Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
GRA W KARTY
o demokracji
PRZEWODNIK
Poznań 2016
Autorzy: zespół dēmokratía
Ilustracje: www.pixabay.com, www.wikipedia.org,...
REGUŁY GRY
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 2
Dēmokratía to edukacyjna gra karciana dla młodzieży (i nie tylko) poświęc...
DODATKOWE ĆWICZENIA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 3
JEDNA KARTA
Karty (wszystkie lub część) są ułożone obrazkiem do ...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 4
Władza
USTAWODAWCZA
Władza USTAWODAWCZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 5
Parlament
 W państwach demokratycznych parlament jest
najwyższy...
Władza USTAWODAWCZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 6
Senat
 Senat RP składa się ze 100 senatorów.
 Ubiegać się o ma...
Władza USTAWODAWCZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 7
Ustawa
 Sejm i senat spełniają funkcję ustawodawczą.
Procedura ...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 8
Władza
WYKONAWCZA
Władza WYKONAWCZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 9
Prezydent
 W systemie trójpodziału władzy, zgodnie z art. 10
Kons...
Władza WYKONAWCZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 10
 Do zadań Rady Ministrów należy wykonywanie ustaw,
uchwalanie bu...
Władza WYKONAWCZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 11
Wojewoda
 Nazwa urzędu wywodzi się od średniowiecznego
dowódcy w...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 12
Władza
SĄDOWNICZA
Władza SĄDOWNICZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 13
Trybunał Konstytucyjny
 Rozstrzyganie sporów konstytucyjnych w s...
Władza SĄDOWNICZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 14
Sąd
 W Polsce sądownictwo jest niezawisłe zgodnie
z zasadą trójp...
Władza SĄDOWNICZA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 15
Kodeks cywilny
 Zbiory przepisów prawnych regulujących określoną...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 16
KONSTYTUCJA
KONSTYTUCJA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 17
Prawa obywateli
 W hierarchii aktów prawnych konstytucja jest
najwyższ...
KONSTYTUCJA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 18
Równość
 Zasada równości znalazła unormowanie w art. 32
Konstytucji RP...
KONSTYTUCJA
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 19
2 kwietnia 1997
 Konstytucja aktualnie obowiązująca w Polsce została
u...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 20
Wolności
OBYWATELSKIE
Wolności OBYWATELSKIE
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 21
Wolność słowa
 Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej określa
...
Wolności OBYWATELSKIE
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 22
Prawo do życia
 W Konstytucji RP art. 38 „zapewnia każdemu
c...
Wolności OBYWATELSKIE
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 23
 Praw wyborczych nie posiadają osoby
ubezwłasnowolnione z po...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 24
Historia
DEMOKRACJI
Historia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 25
Demokracja ateńska
 Termin „demokracja” pochodzi od greckich s...
Historia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 26
rolę spełniał trybun ludowy – starożytny rzecznik praw
obywatel...
Historia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 27
Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela
 Dokument rewolucji fran...
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 28
Zagrożenia
DEMOKRACJI
Zagrożenia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 29
Nietolerancja
 Termin pochodzi od łacińskiegoczasownika „tol...
Zagrożenia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 30
Oprócz tego że jest w stanie wspomagać dążenia
niepodległości...
Zagrożenia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 31
Korupcja
 Korupcja należy do patologii społecznych i jest
pr...
Zagrożenia DEMOKRACJI
dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 32
 Ważne społecznie są skutki bezrobocia. Jeśli wynosi
ono pow...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Demokratia gra w_karty_przewodnik-dla-nauczyciela

377 views

Published on

Gra o demokracji - przewodnik dla nauczyciela

Published in: Education
  • Login to see the comments

  • Be the first to like this

Demokratia gra w_karty_przewodnik-dla-nauczyciela

  1. 1. GRA W KARTY o demokracji PRZEWODNIK Poznań 2016 Autorzy: zespół dēmokratía Ilustracje: www.pixabay.com, www.wikipedia.org, uczniowie z Gimnazjum Dwujęzycznego im. Dąbrówki w Poznaniu Licencja: CC-BY-NC-SA (Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach, więcej: https://creativecommons.org/licenses) Spis treści: REGUŁY GRY – str. 2; DODATKOWE ĆWICZENIA – str. 3; OPIS KART– str. 4-32
  2. 2. REGUŁY GRY dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 2 Dēmokratía to edukacyjna gra karciana dla młodzieży (i nie tylko) poświęcona szeroko rozumianej demokracji. Świetnie sprawdzi się w szkole (np. na lekcji historii, wiedzy o społeczeństwie, lekcji wychowawczej), w ramach edukacji nieformalnej na zajęciach dodatkowych czy w domu. Treści gry są zgodne z podstawą programową do gimnazjum, odwołują się do uniwersalnych wartości oraz symboli i nie zawierają bezpośrednich odwołań do sytuacji politycznej w Polsce. Celem gry jest zainteresowanie wiedzą obywatelską, pobudzenie do refleksji, zachęcenie do samodzielnych poszukiwań informacji, a także do twórczego działania (młodzi ludzie mogą np. wymyślać nowe reguły gry, przygotować swoje ilustracje do kart). 3-6 graczy  13-113 lat  25 minut CEL GRY Talia składa się z 35 kart podzielonych na 7 kategorii (po 5 kart w każdej). Celem gry jest zgromadzenie większej liczby kompletnych kategorii niż pozostali gracze. PRZYGOTOWANIE DO GRY Potasować karty i rozdać po sześć. Pozostałe karty ułożyć na środku w stosie obrazkiem do dołu. PRZEBIEG GRY Najmłodszy z graczy zaczyna. Wybiera dowolną osobę i prosi ją o jedną z kart z wybranej przez siebie kategorii. Jeśli wywołana osoba tę kartę posiada, musi ją przekazać rozgrywającemu, który dokłada ją do swojej talii i gra dalej: wybiera innego gracza (lub zwraca się do tego samego) i pyta o następną potrzebną mu kartę. Rozgrywający traci kolejkę, gdy wywołany gracz nie ma żądanej karty. Zamiast niej bierze wierzchnią kartę ze stosu, a grę kontynuuje następna osoba. Gdy któryś z graczy uzbiera pięć kart z tej samej kategorii, wykłada je. Gra kończy się, gdy wszystkie karty zostaną wyłożone. Wygrywa osoba, która uzbierała najwięcej kompletnych kategorii. WARIANT Po wyłożeniu szóstej kategorii kart gra się kończy. Osoba, która ma w ręce najwięcej kart z siódmej, ostatniej kategorii, odejmuje sobie karnie punkt z puli punktów zdobytych za zebrane kategorie, jeśli takie posiada (w sytuacji gdy np. dwie osoby mają po dwie karty lub pięć osób ma po jednej karcie z siódmej kategorii – każda z nich traci punkt).
