Psikologji forenzike shqip

9,599 views

Published on

  • Be the first to comment

Psikologji forenzike shqip

  1. 1. 1 UNIVERSITETI I SARAJEVËS Fakulteti i Shkencave Kriminalistike SarajevëPSIKOLOGJIA FORENZIKE (DISPENSË) (KRESTOMACI) Përgatiti: Prof. dr. sc. Mujo Haskoviq Përktheu: Prof. Mustafë Reçica Sarajevë / Prishtinë, januar 2008
  2. 2. 2PËRMBAJTJAHYRJE ............................................................................................................................................4KAPITULLI I....................................................................................................................................6LËNDA E PSIKOLOGJISË FORENZIKE.........................................................................................6MODELI I PERSONALITETIT JURIDIK...........................................................................................9SJELLJA DELIKUENTE DHE SHKAQET E SAJ...........................................................................10FAKTORËT QË I DALLOJNË DELIKUENTËT NGA JODELIKUENTËT.......................................13KAPITULLI II.................................................................................................................................14PSIKOLOGJIA E DËSHMISË NË PROCEDURËN GJYQËSORE DHE NOCIONI „DËSHMI“......14PROCESI I LINDJES SË DËSHMISË...........................................................................................15KARAKTERI I DËSHMISË.............................................................................................................16DHËNËSI I DËSHMISË (DEKLARATËS)......................................................................................16PËRBËRJA, UNITETI DHE KARAKTERI INDIVIDUAL I DËSHMISË...........................................17KAPITULLI III................................................................................................................................18BESUESHMËRIA E TË DËSHMUARIT (DËSHMISË)..................................................................18KRITERET E REALITETIT...........................................................................................................24KRITERET E KONTROLLIT.........................................................................................................24PSIKOLOGJIA E DËSHMISË SË FËMIJËVE................................................................................24PSIKOLOGJIA E DËSHMISË SË TË MITURIT.............................................................................26KAPITULLI IV.................................................................................................................................28DISA ÇËSHTJE LIDHUR ME KUALITETIN E DËSHMISË DHE MUNDËSIA E GABIMEVE........28KUJTESA (MEMORJA) DHE MUNDËSIA E GABIMEVE TË SAJ................................................30GABIMET NË TË MBAJTURIT MEND (KUJTESË)......................................................................31RRËFIMI (DEKLARATA), MARRJA NË PYETJE DHE MUNDËSIA E GABIMEVE......................34RRËFIMI (DEKLARATA), MARRJA NË PYETJE DHE MUNDËSIA E GABIMEVE......................35BAZAT E PSIKOLOGJISË SË GËNJESHTRËS...........................................................................35MENDIMI DHE MUNDËSIA E GABIMEVE...................................................................................36SHFAQJA E JASHTME TË NDODHIVE PSIKIKE........................................................................39POLIGRAFI...................................................................................................................................40PËRFUNDIM.................................................................................................................................42KAPITULLI V................................................................................................................................42EKSPERTIZA PSIKOLOGJIKE E BESUESHMËRINË SË DËSHMISË........................................42PSIKO-ANALIZA DHE PROCEDURA PENALE............................................................................44SUGJESTIONI, HIPNOZA, NARKO-ANALIZA..............................................................................46TORTURA, NDIKIMI JOHUMAN NË NDRYSHIMIN E PERSONALITETIT..................................48KAPITULLI VI................................................................................................................................49“PSIKOLOGJIA E PJESËMARRËSVE NË PROCEDURËN GJYQËSORE”.................................49PALËT NË PROCEDURËN PENALE DHE PSIKOLOGJIA E TYRE............................................49PSIKOLOGJIA E TË PANDEHURIT..............................................................................................50AVOKATI MBROJTËS DHE PËRFAQËSUESIT...........................................................................51DËSHMITARI DHE DËSHMIA E TIJ.............................................................................................52EKSPERTI, INTERPRETI DHE PROCESMBAJTËSI...................................................................53KAPITULLI VII................................................................................................................................53DUKURITË PSIKOLOGJIKE TË CILAT I STUDION PSIKOLOGJIA FORENZIKE.......................53NORMALJA DHE PATOLOGJIKJA...............................................................................................54PJEKURIA DHE PAPJEKURIA.....................................................................................................59INTELEKTUALITET DHE DHE EMOCIONALITETI......................................................................63RACIONALJA DHE IRACIONALJA...............................................................................................66MOTIVIMI...................................................................................................................................... 71
