МЯНГАНЫ ХӨГЖЛИЙН9 ДЭХ ЗОРИЛГЫГХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД                                2010ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ”ТӨСӨЛИргэний       нийгмийн...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë   DDC   336.012.1   T-602   ISBN – 978-99929-961-8-8...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë                             ӨМНӨХ ҮГ  Çàñàãëàëûí ¿íý...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëèðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõýä...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë                   “МХЗ-9: ТӨСВИЙН ҮЙЛ ЯВЦ ДАХЬ      ...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë                  СЭДЭВ : АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ БА МЯНГА...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë               ЛЕКЦ: МЯНГАНЫ ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТУУД БА   ...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëХүний эрх, ардчилал, хууль дээдлэх ёс, эрх мэдлийн тө...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëхуульд заасан эрхээ хэрхэн эдэлж буйг тодорхойлох зэр...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë      Авëèгын эсрэг олон улсын конвенцè, хэм хэмжээг ...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëАвлигын дэлхийн барометрийн 2007 оны судалгааны гол ү...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë            12. Инфляци (ОУВС)            13. Төсвийн...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë     үзүүлэлтийг нэгтгэн багцлах (2007 оны намар);  4...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë  Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийн...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë3. МХЗ, түүний дотор 9 дэх зорилгын хэрэгжилтийн хяна...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë    2                     СЭДЭВ: ТӨСӨВ, ТӨСВИЙН ШИНЭЧ...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë    2                          ЛЕКЦ: ТӨСӨВ, ТӨСВИЙН Ш...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëГамби, Кени, Кувейт, Мавритани, Пакистан, Судан, Зимб...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë  С.Ю.Витте “төсвийн ил тод байх шаардлага нь төсөв б...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëагуулгаараа, хууль тогтоох засаглалаас удирдах зүйлий...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë   Санхүүгийн шинжлэх ухаанд Ф.А.Меньков “Төсөв гэж б...
"Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë        агентлагийн хооронд; яамд, агентлаг болон тэд...
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Civil society participation in the budgetary process opt
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Civil society participation in the budgetary process opt

1,744 views

Published on

"Төсвийн үйл явц дахь иргэний нийгмийн оролцоо" сургалтын гарын авлага, УБ, 2010,

Хянан тохиолдуулсан Я.Очирсүх

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,744
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
16
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Civil society participation in the budgetary process opt

  1. 1. МЯНГАНЫ ХӨГЖЛИЙН9 ДЭХ ЗОРИЛГЫГХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД 2010ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ”ТӨСӨЛИргэний нийгмийн байгууллагын “МХЗ-9: ТӨСВИЙН ҮЙЛтөлөөлөгчид Улсын төсвийн төслийг ЯВЦ ДАХЬ ИРГЭНИЙболовсруулах, батлах үед саналаа албан НИЙГМИЙН ОРОЛЦОО” СЭДЭВТ СУРГАЛТЫНёсоор өгөх иргэний нийгмийн байгууллагын ГАРЫН АВЛАГАтоог нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх
  2. 2. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë DDC 336.012.1 T-602 ISBN – 978-99929-961-8-8 © 2010 MХЗ9 төсөл, НҮБХХ, Монгол Улс. Зохиогчийн эрх хамгаалагдсан. Энэхүү материалыг ашиглахтай холбоотой асуудлаар НҮБХХ-ийндэмжлэгтэйгээр хэрэгжиж буй Хүний эрхийг баталгаажуулах, ардчилсанзасаãлàлыг бэхжүүлэх, Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгыг хэрэгжүүлэхэддэмжлэг үзүүлэх төслийн багтай холбоо барина уу!Монгол улсын Шинжлэх ухааны академиФилософи, социологи, эрх ç¿éí хүрээлэнШУА-ийн Хүрээлэнгүүдийн нэгдсэн II áàéðУлаанбаатар - 211238Баруун сэлбийн гудамж -15Чингэлтэй дүүрэг, Монгол улсTel: (976-11) 7011-0499Fax: (976-11) 7011-0499Email: info-mdg9@unet.mn Боловсруулсан: Ï.Äîðæñ¿ðýí Л.Отгонтуяа Ã.Ýíõáàÿð Хянан тохиолдуулсан: Я.Очирсүх Техник редактор: О.Хатанболд 2
  3. 3. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë ӨМНӨХ ҮГ Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéæ áàéãàà ãîë çîðèëãî áîë òîäîðõîé óëñ îðíóóäûíçàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ, àíãèëàë, äàðààëàëäîðóóëàõ, óëìààð ¿íýëãýýíèé ä¿íã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷îðíóóäààñ õºãæèæ áóé îðíóóäàä ¿ç¿¿ëýõ çýýë òóñëàìæèéí áîäëîãîä àøèãëàõàä÷èãëýãäýæ áàéãàà áîëíî. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé àðãà ç¿é, àðãà÷èëàë øèíæëýõóõààíû ¿íäýñòýé áîëîâñðóóëàãäàæ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà áîëîí ¿íäýñíèéõýìæýýíä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ àæèë ºðãºæèæ áàéíà.Ñ¿¿ëèéí ¿åä ¿íäýñíèéõýìæýýíä çàñàãëàëûí åðºíõèé ¿íýëãýý õèéõèéí çýðýãöýý ñàëáàðûí áîëîíîðîí íóòãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí ¿ð íºëººíèé ¿íýëãýý õèéõ àðãà÷èëàë, áàãö¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãëýõ ñàíàë, ñàíàà÷èëãà îëíîîð ãàðàõ áîëëîî.Èéì ñàíàà÷èëãûí õ¿ðýýíäòºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí òºñâèéí èë òîä, íýýëòòýéáàéäëûã çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéíýã ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí øèíæëýõ ÿâäàëèõýýõýí àíõààðàë òàòàæ áàéíà. Òºñºâ òºëºâëºëòèéí ìºí ÷àíàð áîë õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã àëü áîëîõ¿ð àøèãòàé õóâààðèëæ, çàðëàãûí áîëîìæèò îëîí õóâèëáàð äóíäààñ ñîíãîëòóõààëàã õèéõ ÿâäàë þì. Ãýõäýý óëñûí òºñºâ áîë á¿õ òºñâèéí åðºíõèé øèíæèéãàãóóëäàã ÷, ºðõ ãýðèéí áîëîí áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûíòºñ⺺ñ õýä õýäýíç¿éëýýð ÿëãààòàé. Óëñûí òºñºâ íü ¿íäýñíèé õýìæýýíä çàðëàãûí áîëîìæèò õóâèëáàðààññîíãîëò õèéæ, áàëàíñëóóëàí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâö áàéäàã. Óëñûíòºñâèéíòºëºâëºëòºä òºð, èðãýíèé íèéãýì, èðãýä áîëîí áóñàä ñîíèðõîã÷òàëóóä îðîëöîæ, ò¿¿íèéã áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëõýä, ººðººð õýëáýë, òàòâàðòºëºã÷äèéí õóðèìòëàëààð á¿òñýí òºñâèéã õýðõýí çàðöóóëæ áóéäîëîííèéòèéí ç¿ãýýñ õÿíàõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàõ áîëñîí íüòºñâèéí íýýëòòýé, èë òîä áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ øààðäëàãûã áèé áîëãîæ áàéíà.Òºñºâ íýýëòòýé áîëîõûí õýðýýð òºñâèéí òàëààðõ èðãýä, èðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëàãóóä òºñâèéí ¿éë ÿâöûí òàëààð çîõèõò¿âøíèé ìýäëýã ìýäýýëýëòýéáàéõ õýðýãòýé áîëäîã. Èéìýýñ “Óëñûí òºñâèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ¿åä ñàíàëàà àëáàí ¸ñîîð ºãºõ èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí òîî”-ã ÌîíãîëÓëñûí ÌÕ-èéí 9 äýõ çîðèëòûí íýã øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí ÓÈÕ áàòàëñàíáèëýý.¯¿íòýé óÿëäàæ óëñûí òºñâèéã á¿ðä¿¿ëýõ ¿éë ÿâö òºñâèéíõóâààðèëàëò,çàðöóóëàëò, òàéëàãíàëò, òºñâèéí èë òîä áàéäëûí ìºí ÷àíàð çýðãèéí òàëààðèðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäàä îíîë-ïðàêòèêèéí ç¿é çîõèñòîé õàíäëàãà,çºâ öýãöòýé, îéëãîëò áèé áîëãîõ çàìààð ÷àäàâõèéã íü áýõæ¿¿ëýõ çîðèëòèõýýõýí ÷óõàë áîëæ áàéíà. Äýýð äóðüäñàí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíäͯÁÕÕ-èéíñàíõ¿¿æèëòýýð Ìîíãîë Óëñàä õýðýãæèæ áóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ,àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûãõýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ” II øàòíû òºñ뺺ñ èðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëàãóóä, ò¿¿íä àæèëëàãñàä áîëîí ñîíèðõîã÷ á¿õ òàëóóäûí òºëººëºã÷äºäóëñûí òºñâèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ ¿åä ñàíàëàà àëáàí ¸ñîîð ºãºõ 3
