АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008          МОНГОЛ УЛСЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ АКАДЕМИ           ФИЛОС...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008DDC 321.8A-728@ Монгол дахь НҮБХХЗохиогчийн бүх эрх хамгаалаг...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008                                                             ...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008ТОВЧИЛСОН НЭРСИЙН ТАЙЛБАРАТГ                         Авлигата...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008График 15. Авлигад хамгийн их автсан салбарын тухай иргэдийн ...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008Хүснэгт 37. Хэвлэл мэдээллийн эзэмшил/харьяаллын сүлжээ, (3-а...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008                                      УДИРТГАЛМонгол Улсын Га...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008аль болох ойртуулах, шинээр авагдсан мэдээллийг өмнөх судалга...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008I. ИРГЭНИЙ ХАРЪЯАЛАЛ,    ХУУЛЬ БА ЭРХ                        ...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-20081. УЛС ҮНДЭСТЭН БА ИРГЭНИЙ ХАРЪЯАЛАЛХарьяатын асуудлыг ялгава...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008боловсруулах аж үйлдвэрийн салбарт 5.1 хувь, боловсролын салб...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008   Монгол Улсын иргэд Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал, үндсэн з...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008   2000 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлө...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-20082. ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁС БА ШҮҮХИЙН ХҮРТЭЭМЖТЭЙ БАЙДАЛТөр, нийгэм ...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008давамгайлж байсан бол 2008 онд энэ байдал хэвээр хадгалагдахы...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008мэдлээ хэрэгжүүлэхдээ хараат бус байж гагцхүү үндсэн хууль, т...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008                              Хүснэгт 2. Хууль, шүүхийн байгу...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008шийтгэхийн эсрэг конвенци”-д нэгдэн орсон. УИХ 2007 онд Шүүхи...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-20083. ИРГЭНИЙ БОЛОН УЛС ТӨРИЙН ЭРХИргэний болон улс төрийн эрх н...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008байгууллалтайгаар хийх, хүчээр албадан гэрлүүлэх, зорилгуудыг...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008дугаар конвенци, Хөдөлмөрийн насны доод хязгаарын тухай 138 д...
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Changes in democratic governance 2007 08 mon
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Changes in democratic governance 2007 08 mon

1,863 views

Published on

  • Be the first to comment

Changes in democratic governance 2007 08 mon

  1. 1. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008
  2. 2. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008 МОНГОЛ УЛСЫН ШИНЖЛЭХ УХААНЫ АКАДЕМИ ФИЛОСОФИ СОЦИОЛОГИ, ЭРХИЙН ХҮРЭЭЛЭН НЭГДСЭН ҮНДЭСТНИЙ БАЙГУУЛЛАГЫН ХӨГЖЛИЙН ХӨТӨЛБӨР “МХЗ 9 ХҮНИЙ ЭРХ, АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫГ БЭХЖҮҮЛЭХЭД” ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ ТӨСӨЛАРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛДГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ2007-2008 УЛААНБААТАР 2008 он Хуудас | 2
  3. 3. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008DDC 321.8A-728@ Монгол дахь НҮБХХЗохиогчийн бүх эрх хамгаалагдсан.ISBN 978- 99929-925-3-0Энэхүү судалгааг Монгол улсын Шинжлэх ухааны академийн Философи, социологи эрхийн хүрээлэнгийндэргэд НҮБХХ, НҮБ-ын Ардчиллын сангийн дэмжлэгтэйгээр хэрэгжиж буй “МХЗ 9 хүний эрх, ардчилсанзасаглалыг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх” төслийн захиалгаар “МЭК” ХХК социологийн суурь анхдагчмэдээллийг цуглуулж, боловсруулсан бөгөөд судалгааны тайланг төслийн судлаачдын баг хийж гүйцэтгэв.Судалгаанд тусгагдсан дүгнэлт, санал, зөвлөмж нь зөвхөн зохиогчдын санал бодлыг илэрхийлсэн болно.Ашгийн бус зорилгоор хувилж, тараахыг зөвшөөрнө . Эх сурвалжийг дурьдана уу.Бэлтгэсэн: Төслийн үндэсний захирал Г.Чулуунбаатар Төслийн үндэсний зөвлөх Х.Хулан Судлаачдын багийн ахлагч П.Доржсүрэн Төслийн үндэсний менежер Ц.Цэцэнбилэг Төслийн захиргаа, санхүүгийн ажилтан О.ХатанболдМакет дизайн: “Сансудай” Хэвлэлийн компани Г.Ганхуяг О.Хатанболд Хуудас | 3
  4. 4. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008 ГАРЧИГТОВЧИЛСОН НЭРСИЙН ТАЙЛБАР ....................................................................................................................... 5НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР..................................................................................................................................... 5ГРАФИКИЙН ЖАГСААЛТ ........................................................................................................................................ 5ХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТ ..................................................................................................................................... 6УДИРТГАЛ ..................................................................................................................................................................... 8I. ИРГЭНИЙ ХАРЪЯАЛАЛ, ХУУЛЬ БА ЭРХ ................................................................................................... 10-381. Улс үндэстэн ба иргэний харьяалал ............................ ........................................................................... 112. Хууль дээдлэх ѐс ба шүүхийн хүртээмжтэй байдал .............................................................................153. Иргэний болон улс төрийн эрх ...............................................................................................................204. Эдийн засгийн ба нийгмийн эрх .............................................................................................................27II. ТӨЛӨӨЛӨЛ БҮХИЙ ХАРИУЦЛАГАТАЙ ЗАСАГ ТӨР ........................................................................... 39-605. Чөлөөт, шудрага сонгууль …………………………………………………………………………….. 406. Улс төрийн намуудын ардчилсан үүрэг………………………………………………………………. 457. Засаг төрийн үйл ажиллагааны үр нөлөө, хариуцлага ………………………………………………. 498. Зэвсэгт хүчин, цагдаад тавих иргэний хяналт ………………………………………………………... 539. Авлигын эсрэг үйл ажиллагаа ………………………………. ………………………………………... 55III. ИРГЭНИЙ НИЙГЭМ БА АРД ТҮМНИЙ ОРОЛЦОО .............................................................................. 61-8010. Ардчилсан нийгэм дэх олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ………………………………. 