  3. 3. DODATKOWE ĆWICZENIA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 3 JEDNA KARTA Karty (wszystkie lub część) są ułożone obrazkiem do góry. Każda z osób wybiera jedną kartę, która jest dla niej: ważna, inspirująca, kontrowersyjna, niejasna, nieważna itd. (kategoria do ustalenia przez prowadzącego). Uczestnicy ćwiczenia uzasadniają swój wybór. Można także zaproponować wylosowanie po jednej karcie i opowiedzenie o swoich skojarzeniach lub narysowanie ilustracji hasła. DYSKUSJA Jedna z osób losuje kartę, która będzie przedmiotem dyskusji. Cała grupa zastanawia się np. nad powiązaniem hasła z karty z życiem codziennym (temat do wyboru). Pomysły można zapisać w formie mapy myśli. W przypadku licznej grupy można podzielić ją na podgrupy, których członkowie dyskutują i zapisują swoje pomysły. Na końcu przedstawiciele grup przedstawiają rezultaty pracy na forum ogólnym i powstaje grupowa mapa myśli. KIM JESTEŚ? Jedna z osób ciągnie kartę, nie pokazując jej innym. Hasło z karty staje się jej nową tożsamością. Pozostali gracze próbują odgadnąć tę tożsamość, zadając pytania, na które posiadacz karty może odpowiadać tylko: tak/nie (np. Czy jesteś instytucją? Czy jesteś osobą? Czy jesteś zagrożeniem?). Można ustalić limit 10 pytań. Jeśli tożsamość nie zostanie odgadnięta, punkt dostaje odpowiadający na pytania. Można także grać w dwóch zespołach, parach itd. ZGADNIJ! Gracze (lub grupy) dostają po pięć kart. Każdy z nich ma po kolei półtorej minuty na opisanie swoich kart (bez podawania hasła z kart), tak aby pozostałe osoby odgadły hasła. Zaczyna od pierwszej karty. Gdy zostanie odgadnięta, prezentuje kolejną itd. aż do upłynięcia czasu. Otrzymuje tyle punktów, ile kart zostało odgadniętych w wyznaczonym czasie. Obowiązuje zasada, że nie można w opisie podawać nazwisk i nazw własnych.
  4. 4. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 4 Władza USTAWODAWCZA
  5. 5. Władza USTAWODAWCZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 5 Parlament  W państwach demokratycznych parlament jest najwyższym organem ustawodawczym i przedstawicielskim.  W większości krajów europejskich jest dwuizbowy (zasada bikamiralizmu) i składa się z izby pierwszej (niższej) i izby drugiej (wyższej), z których większe kompetencje ma z reguły izba niższa. Wyjątek stanowią Włochy. W tym państwie obydwie izby posiadają takie same uprawnienia.  W naszym kraju parlament był przeważnie dwuizbowy, z wyjątkiem lat 1919-1922 i 1944-1989.  Współcześnie Konstytucja RP nie posługuje się pojęciem parlamentu i w art. 95 stanowi, że władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat. Sejm  Sejm RP składa się z 460 posłów wybieranych w pięcioprzymiotnikowych wyborach: powszechnych, równych, bezpośrednich, proporcjonalnych i tajnych.  Pierwsze jego posiedzenie zwołuje prezydent, następne marszałek. Obrady z reguły są jawne.  Do organów sejmu zalicza się: marszałka sejmu, Prezydium Sejmu (złożone z marszałka i jego zastępców), Konwent Seniorów i komisje sejmowe (stałe, nadzwyczajne i śledcze). W skład Konwentu wchodzą członkowie Prezydium oraz przewodniczący klubów parlamentarnych i kół poselskich.  Kluby parlamentarne grupują posłów należących do poszczególnych partii mających swoją reprezentację w sejmie.  Sejm spełnia funkcję ustrojodawczą (m.in. może zmieniać konstytucję), ustawodawczą i kreacyjną (powołuje organy państwowe). Te kompetencje dzieli z senatem. Samodzielnie pełni funkcje kontrolne.
