүрэгтэй байдаг. Тайлбар: Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар II толь: ‘Зан суртахуун – Нийгмийн шаардлагад тохирох хүний зан авир, хүмүүжил; Зан байдал – зан, ааль’ гэснийг үндэслэн англи хэлний ‘behaviour’ гэдэг үгийг хэм хэмжээ болж тогтсон зүйлийн тухай ярьж байгаа нөхцөлд ‘зан суртахуун’, бусад тохиолдолд ‘зан байдал’ хэмээн хэрэглэж болох юм.Benchmarking is the technique Байгууллагын үйл ажиллагааныBenchmarking Бенчмаркингof comparing business practices үр ашиг, үр нөлөөг сайжруулахand performance levels between боломжийг тодорхойлохынorganizations to identify тулд байгууллагуудын үйлopportunities for making ажиллагааны практик, үр дүнгийнimprovements in the efficiency and түвшинг хооронд нь харьцуулахeffectiveness of an organization’s арга. Ийм харьцуулалт хийхэдactivities. There are two main тоон болон үйл явцын гэсэн хоёрapproaches to benchmarking: аргыг ашигладаг. Тоон арга ньmetrics and process benchmarking. нэгж бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийMetrics benchmarking focuses өртөг, иргэдийн санал хүсэлтэдon the calculation of numerical хариулахад зарцуулсан хугацаа,performance indicators such as unit хэрэглэгчдээс ирүүлсэнcosts, response time, and number өргөдөл, гомдлын тоо гэх мэтof customer complaints, which can үр дүнгийн тоон үзүүлэлтийгthen be compared with similar data гаргаж тухайн салбар дахь бусадfrom other organizations in the байгууллагуудын ижил төстэйsame field. Process benchmarking үзүүлэлттэй харьцуулдаг. Үйл явцын бенчмаркинг тухайн 15
  16. 16. is the method of comparing the байгууллагын ажлын үр дүнгperformance of an organization өмнөх үеийнхтэй нь харьцуулахagainst performance of the same арга юм. (Шиаво & Сундарам, 2000)organization in the past. (Schiavo &Sundaram, 2000)The act of offering someone money, Хахууль санал болгож байгааBribery Хээл хахуульgoods or services in order to этгээдийн зүгээс хувийн ашигpersuade him or her to perform an сонирхлоо гүйцэлдүүлэхийн тулдaction, often illegal, in the interests хууль бус үйлдэл хийхийг ятгажof the person offering the bribe. мөнгө, бараа, үйлчилгээг санал(UNDP, 2008) болгосон үйлдэл. (НҮБХХ, 2008)An arrangement, wherebyBuild–operate –transfer (BOT) Барьж байгуулах -ажиллуулах-the private operator finances Хувийн хэвшлийн байгууллага шилжүүлэхthe construction, recoups the аливаа нэг обьектийн барилгынinvestment through an exclusive ажлыг санхүүжүүлж, тусгайconcession, and transfers the assets хөнгөлөлттэй нөхцөлөөрto the government at the end of ажиллуулж хөрөнгө оруулалтааthe period. (Schiavo & Sundaram, нөхсөний дараагаар түүний2000) өмчлөлийг засгийн газарт шилжүүлэн өгөх ажиллагаа. (Шиаво & Сундарам, 2000)The word ‘bureaucracy’ itself stems ‘Bureaucracy’ гэдэг үг анх 18-рBureacracy Бюрократ тогтолцооfrom the word ‘bureau’, used from зууны эхнээс Баруун европынthe early 18th century in Western орнуудад албан газар, офис,Europe to refer to an office, a албан тасалгаа, бичгийн ширээгworkplace where officials worked, нэрлэдэг ‘бюро’ гэдэг үгнээс үүсчa writing desk. The Greek suffix - дараа нь – kratia, kratos – гэсэн ‘эрхkratia or kratos - means ‘power’ мэдэл’, ‘захирах’ гэсэн утгатай грекor ‘rule’. The modern meaning of дагавар залган хэрэглэгдэх болжээ.bureaucracy implies the structure Тус нэр томьёоны орчинand set of regulations in place to үеийн утга нь гол төлөв томcontrol activity, usually in large хэмжээний болон засгийн газрынorganizations and government. It байгууллагуудад үйл ажиллагаагis charaterised by standardized хянах зорилгоор бий болгосонprocedure (rule-following) that бүтэц, дүрэм журмын нэгдлийгdictates the execution of most or all илэрхийлдэг байна. Түүнийprocesses within the organization, онцлог шинж нь байгууллагын үйл ажиллагааг16