  3. 3. 3KONFLIKTET.................................................................................................................................77MEKANIZMAT E MBROJTES.......................................................................................................81AGRESIONI DHE DESTRUKSIONI..............................................................................................83SIMULIMI DHE AGRAVACIONI....................................................................................................86PSEUDODEMENCIA DHE REAKSIONI I BURGIMIT...................................................................87KAPITULLI VIII.............................................................................................................................88EKSPERTIZAT PSIKOLOGJIKE – FORENZIKE..........................................................................88GJYKATA DHE EKSPERTI - STRATEGJIA E PËRBASHKËT.....................................................91KAPITULLI IX ...............................................................................................................................93METODOLOGJIA E EKSPERTIZËS.............................................................................................93SHQYRTIMI I PERSONALITETIT NË PROCEDURËN GJYQËSORE.........................................96KAPITULLI X.................................................................................................................................97DETYRAT E VEÇANTA TË EKSPERTIZAVE PSIKOLOGJIKE NË PROCEDURËNPENALE.........................................................................................................................................97VLERËSIMI I AFTËSIVE PËR PËRGJEGJSHMËRI (IMPUTABILITET).......................................99VLERËSIMI I AFTËSIVE INTELEKTUALE..................................................................................100VLERËSIMI I GJENDJEVE AFEKTIVE.......................................................................................100VLERËSIMI I GJENDJEVE ALKOOLIKE (DEHJEVE)................................................................102KAPITULLI XI...............................................................................................................................103ASPEKTET VIKTIMOLOGJIKE TË EKSPERTIZËS....................................................................103KAPITULLI XII..............................................................................................................................106MBLEDHJA E INFORMATAVE PËR VEPRËN PENALE (NGA QYTETARËT)..........................106RËNDËSIA OPERATIVE E INFORMATAVE TË MBLEDHURA NGA QYTETARËT..................107FORMAT THEMELORE TË MBLEDHJES SË INFORMATAVE NGA QYTETARËT..................108Biseda informative ......................................................................................................................108Intervista .....................................................................................................................................109KAPITULLI XIII............................................................................................................................110FENOMENI I PRANIMIT TË VEPRËS PENALE DHE DISA RREGULLA TË MARRJES NËPYETJE TË PERSONAVE TË DYSHIMTË.................................................................................110PRANIMI I VEPRËS PENALE.....................................................................................................111BAZA PSIKOLOGJIKE E PRANIMIT TË VEPRËS......................................................................112PSIKOLOGJIA E GËNJESHTRËS DHE DËSHMIJA E RREJSHME..........................................112PRANIMI I RREJSHËM (ME VETËDIJE) I VEPRËS..................................................................112PRANIMET E RREJSHME SI REZULTAT I MËNYRËS SË PADREJTË DHE TË PALEJUSHMETË MARRJES NË PYETJE..........................................................................................................113PRANIMET E RREJSHME ME PRAPAVIJË PSIKOPATOLOGJIKE..........................................114FAZAT E PRANIMIT TË VEPRËS PENALE...............................................................................115TËRHEQJA E PRANIMIT DHE NDRYSHIMI I DEKLARATAVE ................................................116KAPITULLI XIV..........................................................................................................................116ZHVILLIMI