6211. Улс төрийн оролцоо: Олон нийтийн амьдрал дахь иргэдийн оролцоо……………………………..7112. Төрөөс иргэдийнхээ өмнө үйл ажиллагаагаа хариуцах чадвар ……………………………………. 7413. Төвлөрлийг сааруулах нь………………………………………………………………………………76IV. МОНГОЛ УЛСЫН ХИЛИЙН ЧАНАД ДАХЬ АРДЧИЛАЛ ..................................................................... 81-8514. Ардчиллын олон улсын асуудал……………………………………………………………………… 82V. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ДАГАЛДАХ ШАЛГУУР ҮЗҮҮЛЭЛТИЙН ТОВЧООН …………… 86-93I. ИРГЭНИЙ ХАРЬЯАЛАЛ, ХУУЛЬ БА ЭРХII. ТӨЛӨӨЛӨЛ БҮХИЙ ХАРИУЦЛАГАТАЙ ЗАСАГ ТӨР…III. ИРГЭНИЙ НИЙГЭМ БА АРД ТҮМНИЙ ОРОЛЦООIV. МОНГОЛ УЛСЫН ХИЛИЙН ЧАНАД ДАХЬ АРДЧИЛАЛVI. ХАВСРАЛТУУД ............................................................................................................................................ 94-124i. Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008 судалгааны арга зүй ................................. 94ii. Судалгааны санал асуулгын дүнг 2005 оны дүнтэй харьцуулсан байдлаар ........................................................ 97VII. МОНГОЛ ДАХЬ АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛ: ШИНЖЭЭЧДИЙН ҮНЭЛГЭЭ 125-132VIII. СУДАЛГААНД АШИГЛАСАН ЭХ СУРВАЛЖИЙН ЖАГСААЛТ ............................................................................ 133-135 Хуудас | 4
  5. 5. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008ТОВЧИЛСОН НЭРСИЙН ТАЙЛБАРАТГ Авлигатай тэмцэх газарАТАНДОТ Ардчиллын төлөөх Ази Номхон далайн орнуудын түншлэлБСШУЯ Боловсрол, соѐл, шинжлэх ухааны яамГИХАЭА Гадаадын иргэд, харъяатын асуудал эрхлэх албаДЭМБ Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаИБМУТ Иргэний бүртгэл мэдээллийн улсын төвМҮОНТ Монголын үндэсний олон нийтийн телевизНҮБ Нэгдсэн үндэстний байгууллагаНҮБХХ Нэгдсэн үндэстний байгууллагын Хөгжлийн хөтөлбөрНХХЯ Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яамНЭМХ Нийслэлийн эрүүл мэндийн хэлтэсСЕХ Сонгуулийн ерөнхий хорооОУХБ Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагаТББ Төрийн бус байгууллагаТЭХЯ Түлш эрчим хүчний яамУИХ Улсын их хуралУМХГ Улсын мэргэжлийн хяналтын газарҮСХ Үндэсний статистикийн хорооҮХЦ Үндсэн хуулийн цэцХЗДХЯ Хууль зүй, дотоод хэргийн яамХЭҮК Хүний эрхийн үндэсний комиссЦЕГ Цагдаагийн ерөнхий газарШШГЕГ Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газарЭМЯ Эрүүл мэндийн яамНЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАРМонгол Улсын Их Хурал Монгол Улсын төрийн эрх барих дээд байгууллагаҮндсэн Хуулийн цэц Монгол Улсын Үндсэн хуулийн шүүхАймаг Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хамгийн том нэгж. Монгол Улс 21 аймаг, нийслэл Улаанбаатар хот гэсэн том нэгжтэй.Сум Орон нутгийн засаг захиргаа, дэвсгэрийн дунд шатны нэгж. Монгол Улс 340 сумтай.Баг Орон нутгийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн анхан шатны нэгж. Монгол Улс 1670 багтай.1Дүүрэг Нийслэл хотын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж. Улаанбаатар хот 9 дүүрэгтэй.Хороо Нийслэл хотын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн анхан шатны нэгж. Нийслэл хот 132 хороотой.ГРАФИКИЙН ЖАГСААЛТГрафик 1. Гадаадын иргэд Монголд суурьшиж буй талаарх иргэдийн бодол, (2008)График 2. Үндсэн хуулийн талаарх иргэдийн мэдлэг, (2008)График 3. Хуулийн хэрэгжилтийн тухай иргэдийн үнэлгээ, (2008)График 4. Хууль хэрэгжихэд саад болж буй хүчин зүйлсийн тухай судалгаанд оролцогчдын төсөөлөл, (2008)График 5. Төрийн албанд ажилд ороход тулгардаг бэрхшээл, (2008)График 6. Хууль зүйн туслалцаа авах шаардлагатай болоход судалгаанд оролцогчид хэнд ханддаг вэ?, (2008)График 7. Судалгаанд оролцогчдын жагсаал цуглаанд оролцсон байдал ,(2008)График 8. Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээрх сүм, хийдийн тоо, (шашны төрлөөр)График 9. Эрүүл мэндийн салбар дахь ялгаварлан гадуурхалт, (2008)График10. Эрүүл мэндийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын үнэлгээ, (2008)График 11. Боловсролын байгууллагуудын үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын үнэлгээ, (2008)График 12. Парламентын ба ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцсон иргэдийн тоо, (2008)График 13. Улс төрийн намуудын үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын үнэлгээГрафик 14. УИХ-ын гишүүд ямар үүрэг хүлээдэг вэ?1 ҮСХ, Монгол Улсын Статистикийн эмхтгэл -2007, УБ., 2008. 73 дахь тал. Хуудас | 5
  6. 6. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008График 15. Авлигад хамгийн их автсан салбарын тухай иргэдийн төсөөлөлГрафик 16. Монголд авлига хэр зэрэг дэлгэрсэн гэж Та үздэг вэ?График 17. Телевизийн харьяалал, (2006-2007)График 18. Монгол Улсын хэвлэлийн эрх чөлөөний индекс, (2002-2007)График 19. Та иргэн хүний хувьд хууль бүтээх үйл ажиллагаанд оролцох эрхтэй юу?График 20. Засгийн газрын үйл ажиллагааны талаарх үнэлгээГрафик 21. Засгийн газрын шийдвэрлэвэл зохих асуудлуудГрафик 22. Шийдвэр гаргах үйл явц дахь иргэдийн оролцооны хэлбэрГрафик 23. ДНБ-ний өсөлт, (2003-2007)График 24. Нийслэлийн шилжих хөдөлгөөний цэвэр коэффициент (2000-2007 онуудад)ХҮСНЭГТИЙН ЖАГСААЛТХүснэгт 1. Монгол Улсад засаглалын ямар хэлбэр тохиромжтой тухай судалгаанд оролцогчдын төсөөлөлХүснэгт 2. Хууль, шүүхийн байгууллагаар асуудлаа шийдвэрлүүлэхэд тулгардаг бэрхшээл , (2008)Хүснэгт 3. Шүүхийн үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын төсөөлөлХүснэгт 4. Судалгаанд оролцогчдын гэр бүл нүүж шилжихэд тулгарсан хүндрэл бэрхшээл, (2008)Хүснэгт 5. Монголд иргэний эрхийг хангах байдал суларсанд нөлөөлж буй хүчин зүйлсХүснэгт 6. Судалгаанд оролцогчдын шашин шүтэх байдал, (хувиар)Хүснэгт 7. Хүн амын ажил эрхлэлтийн үзүүлэлтүүд оны эцэст, (мянган хүнээр)Хүснэгт 8. Хувийн хэвшлийн болон гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуй нэгжүүд, (2005-2007)Хүснэгт 9. Ажилд ороход тулгардаг хүндрэл бэрхшээлХүснэгт 10. 1995-2007 онд гарсан үйлдвэрийн осолХүснэгт 11. Нийгмийн даатгал, нийгмийн халамжийн байгууллагуудын үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын үнэлгээХүснэгт 12. Нийгмийн халамжийн салбар дахь ялгаварлан гадуурхалтХүснэгт 13. Танд болон таны гэр бүлд дараах зүйл хэр тохиолддог вэ? гэсэн асуултад судалгаанд оролцогчдын хариуцсан байдалХүснэгт 14. Улаанбаатар хотын түлшний шаталтаас үүсэх агаар бохирдуулагч бодис, (тонноор)Хүснэгт 15. Орон нутгийн сонгуульд судалгаанд оролцогчдын оролцдог байдал, (2008)Хүснэгт 16. 2008 оны УИХ-ын сонгуульд оролцох эсэх талаарх судалгаанд оролцогчдын бодол, (2008)Хүснэгт 17. Монголд сонгуулийн ямар систем илүү тохиромжтой талаарх судалгаанд оролцогчдын төсөөлөл, (2008)Хүснэгт 18. Сонгуулийн хороо, хэсгүүд хэр шудрага ажилладаг талаарх судалгаанд оролцогчдын үнэлгээ, (2008)Хүснэгт 19. Хэрэв шудрага бус ажилладаг бол түүнд нөлөөлж буй гол шалтгаан, (2008)Хүснэгт 20. Монгол Улсын Дээд шүүхэд улсын бүртгэлтэй улс төрийн намуудын жагсаалтХүснэгт 21. Төрийн болон бусад байгууллагад судалгаанд оролцогчдын итгэл үзүүлэх байдал, (2008)Хүснэгт 22. Нийт төрийн албан хаагчийн дотор эмэгтэй, эрэгтэйчүүдийн эзлэх хувь, (2008)Хүснэгт 23. Төрийн албанд ажиллахад улс төрийн шахалт байдаг уу?