  17. 17. formal division of power, exercise тогтсон дүрэм журмын дагууof authority through a vertical явуулах, эрх мэдлийг албан ёсоорhierarchy (chain of command), job хуваарилж босоо шатлалын дагууspecification with no functional хэрэгжүүлэх (шатлан захирах ёс),overlap and record keeping. чиг үүргийн давхардалгүйгээр ажил үүргийг тодорхойлох, албанBureaucracy is also a general term хэргийг бичгээр хөтөлж хадгалахused to refer to the public service зэрэг болно.- the administrative branch of “Бюрократ тогтолцоо” нь мөнgovernment. However, the term төрийн алба, түүний дотор төрийн‘bureaucrat’ today has largely захиргааны албыг нийтээрaccepted negative connotations, so нэрлэдэг нэр томьёо юм. Гэхдээthose who are the members of a өнөө үед “бюрократ” гэсэн үгийгgovernmental bureaucracy usually сөрөг утгаар хүлээн авах ньprefer terms such as civil servant түгээмэл болсон учраас засгийнor public servant to describe their газрын бюрократ тогтолцоондjobs. ажиллагчид ‘төрийн албан хаагч’ хэмээх нэр томьёог илүүд үзэх болсон байна.An official or manager in a Бюрократ тогтолцоон дахьBureaucrat Бюрократbureaucracy. The pure type of гүйцэтгэх болон удирдах албанbureaucrat is appointed by a тушаалтан. Төрийн жинхэнэsuperior authority. They follow a албан хаагчид дээд шатныcareer within the hierarchical order албан тушаалтны шийдвэрээрof the public service. They move томилогдоно. Тэд төрийн албаныfrom the lower, less important албан тушаалын зэрэглэлийнand lower paid positions to the дагуу доод түвшний болон чухалhigher positions. ‘Tenure for life’ is бус албан тушаалаас эхлэн дээдcharacteristic for bureaucrats. түвшний албан тушаал хүртэл дэвшин ажиллаж болно. Төрийн албанд урт хугацаагаар тогтвортой ажиллах нь бюрократын нэг шинж чанар юм. 17
  18. 18. CCollective of ministers chaired by Ерөнхий сайдын тэргүүлсэн,Cabinet Засгийн газрын танхимthe Prime Minister that makes засгийн газрын бодлогынgovernment policy decisions. It is шийдвэрийг гаргадаг сайд нарынthe top-decision making body in the хамтын байгууллага. Энэ ньexecutive arm of government. The төр засгийн гүйцэтгэх салааныagenda for the Cabinet meetings шийдвэр гаргах хамгийн дээдis prepared by the Office of the байгууллага юм. Засгийн газрынPrime Minister and approved хуралдааны хөтөлбөрийг ерөнхийby the Prime Minister. Members сайдын алба (манайд Засгийнof Cabinet take collective and газрын Хэрэг эрхлэх газар) гаргажindividual responsibility for their ерөнхий сайд баталдаг. Танхимынjoint decisions, as well as for the хамтын шийдвэр болон тэднийdecisions that are taken in their нэрийн өмнөөс гаргасан аливааname and the measures that they шийдвэр, санал болгосон аргаpropose. Cabinet decisions are хэмжээний төлөө танхимынimplemented by ministers through гишүүд хамтын болон хувийнdepartments or other agencies for хариуцлага хүлээдэг. Танхимынwhich they are responsible. (UNDP шийдвэрийг сайд нар хариуцсанLAO, 2001) яам, агентлагаар дамжуулан хэрэгжүүлдэг. (НҮБХХ/Лаос, 2001)The office that supports the cabinetCabinet secretariat Засгийн газрын хэрэг эрхлэхhas a particular role in ensuring Засгийн газрын танхимд дэмжлэг газарthat the rules of debate are credible үзүүлэх, түүний хэлэлцүүлгийгand efficient, and that there is a хууль ёсны дагуу, түргэн шуурхайrealistic prospect of agreement. явуулах, зөвшилцөлд хүрэх бодит боломжийг хангах тусгай үүрэгтэй байгууллага.Describes the ability to solve Асуудлыг шийдвэрлэх, ажил үүрэгCapacity Чадавхиproblems, perform functions, гүйцэтгэх, зорилгоо тодорхойлох,and set and achieve objectives. түүнд хүрэх чадвар. ЧадавхиCapacities exist at individual, social хувь хүн, нийгэм, байгууллагынand institutional levels. түвшинд оршидог.Capacity building is understood in Явцуу утгаар сургалт, өргөн утгаарCapacity building Чадавхи бий богохits narrow sense as training and the захиргааны зохион байгуулалтадterm has been applied to any нөлөөтэй, институцийн шинжтэй18