  6. 6. Władza USTAWODAWCZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 6 Senat  Senat RP składa się ze 100 senatorów.  Ubiegać się o mandat senatora może każdy obywatel polski, który ukończył 30 lat i ma prawo wyborcze.  Organizacja wewnętrzna senatu jest taka sama jak sejmu, z tą różnicą, że senatorowie nie mogą powoływać komisji śledczych.  W okresie I Rzeczpospolitej w skład senatu wchodzili biskupi katoliccy oraz pochodzący z nominacji królewskiej wyżsi urzędnicy państwowi należący do najznamienitszych rodów magnackich. W okresie międzywojennym senatorowie byli wybieralni.  Po II wojnie światowej izba wyższa została zniesiona. Do jej reaktywacji doszło w 1989 r. w wyniku umów „okrągłego stołu”, a pierwsze wybory do senatu były olbrzymim sukcesem „Solidarności”, która zdobyła 99 mandatów.  Senat spełnia ważną rolę w procesie legislacyjnym. Poseł  Kandydować do tej zaszczytnej funkcji może obywatel polski, który ukończył 21 lat i nie utracił prawa wyborczego.  Kadencja posła trwa 4 lata i rozpoczyna się w dniu pierwszego posiedzenia nowego składu poselskiego.  Posłowie mają kierować się interesami ogółu obywateli oraz powinni być niezależni.  Posiadają pewne przywileje. Immunitet parlamentarny chroni ich przed aresztowaniem bez zgody sejmu i odpowiedzialnością sądową.  Mandat narzuca im też pewne ograniczenia – nie wolno im sprawować innych funkcji publicznych i zajmować niektórych stanowisk, np. sędziego czy prokuratora.
  7. 7. Władza USTAWODAWCZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 7 Ustawa  Sejm i senat spełniają funkcję ustawodawczą. Procedura uchwalania ustaw jest procesem złożonym z wielu etapów.  Inicjatywa ustawodawcza przysługuje co najmniej 15 posłom, komisjom sejmowym, senatowi jako całości, prezydentowi, Radzie Ministrów i grupie co najmniej 100 tys. obywateli.  Droga legislacyjna rozpoczyna się od złożenia projektu ustawy na ręce marszałka sejmu, który może ją odrzucić z powodów proceduralnych lub skierować pod obrady sejmu.  Po trzech czytaniach i naniesieniu poprawek projekt trafia do senatu, który może go odrzucić, przyjąć w całości lub nanieść swoje poprawki.  Następnie ustawa wraca do sejmu i tam może być przyjęta w wersji bez poprawek senackich bądź z nimi. Odrzucenie poprawek posłowie uchwalają bezwzględną większością głosów. W ten sam sposób mogą nie przyjąć wniosku senatu o odrzucenie projektu ustawy.  Po zakończeniu postępowania ostateczną wersję ustawy otrzymuje prezydent, który może ją podpisać lub zawetować, czyli skierować do ponownego rozpatrzenia przez sejm. Potrzebuje on wówczas 3/5 głosów przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów, by ponownie ją uchwalić. SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Jaka zmiana w zakresie władzy ustawodawczej miała miejsce w 1989 roku? 2. Czy każdy może ubiegać się o mandat posła? 3. Jako obywatel RP możesz mieć wpływ na stanowione w państwie prawo?
  8. 8. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 8 Władza WYKONAWCZA
  9. 9. Władza WYKONAWCZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 9 Prezydent  W systemie trójpodziału władzy, zgodnie z art. 10 Konstytucji RP, władzę wykonawczą sprawuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów.  Stanowisko prezydenta istniało w okresie międzywojennym i zostało zniesione na mocy konstytucji z 1952 r. Powróciło w wyniku decyzji „okrągłego stołu” na drodze nowelizacji konstytucji z 7 kwietnia 1989 r.  Prezydent nie kieruje państwem, lecz ma pewne szczegółowe kompetencje w zakresie stosunków zagranicznych, wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa oraz obronności. Do tradycyjnych uprawnień głowy państwa należy nadawanie obywatelstwa polskiego, orderów i odznaczeń, tytułów naukowych profesora i korzystanie z prawa łaski.  Prezydent wybierany jest na pięcioletnią kadencję. Może nim zostać obywatel polski, który ukończył 35 lat, korzysta z pełni praw wyborczych oraz uzyskał poparcie co najmniej 100 tys. obywateli.  Prezydent za swoją działalność nie ponosi odpowiedzialności politycznej, jednak za naruszenie konstytucji lub ustawy ponosi odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu. Rząd  Rząd, od początków XIX w. nazywany Radą Ministrów, jest odpowiedzialny za bieżącą politykę państwa.  Jest organem kolegialnym. Tworzą go: prezes Rady Ministrów (premier), wiceprezesi (wicepremierzy), ministrowie oraz przewodniczący komitetów. Prawem do powoływania rządu dysponuje prezydent i sejm.  Utworzona przez premiera Rada Ministrów musi uzyskać w ciągu 14 dni wotum zaufania sejmu. Również sejm może ją odwołać poprzez konstruktywne wotum nieufności.