Хүснэгт 24. Цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын үнэлгээХүснэгт 25. Монголд сонирхлын зөрчил хэр дэлгэрсэн бэ?Хүснэгт 26. Сонирхлын зөрчил ямар үед хамгийн ихээр илэрдэг гэж Та боддог вэ?Хүснэгт 27. Та дараах байгууллагад хандив, авлига өгч байсан уу?Хүснэгт 28. Монголын нийгэмд авлига хэр дэлгэрсэн бэ (байгууллага, салбараар), (2008)Хүснэгт 29. Цагдаагийн ажилтнуудын авлигад өртөмтгий байдлын үнэлгээХүснэгт 30. Сурталчилгааны түгээмэл арван сэдэвХүснэгт 31. Сэтгүүлийн харьяaлал (2006-2007)Хүснэгт 32. Радиогийн харьяaлал (2006-2008 онд I улирал)Хүснэгт 33. Судалгаанд оролцогчдын төр засгийн байгууллагын шийдвэр үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг хүссэн цагтаа авч чаддаг байдалХүснэгт 34.Судалгаанд оролцогчдын төр засгийн байгууллагын шийдвэр үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг олж авдаг эх сурвалжХүснэгт 35. Судалгаанд оролцогчид төр засгийн байгууллагын шийдвэр, үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг олж авч чаддаггүйн шалтгаан, (2008)Хүснэгт 36. Судалгаанд оролцогчид төр засгийн байгууллагын шийдвэр үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг олж авч чаддаггүйн шалтгаан, (2005) Хуудас | 6
  7. 7. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008Хүснэгт 37. Хэвлэл мэдээллийн эзэмшил/харьяаллын сүлжээ, (3-аас дээш жил хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг эзэмшдэг байгууллагууд), (2008)Хүснэгт 38. Телевизийн нэвтрүүлгийн бүтэц, (2006-2007)Хүснэгт 39. Телевизийн 7 хоногийн нэвтрүүлэгт гадаад нэвтрүүлгийн эзлэх хувьХүснэгт 40. Монголын хамгийн олон хэрэглэгчтэй вэб сайтууд, (2008)Хүснэгт 41. Судалгаанд хамрагдсан хүмүүс дараах хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд итгэдэг байдал, (2008)Хүснэгт 42. Судалгаанд оролцогчид дараах хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд итгэдэг байдал, (2008)Хүснэгт 43. УИХ-ын тухай мэдээ. Баримт, үзэл бодолХүснэгт 44. Үзэгчдийн үнэлгээгээр хамгийн….Хүснэгт 45. Төрийн байгууллагуудын талаарх судалгаанд оролцогчдын төсөөлөлХүснэгт 46. Судалгаанд оролцогчид улс төрийн дараах үйл ажиллагаанд оролцож байсан байдалХүснэгт 47. Судалгаанд хамрагдсан хүмүүс ямар нэгэн төрийн бус байгууллагын гишүүн эсэхХүснэгт 48. Хорооны/багийн засаг даргын сонгуульд саналаа өгөөгүйн шалтгаан, (2008)Хүснэгт 49. Судалгаанд хамрагдсан респондентууд улс төрд дараах харилцаа хэрхэн нөлөөлдөг талаар үзсэн ньХүснэгт 50. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн улс төр, санхүү, эдийн засгийн хувьд хэр хараат байдаг талаарх төсөөлөл, (2008)Зураг 1. Global Peace Index, (2007)Зураг 2. Хэвлэлийн эрх чөлөөний индекс Хуудас | 7
  8. 8. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008 УДИРТГАЛМонгол Улсын Гадаад хэргийн яам, НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр хамтран 2006 онд хэрэгжүүлсэнАрдчиллыг шинээр болон сэргээн тогтоосон орнуудын олон улсын тавдугаар бага хурлыншийдвэрийг хэрэгжүүлэх төслийн хүрээнд “Ардчилсан засаглалын шалгуур үзүүлэлт: Монголдахь засаглалын төлөв байдлын үнэлгээ” судалгааны анхны томоохон тайлан-илтгэлийгболовсруулан гаргасан билээ. Энэхүү тайланд зөвлөмж болгохдоо Монгол дахь ардчилсанзасаглалын төлөв байдлыг тодорхой хугацаанд давтамжтайгаар судлан тодорхойлж, шийдвэргаргагчид болон иргэд, олон нийтийн хэрэгцээнд толилуулж байх саналыг дэвшүүлсэн.Энэ зөвлөмжийг ажил болгох үүднээс ШУА-ийн ФСЭХ, НҮБ-ын Ардчиллын сангаас зарласантөслийн сонгон шалгаруулалтад оролцон дэмжигдсэнээр “Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн 9дэх зорилгыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх” төсөл 2007-2008 онд Философи, социологи,эрхийн хүрээлэнг түшиглэн хэрэгжиж байна.Уг төслийн нэг зорилго нь Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгын шалгуур үзүүлэлтийг тогтоох,Монгол Улсын засаглалын төлөв байдал хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг судлан засаглалын төлөвбайдалд давталтын судалгаа хийж, үнэлгээ гаргахад чиглэгдсэн болно. “Ардчилсан засаглалынтөлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны тайлан-илтгэл бол энэ зорилгыгхэрэгжүүлэхэд чиглэж хийгдсэн давтан судалгааны нэгдсэн үр дүн юм.НҮБ-ын Ардчиллын сангийн дэмжлэгтэйгээр хэрэгжиж буй “Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгыгхэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх” төслийн захиалгаар НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс зарласансудалгааны төсөл хэрэгжүүлэх сонгон шалгаруулалтад судалгаа, мэдээллийн үйл ажиллагааэрхэлдэг “МЭК” ХХК шалгарч социологийн судалгааны анхан шатны мэдээлэл цуглуулах, дүнгболовсруулах ажлыг бэлтгэж, төслийн судлаачдын баг судалгааны тайлан-илтгэлийгболовсруулан нэгтгэсэн болно.“Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” тайлан-илтгэлд өмнө нь2005-2006 онд хийгдсэн судалгааны арга зүйд тулгуурлан өнгөрсөн хоѐр жилийн хугацаандгарсан өөрчлөлтийг тодруулахыг зорив. Ингэхдээ цаг хугацааны хүчин зүйлийн улмаас бүхөөрчлөлтийг судлах зорилго тавиагүй бөгөөд гагцхүү эрх зүйн орчин, олон нийтийн санаабодолд гарсан өөрчлөлтөд түлхүү анхаарсан болно. Судалгааны үндсэн хэрэглэгдэхүүн ньМонгол Улсын хууль тогтоомж, 2008 оны хавар олон нийтийн дунд явуулсан санал асуулгынсудалгааны дүн байлаа.Арга зүйн хувьд 2005-2006 онд хийсэн судалгаанд баримталсан үндсэн зарчим буюу Ардчилал,сонгуульд дэмжлэг үзүүлэх олон улсын хүрээлэнгийн засаглалд үнэлгээ өгөх арга зүйг үндэсболгож судалгаа хийх үеийн Монголын нийгмийн улс төр, засаглалын харилцааны онцлогийгхаргалзсан болно. Мөн Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэхтөслийн хүрээнд хийгдсэн ажил, тухайлбал, УИХ-аар батлагдсан шалгуур үзүүлэлтүүд,тэдгээрийг тооцож гаргах аргачилал, энэ талаар хийгдсэн хурал, хэлэлцүүлгүүдийн үр дүнгсудалгааны явц болон тайланг нэгтгэн боловсруулахад аль болох харгалзан үзэхийг хичээлээ.2008 оны хавар “МЭК” ХХК хариуцан явуулсан “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсанөөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны мэдээлэл, мэдээллээ нэгтгэж боловсруулсан анхны тайлан ньарга зүй болон боловсруулалтын хувьд захиалагчийн шаардлагыг хангаагүй, судалгааны саналасуулга, зарим анхдагч мэдээлэл нь давтан судалгааны харьцуулалтын шаардлагад бүрэннийцээгүй байсны улмаас Монгол Улсын засаглалын төлөв байдалд өнгөрсөн хугацаанд гарсанөөрчлөлтийг цогц байдлаар нарийвчлан тодруулахад зарим бэрхшээл учруулж байсныгтэмдэглэж байна.Ийм учраас төслийн баг энэхүү судалгааны тайланг дахин нягтлан боловсруулах шаардлагагарсан болно. Чингэхдээ юуны өмнө арга зүйн хувьд 2005-2006 хийгдсэн судалгааны арга зүйд Хуудас | 8