  19. 19. change that affects administrative аливаа өөрчлөлтийг ойлгодог.organization or had an institutional Чадавхи бий болгох дөрвөнdimension. Capacity building has four бүрэлдэхүүн хэсэг нь:components: • Институцийн хөгжил – үр• Institutional development, i.e., ашиг багатай дүрэм журмаас a move from a less efficient үр ашигтайд шилжих, үр дүн to a more efficient set of rules нь тухайн салбар дахь зардал and incentives, as reflected and буурсан эсэхээр хэмжигдэнэ; measured by a • Байгууллагын хөгжил – үр• Reduction in transaction costs ашигтай дүрэм журамд within the sector; зохицуулан байгууллагын• Organizational development, i.e., бүтцийг өөрчлөх, чиг үүрэг, adaptation of the organizational хариуцлагыг оновчтой болгох; structure to the more efficient • Хүний нөөцийн хөгжил – rules, and/or rationalization of сургалт явуулах зэргээр тухайн functions and responsibilities; салбарт хэрэгцээт ур чадвар• Human resource development бий болгох; by formation of sector-relevant • Мэдээллийн технологийн skills, i.e., training; and хөгжил – мэдээлэл харилцааны• Informatic development, i.e., технологийг нэвтрүүлэх болно. the judicious introduction of (Шиаво & Сундарам, 2000) information and communication technology. (Schiavo & Sundaram, 2000)Centralization is the concentration Аливаа чиг үүргийн талаархCentralization Төвлөрөлof authority or responsibility for a хариуцлага, эрх мэдэл нь тухайнfunction in a single office within an байгууллагын нэг нэгж юмуу, эсвэлorganization or a single organization тухайн салбарын нэг байгууллагадwithin a sector or institution. Process төвлөрөх. Төрийн бүх үйлчилгээ,by which government services, эрх мэдлийг (төсөв, татвар,power (budgeting, taxation, policy, бодлого г.м.) засгийн газрынetc.) are carried out at the central төв, эсвэл үндэсний түвшиндor national level of government. хэрэгжүүлэх үйл явц. ШийдвэрThe retention of decision-making гаргах эрх мэдэл, хариуцлагыгauthority and responsibility in the байгууллагын дээд шатанд барих.upper echelons of an organization.Power is divided among three Эрх мэдэл төр засгийн гурванChecks and balances Хяналт тэнцвэрbranches of the government салаанд (хууль тогтоох, гүйцэтгэх,(legislature, executive, judiciary), шүүх) хуваагддаг бөгөөд салаа бүрeach of which checks – that is, тус тусын эрх, үүргийн дагуу бусадrestrains – and balances the others. салбарт хяналт тавьж 19
  20. 20. The branches share certain powers тэнцвэржүүлж байдаг. Иймbut also exercise some exclusive хяналт тэнцвэр засгийн газраасpowers. Such checks and balances иргэдийн өмнө хүлээх ба ээлжитare essential to complement the сонгуулиар дамжин хэрэгждэгpolitical accountability of the улс төрийн хариуцан тайлагнахgovernment to the population, тогтолцоог бэхжүүлэхэд чухал ачwhich is exercised through periodic холбогдолтой байдаг.elections.Citizenship is the condition or Иргэний эрхийн тунхаг ньCitizenship Иргэний харьяалалstatus of a citizen, with its rights засгийн газрын байгууллагаand duties. Citizenship is the legal үйл ажиллагаандаа удирдамжrelationship between citizens