  10. 10. Władza WYKONAWCZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 10  Do zadań Rady Ministrów należy wykonywanie ustaw, uchwalanie budżetu, kierowanie administracją państwową, zapewnianie bezpieczeństwa państwa, ochrona interesów skarbu państwa i wydawanie rozporządzeń. Premier  Premiera rządu, czyli prezesa Rady Ministrów, desygnuje prezydent. Premier musi wygłosić w sejmie exposé, w którym przedstawia program działania rządu.  Prezes Rady Ministrów przejmuje obowiązki z chwilą złożenia przysięgi wobec Prezydenta RP. Jej brzmienie określa art. 151 Konstytucji RP: Obejmując urząd Prezesa Rady Ministrów […] uroczyście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji i innym prawom Rzeczypospolitej Polskiej, a dobro Ojczyzny i pomyślność obywateli będą zawsze dla mnie najwyższym nakazem.  Premier reprezentuje Radę Ministrów i kieruje jej pracami, decyduje o jej składzie oraz wydaje rozporządzenia, a także sprawuje nadzór nad samorządem terytorialnym. Minister  Minister jako członek Rady Ministrów jest naczelnym organem administracji rządowej.  Stoi na czele ministerstwa, np. edukacji czy spraw zagranicznych, i jest wybierany przeważnie według klucza politycznego, chociaż ważne jest, by był merytorycznie przygotowany do pełnienia swej funkcji.  Oprócz ministrów resortowych istnieją również tzw. ministrowie bez teki powoływani przez premiera do konkretnych zadań.
  11. 11. Władza WYKONAWCZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 11 Wojewoda  Nazwa urzędu wywodzi się od średniowiecznego dowódcy wojskowego („wój” – wojownik, „wodzić” – prowadzić), który zastępował w tej funkcji monarchę.  Dziś jest przedstawicielem administracji rządowej w terenie i sprawuje nadzór nad jednostkami samorządu terytorialnego.  Wojewodę powołuje i odwołuje premier. Jest on więc wyrazicielem i wykonawcą polityki rządu w danym województwie.  Organami samorządu wojewódzkiego są: sejmik wojewódzki działający poprzez uchwały i mający kompetencje kontrolne oraz zarząd województwa (organ wykonawczy), na którego czele stoi marszałek.  Sławnym wojewodą był Karol Stanisław Radziwiłł o przydomku Panie Kochanku, który zawdzięczał ulubionemu powiedzonku. Był najzamożniejszym magnatem Rzeczypospolitej w II połowie XVIII w., wojewodą wileńskim, wcieleniem sarmackiego szlachcica: hulaką i patriotą. SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Kto powołuje prezesa Rady Ministrów? 2. Kim jest minister bez teki? 3. Kto sprawuje w Polsce władzę wykonawczą?
  12. 12. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 12 Władza SĄDOWNICZA
  13. 13. Władza SĄDOWNICZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 13 Trybunał Konstytucyjny  Rozstrzyganie sporów konstytucyjnych w sferze stanowienia, jak i stosowania prawa zostało powierzone trybunałom.  Trybunał Konstytucyjny funkcjonuje w Polsce od 1985 r. Stoi na straży demokracji, praw i wolności obywatelskich oraz przeciwdziała wypaczeniom władzy. Orzeka o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, zgodności ustaw z umowami międzynarodowymi, bada zgodność z Konstytucją przepisów wydanych przez centralne organy państwowe oraz działalności partii politycznych, rozpatruje też skargi konstytucyjne. Skargę może wnieść każdy, kto uznał, że zostały naruszone jego prawa konstytucyjne.  Z wnioskiem o kontrolę danego aktu prawnego do Trybunału może wystąpić m. in. prezydent, premier, prezes Sądu Najwyższego, prezes Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich czy grupa posłów.  Zgodnie z art. 190 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału są ostateczne i mają moc powszechnie obowiązującą. Sędzia  Sędziowie w sprawowaniu swego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji RP oraz ustawom.  Gwarancje ich niezawisłości stanowią: zasada nieusuwalności sędziego ze stanowiska, immunitet, zakaz przenoszenia sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody, zakaz łączenia stanowiska z funkcją posła czy senatora oraz zakaz przynależności do partii politycznej, co oznacza apolityczność sędziów.  Szczególnym wymogiem kwalifikującym odpowiednio wykształconego prawnika do podjęcia obowiązków sędziego jest nieskazitelność etyczna.
  14. 14. Władza SĄDOWNICZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 14 Sąd  W Polsce sądownictwo jest niezawisłe zgodnie z zasadą trójpodziału władzy. Art. 175 Konstytucji głosi, że „Wymiar sprawiedliwości w RP sprawuje Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe”. Sądami powszechnymi są sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne.  Postępowanie sądowe toczy się na zasadzie równości stron i podlega instancyjności, dzięki której można dochodzić sprawiedliwości z wykorzystaniem apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji do sądu okręgowego.  Kasacje, czyli odwołania od orzeczeń sądów okręgowych rozpatrują sądy apelacyjne, ale tylko pod względem uchybień prawnych. Z kolei kasacje od orzeczeń sądów apelacyjnych rozpatruje Sąd Najwyższy. Adwokat  Nazwa tego zawodu prawniczego pochodzi od łacińskiego czasownika „advocare” oznaczającego „wzywać na pomoc”.  Adwokat świadczy pomoc prawną polegającą na udzielaniu porad, redagowaniu dokumentów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami. Nazywa się go potocznie obrońcą sądowym.  Adwokat zapewnia podczas procesu sądowego realizację prawa oskarżonego do obrony na zasadzie równości stron.  Zawodem pokrewnym jest zawód radcy prawnego, który w stosunku do adwokata nie ma kompetencji do pełnienia roli obrońcy w procesie karnym.