  9. 9. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008аль болох ойртуулах, шинээр авагдсан мэдээллийг өмнөх судалгааны мэдээлэлтэй харьцуулах,нотолгоо баримтгүй хийсвэр, ерөнхий дүгнэлтээс зайлсхийх зарчим баримталж ажилласанбөгөөд судалгааны анхдагч мэдээллийг тайлангийн хавсралт болгон орууллаа.2005-2006 онд хийгдсэн судалгааны ажлын хүрээнд боловсруулсан арга зүйг баримтлан өндөрмэргэжлийн шинжээчдээр үнэлгээ хийлгэсний үндсэн дээр Улс орны мэдээллийн хуудсыгшинэчлэн гаргаж энэ судалгааны тайлантай нэгтгэлээ.Судалгааны ажил хийгдэх үед УИХ-ын болон орон нутгийн сонгуулийн ажил давхцаж, анхдагчмэдээлэл авах, зарим мэдээллийг олоход бодитой бэрхшээл учирч байсан хэдий ч “МЭК” ХХК-íий судлаачид уйгагүй хүчин чармайлт гаргаж захиалгат судалгааг гүйцэтгэсэнд “Мянганыхөгжлийн 9 дэх зорилгыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх” төслийн баг талархал илэрхийлжбайна. Судалгааны ажлыг санхүүжүүлж, мэргэжил арга зүйн байнгын зөвлөлгөө өгч ажилласанНҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн газар, Осло дахь засаглалын төв, төвийн мэргэжилтэн ноѐнЙохим Нахем, НҮБХХ-ийн Засаглалын хөтөлбөрийн менежер Ц.Даваадулам, хөтөлбөрийнажилтан Т.Баярцэцэг, төслийн зөвлөх Йоши Ояa, төслийн үндэсний зөвлөх Х.Хулан, судлаачдынбагийн ахлагч П.Доржсүрэн, төслийн үндэсний менежер Ц.Цэцэнбилэг, төслийн захиргаасанхүүгийн ажилтан О.Хатанболд, судлаач Д.Болд-Эрдэнэ нарт ШУА-ийн ФСЭХ-ийн Эрдмийнхамт олон, “Мянганы хөгжлийн 9 дэх зорилгыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх” төслийн баггүн талархал илэрхийлж байна.ШУА-ийн ФСЭХ-ийн хүрээлэнгийн захирал,Төслийн үндэсний захиралДоктор (Sc.D), профессор Г.Чулуунбаатар Хуудас | 9
  10. 10. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008I. ИРГЭНИЙ ХАРЪЯАЛАЛ, ХУУЛЬ БА ЭРХ Хуудас | 10
  11. 11. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-20081. УЛС ҮНДЭСТЭН БА ИРГЭНИЙ ХАРЪЯАЛАЛХарьяатын асуудлыг ялгаварлан гадуурхалгүйгээр шийдвэрлэх тухай нийтлэг гэрээ хэлэлцээр байдаг уу?1.1. Тухайн улсын нутаг дэвсгэрт амьдарч буй бүх хүнд иргэний харъяаллыг олгодог уу, тэд улстөрийн амьдралд хэр оролцдог вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 15 дугаар зүйлд “Монгол Улсын иргэний харъяалалхийгээд харъяат болох, харъяатаас гарах үндэслэл, журмыг гагцхүү хуулиар тогтооно” (15.1)хэмээн заасан байдаг. Харъяатын тухай хуулиар2 (УИХ 1995 оны 6 дугаар сарын 5-нд баталж,2000, 2002 онуудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан) Монгол Улсын харьяат болох нөхцөл, МонголУлсын иргэний харьяаллын асуудлаар хүсэлт гаргах, түүнийг шийдвэрлэх журмыг тогтоож,иргэний харьяалалтай холбогдсон харилцааг зохицуулж байна. 2007-2008 онд эрх зүйн орчинөөрчлөгдсөнгүй. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Гадаадын иргэн харъяатын асуудал эрхлэх албаны мэдээлэлд дурьдсанаар 2007 онд эхний10 сарын байдлаар Монгол Улсад гадаадын 30 387 иргэн оршин сууж байсан нь 1990 оноосхойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт байжээ.3 Тэдгээр иргэдийн 80,2 хувь нь албан хэргээр удаанхугацаагаар оршин суух зөвшөөрөл авсан иргэд байсан бөгөөд 2371 цагаач, 75 харъяалалгүйиргэн Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт оршин сууж байжээ. График 1. Гадаадын иргэд Монголд суурьшиж буй талаарх иргэдийн бодол (Судалгаанд оролцогчдын дунд эзлэх хувиар),4 2008 он 2007 онд нийт 25 хүн Монгол Улсын харъяат болж, 96 хүн харъяатаас гарчээ. Мөн ондМонгол Улсын харъяат 2 хүүхдийг гадаадын иргэнд үрчлүүлсэн бол 2008 оны эхний 2 сардХБНГУ, Нидерландын Вант Улс, АНУ, БНСУ-ын гэр бүлд нийт зургаан хүүхэд үрчлүүлсэнбайна.5 Монгол Улсад 2008 оны жилийн эцсийн байдлаар 84 орны 23.7 мянган гадаадын иргэдхөдөлмөр эрхлэж байгаа нь 2007 оныхоос 8 улс шинээр нэмэгдэж, ажиллагчдын тоо нь 4 дахинөсөв. Хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллагч гадаадын иргэдийн 95.9 хувь буюу 22.7 мянга ньэрэгтэйчүүд байна. Хөдөлмөр эрхэлж байгаа гадаадын иргэдийг эдийн засгийн салбараар авчүзвэл барилгын салбарт 39.5 хувь, уул уурхай, олборлох аж үйлдвэрийн салбарт 31.4 хувь,2 ГИХАЭА. http://www.mngimmigration.mn/3 Мөн тэнд, http://www.mngimmigration.mn/4 “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны хүрээнд хийсэн социологийнсудалгаа. УБ., 2008.5 ГИХАЭА-ны мэдээлэл, 2008 оны 4-р сарын 1. http://www.mngimmigration.mn/ Хуудас | 11
  12. 12. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008боловсруулах аж үйлдвэрийн салбарт 5.1 хувь, боловсролын салбарт 3.5 хувь, бөөний болонжижиглэн худалдаа, гэр ахуйн барааны засварлах үйл ажиллагааны салбарт 8.0 хувь, төрийнудирдлага, батлан хамгаалах албан журмын даатгалын салбарт 0.3 хувь, бусад салбарт 12.2хувь нь тус тус ажиллаж байна.6 Нийт гадаадын иргэдийн 81.0 хувь буюу 19.2 мянга нь БНХАУ-ын иргэд, 4.4 хувь буюу1052 нь ОХУ-ын иргэд, 2.2 хувь буюу 513 нь БНСУ-ын иргэд, 1.6 хувь буюу 390 нь АНУ-ыниргэд, 1.4 хувь буюу 326 нь Украйн улсын иргэд байна. 2007 онтой харьцуулахад манай улсадажил эрхэлж буй БНХАУ-ын иргэдийн тоо 12.3 дахин нэмэгдэж, БНАСАУ-ынх 40.9 хувь,АНУ-ынх 22.3 хувь, БНСУ-ынх 14.5 хувь, Казахстан улсынх 8.9 хувиар тус тус өсч, харинОХУ-ынх 9.2 хувиар, Украйн улсынх 24.7 хувиар тус тус буурсан байна.7 Гадаадын иргэнд Монгол улсын харьяат хүүхдийг үрчлүүлэх асуудлыг холбогдох хуультогтоомжуудаар зохицуулж, түүнтэй холбоотой эрх зүйн орчин бүрдэж, хүүхэд хамгааллынталаархи бие даасан хууль үйлчилж, төрөөс баримтлах эрх зүйн бодлогыг тодорхойлонхэрэгжүүлж байгаа хэдий ч “Хүүхдийн эрх-үрчлэлтийн процесс”-ыг олон улсын хуультогтоомжид нийцүүлэх хэрэгцээ шаардлага бий болж шийдвэрлэвэл зохих тулгамдсан асуудалбайсаар байна.81.2. Соѐлын ялгаа онцлогууд хэр зэрэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн бэ, цөөнхийн эрх сайтархамгаалагдсан уу? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлтМонгол Улс НҮБ болон түүний төрөлжсөн байгууллагуудаас батлан гаргасан хүний эрх, эрхчөлөөтэй холбоотой 40 шахам гэрээнд нэгдэн ороод байна.9Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 8дугаар зүйлд “Монгол хэл бол төрийн албан ѐсны хэл мөн”, энэ нь “хүн амын өөр хэл бүхийүндэсний цөөнх эх хэлээрээ суралцах, харилцах, соѐл, урлаг, шинжлэх ухааны үйл ажиллагааявуулах эрхийг үл хөндөнө”, 14 зүйлийн 2-т “Хүнийг үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс,нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэлбодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно” хэмээн заасан байдаг. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Монгол Улс нь бусад зарим оронтой харьцуулахад үндэсний хэл, соѐлын хувьд нэгдмэлбөгөөд монгол үндэстэн, ястан нийт хүн амын 92.2 хувийг эзэлдэг.10 Үлдсэн хэсгийн ихэнх ньказах үндэстэн бөгөөд тэд Баян–Өлгий аймгийн хүн амын 88.7 хувийг бүрдүүлдэг.11 Хөвсгөлаймгийн ой хөвч тайга, уулын тагтад амьдардаг, амьдралын хэв маяг, соѐлын хувьд онцлогбүхий цаатан иргэдийн талаар тусгайлсан бодлогыг сүүлийн хоѐр жилийн хугацаандболовсруулж хэрэгжүүлээгүй байна. Судалгааны явцад үндэстний цөөнхийг ялгаварлан,хавчин гадуурхсан мэдээ баримт тааралдаагүй болно.1.3. Улсын хил болон Үндсэн хуулийн талаархи харилцан ойлголцол ямар түвшинд байгаа вэ? Монгол Улсын Үндсэн хуульд “Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал,улсын хил халдашгүй дархан байна”, “Монгол Улсын хилийг хуулиар бататгана” (4 дүгээрзүйл) хэмээн заасан байдаг. Хөрш зэргэлдээ орнуудтай газар нутгийн шинжтэй зөрчил болонхилийн маргаан үгүй.6 Эдийн засаг, нийгмийн байдлын тухай танилцуулга, 2008 оны 12 сар, 6 дахь тал.http://www.statis.mn/rev/2008/rev_2008_dec.pdf7 Мөн тэнд. 30 дахь тал. http://www.statis.mn/rev/2008/rev_2008_dec.pdf8 Ц.Алтанцэцэг. Хүүхэд хамгаалал-гадаадын иргэн Монгол улсын харьяат хүүхдийг үрчлэн авах асуудлын эрх зүйнзохицуулалт. „Хүний эрх‟ улирал тутмын сэтгүүл. УБ., 2008/1. 20 дахь тал.9 Мянганы хөгжлийн зорилтуудын хэрэгжилт. Үндэсний хоѐр дахь илтгэл, УБ., 2007. 88 дахь тал.10 ҮСХ, Монгол Улсын Статистикийн эмхтгэл-2007, УБ., 2008.11 http://gate1.pmis.gov.mn/bayan-ulgii/ Хуудас | 12
  13. 13. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008 Монгол Улсын иргэд Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал, үндсэн зарчмуудыг бүхэлд ньхүлээн зөвшөөрдөг. УИХ-ын 2008 оны сонгуулийн дараа МАХН, АН 2008-2012 онуудадхамтран ажиллах гэрээ байгуулж, “эрх зүйн шинэчлэлийн шинэ үе шатыг эхлүүлэх, хуулийнтөслийг олон нийтээр хэлэлцүүлдэг байх нөхцлийг бүрдүүлэх”-ээр тохиролцжээ.1.4. Үндсэн хуулийн болон улс төрийн зохицуулалт нь нийгмийн ялгаварлал хуваагдлыгзөөлрүүлэх, зөрчил сөргөлдөөнийг намжаах тал дээр хэр үйлчилдэг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хуульд “Хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийнгарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол,боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно. Хүн бүр эрх зүйн этгээд байна.” (14 дүгээрзүйлийн 2) гэж заасан байдаг. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Ардчилсан засаглалын шалгуур үзүүлэлтийн судалгаанд оролцсон иргэдээс “Ялгаварлангадуурхах явдал нийгмийн ямар салбарт илүү байдаг вэ?” гэсэн асуултад хариулсан байдлыгүзвэл, 2005 онд “Маш их” гэж хариулсан иргэд төр захиргааны салбарт 21 хувь байсан бол2008 онд 18 хувь болон буурч, “Дунд” гэж хариулсан иргэдийн хувь 22 хувиас 27 хувь, “Бага”гэж хариулсан иргэдийн хувь 8 хувиас 10 хувь болон тус тус өсчээ. Бусад салбаруудын хувьд чбайдал адил байна. Судалгаанд оролцсон иргэд яс үндэс, хүйсийн ялгаа, намын харъяалал, нутаг усны гаралзэргээр ялгаварлан гадуурхагдах байдал бага зэрэг буурсан, хөрөнгө мөнгө, хот хөдөөгийнялгаа, ажил албаны зэрэг зиндаа зэргээр ялгаварлан гадуурхагдсан байдал бага зэрэг өссөн гэжүзжээ.1.5. Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах журам нь хэр зэрэг хараат бус шудрага бөгөөд олныоролцоонд түшиглэсэн байна вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6 дугаар бүлэгт Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахсанаачлагыг гаргах субъект, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар ард нийтийнсанал асуулга явуулах журам, УИХ-д Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг батлахсаналын квот, батлагдаагүй тохиолдолд дахин авч хэлэлцэх болон УИХ-ын сонгуультайхолбогдуулан Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлыг УИХ авч хэлэлцэх хугацааныхязгаарлалт зэргийг багтаасан байдаг. Үндсэн хуулийн энэ бүлэгт өөрчлөлт ороогүй. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт График 2. Үндсэн хуулийн талаарх иргэдийн мэдлэг (Судалгаанд оролцогчдын дунд эзлэх хувиар),12 2008 он12 “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны хүрээнд хийсэн социологийнсудалгаа. УБ., 2008. Хуудас | 13
  14. 14. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008 2000 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөд зарим судлаачидихээхэн шүүмжлэлтэй ханддаг. Ардчилсан засаглалын төлөв байдлын өөрчлөлтийг үнэлэхсудалгааны 2008 оны дүнг 2005 оны судалгааны дүнтэй харьцуулахад иргэдийн дунд үндсэнхуулийн талаарх мэдлэг дунд буюу өмнөх жилийнхээс 4,8 хувиар нэмэгдсэн дүн ажиглагдажбайна. Хүснэгт 1. Монгол Улсад засаглалын ямар хэлбэр тохиромжтой тухай судалгаанд оролцогчдын төсөөлөл,13 2008 он Засаглалын хэлбэр Хувь Ерөнхийлөгчийн засаглал 39,7 Парламентын засаглал 38,4 Хариулж мэдэхгүй 21,6 Хаант засаглал 0,3 Нийт 100,013 Мөн судалгаа. Хуудас | 14
  15. 15. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-20082. ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁС БА ШҮҮХИЙН ХҮРТЭЭМЖТЭЙ БАЙДАЛТөр, нийгэм бүхэлдээ хуульд захирагддаг уу?2.1. Нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд хууль хэр зэрэг үйлчилдэг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсад 2008 оны 11 дүгээр сарын байдлаар 383 орчим хууль,14 Монгол Улсынсоѐрхон баталсан болон нэгдэн орсон 299 олон улсын олон талт гэрээ15 хүчин төгөлдөрүйлчилж байна. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт 2008 оны судалгаанд хамрагдсан хүмүүсийн 47 хувь нь Монгол Улсад “хууль барагхэрэгждэггүй”, 30 хувь нь “ерөнхийдөө хэрэгждэг” хэмээн хариулсан байна. График 3. Хуулийн хэрэгжилтийн тухай иргэдийн үнэлгээ16, 2008 он График 4. Хууль хэрэгжихэд саад болж буй хүчин зүйлсийн тухай судалгаанд оролцогчдын төсөөлөл,17 2008 он 2005 онд хуулийн хэрэгжилтэд тавих хяналт сул, төрийн байгууллагын ажилтнууд өөрсдөөхууль зөрчдөг, танил талаараа асуудлыг шийддэг, хариуцлагын тогтолцоо сул гэсэн хариулт14 Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем http://www.legalinfo.mn/pages/1/page1.php15 www.mfa.gov.mn16 “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны хүрээнд хийсэн социологийнсудалгаа. УБ., 2008.17 Мөн судалгаа, Хуудас | 15
  16. 16. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008давамгайлж байсан бол 2008 онд энэ байдал хэвээр хадгалагдахын зэрэгцээ авлига, хээлхахууль газар авсан гэж хариулсан хүмүүсийн эзлэх хувь 0.2-оос 41 хувь болон нэмэгдсэнбайна.2.2. Төрийн албан хаагчид чиг үүргээ хэрэгжүүлэхдээ хэр зэрэг хууль ѐсыг дээдлэн сахиж, ил тоддүрэм журамд хэр захирагддаг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлтМонгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр бүлгийн 1 дүгээр зүйлийн 2-т “Ардчилсан ѐс,шударга ѐс, эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь төрийн үйлажиллагааны зарчим мөн” гэж тунхагласан. Төрийн албаны тухай хуульд төрийн жинхэнэалбан хаагчийн нийтлэг үүргийг тодорхойлсон. УИХ 2008 оны 5 дугаар сард Төрийн албанытухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан. Хуулийн 10.2, 10.4 дүгээр заалтыг төрийн улс төрийнболон тусгай “албан тушаал эрхэлж байгаа төрийн албан хаагчийн ѐс зүйн хэм хэмжээг хуультогтоомжоор тогтооно”, төрийн захиргааны “албан тушаал эрхэлж байгаа төрийн албанхаагчийн ѐс зүйн хэм хэмжээг төрийн албаны төв байгууллагын саналыг үндэслэн Засгийнгазар тогтооно” хэмээн өөрчлөн найруулсан байна. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Судалгаанд оролцогчид хамаатан садан болон нам, нутаг усны танилын тусламждэмжлэггүйгээр аливаа асуудлыг шийдвэрлэхэд хүндрэлтэй гэж хариулсан байна. “Төрийналбанд ажилд ороход тохиолддог гол бэрхшээл юу вэ?” гэсэн асуултад “танил тал хардаг”гэж 2005 онд судалгаанд оролцогчдын 27 хувь хариулсан бол 2008 онд судалгаанд хамрагдсанхүмүүсийн 70 хувь нь хариулжээ. График 5. Төрийн албанд ажилд ороход тулгардаг бэрхшээл,18 2008 он2.3. Шүүх, шүүхийн тогтолцоо гүйцэтгэх засаглалаас хэр зэрэг хараат бус байж, бүх төрлийнхөндлөнгийн нөлөөнөөс хэр зэрэг ангид байж чаддаг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хууль болон бусад хууль тогтоомжоор эрх мэдэл хуваарилахзарчмыг хангаж засаг төр, төрийн бус байгууллагын албан тушаалтан, иргэн хэн боловч шүүх,шүүгчээс шүүн таслах үүргээ хэрэгжүүлэхэд хөндлөнгөөс үл оролцох, шүүх шүүгч нь эрх18 “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны хүрээнд хийсэн социологийнсудалгаа. УБ., 2008. Хуудас | 16
  17. 17. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008мэдлээ хэрэгжүүлэхдээ хараат бус байж гагцхүү үндсэн хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасанхуульд захирагдах зэрэг эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгосон байна. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Шүүхийн урсгал төсөв 2007 онд 5,247,987.0 мянган төгрөг болж өмнөх оныхоос 42.2%-иарөссөн байна. Түүнчлэн хөрөнгө оруулалтын төсөв 2006 онд 100.0 сая төгрөг байсан бол 2007онд 780.0 сая төгрөг болж 7,8 дахин нэмэгджээ. 2007 онд шүүгчийн цалинг 2 дахин нэмэхсаналыг Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлж, шийдвэрлүүлсэнээр шүүгч нарын цалин хөлс сарддунджаар 500-800 мянган төгрөгт хүрчээ.19 Монгол Улсын шүүхийн Сахилгын хороо, түүний ажлын албанд 2007 онд иргэд,байгууллага, албан тушаалтнаас давхардсан тоогоор 156 шүүгчид холбогдох 138 гомдол,хүсэлт ирүүлснийг шийдвэрлэсэн байна.20 “Хууль шүүхийн байгууллагаар асуудлаа шийдүүлэхэд ямар бэрхшээл хамгийн их тулгардагвэ?” гэсэн асуултад судалгаанд хамрагдсан хүмүүсийн 28 орчим хувь нь “Танил талгүй болбүтэхгүй” гэж хариулжээ.212.4. Шүүхэд хандах, шүүн хэлэлцэх зохистой ажиллагааг хангуулах (шудрага шүүхээр шүүлгэх),хэрэг шийдвэрлэх явцад гарсан алдаа завхралыг арилгаж, хохирлыг барагдуулах үйл ажиллагаань иргэдийн хувьд хэр зэрэг адил тэгш бөгөөд баталгаатай байдаг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлтМонгол Улсын Үндсэн хуульд “Монгол Улсад хууль ѐсоор оршин суугаа хүн бүр хууль,шүүхийн өмнө эрх тэгш байна” (14.1), “Монгол Улсын хууль, олон улсын гэрээнд заасан эрх,эрх чөлөө нь зөрчигдсөн гэж үзвэл уул эрхээ хамгаалуулахаар шүүхэд гомдол гаргах, бусдынхууль бусаар учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх, өөрийн болон гэр бүлийн гишүүд, эцэг эх,үр хүүхдийнхээ эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх, өөрийгөө өмгөөлөх, хууль зүйн туслалцаа авах,нотлох баримтыг шалгуулах, шудрага шүүхээр шүүлгэх, хэргээ шүүх ажиллагаанд биеэроролцох, шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, уучлал хүсэх эрхтэй. Өөрөө өөрийнхөө эсрэгмэдүүлэг өгөхийг шаардах, мэдүүлэг гаргуулахаар шахалт үзүүлэх, хүч хэрэглэхийг хориглоно.Гэм буруутай нь хуулийн дагуу шүүхээр нотлогдох хүртэл хэнийг ч гэмт хэрэг үйлдсэн гэмбуруутайд тооцож үл болно. Гэм буруутны ял зэмлэлийг түүний гэр бүлийн гишүүд, төрөлсаданд нь халдаан хэрэглэхийг хориглоно” (16.14) гэж заасан байдаг. Шүүн хэлэлцэх зохистойажиллагааг хангуулах зорилгоор 2007 онд Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд, 2008 ондЭрүүгийн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсан байна. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Хууль шүүхийн байгууллагаар асуудлаа шийдвэрлүүлэхэд тулгарч буй бэрхшээлд зардалчирэгдэл их, танил талгүй бол бүтэхгүй, цаг их авдаг, хүнд суртал ихтэй зэргийг иргэд нэрлэжбайна. Шүүхийн шийдвэрт албан тушаалтан нөлөөлдөг гэж 2005 онд судалгаанд хамрагдсанхүмүүсийн 68 хувь нь үзэж байсан бол 2008 онд 75 хувь болж өссөн байна. График 6. Хууль зүйн туслалцаа авах шаардлагатай болоход судалгаанд оролцогчид хэнд ханддаг вэ?,22 2008 он19 Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлөөс 2007 онд хийж гүйцэтгэсэн ажлын тайлан. http://www.gcc.mn/20 Мөн тэнд.21 Мөн тэнд.22 “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны хүрээнд хийсэн социологийнсудалгаа. УБ., 2008. Хуудас | 17
  18. 18. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008 Хүснэгт 2. Хууль, шүүхийн байгууллагаар асуудлаа шийдвэрлүүлэхэд тулгардаг бэрхшээл,23 2008 он Хариулт Хариулсан хүний Хариулсан хүний тоо хувь Зардал чирэгдэл их 127 12,3 Танил талгүй бол бүтэхгүй 187 18,2 Цаг их авдаг 54 5,2 Үйл ажиллагаа, шийдвэрийг нь ойлгоход төвөгэй 12 1,2 Асуудлыг шудрага шийдэж чаддаггүй 42 4,1 Хүйтэн хөндий харьцдаг 19 1,8 Авлига авах гээд байдаг 36 3,5 Хүнд суртал ихтэй 72 7,0 Бэрхшээл байдаггүй 6 0,6 Хууль шүүхийн байгууллагад хандаж байгаагүй 67 6,5 Хариулж мэдэхгүй 35 3,4 Тэмдэгтийн хураамж нэхдэг 1 0,1 Хариулаагүй 376 36,1 Нийт 1030 100,0 Шүүхийн шийдвэрийн бодит биелэлтийн хувь хангалттай бус байгаа нь анхаарал татсанасуудал болж байна. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газар 2007 онд 19,855 гүйцэтгэхбаримт бичгийн 35.8 тэрбум төгрөгийн төлбөр, тэтгэлэг барагдуулахаас 12,581 гүйцэтгэхбаримт бичгийн 26.1 тэрбум төгрөгийн төлбөр, тэтгэлгийг барагдуулжээ.242.5. Эрүүгийн хэргийг шүүн таслах болон ял эдлүүлэх практик нь хүмүүстэй алагчлалгүй зүйзохистой, шудрагаар харьцах шаардлагад хэр зэрэг нийцдэг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 13-т ”...хэнд ч болов эрүү шүүлт тулгаж,хүнлэг бус, хэрцгий хандаж, нэр төрийг нь доромжилж болохгүй” гэж заасан. Монгол Улс 1974онд “Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пакт”, 2000 онд “Эрүүдэн шүүхболон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцаж23 Мөн судалгаа.24 Шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны талаар. www.decision.gov.mn Хуудас | 18