DHE DOKUMENTIMI I BISEDËS INFORMATIVE DHE I INTERVISTIMIT...............117FORMAT E REGJISTRIMIT........................................................................................................118UDHËZIMET TAKTIKE PËR HARTIMIN E PROCESVERBALIT................................................118MBAJTJA E SHËNIMEVE PERSONALE....................................................................................119INÇIZIMI ME MANJETOFON I BISEDËS INFORMATIVE DHE INTERVISTËS.........................119INÇIZIMI VIDEO-TEKNIK I BISEDËS INFORMATIVE DHE I INTERVISTËS.............................120PËRPARSITË DHE MANGËSITË E FIKSIMIT VIDEO-TEKNIK TË FAKTEVE..........................120UDHËHEQJA SUPERVIZORE E FILLESTARIT........................................................................121PËRMAJTJA DHE TEKNIKA E ANALIZËS SË SUPERVIZIONIT...............................................123METODAT E ZHVILLIMIT TË BISEDAVE DHE INTERVISTAVE INFORMATIVE......................123VËZHGIMI I SJELLJEVE TË NJERZËVE TË TJERË..................................................................124
  4. 4. 4SHQYRTIMI I DOKUMENTACIONIT TË VEPRËS PENALE DHE KRYESIT TË SAJ................125ANALIZA E INÇIZIMEVE TEKNIKE.............................................................................................125USHTRIMI I ROLEVE .................................................................................................................125KAPITULLI XV ..........................................................................................................................126GJYKIMI SI DËSHMI PËRFUNDIMTARE DHE SINTEZA PSIKOLOGJIKE E ZHVILLIMIT TËPROCEDURËS PENALE ...........................................................................................................126VETITË PSIKOLOGJIKE TË GJYQTARIT–UDHËHEQËSIT TË PROCEDURËS......................126PËRFUNDIMET PSIKOLOGJIKE GJYQËSORE MBI PERSONALITETIN EGJYQTARIT.................................................................................................................................128GJYQTARËT POROTË ..............................................................................................................130ZHVILLIMI PSIKOLOGJIK I PROCEDURËS DHE ARRITJA E SË VËRTETËS........................131SPECIFIKAT E ARRITJES TË SË VËRTETËS NË PROCEDURËN PENALE...........................133ARRITJA E SË VËRTETËS PËRMES GJYKIMIT.......................................................................134LITERATURA...............................................................................................................................138
  5. 5. 5HYRJEMe vite të tëra, në relacion me njeriun, ekzistojnë kundërshtime midispsikologjisë dhe drejtësisë. Hipoteza themelore psikologjike flet përsjelljen e determinuar njerëzore, kurse premisa e parë e drejtësisëbazohet në indeterminizmin, gjegjësisht në lirinë e njeriut me rastin ezgjedhjes së tij midis së mirës dhe së keqes pa marrë parasyshkarakteristikat psikologjike individuale (të individit). Meqenëse qysh nëRomën e vjetër, me lindjen e së Drejtës Romake, ishte debatuar përkarakterin e personit të dyshuar (karakterin e të dyshuarit), dhe për çdogjë kërkohej mendimi i opinionit të gjerë, me optimizëm mund të thuhetse mu atje, pra që nga ajo kohë hasen rrënjët e Psikologjisë Forenzike.Fjala „Forenzikë“ rrjedh nga fjala latine: „Forensis“që në përkthim do tëthotë: “ajo që është në shesh“, pra „sheshazi“ apo „publike“, kursePsikologjia Forenzike edhe sot e kësaj dite i ekspozohet apo nënshtrohetmendimit (gjykimit) publik. Mirëpo, megjithatë, vetëm në vitet e 30-ta tëshek. XX, psikologjia dhe drejtësia i afrohen qëllimit të përbashkët, prabashkohen në një qëllim rreth vlerësimit më të drejtë të individit me tëgjitha karakteristikat e tij socio-psikologjike. Pra, që nga ajo kohë,juristët presin që përmes vlerësimeve profesionale që do t’i bëhenindividit, të fitojnë njohuritë mbi profilin e tij, por edhe propozimin emasave për risocializimin e delinkuentit dhe parashikimin e sjelljeve të tijtë më vonshme. Ndërkaq, tashmë, në pjesën dërmuese të sistemevegjyqësore pranohen me të madhe praktikat që, me rastin e vlerësimit tëpersonalitetit të të dyshuarit/akuzuarit, të merren parasysh rrethanatpsikologjike dhe gjendja e tij shpirtërore (psikike). Kjo disiplinëshkencore tek ne studiohet vetëm disa vjetët e fundit, kurse për shkak tërëndësisë së saj të jashtëzakonshme, është e nevojshme që këtë t’uaofrojmë profesioneve të ndryshme, me qëllim që njeriun dhe sjelljet e tijt’i kuptojnë më mirë, më drejtë dhe më lehtë.Materia e kësaj lënde mësimore ka për qëllim që studentët t’i njoftojë mebazat e Psikologjisë Forenzike dhe me dukuritë forenzike të cilat kanëlidhje të ndryshme apo edhe çfarëdo lidhje me drejtësinë si shkencë dheme praktikat e saj. Pra kjo materie ka të bëjë me studimin e procesevepsikike lidhur me zhvillimin e aktiviteteve gjyqësore, proceset njohësepsikike, hulumtimin e së vërtetës, zhvillimin e procedurës penale,parandalimin (preventivën) e kriminalitetit dhe me njohjen e studentëveme determinantet e individëve me sjellje kriminogjene, si dhe të tëdyshuarit dhe dëshmitarëve. Kështu që ata do të kuptojnë diç më tepërpër Psikologjinë Kriminalistike si disiplinë e aplikative psikologjike tëcilat njohuri, pastaj, Psikologjia e Përgjithshme dhe ajo Klinike do t’ibartin në praktikë, para së gjithash në hulumtimin e veprave penale, nëaspektin e lidhjes së saj me kriminalistikën dhe me disiplinat tjerashkencore të cilat merren me hulumtimin dhe studimin e kriminalitetit.Duke pasur parasysh materien e cila do të studiohet në kuadër tëPsikologjisë Forenzike, krahas bartjes së njohurive nga psikologjia,studentët do të mund t’i akceptojnë edhe informatat mbi karakteristikat