  4. 4. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëèðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõçîðèëãîîð “ÌÕÇ-9, òºñâèéí ¿éë ÿâö äàõü èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîî” ñýäýâòãàðûí àâëàãà áîëîâñðóóëàí õýâëýæ áàéíà. Ãàðûí àâëàãûãèðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëàãóóä, ¿íäýñíèé áà îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé ñîíèðõîã÷ òàëóóä áîëîíòºñâèéí ÷èãëýëýýð ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéäýã ñóäëàà÷, áàãø, îþóòàí,íèéò èðãýäèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàâ. Ãàðûí àâëàãàä îðñîí ¿íäñýí ìàòåðèàëõýðýãëýãäýõ¿¿íèéã Óäèðäëàãûí àêàäåìèä èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûíòºëººëºã÷äèéã îðîëöóóëñàí “Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãî òºñâèéí¿éë ÿâö äàõü èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîî” ñýäýâò ìîäóëèéí ñóðãàëò çîõèîíáàéãóóëæ òóðøñàíû ¿íäñýí äýýð äàõèí íÿãòàëæ, ñàéæðóóëñàí áîëíî. Ãàðûí àâëàãûã áîëîâñðóóëñàí Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàãÓäèðäëàãûí àêàäåìèéí Óäèðäàõóéí óõààíû ñóðãóóëèéí çàõèðàëÏ.Äîðæñ¿ðýí, Áèçíåñèéí óäèðäëàãààð ìýðãýø¿¿ëýõ õºòºëáºðèéí óäèðäàã÷Ã.Ýíõáàÿð, Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí äýðãýäýõ Óäèðäëàãà, áîäëîãî ñóäëàëûíõ¿ðýýëýíãèéí çàõèðàë, äîêòîð (Ph.D) Ë.Îòãîíòóÿà, õÿíàí òîõèîëäóóëñàíß.Î÷èðñ¿õ, á¿õ òàëààð äýìæèæ òóñàëñàí “ÌÕÇ-9 õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàíçàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ” òºñëèéí ¿íäýñíèé çºâëºõ, õàòàãòàéÕ.Õóëàí, ¿íäýñíèé ìåíåæåð Ö.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí àæèëòàí Î.Õàòàíáîëäíàðò òàëàðõàë èëýðõèéëüå. Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí çàõèðàë, Òºñëèéí ¿íäýñíèé çàõèðàë Àêàäåìè÷, äîêòîð (Sc.D), ïðîôåññîð Ã.×óëóóíáààòàð 4
  5. 5. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë “МХЗ-9: ТӨСВИЙН ҮЙЛ ЯВЦ ДАХЬ ИРГЭНИЙ НИЙГМИЙН ОРОЛЦОО” СЭДЭВТ СУРГАЛТ Зорилго: Улсын төсвийн төслийг боловсруулах, батлах үед саналаа албан ёсоор өгөх иргэний нийгмийн байгууллагын тоог нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх Зорилт: Иргэний нийгмийн байгууллагын ажилтны: Монгол улсын төсвийн тогтолцоо, төсвийн орчил, төсвийн орлого, зарлагын бодлого, хэрэгжилтийн талаарх мэдлэгийг дээшлүүлэх Төсвийг шинжилж дүгнэх ур чадварыг нэмэгдүүлэх Төсвийг танин мэдэж, төсвийн үйл явцад оролцох хандлагыг идэвхжүүлэхСэдэвчилсэн төлөвлөгөөд/д Сэдвүүд Хичээлийн хэлбэр Цаг 1 Ардчилсан засаглал ба Мянганы хөгжлийн зорилтууд Лекц ярилцлага 2 2 Төсөв, төсвийн шинэчлэл Лекц ярилцлага 2 3 Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн үйл явц Лекц ярилцлага 2 4 Төсвийн зардлын ангилал, төлөвлөлт Лекц хэлэлцүүлэг 2 Төсвийн зарлагад шинжилгээ хийх аргууд, тэдгээрийн 5 Лекц, дасгал 2 хэрэглээ Төсвийн ил тод байдал, төсвийн үйл явцад иргэний 6 Лекц хэлэлцүүлэг 2 нийгмийн оролцоог хангах Төсвийн орлогын эх үүсвэрүүд, төсвийн орлого 7 Лекц хэлэлцүүлэг 2 бүрдэлтийн чиг хандлага 8 Татварын бодлогын үндсэн асуудал Лекц ярилцлага 2 9 Төсвийн тэнцэл ба алдагдлыг санхүүжүүлэх Лекц, дасгал 2 10 Засгийн газрын тусгай сангийн удирдлага Хэлэлцүүлэг 2 Нийт 20Сургалт зохион байгуулсан багш нар: П.Доржсүрэн Удирдлагын академийн Удирдахуйн ухааны сургуулийн захирал Л.Отгонтуяа Удирдлагын академийн äýðãýäýõ Óäèðäëàãà, áîäëîãî ñóäëàëûí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðàë Г.Энхбаяр Удирдлагын академийн Бизнесийн удирдлагаар мэргэшүүлэх хөтөлбөрийн удирдагч 5
  6. 6. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë СЭДЭВ : АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ БА МЯНГАНЫ 1 ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛГУУД Зорилго Оролцогчдод засаглал, түүний хэмжүүр, Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын үзүүлэлтийн тухай мэдлэгээ бататгахад нь дэмжлэг үзүүлэх Хичээлийн хэлбэр Лекц, дасгал Дэд сэдэв Засаглалын тухай ойлголт Ардчилсан засаглалын хэмжүүр Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтүүд Цагийн хуваарилалт Лекцийн зорилгыг танилцуулах 5 минут Лекцийн агуулгыг танилцуулах 80 минут Лекцийн дүгнэлт, асуулт хариулт 5 минут Ашиглах Мянганы хөгжлийн зорилгуудыг хангах засаглал: үндсэн сэдэв ба шилдэг материалын туршлага. НҮБ. 2008 жагсаалт “Тогтоолд өөрчлөлт оруулах болон тогтоолын хавсралтыг шинэчлэн батлах тухай” УИХ-ын 2008 оны 1 дүгээр сарын 31-ний өдрийн тогтоол. Дугаар 13 Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийн тайлбар Freedom House. “Freedom in the World Methodology – 2008”. http://www. freedomhouse.org/ D. Kaufmann, A.Kraay, and M. Mastruzzi. “Governance Matters VIII: Gover- nance Indicators 1996-2008”. http://info.worldbank.org/governance/wgi/index. asp Transparency International. “Corruption Perception Index 2008”. http://www. transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi UNDP. Governance Indicators: A Users’ Guide. http://www.undp.org/oslocen- tre/cross.htm 6
  7. 7. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë ЛЕКЦ: МЯНГАНЫ ХӨГЖЛИЙН ЗОРИЛТУУД БА 1 АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛДэд сэдэв: 1. Засаглалын тухай ойлголт 2. Ардчилсан засаглалын хэмжүүр 3. Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтүүд1. ЗАСАГЛАЛЫН ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ Засаглал хэмээх ойлголтыг өнөөгийн агуулгаар Дэлхийн Банк анх хэрэглэсэн.Дэлхийн Банкны 1989 оны илтгэлд өвөр СахарынАфрикийн орнуудад “засаглалынхямрал” нүүрлээд буйг тэмдэглэсэн байдаг. Удалгүй тус Банк сайн засаглалын тухайасуудлыг хэлэлцэх хэргийн төлөвлөгөөндөө албан ёсоор оруулж, Хөгжлийн эдийнзасгийн асуудлаарх 1991 оны бага хурлыг “Сайн засаглал” сэдвийн дор зохионбайгуулсан байна. Дэлхийн Банк сайн засаглалын эдийн засгийн хэмжигдэхүүнболох улсын салбарын удирдлага, байгууллагын хариуцлагын тогтолцоо, хуульдээдлэх ёс, шийдвэр гаргах үйл явцын ил тод байдал, мэдээллийн хүртээмж зэрэгтанхаарлаа хандуулж байв. Засаглалын тухай ойлголтыг Эдийн çасгийн õамтын àжиллагаа, õөгжлийнáайгууллага (ЭЗХАХБ) болон Европын Холбоо хүлээн авч, өөр өөрөөр тодорхойлонхөгжлийн дэмжлэг үзүүлэхдээ тавьдаг шаардлагууддаа нэгтгэн оруулжээ.