and болгох үйлчилгээний стандарт,their government and country. хүлээх үүргийг нийтэд тусгайланCitizens owe their government зарласан мэдэгдэл бөгөөд энэ ньloyalty, support, and service. The гүйцэтгэлийн стандартын ерөнхийgovernment owes the citizens тодорхойлолтоос эхлээд иргэнийthe protection of constitutionally эрхийн дэлгэрэнгүй жагсаалтguaranteed rights to life, liberty, хүртэл төрөл бүрийн хэлбэртэйproperty, and equal justice under law. байдаг. Тунхаг нь иргэд татварCitizenship in a democracy entails төлөгчийнхөө хувьд төрийн бүхserious responsibilities. For example, үйлчилгээнд хувь нэмэр оруулж,good citizens in a democracy exhibit нийгмийн гишүүний хувьдcivic engagement, which means эдлэх үндсэн эрхийнхээ хүрээндthey are ready, willing, and able to төрөөс тодорхой чанарын, хөнгөнuse their constitutionally protected шуурхай, үр ашигтай үйлчилгээpolitical rights to advance the авах эрхтэй гэсэн санаандcommon good. Citizens are expected үндэслэсэн байна. (Шиаво &to be loyal and patriotic, to assume Сундарам, 2000)responsibility for the defence of theircountry against internal and externalthreats or attacks. Citizenshipalso entails certain duties, such aspaying taxes, serving on juries whensummoned, joining the country’sarmed forces if drafted, and obeyingthe laws.Citizens’ charter is an explicit and Иргэний эрхийн тунхаг ньCitizen’s chapter Иргэний эрхийн тунхагpublic statement of service standards засгийн газрын байгууллага үйлand obligations to serve as a guide for ажиллагаандаа удирдамж болгохthe government agency’s үйлчилгээний стандарт,20
  21. 21. behaviour and can vary from a хүлээх үүргийг нийтэд тусгайланgeneral statement of performance зарласан мэдэгдэл бөгөөд энэ ньstandards to a detailed list of гүйцэтгэлийн стандартын ерөнхийrights of citizens. The charter is тодорхойлолтоос эхлээд иргэнийbased on the premise that since эрхийн дэлгэрэнгүй жагсаалтcitizens contribute to all public хүртэл төрөл бүрийн хэлбэртэйservices as taxpayers and have байдаг. Тунхаг нь иргэд татварbasic rights as members of society, төлөгчийнхөө хувьд төрийн бүхthey are entitled to public services үйлчилгээнд хувь нэмэр оруулж,of a certain degree of quality, нийгмийн гишүүний хувьдresponsiveness, and efficiency. эдлэх үндсэн эрхийнхээ хүрээнд(Schiavo & Sundaram, 2000) төрөөс тодорхой чанарын, хөнгөн шуурхай, үр ашигтай үйлчилгээ авах эрхтэй гэсэн санаанд үндэслэсэн байна. (Шиаво & Сундарам, 2000)A citizen report card is a new way Төрөл бүрийн үйлчилгээндCitizens’ report cards Иргэдийн үнэлгээний картto rate different service providers хэрэглэгчдээр үнэлгээ өгүүлж,from a user perspective and to түүнийг үйлчилгээ үзүүлэгчutilize the rating to make the байгууллагуудыг иргэдийнproviders more accountable to the өмнө илүү хариуцлага хүлээдэгpeople. User feedback is a cost- болгоход ашиглаж байгаа шинэeffective way for a government to арга хэрэгсэл. Хэрэглэгчдийн санааfind out whether its services are бодлыг судлах нь засгийн газрынreaching the people, especially the үйлчилгээ иргэд, түүний доторpoor. ядуу иргэдэд хүрч байгаа эсэх талаар мэдээлэл олж авах өртөг багатай арга зам юм.A body composed of those public Төрийн албаны тухай хуулиарCivil service /public service Төрийн албаservants that are subject to the тогтоосон дүрэм журмаар эрх,rules and regulations defined in the үүрэг нь зохицуулагддаг албанCivil Service Statute. хаагчдаас бүрдсэн алба.The mandate of a civil service Төрийн албаны зөвлөлийн эрхлэхCivil service commission Төрийн албаны зөвлөлcommission includes administering ажил нь өрсөлдөөнт шалгалтcompetitive examinations and зохион байгуулах, ил тод, бодитойselecting the successful candidates зарчмын дагуу хүмүүсийг сонгонaccording to transparent and шалгаруулах болно. Төрийнobjective criteria. The central албаны төв комисс 21