  6. 6. 6e ndryshme të individëve të cilët janë të prirë për shkeljen e normave tëmjedisit të cilit i përkasin dhe jetojnë e punojnë, informatat përpsikologjinë e pjesëmarrësve në procedurën penale, siç janë: hetuesit,dëshmitarët, kryesit e veprave penale, recidivistët, avokatët mbrojtës,gjyqtarët, gjyqtarët porotë, paraqitësit e veprave penale, etj. dhe do tënjihen me detyrat e posaçme në mënyrë që gjykatës (forumit) t’ia ofrojëvlerësimin për personalitetin e individit, aktivitetet kriminale të tij apoveprimet tjera ligjore (juridike). Pra njohuria të cilën studentët do tafitojnë nga kjo materie, do t’iu mundësojë atyre njohjen dhe të kuptuaritmë gjithëpërfshirës të kriminalitetit, procedimin dhe risocializimin ekryesve të veprave të ndryshme penale, por gjithnjë nga aspektipsikologjik.Kjo dispensë e Psikologjisë Forenzike është përgatitur për studentët eFakultetit të Shkencave Kriminalistike të Universitetit të Sarajevës dhe tëUniversitetit „AAB“–Arena e Arsimit Bashkëkohor - Prishtinë.Sarajevë, janar, 2008. Autori: Prof. dr. sc. Mujo Haskoviq
  7. 7. 7KAPITULLI ILËNDA E PSIKOLOGJISË FORENZIKEPsikologjia Forenzike është njëra ndër degët më të bujshme tëpsikologjisë e cila po zhvillohet më së shpejti. Fjala: „Forensis“ = sheshazipublik, i fatit, ka etimologjinë latine dhe rrjedh nga „Forum“ – që ishtenjë vend ku romakët e vjetër debatonin për çështjet ligjore (juridike) dhezhvillonin proceset gjyqësore. Për shkak të origjinës së fjalës Forensis –mund të thuhet se objekt i Psikologjisë Forenzike është sferë kundërhyjnë dhe gërshetohen edhe psikologjia edhe drejtësia, prandaj në,për këtë arsye, Psikologjia Forenzike mund të konsiderohet si sinonimpër Psikologjinë Juridike.Sot nuk ekziston ndonjë përkufizim i përgjithshëm për PsikologjinëForenzike. Përkufizimet e Psikologjisë Forenzike dallohen vetëm për ngagjerësia e materies apo lëndës së saj.Përkufizimet më gjithëpërfshirëse të Psikologjisë Forenzike i hasim nëSHBA, ku Psikologjia Forenzike nënkupton cilëndo sferë që e lidhëpsikologjinë me sistemin juridik, kurse përkufizimet përfshijnë njëspektër të gjerë të çështjeve psikologjike të cilat janë të drejtuara mëtepër në hulumtimin e prapavijës së çështjeve të përgjithshme juridike,të zbatimit të normave ligjore, kriminologjisë, penologjisë, dëshmimit, etjNdërkaq, përkufizimet më specifike dhe më të ngushta i hasim nëEvropë, ku Psikologjia Forenzike definohet si: praktikë klinike epsikologëve në kontekstin juridik-gjyqësor, gjegjësisht si zbatim imetodave psikologjike në modelet e vlerësimit dhe trajtimit të tëdënuarve, apo ofrim i drejtpërdrejtë i informatave psikologjike gjykatave,prandaj në pajtim me këtë mund të thuhet se: Psikologjia Forenzike ështëdegë e psikologjisë aplikative e drejtuar në mbledhjen, hulumtimin,diagnostikën dhe prezantimin e provave për nevojat e gjykatave, qofshinato lëndë nga sfera e kompetencës familjare, civile apo penale.Psikologjia e dëshmive analizon proceset e tilla normale shpirtërore tëcilat lindin dhe zhvillohen te pjesëmarrësit në procedurë penale, gjatëmarrjes në pyetje dhe me rastin e marrjes në pyetje. Nuk është vështirëtë kuptohet se bota e brendshme (shpirtërore) e njeriut nuk e ka tëpakufizuar aftësinë punuese. Pra, masa e perceptimeve momentale tëindividit varet nga ato aftësi individuale, të cilën psikologët e quajnëkapacitet simultan (të drejtpërdrejtë). Kriminalistët këtë kapacitetsimultan e definojnë si aftësi të individit për pranimin e njëkohshëm tënumrit të caktuar të informatave. Kjo aftësi, sikurse çdo aftësi tjetër, ështëindividuale dhe dallohet shumë prej individit te individi. Është rregull ipërgjithshëm dhe dihet se për shkak të mundësive të kufizuara tëkapacitetit simultan, njeriu kurrë nuk e përjeton mjedisin e vet si tëtërësishëm, por vetëm një sekuencë apo një sektor të tij, ndërkaq sa dhe