  19. 19. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008шийтгэхийн эсрэг конвенци”-д нэгдэн орсон. УИХ 2007 онд Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэхтухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулжээ. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсад 2007 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн байдлаар 9 799 хоригдол 23 хорихангид ял эдэлж байв.25 2008 оны 3 дугаар сарын байдлаар нийт хоригдогчдын 38-40 хувьажлын байраар хангагдсан байна. Хоригдлууд чөлөөтэй салхилах нөхцлийг хангах зорилгооролон улсын жишигт нийцсэн 6-7 метрийн өндөр хэрэм 11 хорих ангид барьжээ. Нийт хоригдогсдын дийлэнх хувь нь хулгай дээрмийн гэмт хэрэгт ял шийтгэгдсэнэрэгтэйчүүд эзэлж байна. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын харьяа хорих ангиудаднарийвчилсан судалгаа хараахан хийгдээгүй буюу хийгдсэн зарим төрлийн судалгаануудтөрийн нууцын зэрэгт хамаардаг тул өнөөгийн нөхцөл байдлыг бодитойгоор харуулахадхүндрэл учирдаг.2.6. Шүүхийн тогтолцоо нь шудрага, үр дүнтэй үйлчилгээ үзүүлдэг гэдэгт хүмүүс хэр зэрэгитгэлтэй байдаг вэ? Шүүхээр 2007 онд 8,5 мянган хүн шийтгүүлсний 8,4 хувь нь эмэгтэйчүүд, 11,4 хувь ньхүүхдүүд байгаа бөгөөд ял шийтгүүлсэн хүүхдүүдийн 4,8 хувь эмэгтэй хүүхэд байна. Гэмт хэргийн улмаас 2007 онд 1,6 мянган хүн нас барсны 74,2 хувь буюу 1,2 мянга ньхүний амь бие, эрүүл мэндийн эсрэг гэмт хэргийн улмаас, 21,5 хувь нь хөдөлгөөний аюулгүйбайдлын эсрэг гэмт хэргийн, 4,3 хувь нь бусад гэмт хэргийн улмаас нас баржээ. Гэмт хэргийнулмаас 2007 онд нийт 29,5 тэрбум төгрөгийн хохирол учирсны 53,6 хувь буюу 15,8 тэрбумтөгрөг нь иргэдийн өмчид учирсан хохирол байна. Үүнээс хадгаламж зээлийн хоршоодын үйлажиллагааны улмаас 400 сая төгрөг, мал хулгайлах гэмт хэргийн улмаас 3,1 тэрбум төгрөгийнхохирол иргэдэд учирсан байна. Нийт хохиролын 13,6 хувийг нөхөн төлүүлжээ.26 Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлтийг үнэлэх судалгааны хүрээндхийсэн олон нийтийн санаа бодлын судалгааны дүнгээс харахад иргэд шүүх хөрөнгө мөнгө,эрх мэдэлтэйд илүү үйлчилдэг (45.4%), шүүхийн шийдвэрт албан тушаалтнууд нөлөөлдөг(41.2%), төрийн эрх ашигт үйлчилдэг (47.7%) гэсэн хариултууд зонхилж байна. Эндээс харахадшүүхийн тогтолцоо нь шудрага, үр дүнтэй үйлчилгээ үзүүлдэг гэдэгт итгэх жирийн иргэдийнитгэл нилээд буурч байгааг харуулж байна. Хүснэгт 3. Шүүхийн үйл ажиллагааны талаарх судалгаанд оролцогчдын төсөөлөл27 Бүрэн нийцнэ Зарим талаар Огт Мэдэхгүй Хариулаагүй нийцнэ нийцэхгүй Хариулт 2005 2008 2005 2008 2005 2008 2005 2008 2005 2008 Шүүх төрийн эрх ашгийг илүү үздэг 24,3 16,9 40,2 47,7 9,3 6,3 24,9 29,1 1,3 0,0 Шүүх хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэлтэйд 53,2 45,4 30,4 35,7 4,0 6,4 11,7 12,4 0,7 0,0 илүү үйлчилдэг Шүүх хэрэгтнийг шийтгэхийн тулд 12,0 11,5 24,5 30,0 29,1 18,3 33,3 40,2 1,1 0,0 хуульд захирагдахгүй байж чаддаг Шүүхийн шийдвэрт албан 30,7 33,3 37,6 41,2 7,5 6,5 23,6 19,0 0,6 0,0 тушаалтнууд нөлөөлдөг Шүүхийн шийдвэрийг завхруулж 20,4 20,6 30,4 32,9 20,7 14,0 27,8 32,5 0,7 0,0 болдог25 Улсын Ерөнхий прокурорын газрын тайлан, УБ., 2007.26 ҮСХ. Монгол Улсын Статистикийн эмхтгэл-2007. УБ., 2008. 42 дахь тал.27 “Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт. 2007-2008” судалгааны хүрээнд хийсэн социологийнсудалгаа. УБ., 2008. Хуудас | 19
  20. 20. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-20083. ИРГЭНИЙ БОЛОН УЛС ТӨРИЙН ЭРХИргэний болон улс төрийн эрх нийгмийн бүх гишүүдэд адил тэгш баталгаатай болсон уу?3.1. Хүмүүс бие махбодийн хүчирхийлэл болон түүнд өртөх айдсаас хэр ангид чөлөөтэй байдаг вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хуульд Монгол Улсын иргэн “халдашгүй, чөлөөтэй байх эрхтэй.Хуульд заасан үндэслэл журмаас гадуур дур мэдэн хэнийг ч нэгжих, баривчлах, хорих, мөрдөнмөшгөх, эрх чөлөөг нь хязгаарлахыг хориглоно. Хэнд ч болов эрүү шүүлт тулгаж, хүнлэг бус,хэрцгий хандаж, нэр төрийг нь доромжилж болохгүй. Баривчилсан шалтгаан, үндэслэлийгбаривчлагдсан хүн, түүний гэр бүлийнхэн, өмгөөлөгчид нь хуульд заасан хугацаанд мэдэгдэнэ.Иргэний хувийн ба гэр бүл, захидал харилцааны нууц, орон байрны халдашгүй байдлыгхуулиар хамгаална” (16.13) гэжээ. 2000 онд Монгол Улс “Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээрхэрцгий, хүнлэг бусаар буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцаж шийтгэхийн эсрэгконвенци”-д нэгдэн орсон. Хэрэгжилтийн байдалд гарсан өөрчлөлт “Гэмт хэрэг халдлагад өртөж байсан уу?” гэсэн асуултад 2005 онд судалгаандоролцогчдын 46 хувь нь “өртөж байсан” гэж хариулж байсан бол 2008 онд ингэж хариулсанхүмүүс 37 хувь болж буурсан байна. “Цагдаа нарын хууль бус үйлдэлд өртөж байсан уу?”гэсэн асуултад 2005 онд судалгаанд оролцогчдын 47 хувь нь, 2008 онд 43 хувь нь “өртөжбайсан” гэж хариулжээ. Монгол Улсад хууль сахиулах байгууллагын албан хаагчдын зүгээс иргэдэд хүч хэрэглэх,дарамт шахалт үзүүлэх, хэрэг тулган хүлээлгэх, хилсээр шийтгэх явдал гарч байсан.Прокурорын дэргэдэх мөрдөн байцаах албаны нийт шалгасан хэргийн бараг 90 хувь нь ямарнэг хэлбэрээр хүний эрхэд халдсан үйлдлүүдийг агуулдаг байна.28 Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн аравдугаар зүйлийн 10.1-д “Монгол Улс олон улсын эрхзүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн хэм хэмжээ, зарчмыг баримталж, энхийг эрхэмлэсэн гадаадбодлого, явуулна”, 10.2-т “Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ шудрагаар сахинбиелүүлнэ”, 10.3-д “Монгол Улсын олон улсын гэрээ нь соѐрхон баталсан буюу нэгдэн орсонтухай хууль хүчин төгөлдөр болмогц дотоодын хууль тогтоомжийн нэгэн адил үйлчилнэ” гэжзаасан байдаг. Одоогоор Монгол Улс хүний эрхийн холбогдолтой 40 гаруй гэрээ, конвенцид нэгдэн орсонбөгөөд тэдгээр гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэх хариуцлага хүлээж байна.29 Тэр ч утгаарааМонгол улс олон улсын гэрээ, конвенцийн заалтуудыг Үндсэн хууль болон бусад холбогдоххуулиудад тусган хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Үүний дотроос 1993 онд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас батлагдсан “Эмэгтэйчүүдийнэсрэг хүчирхийллийг устгах тунхаглалын 1 дүгээр зүйлд “Эмэгтэйчүүдийн эсрэг хүчирхийлэлнь олон нийтийн болон хувийн амьдралд үүсэж буй эрх чөлөөг дарангуйлан хохироох, албадах,заналхийлэхээр эмэгтэй хүнд биеийн, сэтгэл санааны, бэлгийн хор хөнөөл, шаналал учруулахжендерийн шинжтэй үйлдэл юм” гэж тодорхойлжээ.30 Үндсэндээ хүн худалдаалах гэмт хэргийн гол зорилго бол биеийг нь үнэлүүлж, ашигорлого олох, янхандуулах, порнографт бие дүрсийг нь ашиглах, албадан хүсээгүй хөдөлмөрийгэрхлүүлэх, арилжааны зорилгоор худалдах, хууль бус үрчлэлтийг хил дамнуулан зохион28 Улсын Ерөнхий прокурорын газрын тайлан, 2007.29 ХЭҮК. Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх илтгэл. УБ., 2008. 81 дэх тал.30 Мөн тэнд, 83 дахь тал. Хуудас | 20