  22. 22. PSC also enforces the merit нь албан тушаал дэвшүүлэх,principle in promotions and удирдах албан тушаалд томилохsenior appointments; assists the явцад мерит зарчмыг мөрдүүлэх;government in recruiting and удирдах албан тушаалтныг сонгонmanaging a senior executive шалгаруулах, томилоход засгийнservice; regulates disciplinary газарт туслах; сахилгын дүрэмprocedure; hears appeals from журмын хэрэгжилтийг зохицуулах;employees; and is consulted before ажиллагчдаас ирүүлсэн гомдлыгmajor penalties for misconduct are шийдвэрлэх; төрийн албан хаагчдынassessed. (Schiavo & Sundaram, буруутай үйлдэлд томоохон2000) шийтгэл ногдуулах шийдвэр гаргахын өмнө зөвлөх үүрэгтэй байдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)Obligations of public employees, Төрийн албан хаагчдын хийжCivil service reform Төрийн албаны шинэтгэлpay levels, recruitment procedures, гүйцэтгэх ажил үүрэг, хариуцлага,incentives, training and career цалингийн хэмжээ, ажилд авах,development rules, and ethical томилох, урамшуулах, сургах,standards. (Rondinelli, 2007) албан тушаал дэвшүүлэх журам, ёс зүйн стандарт тогтоох, шинэчлэх асуудлуудыг хамардаг. (Рондинэли, 2007)“Civil society” fills the space “Иргэний нийгэм” нь хувь хүн ба төрCivil society organization Иргэний нийгмийн байгууллагаbetween the individual and the засгийн хоорондох орон зайг нөхөжstate, and comprises voluntary байдаг бөгөөд мэргэжлийн, шашны,groups and associations of all соёлын гэх мэт төрөл бүрийн сайнkinds professional, religious, дурын бүлэг, холбоодоос бүрддэг.cultural, etc. A strong and active Хүчтэй иргэний нийгэм нь засгийнcivil society is the foundation газрын үйл ажиллагаанд хяналтfor good governance, providing тавих, хүмүүсийн дунд бүтээлчcontestability for the government, харилцаа бий болгох, бодлогодproductive relationships among нөлөөлөх боломж бүрдүүлэх,people, opportunities to influence ядуусын төлөө ухуулга нөлөөллийнpolicy, advocacy for the poor, and ажил хийх, оролцооны механизмmechanisms for participation. Civil бий болгох замаар сайн засаглалынsociety organizations, however, are үндсийг тавьж өгдөг. Харин иргэнийnot necessarily intended to act in нийгмийн байгууллага бүр нийтийнthe public interest, and also include ашиг сонирхолд үйлчилдэггүйassociations and lobbies formed for бөгөөд тэдний дотор шашны, эсвэлsectarian or vested business бизнесийн явцуу22
  23. 23. interests. Civil society organizations эрх ашгийн төлөө байгуулагдсанcan be formal (e.g., trade unions) эвсэл холбоод, ухуулга нөлөөллийнand governed by codified rules, (лобби) бүлгүүд ч байдаг. Иргэнийor informal (e.g., squatters’ нийгмийн байгууллагууд нь албанassociations). (Schiavo & Sundaram, ёсны (үйлдвэрчний эвлэл гэх мэт),2000) тогтсон дүрэм журамтай эсвэл албан бус (шилжин суурьшигчдын холбоо гэх мэт) байж болно. (Шиаво & Сундарам, 2000)In an effort to hold its public servantsCode of conduct for public officials Төрийн албан тушаалтны ёс зүйнto standards of conduct, the United Төрийн албан хаагчдын үйл дүрэмKingdom had in 1994 introduced a ажиллагааг стандарттай болгохbroad code of behaviour for those in талаар урьд өмнө хийсэн алхмуудынpublic life. Although developed under дотор лорд Ноланы санаачилгаарthe stewardship of Lord Nolan in Их британид 1994 онд нэвтрүүлсэнthe context of the United Kingdom, төрийн албан хаагчдын занthe Seven Principles of