  8. 8. 8çfarë do të jetë ai sektor, varet nga kapaciteti simultan individual i çdopjesëmarrësi në procedurën penale.Njeriu është personalitet (individualitet) dhe kjo në psikologjinë edëshmive do të thotë se, secili njeri, krahas vijave apo pikave tëpërbashkëta, botën e përjeton në mënyrën e vet. Prandaj, kurrë nukguxojmë të pohojmë se njeriu është dashur doemos t’i vërejë apoperceptojë disa fakte, sepse njeriu në rend të parë i percepton ato fakte tëcilat i përgjigjen stilit jetësor të personalitetit (individualitetit) të tij dhepër këtë arsye edhe kërkohet që të merren në pyetje të gjithë informatorëtdhe dëshmitarët.Psikologjia Forenzike është psikologji klinike e cila e ka për detyrëspeciale që gjykatës t’ia ofrojë vlerësimin e personalitetit të individitlidhur me aktivitetet e tij kriminale apo veprimet tjera ligjore. Ndërkaq,Psikologjinë Gjyqësore nga ajo Klinike e dallon orientimi i saj në veprimetligjore dhe në aktivitetet e qarta, sepse ajo është e lidhur ngushtë përgjykatën.Nuk ekziston asnjë arsye e cila do ta pengonte Psikologjinë Klinike, qëcilado praktikë apo teori të merret me cilindo problem të personalitetit tëindividit “lidhur me veprimin e tij kriminal apo veprimet tjera ligjore(juridike)”, por me kusht që problematika relevante juridike të njihet nëmasën e duhur. Specifika e punës së psikologut të forenzikës ështëkomunikimi me gjykatën, e cila parashtron detyra të posaçme, kështu qëedhe vlerësimi psikologjik, (si përgjigje në këto detyra të posaçme), ështëkrejtësisht i posaçëm, por për nevojat e shqyrtimit publik (gjyqësor), nëekspertizë, duhet të kenë qasje që të gjithë. Ajo (ekspertiza) mbështetetnë fakte dhe në gjyq duhet të mbrohet në mënyrë të argumentuar, praatje ku kërkohet e vërteta dhe nxirret aktgjykimi, por gjithsesi jashtëqarqeve klinike profesionale, sepse këtyre të fundit nuk iu destinohet.Gjyqtari, kolegji gjyqësor dhe pjesëmarrësit tjerë në procedurë kanë përdetyrë që edhe shqyrtimin mbi vlerësimin e psikologut të forenzikës tazhvillojnë në pajtim me parimet e logjikës formale duke pasur kujdes përmaterialin konkret.Pra, vlerësimi i psikologut, në fushën e psikologjisë forenzike, bëhet nëfazën e procedurës gjyqësore dhe quhet ekspertizë. Produkt i ekspertizësështë raporti me shkrim i cili zakonisht quhet ekspertizë. Meqenëseekspertiza, apo mendimi i ekspertit bëhet tashti lëndë e shqyrtimit paragjykatës, kjo nënkupton se psikologu në atë vend publik është i gatshëmta demonstrojë mendimin e vet profesional dhe ta arsyetojë interpretimine tij ashtu që në mënyrë bindëse të tregojë se vlerësimi i tij i afrohet mësë tepërmi të së vërtetës lidhur me rastin konkret. Pra, shqyrtimi në baëtë së cilit kjo konstatohet dhe akgjykimi i gjykatës, gjithsesi punën epsikologut të forenzikës e bëjnë të dallohet nga veprimtaritë tjera publiketë kësaj fushe. Meqenëse aktualitetin e psikologut të forenzikës e kemidefinuar si veprimtari publike të psikologut klinik, atëherë bëhet e qartëse edhe çështjet penologjike rezultojnë apo dalin nga suazat epsikologjisë forenzike. Domethënë, vlerësimi i punës me të dënuarit apo
  9. 9. 9me ata të cilëve iu është shqiptuar masa edukuese, nuk shqyrtohet nëgjykatë, por në kuadër të enteve të posaçme dhe në kuadër tëkomisioneve të organeve të jurisprudencës të cilat furnizohen meinformatat dhe të dhënat adekuate. Kurse psikologu këtu është ipranishëm përmes mendimit të tij profesional (raportit) i cili e ka përdetyrë kryesore “ndriçimin” e aspekteve të ndryshme të personalitetit tëdelikuentit dhe reagimet e tij lidhur me masat e ndërmarra sprovuesegjatë vuajtjes së dënimit.Vlerësimi psikologjik-forenzik ka të bëjë me “tërë” personalitetin edelikuentit në një situatë të caktuar apo në një aspekt të caktuar tësituatës së tillë. Në praktikë, shumë shpesh, edhe atëherë kur nukkërkohet mendimi për “tërësinë” e personalitetit, realisht synohet analizae mundësisë së prezencës së aftësisë (zotësisë) së caktuar dhe ekarakteristikave të posaçme të cilat për juristin nuk janë gjithherëpërshkrim neutral profesional, por paraqesin edhe propozim për tezën embrojtjes apo akuzës. Në një situatë të tillë, psikologu duhet të jetë tepëri përmbajtur, i qetë dhe shumë i kujdesshëm në mënyrë që t’i shmangetkurthës në të cilën mund të “bie vet”, (nëse rastësisht mbështetëargumentet e njërës palë), sepse atëherë e humbë pozitën e vetprofesionale të ekspertit neutral dhe bëhet palë në atë kontest.Rreziku i tillë kanoset edhe për shkak të pyetjeve të cilat i drejtohenekspertit në gjyq, sidomos parashtrimi i pyetjeve të cilat dalin jashtësuazave të profesionit dhe ekspertizës. Kjo është kështu, për shkak seështë e pamundur të dihet dhe të parashihet lista e plotë e pyetjeve që dot’i parashtrohen psikologut të forenzikës, para çfarëdo rasti gjyqësor,kurse psikologu për këtë duhet të jetë i gatshëm të përgjigjet. Më sëshpeshti ndodh që, sipas logjikës së paragrafëve të neneve të caktuaraligjore, nga psikologu kërkohet që ta vlerësojë “pjekurinë emocionale”,gjegjësisht aftësinë (zotësinë) dhe pjekurinë e të miturit apo të riut tëmoshës madhore. Me rastin e ekspertizës së zotësisë, në mënyrë tëbarabartë me anëtarët tjerë të komisionit, eksperti deklarohet për aftësitë(zotësinë) e të marrurit në pyetje, për ta kuptuar rëndësinë e veprave tëtij dhe lidhur me aftësinë e tij për të drejtuar me veprimet e veta nëkohën e kryerjes së veprës së ndaluar, si dhe të nevojës eventuale përshqiptimin e ndonjë mase të sigurisë apo edhe të trajtimit psikiatrik dhepsikologjik. Objekt i vlerësimit, gjithashtu mund të jetë edhe prania edisa karaktereve individuale të personalitetit të cilat kanë rëndësi përkualifikimin e veprës së inkriminuar, siç janë: devijimet e ndryshme,sugjestiviteti (gjykatës më së shumti i interesojnë devijimet seksuale dhegënjeshtra patologjike). Prandaj, nga eksperti kërkohet që në mënyrën samë të kuptueshme ta sqarojë sjelljen konkrete të individit, sidomos nëseai e ka kryer ndonjë vepër penale në mënyrë të pazakonshme.