Засаглалын ойлголтыг гүнзгийрүүлэхэд Нэгдсэн ¿ндэсний áайгууллагынõөгжлийн õөтөлбөр (НҮБХХ) чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. НҮБХХ сайнзасаглалын тухай ойлголтын агуулгыг улс төрийн хэд хэдэн хэмжигдэхүүнээрөргөжүүлсэн байна. Эдгээр хэмжигдэхүүнд төрийн хууль ёсны байдал, хариуцлагахүлээх чадвар, төрийн байгууллагын чадвар, хууль дээдлэх ёс зэргийг багтаахболжээ. Засаглалын тухай зарим тодорхойлолтыг иш татъя. Дэлхийн áанкны Институтынсудлаачид (Кауфманн нар) засаглалыг улс оронд эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх уламжлалболон институци хэмээн тодорхойлоод үүнд 1) засаг төрийн байгууллагуудыгсонгох, хянах, өөрчлөн татан буулгах үйл явц, 2) үр нөлөө бүхий бодлогоболовсруулж, хэрэгжүүлэх засаг төрийн чадвар, 3) иргэдийг хүндэлж, тэднийхоорондын эдийн засаг, нийгмийн харилцааг зохицуулах институцийн төлөвшилзэргийг оруулсан байна. ЭЗХАХБ-аас 1995 онд гаргасан Удирдамжид засаглал гэдгийг “улс орнынөөцийг нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд зориулан удирдахтай холбогдуулан улстөрийн эрх мэдэл, нийгэм дэх хяналтыг хэрэгжүүлэх” хэмээн Дэлхийн Банкнытодорхойлсонтой ойролцоо тодорхойлжээ. Глобал Засаглалын талаарх Комиссзасаглал бол “хувь хүн, улсын болон хувийн институцèэс нийтийн хэргийг удирдахарга замын нийлбэр юм” гэсэн байна. Европын õолбоо засаглал гэж “тухайн улсын иргэддээ хүрч үйлчлэх чадварыгхэлнэ. Энэ нь төрөл бүрийн сонирхлыг нэгтгэн нөөцийг удирдах эрх мэдлийгхэрэгжүүлэх дүрэм журам, үйл ажиллагаа юм. …Засаглал бол … улс төр, нийгмийнсистемтэй холбоотой утга төгөлдөр бөгөөд практик ач холбогдолтой үзэл баримтлал. 7
  8. 8. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëХүний эрх, ардчилал, хууль дээдлэх ёс, эрх мэдлийн төвлөрлийг сааруулах, төрийнудирдлагыг төгөлдөржүүлэх асуудал хурцаар тавигдахын хирээр нийгмийн улстөрийн систем гүнзгийрч засаглал нь сайн засаглалд шилжинэ” гэжээ. ЕвропынКомисс сайн засаглалыг “эдийн засаг, нийгмийн шударга, тогтвортой хөгжлийнтөлөө улс орны бүх нөөц баялгийг ил тод, хариуцлагатайгаар удирдах” хэмээнтодорхойлжээ. Мөн нөөцийг байршуулж удирдахад хуулийн гүйцэтгэх үүрэг, биедаасан шүүхийн тогтолцоо, ил тод байдал зэрэг сайн засаглалын хэд хэдэн шинжийгнэрлэж, авилгыг сайн засаглалын гол саад тотгор гэж үзсэн байна. Европын Комисссайн засаглал зургаан бүрэлдэхүүн хэсгийг багтаана гэж сүүлийн үед үзэх болсон.Үүнд: хүний эрх, ардчилах үйл явц, эрх зүйт төр, иргэний нийгмийн бэхжилт,төрийн захиргааны шинэчлэлийг оруулжээ. Тухайлбал, ардчилах үйл явц болонхүний эрхийг хүндэтгэх явдлыг сайн засаглалын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг гэж үзэхболсон. НҮБХХ-èéн баримт бичгүүдэд засаглалыг дараах байдлаар тодорхойлжээ.“Төр, иргэний нийгэм, хувийн секторын хоорондын харилцаагаар дамжуулан улсорон өөрийн эдийн засаг, улс төр, нийгмийн харилцааг зохицуулах үнэт зүйлс,бодлого, институтийн тогтолцоог засаглал гэнэ. Засаглал бол …шийдвэр гаргажхэрэгжүүлэхийн тулд нийгэм өөрийгөө зохион байгуулах арга зам. Засаглал иргэд,нийгмийн бүлгүүд ашиг сонирхол, өөр хоорондын ялгаатай байдлаа илэрхийлэх,хуулиар тодорхойлогдсон эрх, үүргээ хэрэгжүүлэх механизм, үйл явцаасбүрдэнэ”. 2003 онд Улаанбаатар хотноо хуралдсан Ардчиллыг шинээр болон сэргээнтогтоосон орнуудын олон улсын V бага хурлаас баталсан “Улаанбаатарын тунхаг”хэмээх баримт бичигт “Ардчилсан засаглал нь хууль ёсны бөгөөд мэдрэмжтэй,төлөөлөл болон оролцоог хангасан, ил тод хийгээд хариуцлагатай, эрх зүй, хуульёсонд үндэслэсэн тогтолцоо юм” гэжээ. Дээр дурьдсан олон тодорхойлолтыг үзвэл засаглал бол төр, хувийн сектор,иргэний нийгмийн удирдлагын үйл явц, институцийн тогтолцоог хамарсан, олонталтай, нарийн ээдрээтэй үзэгдэл болж байна. Засаглалыг ийнхүү өөр хоорондоонэлээд ялгаатай олон янзаар тодорхойлж буй явдал энэхүү ойлголтын суурь үзэлбаримтлалыг гүнзгийрүүлэн боловсруулах шаардлага байгааг илтгэн харуулжбайгаа юм. Тухайлбал, НҮБХХ сайн засаглалын үндсэн шинжид оролцоо, хуульдээдлэх ёс, ил тод байдал, мэдрэмжтэй байдал, зөвшилцөлд чиглэсэн байх, тэгшбайдал, үр нөлөө болон үр ашиг, хариуцлагыг багтааж авч үздэг бол Азийнõөгжлийн áанк хариуцлага, ил тод байдал, урьдчилан мэдэгдэх байдал, оролцоогэсэн байна. Ойлголт, үзэл баримтлалын энэхүү ялгаа засаглалын үндсэн элемент,үндсэн хэмжигдэхүүнийг тодорхойлох, цаашлаад засаглалын төлөв байдлыгхэмжих үзүүлэлтийг боловсруулахад нөлөөлөх нь ойлгомжтой. Сүүлийн үед, ялангуяа НҮБХХ-өөс сайн засаглалын ойлголтын зэрэгцээардчилсан засаглалын үзэл баримтлалыг боловсруулахад илүү анхаарч байна.Сайн засаглал улс орны эдийн засгийн өсөлтөд түлхэц болно. Харин урт хугацааныхөгжлийн үүднээс хандвал засаглалыг “ардчилах” шаардлагатай гэж үзэж байна. Засаглалыг хэмжих зорилгоос хамаарч, тухайлбал засаглалын ерөнхий төлөвбайдал, чиг хандлагыг судлах, төрийн зүгээс хүлээсэн үүргээ хэрхэн биелүүлжбайгаад үнэлэлт дүгнэлт өгөх, эсвэл бодит нөхцлийг, жишээлбэл хувь хүн 8
  9. 9. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëхуульд заасан эрхээ хэрхэн эдэлж буйг тодорхойлох зэргээс хамааран засаглалынүзүүлэлтийг боловсруулах өөр өөр арга зүй, аргачèлал бий болжээ.2. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ХЭМЖҮҮР Засаглалын төлөв байдлыг хэмжих судалгаа ардчиллын болон хүний эрхийнтөлөв байдлыг хэмжиж эхэлсэнтэй харьцуулахад ахархан түүхтэй. 1980-аад онысүүлчээс олон улсын болон төрийн бус байгууллага, судлаачид сайн засаглалынянз бүрийн үзүүлэлтийг боловсруулж эхэлсэн. Эхэн үед сайн засаглалын хэмжүүрбайгаагүй тулэдийн засагт сайн засаглалын үзүүлж буй эерэг нөлөөлийг судлахзорилгоор улс төрийн хөгжлийн үзүүлэлт, хуулийн байгууллагын чөлөөт, хараатбус байдлыг үнэлэх хэмжүүрийг орлуулан хэрэглэх нь олонтаа байв. Тухайлбал,Freedom House-ийн судалгааны дүнг засаглалын орлуулах хэмжүүр болгон өргөнхүрээнд ашигласаар иржээ. Тун удалгүй засаглалын судалгаанд Freedom House-ийн хэмжүүрийг ашиглахявдал зөв эсэхийг шүүн хэлэлцэх болсон хэдий ч олон төрлийн судалгаанд өнөөгхүртэл хэрэглэсээр ирсэн. Засаглалын төлөв байдлыг хэмжихэд Freedom House-ийн судалгааны зэрэгцээальтернатив үзүүлэлтийг ашиглах санаачилгууд гарч ирсэн. Тухайлбал, улс төрийнхүчирхийллийг илэрхийлэх үзүүлэлтийг (хувьсгал, цэргийн эргэлт болон улс төрийналлага) “муу” засаглалын хэмжүүр болгон ашигладаг. Улс төрийн хүчирхийлэл ихбайх тусам өмчийн эрхийн хэрэгжилт тааруу гэсэн үндэслэлээр энэ үзүүлэлтийгсайн засаглалын хэмжихэд орлуулах үзүүлэлт болгон хэрэглэх явдал бий. Дэлхий дахины засаглалын багц үзүүлэлтийг Кауфманн, Краэй, Зойдо-Лобатон (Kaufmann, Kraay, and Zoido-Lobaton (KKZ)) нар боловсруулан ДэлхийнБанкны Институтээс эрхлэн жил тутам гаргах болсноор судлаачид, бодлогоболовсруулагчдын анхаарлыг сүүлийн үед нэлээд татаж байна. 2007 оны байдлаардэлхийн 212 орныг хамраад байгаа энэхүү судалгаа 30 гаруй бие даасан эхсурвалжийн 310 үзүүлэлтийг 6 багц үзүүлэлт болгон нэгтгэсэн байна. Үүнд: Иргэдийн санаа бодлыг сонсох, хариуцлага хүлээх байдал (Иргэдийн оролцоо,бие даасан хэвлэл мэдээлэл) Улс төрийн тогтвортой байдал (Хүчирхийлэл, төрд учруулах аюул занал) Засгийн газрын үр нөлөө (Төрийн үйлчилгээний чанар) Зохицуулалтын чанар (“Зах зээлд ээлтэй” бодлого) Эрх зүйт төр (Гэмт хэргийн байдал, шүүх засаглалын төлөвшил) Авлигад тавих хяналт (Авлèгын талаарх ойлгоц төсөөлөл)Трансперэнси Интернэшнл: авлигын индексүүд Трансперэнси Интернэшнл олон улсын ТББ 1993 онд байгуулагдсан. Үүсгэнбайгуулагч нь П.Эйгэн. Байгууллагын бүтэц захирлын зөвлөл, зөвлөлдөх зөвлөл,олон улсын нарийн бичгийн дарга нарын газар (Берлин хотод байрладаг), 90гаруй үндэсний бүлгээс бүрддэг байна. Хөгжлийн тусламж үзүүлдэг олон улсынбайгууллага, хавдивлагчдаас санхүүждэг. Дараахü үйл ажиллагаа явуулдаг. Үүнд: Зөвлөх буюу авëèгын чиг хандлагад мониторинг хийх, асуудлыг тодруулах ▪ Авлигын төсөөллийн индекс (Corruption Perception Index) ▪ Авлигын дэлхийн барометр (Global Corruption Barometer) ▪ Хээл хахууль өгөгчдийн индекс (Bribe Payers Index) 9