  15. 15. Władza SĄDOWNICZA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 15 Kodeks cywilny  Zbiory przepisów prawnych regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych przeważnie noszą nazwę kodeksów.  W Polsce funkcjonuje ich wiele, np. Kodeks karny, Kodeks pracy czy Kodeks cywilny, który reguluje stosunki majątkowe i niemajątkowe (np. prawo autorskie) osób fizycznych i prawnych.  Obowiązujący dziś Kodeks cywilny został uchwalony w 1964 roku. Najważniejsza nowelizacja miała miejsce w roku 1990 w związku z transformacją ustrojową w kraju.  W Europie kontynentalnej wspólną tradycją, do której odwołują się regulacje kodeksów cywilnych, jest prawo rzymskie.  Sam termin „prawo cywilne” pochodzi od łacińskiego „ius civile”. Do dziś starożytne maksymy prawne stosowane są w praktyce, np. pacta sunt servanda – umów należy dotrzymywać. SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Co może zrobić obywatel, gdy uzna, że zostały naruszone jego prawa konstytucyjne? 2. W czym wyraża się zasada niezawisłości sędziów? 3. Dlaczego adwokata nazywa się obrońcą sądowym?
  16. 16. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 16 KONSTYTUCJA
  17. 17. KONSTYTUCJA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 17 Prawa obywateli  W hierarchii aktów prawnych konstytucja jest najwyższym aktem normatywnym, który określa ustrój polityczny i społeczny danego kraju, strukturę organów władzy państwowej oraz prawa i obowiązki obywateli.  Każde państwo demokratyczne gwarantuje swoim obywatelom pewien zakres praw i wolności.  W przypadku wolności konstytucyjnych obowiązuje zasada, że to, co nie jest zabronione, jest dozwolone.  W zakres praw obywatelskich wchodzą prawa i wolności osobiste, do których zalicza się także prawa polityczne, a ponadto wyróżnia się bardzo ważne wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne: prawo własności, dziedziczenia, wolność twórczości i badań naukowych, prawo do nauki oraz do korzystania z dóbr kultury. Obowiązki obywateli  Obowiązki obywatelskie to ogół konstytucyjnie ustanowionych nakazów obowiązujących wszystkich obywateli danego kraju.  Ważne jest, by wypełniać je ze świadomością, że służą one tworzeniu dobra wspólnego. W ten sposób poszanowanie i przestrzeganie prawa, płacenie podatków, wierność ojczyźnie oraz obrona kraju urastają do rangi cnót obywatelskich.  Pojęcie to podlegało zmianom w zależności od epoki.  Współcześnie, w okresie pokoju ideał walki oznacza dbałość o dobro społeczne, a wierność ojczyźnie nie wymaga ślepego posłuszeństwa wobec władzy, przeciwko której można wystąpić, gdy jest zła i szkodzi obywatelom. Taką postawą wykazali się na przykład przeciwnicy reżimu komunistycznego.
  18. 18. KONSTYTUCJA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 18 Równość  Zasada równości znalazła unormowanie w art. 32 Konstytucji RP. Ma charakter uniwersalny, to znaczy że dotyczy każdego.  Zgodnie z tym przepisem wszyscy są równi wobec prawa i nikt nie może być dyskryminowany w życiu społecznym, politycznym czy gospodarczym i to z jakiejkolwiek przyczyny. Wszyscy mają też prawo do równego traktowania przez władze publiczne.  Zasada równości pociąga za sobą zakaz dyskryminacji lub wprowadzania specjalnych uprawnień ze względu na płeć, urodzenie, rasę, narodowość, wykształcenie, zawód i wyznanie. Już Voltaire dostrzegł, że praktyka życia społecznego nie zawsze realizuje ideę równości: „Wszyscy ludzie byliby sobie równi, gdyby nie mieli potrzeb”. Rozdział państwa od kościoła  W Polsce, jak w większości krajów europejskich, Konstytucja nie gwarantuje świeckości państwa, lecz głosi w art. 25, że władze RP „zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym”.  Umożliwia zatem obecność religii zarówno w wymiarze życia prywatnego, jak i publicznego.  Pluralizm światopoglądowy oznacza również, że, w myśl art. 53 Konstytucji gwarantującego wolność sumienia, takie same prawa mają wierzący i ateiści.  Istotnymi zasadami w tej sferze, obok bezstronności państwa, są niezależność i autonomia państwa i Kościoła.  Formą regulacji stosunków między Polską a Kościołem katolickim jest umowa międzynarodowa (Watykan jest państwem) zwana konkordatem. Status innych Kościołów i związków wyznaniowych określają ustawy.
  19. 19. KONSTYTUCJA dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 19 2 kwietnia 1997  Konstytucja aktualnie obowiązująca w Polsce została uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r.  W maju społeczeństwo zaakceptowało i poparło taki jej kształt w ogólnopolskim referendum.  Prace nad nią rozpoczęły się 1993 r. i zakończyły 17 października 1997 r. podpisaniem najważniejszego aktu prawnego przez prezydenta.  Konstytucja określa ustrój polityczny Rzeczypospolitej Polskiej jako republikański. Suwerenem jest mający prawa i obowiązki naród, tzn. że od niego wywodzi się władza, którą naród sprawuje przez wybranych przedstawicieli. Obowiązuje trójpodział władzy i pluralizm polityczny. Sądy są niezawisłe. Państwo urzeczywistnia sprawiedliwość społeczną i działa zgodnie z nadrzędną wartością jaką jest prawo.  Zmiany konstytucji może dokonać Sejm większością co najmniej 2/3 głosów oraz Senat bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów i senatorów. SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Kto jest suwerenem w Polsce i co to oznacza? 2. Jak zdefiniować cnoty obywatelskie? 3. Czy Konstytucja gwarantuje państwu świeckość?