  10. 10. 10MODELI I PERSONALITETIT JURIDIKÇështja e fajësisë dhe caktimi i dënimit, para juristëve gjithmonë kaparashtruar nevojën e hulumtimit si të vet aktit kriminal ashtu edhe tëkryesit të tij. Përse ? Sepse sjellja apo veprimi i njeriut është fenomen indërlikuar. Pra „Ai“ është vetëm „Ai“ dhe askush tjetër dhe si i tillë,parimisht, është fryt i aktivitetit të tij të qëllimshëm (intencional). Sëkëndejmi pjesa përbërëse primare e tij është qëllimi, motivi apo dashja.Aspekti tjetër është kryerja e veprës. Ndërkaq, aspekti i tretë është pasojapër të tjerët. Njeriu mund ta kryej ndonjë vepër edhe pa dashje (mepahirë), p.sh. pa e pasur për qëllim (në gjueti), rastësisht ia tërheqkëmbëzën pushkës dhe vret njeriun. Shtrohet pyetja: A ishte dashur qëky, për këtë arsye, të dënohet në të njëjtën mënyrë dhe me të njëjtindënim sikurse ai banditi i cili e vret në ndonjë këndë të ndonjë rrugiceanësore ndonjë plak të pa njohur vetëm e vetëm për ta plaçkitur ?Së këndejmi, shtrohet pyetja: a mundemi pra gjithmonë njerëzve të cilëte kanë vra tjetrin, t’ua veshim qëllimin për këtë ? Sigurisht që jo. Sepsenë situata të ndërlikuara, njeriu do ta bëjë këtë apo atë vepër/aktivitet tëndaluar ose të lejuar, mirëpo nuk mund të gjykohet vetëm etiketa ejashtme, as të shqiptohet dënimi vetëm në bazë të saj. Pra, është enevojshme të depërtohet në përmbajtje, në të cilën nuk është lehtë tëdepërtohet, sepse shpesh nuk kemi qasje në të. Mirëpo, vetëm ajopremton dhe mundëson të vërtetën. Procedura e ndërlikuar gjyqësore,nga ai çast, ia imponon arbitrit që ta konstatojë të vërtetën sa më të plotëpër krimin.Në pajtim me të vërtetën, ekzistojnë tri kushte për gjykim (dënim), të cilatjanë:1. Njohja e deliktit,2. Njohja e personit përgjegjës për atë delikt dhe3. Njohja e ligjit.Pra, një shumësi e tërë e vlerësimeve, diagnozave, qëndrimeve dheparashikimeve të karakterit të panatyrshëm mbi kryesin e veprës penale,hynë në procesin e gjykimit dhe shqiptimin e dënimit. Shfaqen ekspert tëndryshëm (ndër ta edhe psikologët) si këshilltar për dënime të cilëtvazhdimisht i lëvizin shtyllat (boshtet) e sistemit gjyqësor. Vazhdimishtgjurmohet një lloj tjetër i së vërtetës dhe i dënimit i cili nuk do të ishtedhunë (goditje apo sulm)por përmirësim (korrektim), gjegjësisht njëfarëlloj mjekimi. Kështu që nën konceptin e drejtësisë janë gjendur dukuriesencialisht kontradiktore, siç janë faktet, sjellja e njeriut dhe normat, tëcilat tashti interpretohen edhe në një mënyrë tjetër të re e cila ështëformësuar dhe gërshetuar me zbatimin e sistemeve penale(sanksionuese). E re para së gjithash ka qenë futja e irracionales, e cilagjithnjë e më tepër vërehet dhe gjendet jo vetëm në jetët të njerëzve, poredhe në rregullat e sjelljes shoqërore. Kjo, natyrisht, nuk do të thotë seedhe drejtësia është e bindur jeta e njeriut është kryesisht irracionale,
  11. 11. 11prandaj, së këndejmi edhe marrëdhëniet ndërnjerëzore të tilla. Pra, ngaky çast, krahas arsyes (racionales) aq të lavdëruar njerëzore, pranohet sebrenda tij ekzistojnë forca të mëdha me prirje irracionale dhe meorientime të pavetëdijshme të cilat shtrihen në marrëdhëniet dheveprimtaritë shoqërore. Kontributi i këtyre pikëpamjeve jo juridike tëshkencës qëndron edhe në ndryshimin e konceptit të rolit të dënimit.Ndonëse teoria juridike nuk tenton ta definojë, hulumtojë dhe përcaktojëkonceptin (kuptimin) e personalitetit, megjithatë ky është një kategori egjerë psikologjike në vet esencën e tij. Me qëllim të gjetjes së