  10. 10. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë Авëèгын эсрэг олон улсын конвенцè, хэм хэмжээг дэмжих ▪ НҮБ-ын Авлигатай тэмцэх Конвенци (2003), ▪ Африкийн холбооны Авлигатай тэмцэх Конвенци (2003), ▪ Европын зөвлөлийн Авлигатай тэмцэх Конвенци (1999), ▪ Хээл хахуультай тэмцэх ЭЗХАХБ-ын Конвенци (1997), ▪ Америк тивийн улс орны Авлигатай тэмцэх Конвенци (1996). Мэдлэг, мэдээлэл түгээх ▪ Гарын авлага бэлтгэх ▪ Бодлогын судалгаа хийхАвëèгын төсөөллийн индекс (Corruption Perception Index (CPI)) Трансперэнси Интернэшнл-èéн Авлигын төсөөллийн индекс төрийн албанхаагчид, улс төрчдийн дунд авлига хир зэрэг тархсан тухай төсөөллөөр улс орныгзэрэглэлд оруулан нэр хүнд бүхий, бие даасан байгууллагуудаас тухайн улсынболон гадаадын шинжээч, бизнес эрхлэгчдийн дунд хийх санал асуулгын мэдээндтулгуурлан гаргадаг нийлмэл үзүүлэлт юм. Авлигын төсөөллийн индексийг 1995 оноос эхлэн жил бүр гаргаж байна. 2007оны судалгаанд мэдээллийн 14 эх сурвалжийг, тухайлбалWorld Economic Forum,Institute for Management Development, Economist Intelligence Unit, Freedom Houseзэрэг байгууллагын мэдээллийн санг ашигласан байна. Авлигын төсөөллийниндексийг боловсруулах судалгаанд 2005 онд 159, 2006 орныг 163, 2008 онд 180орон хамрагджээ. Авлигын төсөөллийн индексээр дэлхийн улс орныг харьцуулсан жагсаалтынтухайд нэг зүйлийг анхаарах учиртай. Жил бүр судалгаанд хамрагдах орны тооөөрчлөгддөг тул жагсаалтад тухайн улс орны эзэлж буй байр бага зэрэг өөрчлөгдөхнь ямар ч утга илэрхийлэхгүй. Иймд индексийн агуулга хэрхэн өөрчлөгдөж буйданхаарах нь чухал юм. Авлигын төсөөллийн индекс давуу болон сул талтай. Давуу тал: ▪ Арга зүй нь ил тод. ▪ “Муу жишээ”-г харуулдаг. ▪ Олон нийтийн төсөөллийг илэрхийлдэг. Сул тал: ▪ Мэдээллийн эх сурвалжийн стандарт өөр өөр (судалгааны асуулт, түүвэр, оролцогчдын тоо гэх мэт). ▪ Субъектив үнэлгээ нь “объектив” үзүүлэлт мэт харагддаг. ▪ Авлигын учир шалтааныг харуулахгүй.Авлигын дэлхийн барометр (Global Corruption Barometer (GCB)) Трансперэнси Интернэшнл энэ индексийг 2003 оноос эхлэн гаргаж байгаа юм.2007 онд 60 орны 63,199 хүнийг судалгаанд хамруулан тэднээс санал асуулга авчээ.Авлигын талаарх жирийн иргэдийн төсөөллийг илэрхийлдэг, авлигад хамгийн ихөртсөн байгууллага, салбарыг (авлигын эрэлтийн талыг) нэрлэдэгт энэ индексийнонцлог оршино. 10
  11. 11. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëАвлигын дэлхийн барометрийн 2007 оны судалгааны гол үр дүн: 1 Ядуучууд авлигын улмаас хамгийн их хохирдог. Тэд авлига цаашдаа багасна гэдэгт хамгийн бага итгэж байгаа аж. Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд дэлхийн 10 хүн тутмын 1 нь хахууль өгсөн байна. Ази Номхон Далайн бүс нутаг, Зүүн Өмнөд Европт хахууль авах явдал нэмэгдсэн. Цагдаа, шүүхийн ажилтантай тулгарах, бүртгэх, зөвшөөрөл олгох үйлчилгээ авах үед хахууль хамгийн их байна. Олон түмэн улс төрийн намууд, парламент, цагдаа, хууль шүүхийн байгууллагууд хамгийн их авлигад автагддаг гэж үзэж байна. Судалгаанд оролцогчдын тал хувь ирэх гурван жилд улс оронд нь авлига өснө гэж үзэж байна. Судалгаанд оролцогчдын тал хувь нь авлигатай тэмцэх талаар засаг төрөөс явуулж буй үйл ажиллагаа үр дүн өгөхгүй байна.Хээл хахууль өгөгчдийн индекс (Bribe Payers Index (BPI)) Экспортын хэмжээгээр тэргүүлж буй 30 орныг эдгээр орны пүүс компаниудгадаад оронд үйл ажиллагаа явуулахдаа хээл хахууль хир өгдөг байдлаар жагсаадаг(авлигын нийлүүлэлтийн талыг харуулдаг). 2006 онд явуулсан судалгаагаар 125орны 11,232 бизнес эрхлэгчдээс санал асуулга авсан байна. Засаглалын үзүүлэлт, түүний дотор авëèгын үзүүлэлтийг зээл тусламжийнбодлогод хэрэглэж буйг харуулах практик жишээг АНУ-ын Мянганы сорилтынсангаас тусламж үзүүлэх улс орныг шалгаруулахад хэрэглэж буй шалгуурүзүүлэлтээс харж болно.Мянганы сорилтын сангийн шалгуур үзүүлэлт: Шударга засаглахуй: 1. Иргэний эрх чөлөө (Freedom House) 2. Улс төрийн эрх (Freedom House) 3. Иргэдийн санаа бодлыг сонсох, хариуцлага хүлээх байдал (Дэлхийн банкны Институт/Kaufmann) 4. Засгийн газрын үр нөлөө (Дэлхийн банкны Институт/Kaufmann) 5. Эрх зүйт төр (Дэлхийн банкны Институт/Kaufmann) 6. Авлигалд тавих хяналт (Дэлхийн банкны Институт/Kaufmann) Ард түмэнд хөрөнгө оруулахуй: 7. Анхан шатны боловсролын зардал. ДНБ-д эзлэх хувиар (Дэлхийн банк/үндэсний эх сурвалжууд ) 8. Анхан шатны боловсролын хамран сургалт (Дэлхийн банк/Үндэсний эх сурвалжууд) 9. Эрүүл мэндийн зардал. ДНБ-д эзлэх хувиар (Дэлхийн банк/Үндэсний эх сурвалжууд) 10. Дархлаажуулалтын хувь: DPT and Measles (Дэлхийн банк/НҮБ/ Үндэсний эх сурвалжууд) Эдийн засгийн эрх чөлөөг дэмжихүй: 11. Зээлжих эрх (Institutional Investor Magazine)1 Report on the Transparency International Global Corruption Barometer 2007. p. 2 http://www.transparency.org 11
  12. 12. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë 12. Инфляци (ОУВС) 13. Төсвийн алдагдлын хэмжээ. 3 жилээр (ОУВС/Үндэсний эх сурвалжууд) 14. Худалдааны бодлого (Heritage Foundation) 15. Зохицуулалтын чанар (Дэлхийн банкны Институт) 16. Бизнес эхлэхэд шаардагдах өдрийн тоо (Дэлхийн банк)3. МЯНГАНЫ ХӨГЖЛИЙН 9 ДЭХ ЗОРИЛГЫН ШАЛГУУР ҮЗҮҮЛЭЛТ Монголд ардчилсан засаглалын үзүүлэлт боловсруулах, засаглалын төлөвбайдлыг судлах ажлын зүй ёсны үргэлжлэл бол Мянганы хөгжлийн 9 дэхзорилгын хэрэгжилтийг тайлагнах, түүний шалгуур үзүүлэлтийг боловсруулахтөсөл юм. Төслийн зорилго үндэсний сонирхогч талууд засаглалын шинэчлэлийнхэрэгжилтийг хянах өмнө боловсруулсан ардчилсан засаглалын шалгуурүзүүлэлтийг сайжруулах, засаглалын холбогдолтой мэдээллийг цуглуулах,хадгалах, түүнд дүн шинжилгээ хийх Засгийн газар, Үндэсний статистикийн хороо(ҮСХ), иргэний нийгмийн чадавхийг бэхжүүлэхэд оршино. Түүнчлэн МонголУлсын Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилго, түүнд хамаарах зорилтын хэрэгжилтэдтогтмол хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний оролцоог хангасан тогтолцоог бий болгонхөгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. Төслийн хүрээнд ардчилсан засаглалын үзүүлэлтийг хянан үзэж, Мянганыхөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлт, тэдгээрт