  20. 20. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 20 Wolności OBYWATELSKIE
  21. 21. Wolności OBYWATELSKIE dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 21 Wolność słowa  Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej określa i gwarantuje prawa i wolności człowieka.  Wśród nich wyróżnia się wolności i prawa osobiste: prawo do życia, wolności i prywatności, a także wolność sumienia, religii i wypowiedzi.  Wolność słowa oznacza swobodę wyrażania własnego zdania i poglądów, którą powinni uszanować inni.  W systemie demokratycznym wolność wypowiedzi należy do standardów, choć nigdy nie jest nieograniczona. Przy wypowiadaniu krytycznych opinii i sądów należy więc pamiętać o odpowiedzialności za słowa, również karnej. W Polsce zabrania się publicznego znieważania prezydenta i innych konstytucyjnych organów RP. Przestępstwem jest też pomówienie i zniesławienie.  Wolność wypowiedzi gwarantuje zakaz cenzury w środkach masowego przekazu, prasie i innych mediach. Wolność wyznania  Art. 53 Konstytucji gwarantuje „Każdemu […] wolność słowa i religii”. Obejmuje ona wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania jej indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie.  Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.  Art. 48 stanowi, że rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi prze- konaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.
  22. 22. Wolności OBYWATELSKIE dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 22 Prawo do życia  W Konstytucji RP art. 38 „zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia”.  Prawu temu przypisuje się pierwotność, tzn. że jest prawem naturalnym, o którego słuszności bądź niesłuszności nie może decydować prawodawca i niezbywalność, co oznacza że nikomu nie można powierzyć prawa decydowania o życiu drugiego człowieka.  Prawo do życia w Konstytucji znalazło się wśród wolności i praw osobistych. Należy zatem do takich, które stwarzają jednostce przestrzeń wolną od ingerencji państwa, w ramach której może się ona swobodnie realizować. Z jej punktu widzenia prawo to stanowi wartość najwyższą, ponieważ życie utracone nie może zostać w żaden sposób przywrócone.  W obowiązujących konwencjach nie określa się jasno początku i końca życia człowieka, stąd kwestiami etycznymi szeroko dyskutowanymi są eutanazja i aborcja. Prawo wyborcze  Do praw i wolności osobistych obywatela zalicza się też prawa polityczne, do których należą wolność zgromadzeń, zrzeszania się oraz prawa wyborcze.  Art. 62 Konstytucji głosi, że „Obywatel polski ma prawo udziału w referendum oraz prawo wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego, jeżeli najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat”.  Prawa wyborcze dzieli się na czynne oznaczające zdolność do wybierania i bierne, czyli zdolność do bycia wybranym. Aby zostać posłem na sejm należy mieć 21 lat, senatorem może zostać osoba mająca ukończone 30 lat, a o urząd prezydenta RP można się ubiegać, ukończywszy 35 rok życia.
  23. 23. Wolności OBYWATELSKIE dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 23  Praw wyborczych nie posiadają osoby ubezwłasnowolnione z powodu choroby psychicznej czy niedorozwoju lub skazane prawomocnym orzeczeniem sądu na pozbawienie praw publicznych albo praw wyborczych. Prawo do nauki  Art. 70 Konstytucji mówi, że każdy ma prawo do nauki, która do 18 roku życia jest obowiązkowa.  Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna.  Rodzice mają wolność wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne, a obywatele i instytucje mają prawo do ich zakładania.  Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia, którego dodatkowo strzeże Konwencja o Prawach Dziecka.  Podstawowym aktem prawnym regulującym kształcenie na poziomie podstawowym, gimnazjalnym, zawodowym i średnim jest ustawa o systemie oświaty.  Jej preambuła stanowi, że nauczanie i wychowanie, respektując chrześcijański system wartości, za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki, zaś szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki niezbędne do jego rozwoju w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności. SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Czy wolność słowa ma ograniczenia? 2. Jakie prawo naturalne zapewnia obywatelom polskim Konstytucja? 3. Jakie uniwersalne zasady etyki obowiązują w oświacie?