strategjisësë përbashkët psikologjike-forenzike, përkufizimi juridik i personalitetitdo të dukej kështu: Personaliteti është një grup i posaçëm i normave tëmiratuara për vendosjen e marrëdhënieve shoqërore, në të cilin irracionaljae ka rolin e padyshimtë, por që kryesisht pushon me përgjegjësinë dhelirinë e zgjedhjes. Në këtë mënyrë pikëpamja fillestare e drejtësisë, nëaspektin e lirive të njeriut për vendimmarrje dhe përgjegjësive të tij përveprimet e ndërmarra, nuk është sjellë në pikëpyetje, mirëpo irracionaljae ka fituar legjitimitetin e vet, me çka i janë hapur me të madhe dyerthulumtimit (analizës) dhe sajimit të gjendjeve të shqetësimeveemocionale, të cilat këtu shpesh karakterizohen si afekte.SJELLJA DELIKUENTE DHE SHKAQET E SAJDelikuenti është ajo pjesa tjetër e jona të cilën nuk mund ta njohim, praajo pjesë e botës sonë e cila nuk i respekton normat shoqërore, si edheajo pjesë e botës sonë e cila nuk njeh kurrfarë sistemi të planifikuar dhekurrfarë sundimi shpirtëror. Pra, kjo është përfaqësuese e jetës, e cilazbulohet si një vakum i madh, i cili është i pakuptim dhe i pavlefshëm.Nga aspekti shoqëror, nuk ka fare dilema. Delikuent është ai i cili edëmton shoqërinë, prandaj për shkak të atij dëmi të cilin ia shkaktonasaj dhe rrezikut që paraqet për të, ai duhet të pësojë për aq kohë saedhe vet shoqëria të jetë e më e dobët. Ndonëse nuk ka model universaltë sistemit korrektues-ndëshkimor, e kjo nënkupton se nuk ka asdënime të tilla, roli i dënimeve është i drejtuar kah e tashmja dhe eardhmja. Pra, dënimi duhet t’ia pamundësojë fajtorit që edhe më tutje tëjetë i rrezikshëm, kurse të pafajshmin ta dekurajojë për çfarëdo kelikti tëngjashëm.Sistemi i ri pra ka ardhur në shprehje për shkak të mangësive të teorisësë përgjithshme dominuese e cila do të ofronte bazën unike. Përpsikologun, njohja e vërtetë e problemeve fillon vetëm atëherë kurballafaqohet me praktikën. Deri atëherë ai edhe nuk mund ta merr memend se çfarë e pret. Pra, jeton me bindjen se është duke u marrë me njëfushë mjaftë fisnike dhe mendon se kur ta përvetësojë atë, praktika dot’ia ofrojë mundësinë që të gjitha neutralitetet dhe anët e pakëndshme tëjetës në mënyrë elegante do t’i shndërrojë në fjalë dhe konceptepsikologjike. Dhe më në fund edhe psiko-terapinë mund ta vështrojë nëtë njëjtën mënyrë, por me një obligim shtesë, pra t’i bindë pacientët që t’i
  12. 12. 12mësojnë fjalët e një gjuhe të re. Psikologu me këndvështrimin e tillë, kamë tepër shëmbëlltyrën e filozofit dhe besnikëria ndaj realitetit tëdukurive jetësore me të cilat do të merret ai në të ardhmen e largon atënga fusha e kontemplacionit në drejtim të aksionit (veprimit).Ky ndërrim i drejtimit ndodh për shkak se nuk ekziston një sistem teorikunik i cili do të ishte i njohur dhe i pranuar nga praktikat dheprakticistët. Teza mbi irracionalitetin njerëzor nuk mund dhe nuk bënëtë jetë e përjashtuar nga teoria dhe praktika e psikologjisë forenzike.Problemi qëndron në atë se ajo rrallë kyçet në atë formë të njohurive tësistematizuara të cilat sjellin rregullat e nevojshme (të domosdoshme)përmes të cilave duhet të normohen praktikat. Zakonisht, mendohet sekarakteristika e vetme e përbashkët e delikuentëve gjendet në pasojën ethjeshtë të veprimit, pra në atë që shkelet ligji (shkelja e ligjit sikarakteristikë e përbashkët për të gjithë delikuentët). Ndërkaq, nëse ligjiështë marrëveshje e kulluar (konventë), kurse ndryshe e kuptuar dhe einterpretuar nda një shtet në tjetrin, atëherë, definimi