холбогдох мэдээллийгцуглуулах арга зүйг боловсруулан УИХ, ҮСХ, ТББ зэрэг сонирхогч талын саналзөвлөмжийг авч, Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгод холбогдогч талын сүлжээгбайгуулаад байна. Өнөөгийн байдлаар төслийн үйл ажиллагааны гол үр дүн бол2008 оны 1 дүгээр сард Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийгшинээр тодорхойлсон Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн зорилтыг батлах тухайУИХ-ын 2008 оны 13 дугаар тогтоолыг баталсан явдал юм. Түүнчлэн 2006 оны5 дугаар сард төслийн удирдлага болон ҮСХ-ны хооронд байгуулсан гэрээнийдагуу 2007 оны 12 дугаар сард ҮСХ-ны Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаандхамруулах Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгод хамаарах асуултыг туршилтынсудалгаа хийв. Үүнээс гадна 2008 оны 3 дугаар сард Мянганы хөгжлийн 9 дэхзорилгыг хэрэгжүүлэх асуудлаар үндэсний зөвлөлдөх уулзалтыг зохион байгуулж,Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилго, түүний хэрэгжилтийн талаар вэб хуудасыгнээсэн. Түүнчлэн Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгыг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэнЗасгийн газрын интервенцийн талаар зөвлөмж боловсруулж, Мянганы хөгжлийн9 дэх зорилгыг хэрэгжүүлэх асуудлаарх хоёр удаагийн дугуй ширээний ярилцлагазохион байгуулсан (Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгод хамаарах Засгийн газрынхөтөлбөрийн матриксыг бэлтгэсэн) зэрэг завсрын үр дүнд хүрээд байна.Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг боловсруулах үйл явц Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлох ажилдараах үе шаттайгаар явагдлаа. Үүнд: 1) Урьдчилан төлөвлөх, бэлтгэл хангах (2007 оны хавар); 2) Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын зорилт бүрт хамаарах үндсэн асуудал, шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлох (2007 оны зун); 3) Дүн шинжилгээ хийх, сонирхогч талуудтай зөвлөлдөх, ардчилсан засаглалын 12
  13. 13. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë үзүүлэлтийг нэгтгэн багцлах (2007 оны намар); 4) Шалгуур үзүүлэлтийг төрийн болон төрийн бус байгууллагуудаар хэлэлцүүлэх, сурталчлах, Монгол Улсын МХЗ-ыг хэрэгжүүлэх үйл явцтай уялдуулах (2007-2008 оны өвөл); 5) Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын суурь үзүүлэлтийг гаргах мэдээлэл цуглуулах, Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын хэрэгжилтэд хяналт- шинжилгээ, үнэлгээ хийх механизмыг институтчилэх, шалгуур үзүүлэлтийг зохистой ашиглахад чиглэсэн ажиллагаа (2008 он). Төслийн үйл ажиллагаа бүхэлдээ холбогдогч бүх тал (Çасгийн газар, судлаачид,иргэний нийгэм зэрэг)-ын оролцоог хангах, шийдвэр гаргагч, шинжээч, эмзэгбүлгийн иргэдийг татан оролцуулах, иргэний нийгмийн сүлжээг бий болгох,тэдний оролцоотой сурталчилгаа хийхэд чиглэгдсэн. Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг сонгохдоо төслийнбагийн гишүүд, шинжээчид дор дурдсан шалгах асуултыг хэрэглэсэн болно: 1. Үндэслэлтэй байх Шалгуур үзүүлэлт хэмжихийг зорьж буй зүйлээ хэмжиж чадаж байна уу? Норматив үндэслэл нь юу вэ? 2. Найдвартай байх Янз бүрийн хүмүүс адил эх сурвалж, мэдээллийг кодлох нэгэн дүрмээр тухайн үзүүлэлтийг хэрэглэж болох уу? 3. Хэмжилтийн алдааг бууруулах Өөр өөр орон зай, цаг хугацаанд хэмжилт хийхэд алдаа гарах уу?) 4. Ил тод байх Үзүүлэлт тодорхойлох үйл явц ил тод уу? 5. Төлөөлөх чадвартай байх Судалгаанд ямар түүвэр хэрэглэсэн бэ? Хэмжих нэгжийг төлөөлөх жишээ бий юү? (жишээ нь: улс орон, бүс нутаг) 6. Товчлолыг болгоомжтой ашиглах Оноо, шатлал нь хоорондоо ялгаатай бүлгээс бүрдэж чаддаг уу? (хэт хялбарчлах асуудал гардаг уу?) 7. Мэдээллийн зөрүүг багасгах Мэдээллийн ямар эх сурвалжийг ашигласан бэ? (зөрүүтэй юу?) 8. Үзүүлэлтийг нэгтгэн дүгнэхэд асуудал гаргахгүй байх Нэгдсэн үзүүлэлтийн хувьд агрегаци [Редактор: нэгтгэн дүгнэх]-ийн дүрэм хир тохиромжтой бөгөөд ойлгомжтой вэ? Төслийн баг монгол орны нөхцөлд тулгамдаж буй ардчилсан засаглалын тодорхойасуудлыг илэрхийлэх шалгуур үзүүлэлтийг сонгох шаардлагатай гэж үзсэн бөгөөдАШСТО-ын олон улсын V бага хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх төслийн үр дүн,ялангуяа ардчилсан засаглалын дагалдах үзүүлэлтийн аргачлалд тулгуурласанболно. Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлохдоотоон болон чанарын хэмжүүр, ялангуяа тоон үзүүлэлтийг голчилж, шийдвэргаргагчдад үнэн зөв мэдээлэл өгөх үзүүлэлтийг сонгох, жендерийн болон ядуурлынзадаргаатай үзүүлэлтийг оруулах, мэдээлэл цуглуулах зардал, цаг хугацаа зэргийгхаргалзсан болно. 13
  14. 14. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийн сүүлийн хувилбарыггаргах явцад 2007 оны сүүлч, 2008 оны эхээр төрийн болон иргэний нийгмийнбайгууллагын төлөөлөгчидтэй хэд хэдэн удаа уулзалт зохион байгуулж, саналзөвлөмжийг нь авсан. Ингэхдээ 2005-2006 онд ардчилсан засаглалын үзүүлэлтболовсруулах судалгаа хийсэн шинжээч, ажилтнуудтай тусгайлан зөвлөсөнболно. УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байнгынхорооны болон “Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн зорилтыг батлах тухай” УИХ-ын 2005 оны 25 дугаар тогтоолд өөрчлөлт оруулах УИХ-ын тогтоолын төслийгболовсруулах ажлын хэсгүүдтэй хийсэн уулзалтууд шалгуур үзүүлэлтийг хянанүзэх, зарим үзүүлэлтийг шинээр томъёолох, түүнчлэн тэдгээрийг сурталчлантаниулах ажилд яам, агентлагийн удирдах ажилтныг татан оролцуулахад дэмжлэгболсон. 2008 оны 3 дугаар сард болсон Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуурүзүүлэлтийн асуудлаар зохион байгуулсан үндэсний зөвлөлдөх уулзалтааршалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлох, сонгох үйл явцын талаарх ойлголтыг цэгцлэх,сонгон авсан үзүүлэлтийг магадлах, олон нийтэд сурталчлах ажлын стратегийгболовсронгуй болгох асуудлыг хэлэлцсэн юм. Энэхүү уулзалт Мянганы хөгжлийн8 болон 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг хариуцагч талын дунд харилцанойлголцлыг бий болгох чухал үр дүнтэй болсон. Төслийн хүрээнд эмэгтэйчүүд, нийгмийн эмзэг бүлгийн иргэдийг төлөөлөхиргэний нийгмийн бүлгүүдтэй хамтран ажиллахад онцгой анхаарал хандуулсан.Жендерийн асуудал болон эмзэг бүлгийн иргэдэд дэмжлэг үзүүлэх чиглэлээражилладаг 20 орчим ТББ-ыг нэгтгэсэн “Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгыг дэмжихТББ-ын сүлжээ”-тэй нягт хамтран ажиллаж, Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгынач холбогдлыг таниулах, хэрэгжилтийг хангах кампанит ажлыг эхлүүлээд байна.Энэхүү сүлжээнд Монголын хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн үндэсний холбоо,Хөгжлийг гарц, Хүчирхийллийн эсрэг үндэсний төв зэрэг байгууллага багтажбайна. Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын талаар иргэдийн ойлголт, мэдлэгийгдээшлүүлэх ажлыг “Чөлөөт сэтгэлгээ” сэтгүүл болон дөрвөн сонинтой хамтранхэрэгжүүлж байна. Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлох явцаддараах сорилт, бэрхшээл тулгарч байсан. Үүнд: 1. Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын үзүүлэлт нэг бүрээр суурь болгон авах утгыг боловсруулахад нэлээд цаг хугацаа, хүчин чармайлт шаардлагатай байгаа; төслийн хугацаанд хийж гүйцэтгэхэд бэрхшээлтэй байна. МХЗ-ын хэрэгжилтийн явц байдлын тухай гурав дахь илтгэл 2009 онд гарах бөгөөдилтгэлийг бичиж дуусгах үед Монгол Улсын Засгийн газар, холбогдогч талууд 9 дэх зорилгын суурь үзүүлэлтийг гаргасан байна гэж төслийн баг тооцоолж байна. 2. Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг хэд хэдэн байгууллага боловсруулах бөгөөд МХЗ-ыг хэрэгжүүлэх, тайлагнахад гол үүрэг бүхий Сангийн яам Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын үзүүлэлтийн тайлан боловсруулах ажлыг зохицуулах үүрэг гүйцэтгэнэ гэж үзэж байна. МХЗ-ын хяналт-шинжилгээний тогтолцоог бий болгох ажлын хүрээнд Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын үзүүлэлтээр тайлагнах механизм тодорхой болно. 14