Public Life can суртахууны дэлгэрэнгүй дүрэмbe applied universally, regardless зүй ёсоор орж байна. Хэдийгээрof differences in politics, history or Их британий нөхцөлд тохирууланculture. The principles, which have боловсруулсан боловч тус дүрэмдsince been adopted by a number of улс төр, түүх, соёлын ялгаанаас үлcountries, state: хамааран улс орнуудын төрийн • Selflessness – Holders of public албанд мөрдөж болох нийтлэг office should take decisions долоон зарчмыг тодорхойлсон solely in terms of the public байна. Хэд хэдэн оронд мөрдсөн interest. They should not do so эдгээр зарчимд: in order to gain financial or other material benefits for themselves, ажиллах – төрийн албанд • Хувийн ашиг сонирхолгүй their family, or their friends. ажиллагчид зөвхөн нийтийн • Integrity – Holders of public ашиг сонирхолд нийцсэн office should not place шийдвэр гаргаж байх. themselves under any financial Өөрсдийн болон гэр бүл, найз or other obligation to outside нөхдийнхөө санхүүгийн болоод individuals or organisations материаллаг бусад сонирхлын that might influence them in үүднээс шийдвэр гаргах явдлыг the performance of their official хориглох; duties. • Зарчимч, шударга байх – төрийн • Objectivity – In carrying out албанд ажиллагчид хувь хүн, public business, including байгууллагын өмнө албан making public appointments, үүрэгтээ сөргөөр нөлөөлж болох awarding contracts, or office санхүүгийн болон бусад амлалт үүрэг авахгүй байх; 23
  24. 24. • recommending individuals for • Бодитой хандах – албан тушаалд rewards and benefits, holders томилох, гэрээ, хэлэлцээр of public office should make байгуулах, шагнал урамшуулал, choices on merits. тэтгэлэгт тодорхойлох зэрэгтээ • Accountability – Holders of зөвхөн уг ажил, үйлчилгээг public office are accountable гүйцэтгэх чадвар, гавьяа зүтгэлд for their decisions and actions үндэслэсэн сонголт хийх; to the public and must submit • Хариуцлагатай байх – төрийн themselves to whatever албан хаагчид гаргасан шийдвэр, scrutiny is appropriate to their үйл ажиллагааныхаа төлөө office. олон нийтийн өмнө хариуцлага • Openness – Holders of public хүлээдэг байх, аливаа хяналт, open as possible about all the шалгалтаас зайлсхийхийг decisions and actions that they хориглох; take. They should give reasons • Нээлттэй байх – төрийн for their decisions and restrict албан хаагчдын гаргаж байгаа information only when the шийдвэр, хэрэгжүүлж байгаа wider public interest clearly арга хэмжээ аль болох нээлттэй demands. байх. Гаргасан шийдвэрийнхээ • Honesty – Holders of public үндэслэлийг олон нийтэд ил office have a duty to declare тод мэдээлдэг, мэдээллийг any private interests relating зөвхөн нийтийн эрх ашигт to their public duties and илэрхий харшилсан тохиолдолд to take steps to resolve any хязгаарладаг байх; conflicts arising should be as in • Үнэнч шударга байх – төрийн a way that protects the public албан хаагчид нийтийн ашиг interests. сонирхлыг хамгаалах үүднээс • Leadership – Holders of public албан үүрэгтэй нь харшлах office should promote and хувийн сонирхлынхоо талаар support these principles by мэдээлж, сонирхлын зөрчилгүй leadership and example. ажиллах;(Source: Committee on Standards • Манлайлах – төрийн албанin Public Life, 1995) хаагчид эдгээр зарчмыг мөрдүүлэх үйл хэрэгт манлайлал, үлгэр дуурайлал үзүүлэх явдал тус тус орж байна. (Эх үүсвэр: Төрийн албаны стандартын хороо, 1995)A commission is more formal than Комисс нь хорооноос илүү албанCommission Комиссa committee. A commission usually ёсны утга илэрхийлдэг. Комиссыгrequires legislation from байгуулах, хариуцах ажил үүргийг24