  24. 24. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 24 Historia DEMOKRACJI
  25. 25. Historia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 25 Demokracja ateńska  Termin „demokracja” pochodzi od greckich słów: „demos” (lud) i „kratos” (władza). Jest zatem formą ustroju państwa, w którym obywatele sprawują władzę w sposób bezpośredni lub poprzez wybranych przedstawicieli.  Ustrój demokratyczny wywodzi się ze starożytnej Grecji, gdzie najpełniej wyraził się w Atenach między VI i IV w. p. n. e.  Wszyscy wolni dorośli mężczyźni mający obywatelstwo polis posiadali prawo głosu bezpośredniego podczas zwoływanego kilka razy w miesiącu Zgromadzenia Ludowego. Stanowiło ono władzę ustawodawczą i wybierało oraz kontrolowało władzę wykonawczą, czyli Radę Pięciuset.  Wielką zdobyczą demokracji ateńskiej był Trybunał Ludowy dbający o ochronę praw politycznych. Sędziów wybierano, jak i pozostałych urzędników, na roczną kadencję spośród zgłaszających się obywateli.  Ustrój Aten miał też swoich przeciwników. Arystokracja wskazywała na niekompetencję niższych warstw społecznych i naruszanie tradycyjnych zasad życia oraz moralności. Lud nazywano pogardliwie motłochem („ochlos”). Herodot napisał: „Od tłumu bezużytecznego nie masz nic mniej mądrego ani bardziej butnego”. Republika rzymska  W starożytnym Rzymie (od 509 do 27 r. p. n. e.) istniał ustrój republikański, w którym władza była podzielona między lud, Senat i urzędników. Faktycznie jednak sprawowała ją arystokracja, ponieważ członkowie starych rodów patrycjuszowskich wchodzili w skład Senatu i obejmowali główne urzędy („magistratus”).  Pełnienie funkcji państwowych nie wiązało się z korzyściami finansowymi. Pośród urzędników ważną
  26. 26. Historia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 26 rolę spełniał trybun ludowy – starożytny rzecznik praw obywatelskich.  Najwyższą władzę ustawodawczą i sądowniczą stanowił mimo wszystko lud, który podczas zgromadzeń mógł przyjmować lub odrzucać projekty senatorów i urzędników.  Mimo iż republika rzymska nigdy nie była w pełni demokratyczna, przeszła do historii jako państwo, w którym wszyscy obywatele mieli na celu dobro publiczne i działali w granicach ustanowionego prawa. Świadczy o tym ówczesna sentencja: „Republika jest mi droższa od mojego życia” („Res publica mihi carior est quam vita mea”). Rzeczpospolita  „Rzeczpospolita” to staropolskie określenie państwa o ustroju republikańskim. Nazwa pochodzi od łacińskiego „res publica”.  Mianem tym określa się system państwowy panujący w Polsce od drugiej połowy XV w.  Rzeczpospolita szlachecka charakteryzowała się dominacją w życiu politycznym, gospodarczym i kulturalnym tylko jednego stanu społecznego. Mieszczaństwo odgrywało rolę drugorzędną, a chłopi służebną.  Przywileje szlacheckie zebrane zostały w tzw. artykułach henrykowskich z 1573 r. Pozycja króla uległa ograniczeniu – władca wybierany był w drodze wolnej elekcji.  W historii Polski wyróżnia się trzy okresy nazwane rzeczpospolitymi:  I Rzeczpospolita trwa od XV w. do ostatniego rozbioru w 1795 r.;  II Rzeczpospolita to okres od odzyskania niepodległości w 1918 r. do roku 1945, kiedy społeczność międzynarodowa odmówiła uznania rządowi RP na uchodźstwie;  III Rzeczpospolita jest użytym w Konstytucji RP z 1997 r. określeniem Polski po przemianach ustrojowych z 1989 r. i aktualnym do dziś.
  27. 27. Historia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 27 Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela  Dokument rewolucji francuskiej z 26.08.1789 r. znoszący we Francji ustrój feudalny i wprowadzający republikański.  Suwerenem stał się naród, z którego woli i przyzwolenia pochodziła wszelka władza. Podzielono ją na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.  Deklaracja gwarantowała nienaruszalność praw i wolności obywatelskich, między innymi nietykalności osobistej, wolności słowa i wyznania, prawa własności i równości wobec sądów.  Jednak dokument zrównywał w prawach tylko mężczyzn, więc w 1791 r. Olimpia de Gouges opublikowała „Deklarację Praw Kobiety i Obywatelki”, w której napisała: „Skoro kobieta może zgodnie z prawem zawisnąć na szubienicy, winna również mieć prawo stanąć na mównicy". Powszechna Deklaracja Praw Człowieka  Dokument uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) rezolucją 217/III A w dniu 10 grudnia 1948 r. w Paryżu.  Zawiera zbiór praw przynależnych każdemu człowiekowi i zasad ich stosowania.  Państwa członkowskie przyjęły ją bez głosów sprzeciwu, przy 8 głosach wstrzymujących się: RPA, w której panował system segregacji rasowej, Arabii Saudyjskiej nieuznającej równości kobiet i mężczyzn oraz krajów komunistycznych. Jemen i Honduras w ogóle nie przystąpiły do głosowania.  Na podstawie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, która sama nie tworzyła nowego prawa, uchwalono Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka. Były one uboższe o dwa punkty: prawo do własności i azylu.  Pakty przedstawiły ideał wolności istoty ludzkiej „wyzwolonej od lęku i niedostatku” możliwy do osiągnięcia, jeśli zapewni się każdemu warunki korzystania z pełni praw obywatelskich, politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych. SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! – str. 32
  28. 28. dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 28 Zagrożenia DEMOKRACJI
  29. 29. Zagrożenia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 29 Nietolerancja  Termin pochodzi od łacińskiegoczasownika „tolerare”, czyli „wytrzymywać, znosić”, zatem nietolerancja to brak wyrozumiałości dla cudzych poglądów i niezgoda na odmienne upodobania innych osób.  Zjawisko prowadzi do ograniczania praw i wolności człowieka. Dotyczy np. wyznawanej wiary, poglądów politycznych, preferencji seksualnych czy modelu życia.  Nieufność lub nienawiść do osób o orientacji seksualnej odmiennej od heteroseksualnej nazywa się homofobią.  Negatywne stereotypy dotyczące kobiet znajdują w życiu społecznym wyraz w postawach seksisto- wskich i oznaczają przekonanie o wyższości mężczyzn wobec kobiet, co prowadzi do dyskryminacji. Dyskryminacja  Dyskryminacja bezpośrednia jest postawą będącą konsekwencją nietolerancji i oznacza nieprzychylne, w rezultacie jakiejś odmienności, traktowanie danej osoby w porównaniu do innej będącej w takiej samej lub podobnej sytuacji.  Dyskryminacja pośrednia pojawia się w życiu społecznym wówczas, gdy pozornie neutralne kryteria i zasady wykluczają jednak jakąś grupę ludzi.  Szczególnymi przejawami dyskryminacji są rasizm i nacjonalizm (czy wręcz szowinizm).  Rasiści głoszą tezę o nierówności ludzi, którą wywodzą z przekonania, iż różnice zewnętrzne między przedstawicielami różnych ras lub grup etnicznych mają swoje konsekwencje w różnicach intelektualnych oraz osobowościowych. Rasizm nie ma oparcia w badaniach naukowych i został potępiony przez UNESCO i ONZ.  Nacjonalizm jako ideologia uznająca własny naród za wartość nadrzędną może służyć dobrym i złym celom.