  21. 21. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008байгууллалтайгаар хийх, хүчээр албадан гэрлүүлэх, зорилгуудыг тус тус агуулан асар иххэмжээний ашиг орлогыг олж байдагт оршино. Мөн энэ гэмт хэргийн хохирогчид ньхөдөлмөрийн мөлжлөг, сексийн мөлжлөгийн хохирогч болохоос гадна давхар хөлсгүйхөдөлмөр, боолчлолын хохирогч субьект болдог байна.31 Гэтэл сүүлийн үед манай улсад охид, эмэгтэйчүүдийг хүчээр биеийг нь үнэлүүлэх, улмаархил дамжуулан худалдах явдал улам бүр зохион байгуулалттай болж байна. Шигтгээ 1 Хүний наймаа арилжааны хэлбэр рүүгээ орлоо Охид, эмэгтэйчүүдийг хуурч мэхлэх, дарамтлах замаар биеийг нь хүчээр үнэлүүлж байсан Ч.Сарангэрэл, Английн иргэн Ж.Сильво нарт шүүхээс арван жил хорих ял ногдуулсан байх юм. Эх сурвалж: http://news.gogo.mn/r/45311 Охидыг худалдсан этгээдэд гурван жилийн ял оноов Бага насны охидыг єндєр цалинтай ажилд оруулна хэмээн БНХАУ руу авч явж, хүчээр биеийг нь үнэлүүлдэг байсан Б.Даваадуламд нийслэлийн давж заалдах шатны шүүхээс гурван жилийн ял оноожээ. Зоогийн газарт менежер хийдэг байсан тэрбээр ажилд орохоор ирсэн охидыг єндєр цалинтай ажилд оруулна гэж үнэмшүүлэн урд хєрш авч явдаг байснаа мєрдєн байцаалтын шатанд мэдүүлсэн байна. Б.Даваадулам нь 2006 оны долдугаар сард дєрєв, аравдугаар сард гурван охиныг Эрээн, Хєх хотод аваачин биеийг нь үнэлүүлсэн нь мєрдєн байцаалтын шатанд тогтоогджээ. Эх сурвалж: http://www.olloo.mn/modules.php? name=News&file=article&sid=1140863 Хүн худалдаалах гэмт хэргийг шийдвэрлэсэн байдлыг Нийслэлийн прокурорын газрынхансаяхан судалжээ. Энэ оны эхний есөн сарын байдлаар улсын хэмжээнд 15 421 гэмт хэрэг бүрт-гэгдсэнээс найм нь хүн худалдаалах хэрэг байсан байна. Зоогийн газарт менежер хийдэг байсан тэрбээр ажилд орохоор ирсэн охидыг єндєр цалинтай ажилд оруулна гэж vнэмшvvлэн урд хєрш авч явдаг байснаа мєрдєн байцаалтын шатанд мэдvvлсэн байна. Цагдаагийн байгууллага долдугаар сард дєрєв, аравдугаар сард гурван охиныг Эрээн, Хєх хотод дөрвийг нь Б.Даваадулам нь 2006 оны 2007-2008 онд 13 хэргийг мөрдөн байцааснаас аваачин биеийг нь vнэлvvлсэн нь мєрдєн байцаалтын шатанд тогтоогджээ.хэрэгсэхгүй болгож, нэгийг нь түдгэлзүүлж, зургаан хэргийг шүүхэд шилжүүлжээ. Одоогоор Д.Туяахоѐр хэрэгДугаар 213/886/ мөрдөн байцаалтын шатанд шалгагдаж байна. Прокурор зургаан хэрэгт яллахдүгнэлт үйлдэж шүүхэд шилжүүлсэн аж. Харин үүний нэгийг нь шүүх Эрүүгийн хуулийн 113дугаар зүйлийн гурав дахь хэсэг буюу хүн худалдаалах гэмт хэрэг гэж үзэж, тавыг нь угхуулийн 124.2 буюу бусдыг биеэ үнэлэхэд зуучилсан гэж үзэн ялласан байна. Гэмт хэргийнгэрч, хохирогчийг хамгаалалтад авах, аюулгүй байдлыг нь хангах эрх зүйн зохицуулалтхангалтгүй байгаагаас хохирогч, гэрчүүд өмнөх мэдүүлгээсээ буцах, Макао, Сингапур зэрэгзарим улс оронтой эрүүгийн хэргийн талаар эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх гэрээ хэ-лэлцээр байхгүйгээс эрүүгийн байцаан шийтгэх үйл ажиллагаа мухардалд орох, xохирогчид ньбиеэ үнэлсэн гэх асуудалд орооцолдохоос эмээх зэрэг сөрөг хандлага гарч байна гэжпрокурорууд дүгнэсэн байна. Хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл Монгол Улс НҮБ болон ОУХБ-аас баталсан хүүхдийн эрхийн талаарх 10 орчим олонулсын гэрээний оролцогч болсон байна. Тухайлбал, Хүүхдийн эрхийн тухай конвенци,хүүхдийг худалдах, хүүхдийн биеийг үнэлэх, хүүхдийг садар самуунд сурталчлахын эсрэгхүүхдийн эрхийн тухай конвенцийн нэмэлт протокол, Хүүхдийг зэвсэгт мөргөлдөөндоролцуулахын эсрэг хүүхдийн эрхийн тухай конвенцийн нэмэлт протокол зэрэг НҮБ-ынгэрээнүүд, Аж үйлдвэрийн салбарт ажилд авах насны доод хязгаарын тухай 59 дүгээрконвенци, Газар дор болон уурхайд ажиллагсдын насны доод хязгаарын тухай 123 дугаарконвенци, Хүүхдийн хөдөлмөрийн тэвчишгүй хэлбэрийг нэн даруй устгах, хориглох тухай 18231 П.Оюунчимэг. Эмэгтэйчүүд, охидыг хил дамнуулан худалдаалах гэмт хэргийн талаарх ойлголтууд ба түүнднөлөөлөх хүчин зүйлсийн талаар. „Хүний эрх‟-улирал тутмын сэтгүүл. УБ., 2008/1. 64 дахь тал. Хуудас | 21
  22. 22. АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛЫН ТӨЛӨВ БАЙДАЛД ГАРСАН ӨӨРЧЛӨЛТ. 2007-2008дугаар конвенци, Хөдөлмөрийн насны доод хязгаарын тухай 138 дугаар конвенци зэрэг ОУХБ-ын гэрээнүүдийг дагаж мөрдөх зөвшөөрлөө илэрхийлсэн байдаг.32 Хүүхдийг биеэ үнэлэх үйл ажиллагаа, садар самууны үйлдвэрлэл, сурталчилгаандашиглахыг хүүхдийн эсрэг ноцтой гэмт хэрэг гэж үздэг тул энэ төрлийн гэмт хэргийн нөхцөлбайдлыг судлан тогтоох нь түүнээс урьдчилан сэргийлэх гол нөхцөл мөн. Эрүүгийн хуулийн115 дугаар зүйлд насанд хүрээгүй хүнийг биеэ үнэлэхэд татан оролцуулсан бол торгох, албаданажил хийлгэх, 3 сар хүртэл баривчлах ял оноохоор заажээ. Харин энэ хэргийг хүүхэдхүмүүжүүлэх үүрэг бүхий этгээд, эцэг эх, асран хамгаалагч үйлдсэн, эсвэл хүч хэрэглэж,давтан үйлдсэн бол ял шийтгэлийг хүндрүүлж оногдуулахаар заасан. Монгол улсын статистикийн мэдээгээр хүүхэд гэр бүл, нийгмийн ѐс суртахууны эсрэг гэмтхэргийн тоо 2007 онд 384, 2006 оныхоос 12,0 хувь өсчээ. Энэ төрлийн хэргийн 92,4 хувийгхүчингийн хэрэг эзэлж байгаа нь 2006 оныхоос 0,9 пунктээр нэмэгдсэн байна.33 Эрүүгийн хуулийн 121 дүгээр зүйлд хүүхдийг албадан болон хүчээр хөдөлмөрлүүлэхийггэмт хэрэгт тооцож, 4 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэхээ заасан. Энэ зүйлээр ялшийтгүүлсэн тохиолдол өнөөг хүртэл гараагүй байна. Эрүүгийн хуульд хүүхдийг өрийн төлөөс, хамжлагын албат болгох явдлыг гэмт хэрэгттооцох зохицуулалт байхгүй байгаа юм. Ажилгүйдэл ядуурал их байгаа өнөө үед хүүхдийгөрийн төлөөс болгох тохиолдол гаргахыг үгүйсгэх аргагүй байна.34 Шүүхийн байгууллагын статистик мэдээгээр сүүлийн 3 жилд эрүүгийн хуулийн 15 дугаарзүйлд зааснаар насанд хүрээгүй хүнийг биеэ үнэлүүлэхэд татан оролцуулсан хэрэгт 2005 онд 1хүн, 2006 онд 1 хүн ял шийтгүүлсэн байна. Хуулийн байгууллагуудаас гаргасан баримжаатоогоор гудамж талбайд биеэ үнэлдэг 1600 орчим, гадаад улс оронд биеэ үнэлдэг 1000 орчим,караокед биеэ үнэлдэг 400 орчим, саун массажын газар биеэ үнэлдэг 200 гаруй буюудавхардсан тоогоор 2300 орчим биеэ үнэлдэг эмэгтэйчүүд байдаг гэж тооцсон байна.Нийслэлийн цагдаагийн газрын олон нийттэй харилцах хэлтсээс гаргасан мэдээгээр хэрэгбүртгэлт, мөрдөн байцаалтын шатанд буюу хяналтанд байдаг насанд хүрээгүй охидын тоо 2005онд 93, 2006 онд 156, 2007 оны эхний 9 сарын байдлаар 127 гэж гаргасан байна.35 Одоогийн байдлаар, манай оронд хүүхдийг хүчээр болон албадан хөдөлмөрлүүлсэн,боолчилсон, мансууруулах бодис бэлтгэх, худалдах, борлуулах, садар самууны үйлдвэрлэл,сурталчилгаанд хүүхдийг татан оролцуулсан тухай мэдээлэл, шийдвэрлэсэн гэмт хэргийнматериал алга байна. Харин ажилгүйдэл, ядуурал, хараа хяналтгүй хүүхдүүдийн тоо олонбайгаа нь өнөөгийн нөхцөлд дээрх гэмт хэрэг, хүчирхийлэл гарахгүй гэхийн баталгаа байхгүйбайна. Хуулийн байгууллагуудын ажилтнуудын хараа хяналт, мэдлэг ойлголт хангалтгүй, эцэгэхчүүдийн зүгээс өөрсдийн хүүхдүүдэд тавих хяналт анхаарал сул байгааг энд дурдахынзэрэгцээ энэ талаарх хууль эрх зүйн мэдлэгийг олон нийтийн дунд нэмэгдүүлэх, хуулийнажилтнуудын мэдлэг чадварыг дээшлүүлэх тал дээр өндөр анхаарал тавих нь чухал байна.3.2. Шилжин явах, үзэл бодлоо илэрхийлэх, эвлэлдэн нэгдэх, жагсаал цуглаан хийх эрх чөлөө хэрзэрэг адил тэгш, үр ашигтай хангагдсан вэ? Эрх зүйн орчинд гарсан өөрчлөлт Монгол Улсын Үндсэн хуульд Монгол Улсын иргэн “улсынхаа нутаг дэвсгэрт чөлөөтэйзорчих, түр буюу байнга оршин суух газраа сонгох, гадаадад явах, оршин суух, эх орондоо32 ХЭҮК. Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх илтгэл. УБ., 2008. 43 дахь тал.33 ҮСХ. Монгол Улсын Статистикийн эмхтгэл-2007. УБ., 2008. 42 дахь тал.34 ХЭҮК. Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх илтгэл. УБ., 2008. 44 дэх тал.35 ХЭҮК. ОУХБ –Айпек. Монгол Улс дахь Хүүхдийн хөдөлмөрийн тэвчишгүй хэлбэрүүд. Судалгааны тайлан. УБ.,2008. 17 дахь тал. Хуудас | 22

×