  25. 25. Parliament for its establishment нь тодорхойлсон шийдвэрийг голand terms of reference. төлөв парламент гаргадаг. КомиссCommissions may be permanent нь мөн байнгын (төрийн албаныbodies (such as the Public Service зөвлөл г.м.), эсвэл түр байгууллагаCommission) or temporary. (UNDP байж болно. (НҮБХХ/Лаос, 2001)LAO, 2001)The words ‘committee’ and Хороо ба комисс гэдэг үгсийгCommittee Хороо‘commission’ are often used нэлээд хольж хэрэглэдэг боловчinterchangeably, however ‘хороо’ нь илүү албан ёсны, бас‘commissions’ are usually more түр хугацаатай байдаг (дээрхийгformal and short-lived (see above). үз). Хороо нь байнгын (жишээлбэлCommittees may be permanent парламентын байнгын хороо),(as in a ‘standing committee’) or эсвэл тодорхой зорилгоор, түрmay have a fixed period of time in хугацаагаар ажиллаад татанwhich to do their work and after буугддаг түр хороо байж болно.which they are terminated (an ‘ad Хороод нь шийдвэр гаргах эрхhoc committee’). They may have мэдэлтэй, эсвэл зөвхөн зөвлөхauthority to take decisions or they үүрэгтэй байж болно. (НҮБХХ/may be only advisory in nature. Лаос, 2001)(UNDP LAO, 2001)People who live in a local Орон нутгийн захиргааныCommunity Хүмүүсийн нийтлэг нэгдэлadministrative unit (such as a тодорхой нэгжид (хот, тосгонvillage or a municipality), who зэрэг) оршин суугаа, угсаатны нэгare associated ethnically (such as бүлэгт харьяалагддаг (омог зэрэг),in a tribe), who belong to a local хот, суурин газар, эсвэл хөдөө оронrural or urban ecosystem (such as нутаг гэх мэт экологийн ижилa neighbourhood), or who share нөхцөлтэй (нэг хороолол, хөршcommon interests (such as a зэргэлдээ гэх мэт), эсвэл нийтлэгreligious community) (WFP: 14). ашиг сонирхолтой (шашны бүлэг(UNDP LAO, 2001) г.м.) хүмүүс. (НҮБХХ/Лаос, 2001)The requirement for public officials Албан тушаалынхаа хүчиндConfidentiality Нууцлалыг хадгалахnot to disclose to any member олж авсан аман болон бичгийнof the public, either orally or in нууц мэдээллийг аливааwriting, any secret or confidential этгээдэд задруулахгүй байхinformation acquired by virtue тухай төрийн албан хаагчдадof their public position. Most тавигдах шаардлага. Хөтөлбөрийнgovernment information relating to хэрэгжилт, үйлчилгээ зэрэгthe delivery of programs and засгийн газрын ихэнх мэдээлэл нийтэд ил тод байдаг. 25
  26. 26. services is public information. Нууц мэдээлэл бол төр засгийнConfidential information is a мэдээллийн өчүүхэн хэсгийгsmall portion of total government эзэлдэг бөгөөд гол төлөв батланinformation and it often relates to хамгаалах, худалдаа, технологи,military, trade, technology or public улсын тендерийн асуудалтайbidding matters. Personal data (for холбоотой байдаг. Хувь хүнийexample information on revenues мэдээлэл (жишээ нь иргэдийнand taxes to be paid by citizens) орлого, татвар төлсөн байдалare usually also kept confidential. г. м.) гол төлөв нууцлалтайThe need for confidentiality must байдаг. Нууцлалыг, ил тодbe balanced against the principle of байх, мэдээллийн эрх чөлөөнийtransparency and right of access to зарчимтай тэнцвэртэй хэрэглэх ньinformation. (UNDP LAO, 2001) зүйтэй. (НҮБХХ/Лаос, 2001)This term refers to the situation in Энэ нэр томьёог аливаа албанConflict of interest Сонирхлын зөрчилwhich a person has a vested interest тушаалтан тухайн шийдвэрийнin the outcome of a decision, but tries үр дүнд хувийн ашиг сонирхолтойto influence the decision making боловч түүнийгээ мэдэгдэхгүйгээрprocess as if they did not. In other шийдвэр гаргах үйл явцадwords, they stand to benefit from a нөлөөлөх оролдлого хийх нөхцөлдdecision if