  15. 15. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë3. МХЗ, түүний дотор 9 дэх зорилгын хэрэгжилтийн хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний талаарх иргэдийн ойлголт, мэдлэгийг дээшлүүлэх явдал нэн чухал. 15
  16. 16. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë 2 СЭДЭВ: ТӨСӨВ, ТӨСВИЙН ШИНЭЧЛЭЛ Зорилго Төсвийн шинэчлэл, төсвийн зарлагын удирдлагын үндсэн зорилтын талаарх мэдлэгээ бататгахад дэмжлэг үзүүлэх Хичээлийн хэлбэр Лекц, ярилцлага Дэд сэдэв 1. Төсвийн онолын үндэс 2. Төсвийн шинэчлэл: зарим орны туршлага 3. Төсвийн зарлагын удирдлагын үндсэн зорилтууд Цагийн хуваарилалт Лекцийн зорилгыг танилцуулах 5 минут Лекцийн агуулгыг танилцуулах 70 минут Лекцийн дүгнэлт, асуулт хариулт 15 минут Ашиглах материалын 1. Энхбаяр Г., Отгонтуяа Л. Төрийн санхүүгийн удирдлага. УБ., 2009 жагсаалт (Нэмж засварласан 2 дахь хэвлэл). 2. Отгонтуяа Л. Төсвийн зарлагын удирдлага, төлөвлөлт. УБ., 2007 3. Монгол Улсын Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хууль. Төрийн мэдээлэл. 2002. №28. 886-902. 4. Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тухай хууль. 2002.11.20. ТМ. 2002. №44. 1324-1327. 5. Улсын салбарын удирдлага, санхүүжилтийн шинэчлэл. Багц гарын авлага. УБ., 2003. 16
  17. 17. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë 2 ЛЕКЦ: ТӨСӨВ, ТӨСВИЙН ШИНЭЧЛЭЛДэд сэдэв: 1. Төсвийн онолын үндэс 2. Төсвийн шинэчлэл: зарим орны туршлага 3. Төсвийн зарлагын удирдлагын үндсэн зорилтууд1. ТӨСВИЙН ОНОЛЫН ҮНДЭС Төсвийн үүсэл хөгжил. Төсөв гэдэг үг дундад зууны Английн уут, цүнх, түрийвчбуюу “budget” гэсэн үгнээс гаралтай. XVI-XVII зуунд Английн хүй элгэнийтанхим хаанд олгох мөнгөн тусламжийг батàëдаг байжээ. Чуулган хаахын өмнөтөрийн сангийн канцлер буюу сангийн сайд тухайн хуулийн төсөлтэй холбогдохбаримттай цүнхийг нээдэг бөгөөд үүнийг “төсвийг нээх” гэж нэрлэж байсан басүүлд нь цүнхний нэр түүн доторх баримт бичгийн нэр болж хувирсан байна. XVIIзууны сүүлчээс парламентаар батлагддаг төрийн орлого, зарлагын төлөвлөгөөгбагтаасан баримт бичгийг төсөв гэж нэрлэх болжээ. Төсөв бол төр зардал гаргаж, түүнийг санхүүжүүлэхэд шаардагдах хөрөнгийгбүрдүүлж эхэлсэн үеэс бус, харин төр өөрийн санхүүгийн үйл ажиллагааг төлөвлөжэхэлсэн буюу тодорхой хугацаанд орлого, зарлагын төлөвлөгөө зохиох болсонүеэс бий болсон байна. Профессор М.И.Боголепов “Улсын төсөв орчин үеийнхэлбэрээрээ XIX зууны эхний 10 жилээс үүсэлтэй” гэж тэмдэглэжээ. Төсвийн төлөвлөгөөт чанар. XIX зууны эцсээс төр хувийн аж ахуйн адилаарүйл ажиллагаагаа төлөвлөж, төсөвлөж эхэлсэн. Ийм төлөвлөгөөт үйл ажиллагаагхэрэгжүүлэх хэрэгсэл нь төрийн орлого, зарлагын дансны хэлбэрээр тоогоорилэрхийлэгдсэн улсын төсөв болжээ. Ийнхүү төсвийн үндсэн шинж бол түүнийтөлөвлөгөөт чанар болсон бөгөөд онол, практикаар төсөв гэдэг нь болох гэжбайгаа цаг хугацаан дахь төрийн аж ахуйн төлөвлөгөө юм. Төсвийн жил. Аливаа төлөвлөгөөний нэгэн адил улсын төсвийг тодорхойхугацаанд зохиох ёстой. Улс орнууд ийм үеэр санхүүгийн жил гэж нэрлэгдэх нэгжилийг сонгосон байдаг. XX зууны эхээр ихэнх оронд, тухайлбал, Франц, Австри,Унгар, Бельги, Голланд, Люксембург, Швед, Орос, Финлянд зэрэг орнуудадсанхүүгийн жил нь календарийн жилтэйгээ давхацдаг байжээ.2 Санхүүгийншинжлэх ухаан санхүүгийн жилийг нэгдүгээр сараас хойш эхлүүлэхийг зөвлөдөг.Санхүүгийн жилийг календарийн жилээс ялгаатай тогтоодгûн учир нь төрийнорлогын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг татвар төлөгчдийн орлого илүүтэй олох цагхугацаатай төсвийн үеийн эхлэлийг давхцуулдагтай холбоотой. Энэ шалтгаанаарзарим улс орон санхүүгийн жилээ 4 дүгээр сарын 1, эсвэл 7дóгààр сарын 1, 10дóгààр сарын 1-ээс эхэлдэг болгон өөрчилжээ. XX зууны эцэст ч зарим орны санхүүгийн жилийн эхлэл календарийн жилээсялгаатай хэвээр байна. Тухайлбал, Канад, Энэтхэг, Индонез, Лесото, Малави,Мианмар, Намиби, Шинэ Зеланд, Сингапур, Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс,Япон улсын санхүүгийн жил 4 дүгээр сарын 1-íээс эхэлж дараагийн календарийнжилийн 3 дугаар сарын 31-нд дуусдаг, мөн Австрали, Бангладеш, Камерун, Египет,2 Пушкарева В.М. История финансовой мысли и налогов. Учебное пособие, М., 1996, с.41. 17
  18. 18. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëГамби, Кени, Кувейт, Мавритани, Пакистан, Судан, Зимбабе, Уганда, Шведэд 7дугаар сарын 1-ээс 6 дугаар сарын 30, Тайланд болон АНУ-ын санхүүгийн жил10 дугаар сарын 1-нээс 9 дүгээр сарын 30 хүртэл үргэлжилдэг. Харин Иранысанхүүгийн жил 3 дугаар сарын 21-нд, Этиопийнх 7 дугаар сарын 8, Непал улсынх7 дугаар сарын 15-íаас эхэлдэг бол Саудын Араб Найжрийн жилийг ашигладаг.Санхүүгийн жил календарийн жилтэйгээ давхацдаг уламжлалаа дэлхийн 118 улс,түүний дотор Монгол Улс өнөөг хүртэл хадгалж байна.3 Төсвийн эрх зүй. Бусад бүх санхүүгийн байгууламжийн адил төсөв үүсч бий болсонявдал төсвийн эрх зүйн хөгжилд илрэлээ олсонтой холбоотой юм. Г.Жез төсвийн эрх зүйбүрэлдэн тогтсон дүр зургийг дараахь байдлаар тодорхойлжээ. “Эхний зүйл нь багагүйхүндрэлийг бий болгодог татвар төлөгчдийн зүгээс хүлээн зөвшөөрсөн татварынүндэслэл байлаа. Татвар төлөгчдийн төлөөлөл татварын талаар саналаа өгөх4эрхэд цуглуулсан хөрөнгийн зарцуулалтыг хянах, тухайн татварыг, түүнчлэн тухайнзардлыг зайлшгүйг тодорхойлж буй учир шалтгааныг хэлэлцэх явдал хамаарна.Түүнчлэн тэд бүх орлого, зарлагыг бүхэлд нь, нэгийг ч үлдээлгүй хэлэлцэх эрхийголж авчээ. Татвар төлөгчдийн төлөөлөл саналаа байнга өгөх эрхтэй болсон тэр үеэсл төсөв жинхэнэ утгаараа оршин тогтнох болжээ”. Төсвийн эрх зүйн энэ ойлголтыгхуульчид төсвийн эрх зүйн субъектив утга гэж нэрлэсэн байна. Объектив утгаараа“төсвийн эрх зүй бол төсөв боловсруулах, хэлэлцэх, батлах, гүйцэтгэх дэг журмыгтодорхойлдог бүх хуулиудын цогц юм. Төсвийн эрх зүй нь төсвийн төслийг хэнболовсруулах, түүнийг ямар журмаар, хэн эцэслэн нэгэн бүхэл болгон нэгтгэх, энэтөслийг хэлэлцэхэд ямар байгууллага оролцох, хэн ямар журмаар батлах ёстойгтодорхойлдог” ажээ. Засгийн газар төсвийн төслийг боловсруулж, парламент түүнийг батàëдаг.