  30. 30. Zagrożenia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 30 Oprócz tego że jest w stanie wspomagać dążenia niepodległościowe, może też propagować poczucie wyższości narodowej, a w konsekwencji uspra- wiedliwiać i prowokować agresję wobec innych nacji oraz ksenofobię, czyli lęk i wrogość wobec obcych.  Skrajną postacią nacjonalizmu jest szowinizm – bezkrytyczny stosunek do swojego narodu objawiający się jego idealizacją i nieuzasadnioną pogardą wobec mniejszości etnicznych czy innych narodów. Pojęcie ma też szersze znaczenie i definiuje bezkrytyczne przywiązanie do jakiejś grupy, przywódcy lub płci połączone z niedocenianiem i dyskryminacją innych. Ideologie i postawy tego rodzaju prowadzą do konfliktów i wyzysku. Cenzura  Cenzura jest przeważnie instytucjonalną formą ograniczania przez władzę wolności wypowiedzi.  Już w republice rzymskiej istniał urzędnik nadzorujący moralność obywateli i dokonujący spisu ludności oraz szacujący jej majątki.  Kontrolowanie informacji przekazywanych przez media i inne formy komunikowania się społe- czeństwa, np. film, teatr i książkę, szczególnie charakteryzuje rządy autorytarne i totalitarne.  Pewna forma cenzury występuje również w państwach demokratycznych i pojawia się tam, gdzie chodzi o interesy grup, np. partii, które dysponują formami nacisku lub gdy w grę wchodzą kwestie moralne, co pozwala wprowadzać w kinach ograniczenia wieku widzów dla części filmów.  Ciekawym zjawiskiem jest autocenzura, którą stosują twórcy wobec własnej aktywności artystycznej. Przyczyną jest nieuświadomiona lub świadoma chęć dostosowania się do panujących wymogów politycznych czy etycznych, a także niekiedy potrzeba akceptacji lub uniknięcia krytyki.
  31. 31. Zagrożenia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 31 Korupcja  Korupcja należy do patologii społecznych i jest przejawem naruszania praw jednostki. Łamie zasadę równego dostępu obywateli do instytucji publicznych i blokuje realizację jego praw i wolności.  Korupcja przejawia się na wiele sposobów, a dotyczy szczególnie funkcjonariuszy publicznych wykorzystu- jących swoją pozycję, by osiągnąć korzyści materialne w zamian za niezgodne z prawem świadczenia.  Do zjawisk korupcyjnych należy przekupstwo (łapownictwo), płatna protekcja czy nepotyzm, czyli faworyzowanie krewnych i znajomych podczas przydzielania stanowisk. Zatem wszystkie te zachowania sprzeciwiają się zasadzie sprawiedliwości społecznej rozumianej jako równość szans.  Funkcjonariuszami publicznymi są wszyscy urzędnicy państwowi: prezydent, poseł, sędzia, osoba zajmująca kierownicze stanowisko w instytucji państwowej czy lekarz w przychodni rodzinnej.  Korupcja podlega karze zgodnie z Kodeksem karnym i należy do najgroźniejszych patologii władzy. Bezrobocie  Bezrobotnym jest ten, kto nie jest nigdzie zatrudniony i sam nie prowadzi działalności zarobkowej, mimo iż deklaruje chęć podjęcia pracy.  Rozmiar bezrobocia zależy od czynników wewnętrznych, np. systemu gospodarczego i aktualnej polityki, ale i zewnętrznych – recesji (kryzysu) w krajach, które są partnerami gospo- darczym Polski.  Rynek pracy we współczesnym świecie, pod wpływem rozwoju nowych technologii, preferuje wysoko wykwalifikowanych specjalistów kosztem robotników niemających wykształcenia. Zatem edukacja jest ważnym czynnikiem przeciwdziałającym bezrobociu.
  32. 32. Zagrożenia DEMOKRACJI dēmokratía GRA W KARTY o demokracji 32  Ważne społecznie są skutki bezrobocia. Jeśli wynosi ono powyżej 5%, wpływa znacząco na PKB (Produkt Krajowy Brutto) i oznacza marnotrawienie możliwości potencjału gospodarczego, a w każdym przypadku oznacza indywidualne cierpienie i problemy rodzinne osoby pozbawionej możliwości pracy.  Istnieją również pozytywne skutki bezrobocia, np. wzrost konkurencyjności na rynku pracy, jednak ważnym zadaniem państwa jest przeciwdziałanie temu zjawisku w życiu społecznym. Historia DEMOKRACJI SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Gdzie lud miał większe kompetencje: w Atenach czy w Rzymie? 2. Co oznacza termin „Rzeczpospolita”? 3. Jaki dokument wprowadził trójpodział władzy? Zagrożenia DEMOKRACJI SPRAWDŹ, CZY PAMIĘTASZ! 1. Przejawami jakiego ogólnego zjawiska są rasizm i nacjonalizm? 2. Jakie formy rządów szczególnie ograniczają wolność wypowiedzi? 3. Dlaczego bezrobocie jest zjawiskiem niepożądanym społecznie?

×