it goes a particular way, хэрэглэдэг. Өөрөөр хэлбэлbut they participate in the decision шийдвэр аль нэг байдлаар гарах ньmaking process as if they were тэдэнд ашигтай боловч шийдвэрneutral. гаргах явцад төвийг сахигчийнIn carrying out one’s duties, officials үүднээс оролцох явдал юм.must not allow themselves to be Албан хаагчид албан үүргээimproperly influenced by family, гүйцэтгэхдээ гэр бүлийн, хувийнpersonal or business relationships. болон бизнесийн харилцааны зүйWhile conflicts of interest should бус нөлөөлөлд орохоос зайлсхийхbe avoided wherever possible, үүрэгтэй байдаг. Сонирхлынconflicts often happen without зөрчлөөс аль болох зайлсхийхanyone being at fault. Public officials шаардлагатай нь ойлгомжтойare also individuals, and there will ч зөрчил хэн нэгний буруутайbe occasions when an officer’s үйлдэлгүйгээр үүсэх тохиолдолown private interests may come олон гардаг. Төрийн албан хаагчидinto conflict with their public duty бусдын адил хувь хүмүүс. Иймдto put the public interest first. тэдний хувийн сонирхол нийтийнConflicts of interest are not wrong ашиг сонирхолд үйлчлэх төрийнin themselves, but they should be албаны үүрэгтэй нь зөрчилдөжproperly identified and declared, болно. Энэ утгаар сонирхлынand effectively and transparently зөрчил буруу зүйл биш бөгөөдmanaged. It is when a conflict of харин түүнийг зүй зохистойinterest has been ignored, improperly тодорхойлж, мэдээлж, үр нөлөөтэй,acted on, or26
  27. 27. has influenced actions or decision ил тод байдлаар зохицуулахmaking, that the conduct (not the шаардлагатай байдаг. Харинconflict itself) could be seen as сонирхлын зөрчлийг тооцоогүй,misconduct, abuse of office or even буруугаар шийдвэрлэсэн, аливааcorruption. ажиллагаа, шийдвэрт нөлөөлсөн үйлдэл нь (зөрчил өөрөө биш) зүй бус, албан тушаалаа урвуулан ашигласан үйлдэл, тэр ч байтугай авлигын гэмт хэрэгт тооцогддог.1. The whole body of voters who 1. Хууль тогтоох байгууллагадConstituency Сонирхогч/Дэмжигчид elect one representative to a нэг төлөөлөгчөө илгээсэн нийт legislature. сонгогчид.2. Any group or organisation 2. Тодорхой албан тушаалтан, interested in the work and байгууллагын үйл ажиллагааг actions of a given official, agency, сонирхдог болон дэмжлэг or organisation, and a potential үзүүлэх магадлалтай бүлэг, source of support for it; also the эсвэл байгууллага; сонгуульт interest (sometimes geographic болон томилогдсон албан area) served by an elected or тушаалтны сонирхол үйлчилж appointed public official. байдаг газар.The constitution is the basic set of Засаглалын үндсэн зарчим,Constitutional reform Үндсэн хуулийн шинэтгэлrules prescribing the institutions байгууллуудын тогтолцоогand procedures of government. төгөлдөршүүлэн шинэчилж,Constitutional reforms restructure засгийн газрын бүтэц холбооныхand revise the basic principles and байх уу, нэгдмэл байх уу гэдгийгinstitutions of governance; establish тогтоон, төрийн зорилго, эрхthe structure of government as a мэдэл, хууль тогтоох, гүйцэтгэх,federal, federation, or unitary system; шүүх засаглалын эрх мэдлийнidentify the purpose and powers хуваарь, харилцаа, засгийн газарof the State; delineate the powers болон иргэдийн эрх, үүргийгand limitations of and relationships тодорхойлдог. (Рондинэли, 2007)among legislative, executive, andjudicial branches of government;and clarify the responsibilities andobligations of government andcitizens. (Rondinelli, 2007)Contracting out is the transfer Засгийн газраас урьд өмнөContracting – out Гэрээгээр гүйцэтгүүлэхto the private sector of the санхүүжүүлж, хэрэгжүүлж байсанimplementation 27

×