Засгийн газар парламентаас батàëсан дараагийн санхүүгийн жилийн төсвийнтухай хуульд нийцүүлэн төсвийн бүх зүйл, заалтыг яв цав биелүүлэх шаардлагатай,төсөвт өөрчлөлт оруулах бол парламентын зөвшөөрлийг заавал авна. Төсвийн шинж чанар. Төсөв бол шинж төрхөөрөө улс төрийн баримт бичигюм. Төсвийн санал боловсруулах, хууль тогтоох болон гүйцэтгэх засаглалынчиг үүргийг хязгаарлах зэргээр төсвийг улс төрийн баримт бичгийн шинжтэйболгодог. Энэбол ирээдүй үеийн удирдлагын төлөвлөгөө, парламентад хэлэлцүүлжзөвшөөрөл авахаар гүйцэтгэх засаглалаас санал болгож буй удирдлагын хөтөлбөрбилээ. Парламентын засаглалтай орнуудад төсвийг дэмжсэн санал өгөх явдалбол парламентын гишүүдийн олонхийн зүгээс Засгийн газарт итгэл үзүүлж буйнилрэл гэж үздэг. Төсвийг хэрэгсэхгүй болгох буюу татгалзах нь парламент Засгийнгазрын танхимд итгэхгүй байгаагийн тод илрэл юм. Иймд төсвийн ихэнх дүрэмжурам цэвэр улс төрийн шинжтэй байдаг. Төсөв нийтийн байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн гишүүн бүр цаана үргэлжамьд харилцаа нуугдаж байдаг төсвийн хэллэг, тоон утгыг ойлгох боломжтойбайхаар төсвийг боловсруулах ёстой. Ф.Нитти төсвийн нийтийн шинжийг ил тодбайдал, шударга ёс гэж нэрлэсэн бөгөөд “Төсөвт бүх орлого, бүх зарлагыг ямар чхэрэггүй нууцлал, эсвэл учир битүүлэг аливаа тайлбаргүй тусгавал зохино” гэжүзэж байв.3 World Bank. World Development Indicators 2002. pp. 382-387.4 Саналаа өгөх замаар шийдвэр гаргахад оролцох, парламентàд санал өгөх 18
  19. 19. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë С.Ю.Витте “төсвийн ил тод байх шаардлага нь төсөв бол заавал биелүүлэхсанхүүгийн хууль гэсэн ойлголтоос урган гардаг... Иймд орчин үеийн улс орнуудтөрийн дансаа бүх нийтэд зориулан хэвлэдэг боллоо” гэж бичжээ. Ф.Нитти төсвийн өөр нэг чанар бол ангилал гэж үзсэн. Төсвийн данс буюужагсаалт бүлэг, хэсэг, зүйл, заалтад хуваагдаж ангилагдана. Парламент иймангиллаар төсвийг батласнаар Засгийн газар төсвийн нэг зүйлээс нөгөөд, нэгзориулалтаас нөгөө рүү мөнгө шилжүүлэх эрхгүй болдог. Төсвийн тодорхойлолтууд. Төсвийн үүсэл хөгжил, шинж чанараас үзэхэдтөсөв маш нарийн үйл явц бөгөөд нэгэн зэрэг эдийн засаг, санхүү, эрх зүй, улстөрд хамаатай асуудал болох нь харагдаж байна. Төсвийн энэхүү олон талт байдалтөсвийн тогтолцоог судлах, ерөөс төсвийн тухай ойлголт бүрэлдэн тогтоходхүндрэл учруулдаг. Эдийн засгийн бүтээл, нэг сэдэвт зохиол, сурах бичиг, эрдэм шинжилгээнийөгүүлэл, хуульд “төсөв” гэсэн нэр томьёог хэрхэн тодорхойлсныг харьцуулан авчүзье. Аливаа эдийн засгийн категорийн, түүний дотор төсвийн мөн чанар түүний чигүүргээр илэрдэг. Санхүүгийн чиг үүрэг нь Э.А.Вознесенскийн тодорхойлсноор,нийтийн зориулалтаар илрэх хэлбэр5 гэж ойлгож болно. Төсөв маш өргөн хүрээний санхүүгийн категори болдог учир санхүүд хамаарахбүх чиг үүргийг гүйцэтгэдэг. Үүнд нэгдүгээрт, төсвийн санг бүрдүүлэх (төсвийнорлого), хоёрдугаарт, төсвийн санг ашиглалт (төсвийн зарлага), гуравдугаарт,хянах чиг үүрэг хамаарна. Төсөв бол орлого, зарлагын данс юм гэсэн тодорхойлолт ХХ зууны туршидтүгэн дэлгэрсэн байжээ. Үүнийг 1924 онд хэвлэгдсэн “Санхүүгийн тайлбартоль”-д төсвийг “хууль тогтоох замаар батласан, болох гэж буй цаг хугацаанытодорхой үед зарцуулах төрийн зарлага, тэдгээрийг нөхөх хүлээгдэж буй орлогыгбаланслуулан мөнгөн дүнгээр илэрхийлсэн урьдчилсан тооцоо. Улсын төсөв болорлого, зарлагын данс юм”. Мөн 1999 онд хэвлэгдсэн Эдийн засгийн тайлбар тольдтөсөв бол тодорхой цаг хугацаанд төрийн орлого оруулах эх үүсвэр, зарцуулаххөрөнгийн чиглэлийг зааж боловсруулсан төрийн орлого, зарлагын данс6Борисов А.Б. Большой экономический словарь. М.: Книжный мир, 1999. с.141.гэсэн тодорхойлолтууд илтгэнэ. Гэхдээ И.Х.Озеровын “Төсөв бол илүү өргөнойлголт, түүнийг зөвхөн данстай адилтгаж болохгүй” гэсэнтэй санал нэг байна.Данс бол төсөвт ерөнхийгийн нэгэн хэсэг гэдгээрээ хамаарна. Энэ утгаар данс ньзөвхөн тухайн тодорхой тохиолдолд төсвийн хуулийн хавсралт л юм. Төсөв болсанхүүгийн төлөвлөгөө зохиох, батлах нийтлэг хэм хэмжээг тодорхойлдог, харинданс бол тухайн хугацааны санхүүгийн төлөвлөгөө юм. Төсвийн ойлголтын эрх зүйн агуулгад дараах судлаачид хувь нэмрээ оруулжээ.Францын санхүүч Р.Стурм “Улсын төсөв гэдэг нь төрийн орлого, зарлагыгурьдчилан зөвшөөрсөн баримт бичиг юм” гэж тодорхойлсон байна. Ф.Ниттийнтодорхойлолт төсвийн 2 шинжийг, тухайлбал, түүнийг тооцох (орлого, зарлагынданс), хууль зүйн үйлдлийн (төрийн орлого, зарлагыг урьдчилан зөвшөөрсөнбаримт) шинжийг агуулж байна. Л.Штейний үзэж байснаар төсөв “өөрийн5 Вознесенский Э.А. Финансы как стомостная категория. М.: Фин. и статистика, 1985. с. 117-118.6 Борисов А.Б. Большой экономический словарь. М.: Книжный мир, 1999. с.141. 19
  20. 20. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºëагуулгаараа, хууль тогтоох засаглалаас удирдах зүйлийг эцэст нь төрийн аж ахуйнхуулиар төрийн дээд байгууллагын батламж, зөвшөөрлөөр дамжин бий болгодогорлогоос хамаарах бүх зарлагын хамаарлыг мөнгөн дүнгээр илэрхийлдэг”. Төсөвбол 1) төрийн болон орон нутгийн удирдлагын зорилт, чиг үүргийг санхүүгийнхувьд хангахад чиглэгдсэн мөнгөн хөрөнгийн хуримтлалыг бүрдүүлэх, зарцуулаххэлбэр,7 2) төрийн болон нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын зүгээс өөрийн чигүүргийг хэрэгжүүлэх явцад нийт хүн ам, иргэн бүрийн эдийн засаг, нийгмийн ашигсонирхолд нийцүүлэн үндэсний орлогын хэсгийг хуваарилах, дахин хуваарилахадашигладаг санхүүгийн харилцан уялдаа бүхий тогтолцоо”8. Төсвийн төлөвлөгөөт шинжийг тодотгон зарим онолчид төсвийг төрийнсанхүүгийн төлөвлөгөө гэж тодорхойлжээ. Германы санхүүч Шанц төсвийнтөлөвлөгөөт шинжийг анх цохон тэмдэглэж, зөвхөн төсвийн тэнцлийн ачхолбогдлыг харуулаад зогсолгүй, төсвийн үйл явцын жинхэнэ дүр зургийг гаргажирсэн. Төсөв бол зардлын тодорхой бичлэг, мөн хувь хүмүүс, компани, Засгийнгазрын санхүүгийн төлөвлөгөө9, ирээдүйн цаг үед санал болгож буй зарлага,тооцож таамагласан орлогыг багтаасан санхүүгийн төлөвлөгөө10. Төсөв нь эдийн засгийг зохицуулах бодлого, арга хэрэгсэл болохынхувьд төрөөс чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд зайлшгүй шаардагдахсанхүүгийн эх үүсвэрийг бүрдүүлж, дахин хуваарилах төлөвлөгөө юм11гэсэн тодорхойлолт ч байдаг. Үүнээс гадна “төсөв нь төсвийн жилд төлөвлөсөнзорилт, тэдгээрт шаардагдах зардлыг санхүүжүүлэх, хүлээгдэж буй орлогыгсистемтэй хуваарилсан баримт бичиг юм. Иймд тоогоор илэрхийлсэн төсөв нь Засгийн газар, түүний төлөөлж буйпарламент дахь хүчний үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг илэрхийлдэг” гэжтөсвийн төлөвлөгөө, хөтөлбөрийн шинжийг тодотгосон байдаг бөгөөд эрдэмтэнХедткамп 1977 онд “улсын төсөв бол сонголтын төлөвлөгөө, улс төрийншийдвэр гаргах үйл явцад гарч ирсэн орлого, зарлагын тоон утгад оруулсантөрийн үйл ажиллагааны хөтөлбөр мөн” гэсэн сонгодог тодорхойлолт өгсөнюм. Харин ХХ зууны сүүлээр төсвийг төрийн үйл ажиллагааны толь юм12 гэж үзэх болжээ. Нэг талыг барьсан тодорхойлолтоос санхүүгийн шинжлэх ухаан төсвийн олонталт үүргийг илэрхийлэх тодорхойлолтод шилжсэн байна. Үүнд XX зууны үеийнОросын санхүүгийн онолчид М.И.Боголепов, И.Болдырев, Д.Боголепов зэрэгхүмүүс анхаарлаа хандуулжээ. М.И.Боголеповын үзсэнээр, “төрийн аж ахуйнсалбарт төсөв гэж юуны өмнө цаг хугацааны тодорхой үеийн орлого, зарлагынцогц, хоёрдугаарт, төсвийн дараагийн үед төрийн аж ахуйг удирдах тоогоорилэрхийлэгдсэн төлөвлөгөө, мөн түүний үндсэн дээр орлого бүрдүүлж, зардалгаргах хууль” ажээ.7 Бюджетная система Российской Федерации: Учебник/ М.В.Романовский и др. Под ред. М.В.Романовского, О.В.Врублевской –2-е изд., испр. и перераб. –М.: Юрайт –М, 2001. –с. 612.8 http://www.budgetrf.ru/Publications/Glosary/Glosary000.htm9 Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика, М., 1993, с. 513.10 Mikesell L, John. Fiscal Administration: analysis and Applications for the Public Sector. 4th edition. 1995. Wadaworth Publishingcompany. P. 557.11 Энхбаяр Г., Отгонтуяа Л. Төрийн санхүүгийн удирдлага. УБ., 2002. 36 дахь тал.12 Salvatore Schiavo-Campo, Daniel Tommasi. Managing Government Expenditure. ADB. 1999. 20
  21. 21. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë Санхүүгийн шинжлэх ухаанд Ф.А.Меньков “Төсөв гэж бид төрийн бүх орлого,зарлагыг урьдчилан тооцсон ирээдүй үеийн төрийн аж ахуйн төлөвлөгөөг төсөөлжбайна. Төсөв төрийн орлого цуглуулах хязгаар, хамгийн гол нь бүх зарцуулахзарлагын хязгаарыг тодорхойлдог. Төсвийн бүх тоог нийтээр заавал биелүүлдэгбайлгахын тулд түүнийг хуульчлах шаардлагатай байдаг. Албан ёсны утгаараатөсөв бол хууль тогтоох байгууллагын баримт, түүний гаргасан хууль юм” гэжээ. АНУ-ын ерөнхийлөгч Тафт 1912 онд Конгресст гүйцэтгэлийн төсвийнтогтолцоог бүрдүүлэх саналаа илгээхдээ “Төсвийн Үндсэн хуулийнзорилго бол Засгийн газрыг олон нийтийн санал хүсэлтэд нийцсэн үйлажиллагаа явуулдаг, хуулийн дагуу хариуцлага хүлээдэг болгох явдал юм”13 гэж хэлжээ. Энэ саналдаа төсөв нь Конгрессийн үйл ажиллагааны баримт бичиг,Ерөнхийлөгчийн зүгээс удирдлага, хяналтаа хэрэгжүүлэх арга хэрэгсэл, яам,агентлагийг удирдах үндэс болдог зэрэг хэд хэдэн зорилгоор үйлчилдэг гэжтэмдэглэсэн байна. Америкийн судлаачид төсвийн талаар дараахü тодорхойлолтыг өгчээ. Р.Фриман“Төсөв бол тухайн цаг хугацаанд зарцуулах зарлага, тэдгээрийг санхүүжүүлэхээртөлөвлөж буй аргын үнэлгээг багтаасан санхүүгийн төлөвлөгөө, өөрөөр хэлбэл,тавьсан зорилгын хэрэгжилт, зайлшгүй гарах зарлага хоёрыг системтэйгээрхарьцуулах үйл явц юм”. Үүнээс гадна тэрээр “Төсөв бол 1) төрийн байгууллагынтодорхой цаг хугацаан дахь төлөвлөгөөний санхүүгийн илэрхийлэл, 2) төлөвлөгөөгхэрэгжүүлэх үед үйл ажиллагааг хянах арга, 3) бодит үр дүнг төлөвлөсөнтэйхарьцуулах, ирээдүйд амжилттай хэрэгжүүлэх төдийгүй, төсөв боловсруулахүйл явцыг сайжруулах үүднээс тэдгээрийн хоорондын ялгааг шинжлэх аргахэрэгсэл” гэжээ. Ирин Рабин “Төсөв бол Засгийн газар мөнгөө хэрхэн зарцуулж,юу хийхийг тодорхойлдог. Төсөв бол тавьсан зорилгыг түүнд хүрэхэд шаардагдахнөөцийн хэмжээтэй нь холбож өгдөг. Төсөв олж чадах орлогоор зарлагыгхязгаарлан тэнцвэржүүлж, хэтрүүлэн зарцуулахаас урьдчилан сэргийлдэг”14 гэж тодорхойлсон байна. Ийнхүү төсвийн олон талт зорилгыг тэмдэглэсэн хэдий ч, Аарон Вилдавски шигтөсвийг цогц байдлаар өөр хэн ч илүү сайн тодорхойлоогүй юм. А.Вилдавски 1964 онд бичсэн сонгодог бүтээлдээ15 төсвийг дараахü байдлаартодорхойлжээ. Төсөв бол: 1. Санхүүгийн нөөцийг хүний зорилго болгон хувиргахтай холбоотой. 2. Өөр өөр зарлагын хооронд сонголт хийх механизм буюу төлөвлөгөө, хэрэв төлөвлөгөөг боловсруулахад нарийвчилсан мэдээлэл хангалттай байвал төсөв нь түүнийг удирдаж буй этгээдийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөө болдог. 3. Тавьсан зорилгодоо хамгийн бага зардлаар хүрэхийг хүсвэл үр ашигтай ажиллахыг дэмждэг арга хэрэгсэл юм. 4. Аливаа зорилгыг тодорхой хөрөнгийн эх үүсвэрээр санхүүжүүлэн хангах тухайд Конгресс болон Ерөнхийлөгчийн хооронд; Конгресс болон яамд,13 Budgeting and Financial Management in the Federal Government. Edited by Jerry L, McGaffery and L.R.Jones. Information AgePublishing Inc. Volume 1 in the series Research in Public Management. USA. Information Age Publishing Inc, 2001. p.18.14 Irene S. Rubin. The Politics of Public Budgeting. 2nd edition. Chatham, New Jersey. Chatham House Publishers, Inc. 1993. p. 1.15 “The Politics of the Budgetary Process” бүтээлээ анх 1964 онд хэвлүүлсэн бөгөөд 1974, 1979, 1984 онуудад засварлан дахинхэвлэжээ. А.Вилдавски уг алдарт зохиолоо The New Politics of the Budgetary Process нэртэйгээр 1988, 1992 онд гаргаж, төсвийнсудлаач Наоми Кайдентай хамтран 2 дахь номоо 1996, 2001 онуудад хэвлүүлжээ. 21
  22. 22. "Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ" òºñºë агентлагийн хооронд; яамд, агентлаг болон тэдгээрийн нэгж, албадын хооронд байгуулсан гэрээ. Эдгээр “гэрээ” хууль зүйн болон нийгмийн шинжийг агуулдаг. Үр дүнг хүсэн хүлээж мөнгө өгч байгаа нь ч, санхүүжилт шаардаж мөнгө хүлээн авч байгаа этгээд ч хөтөлбөрөө үр дүнтэй хэрэгжүүлэхдээ цаг хугацааг зөв хуваарилах ёстой. Гэрээлэгч талууд гэрээний дагуу эрх эдэлж, үүрэг хүлээдэг. 1. Итгэл найдвар, хүсэл эрмэлзлэлийн аль аль нь байгууллагуудаас санал болгон өргөн барьсан төсвийн төсөлд багтдаг. Байгууллагууд мөнгө авахыг хүсдэг, гэхдээ тэд өөрсдөд нь олгодог мөнгөнөөс илүү ихийг авахыг зорьдог. Төсвийн үйл явц тэдний хүсэн хүлээж буй мөнгийг олгоход байнга чиглэдэг. Тэд хэдий хэр мөнгө авсныг тухайн байгууллагын төсвийн талаарх бусдын үзэл бодол илрүүлж өгдөг. Энэ нь дараагийн төсвийн орчилд чухал ач холбогдол бүхий мэдээлэл болно. 2. Урьдын жишээ, баримт юм. Урьд санхүүжсэн ямар нэгэн зүйлийг дахин санхүүжүүлэх шаардлагатай болдог. Үүнийг төсвийн өсөн нэмэгдэх шинж буюу инкрементализм гэж тодорхойлдог. 3. Зохицуулалтын болон хяналтын арга хэрэгсэл юм. Өөр хоорондоо нэгдэн иж бүрдэл болдог олон төрлийн үйл ажиллагааг зохицуулах, зарлагыг хязгаарлах, эсвэл тодорхой төслүүдээс санхүүжилт олгох замаар харъяа байгууллага, нэгжийг хянах, сахилга батыг хангах хэрэгсэл бол төсөв мөн. 4. Хөтөлбөрийг дутуу санхүүжүүлсэн, эсвэл өөр бусад төсөлд илүү хуваарилсан байдал ажиглагдвал тухайн байгууллагад дэмжлэг үзүүлэх үйлчлүүлэгч, хэрэглэгчийн дуудлага болно. 5. “Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөнгөн илэрхийлэл” гэж тодорхойлсон байдаг.Дээр авч үзснээс дүгнэн дараахü тодорхойлолтуудыг өгч болно. Үүнд: 1. Төсөв бол Засгийн газар юуг хийх, юуг эс хийх талаарх сонголт мөн. Засгийн газар ямар үйлчилгээг хүргэхээ шийдэх, мөн нийгмийн гишүүд болох иргэдэд ямар эрх олгох талаар нийтлэг зөвшилцөлд хүрэх хэрэгтэй болдог. Хувийн хэвшлийн нийлүүлж чадах усан болон цахилгаан хангамж, тээвэр, орон сууцны үйлчилгээг төрөөс үзүүлэх шаардлага байна уу? Бүх иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах баталгаа бий юу, энд төлбөрийн чадварыг харгалздаг уу? гэх мэт маш олон асуудлыг шийдэх ёстой. 2. Төсөв нь цагдаа болон үерийн хамгаалалт, нийгмийн халамж болон батлан хамгаалах, төв ба орон нутгийн хоорондын тэргүүлэх ач холбогдол бүхий чиглэлд тусгалаа олдог. Төсвийн үйл явц Засгийн газраас төрөл бүрийн зүйлийг хүсэн хүлээж буй хувь хүмүүс, бүлгийг холбож өгдөг, мөн хэнд юу өгөхийг тодорхойлдог. Эдгээр шийдвэр нь ядуу хүн мэргэжлийн сургалтанд, харин цагдаа нар бослого, үймээнтэй тэмцэх сургалтанд хамрагдах эсэхэд нөлөөлж болох юм. Аль аль нь ажилгүйчүүдийн өсөн нэмэгдэж буй тоог бууруулахад чиглэнэ. 22

×