i tillë nuk mund tëjetë pikënisje për ta kuptuar psikologjinë e delikuentëve. Kuptohet sekriminaliteti është pjesë e jetës, më pak ose më shumë i zakonshëm, apoi rrezikshëm.Të thuhet për delikuentin se ka kaluar në vepër, për dallim nga ai cilinuk ka kaluar në vepër, do të thotë se ai në të vërtetë e ka shkelurndonjë marrëveshje ligjore, kurse kjo sigurisht që nuk është kategoripsikologjike. Pra krejt reduktohet në atë se delikuenti bënë diç që tëtjerët nuk bëjnë, ose që së paku nuk është zbuluar se bëjnë. Përveç këtijkonstatimi mbi të bëmën (veprimin) që paraqet dallimin specifik,përmenden edhe një varg tezash mbi dallimet psikologjike tëdelikuentëve të cilat mbështeten në konceptin e tipareve të personalitetit,si model i përgjithshëm për krahasimin e tyre. Sipas një përkufizimi tëpërgjithshëm i cili është i pranuar, thuhet e tipari (“vija”) i personalitetitështë njësia i pavarur apo modeli sipas të cilit funksionon vetpersonaliteti dhe e cili shfaqet (manifestohet) në të gjitha kontekstetpersonale dhe sociale. Problemi themelor i cili këtu shtrohet, ka të bëjëme marrëdhënien e cila ekziston midis tiparit të konstatuar tëpersonalitetit dhe sjelljes së tij.Rastet e mospërputhjeve të tipareve dominuese dhe sjelljeve nuk janëpërjashtime, sepse edhe delikuentët, sikurse pjesa tjetër e popullatës, ikanë prirjet e tyre të posaçme, madje edhe ndaj qëllimeve të vlerave tëlarta të cilat pa mëdyshje i dallojnë ata, por që me deliktin nuk kanëkurrfarë lidhjesh të arsyeshme. Madje-madje, siç e ka thënë (vërejtur) nënjë rast edhe Ajzenku, të gjithë ne në raste të caktuara , për ndonjë“arsye të mjaftueshme”, jemi të prirë që të kryejmë ndonjë veprim (akt)anti-social, madje edhe kriminal, përderisa, në të kundërtën, nuk mundtë thuhet se të gjithë jemi të prirë për episode psikotike. Sipas Frojdit,tiparet më të rëndësishme të krimit janë: egoizmi i pakufizuar, prirja emadhe destruktive, mungesa e ndjenjës (indiferenca) dhe mungesa epranimit efektiv të njerëzve.
  13. 13. 13Disa analiza të faktorëve kanë bërë dallimin (klasifikimin) e posaçëm tëkarakteristikave të personaliteteve të delikuentëve, siç janë: • Frika dhe adaptimi i dobët; • Zbrazësia „uria“ dhe përqëndrimi në vet-vete, • Fuqia e vogël dhe Super-egoja, • Reagimet e tepruara dhe kryelartësia (krenaria e tepruar).Këtyre, nga disa analiza tjera, iu shtohen edhe: paaftësia e përballimit tëpengesës, Ndjeshmëria e madhe dhe impulsive. Agresiviteti shumëshpesh përmendet si tipar koheziv i popullatës delikuente. Pra, varet prejshumë rrethanash se a do të shfaqet në ndonjë formë apo jo tipari isjelljes delikuente. Disa nga ato rrethana rezultojnë apo dalin nga vetpersonaliteti dhe nga parimet kryesore të sjelljeve të tij, kurse disa prejtyre rezultojnë nga vet mjedisi në të cilin jeton dhe punon individi(personaliteti). Faktorët e mjedisit jetësor kanë rëndësi të dyfishtë. Sëpari, ata ndikojnë në socializimin e personalitetit, me këtë edhe nëformimin e disa tipareve të tij dhe e dyta, në „kriminalizimin“ e tij,gjegjësisht në shfaqjen konkrete të formave të caktuara të sjelljeskriminale të individit.Nuk ekziston ndonjë teori psikologjike-forenzike në kuptimin ekontributit të pavarur dhe origjinal në psikologji dhe drejtësi. Lidhjamidis njohurive themelore dhe detyrave praktike, në profesion,gjithashtu nuk është realizuar. Themeluesve të teorive psikologjike tëpersonalitetit nuk iu ka interesuar në mënyrë të veçantë fusha ekriminalitetit, ndonëse nganjëherë, vërtetë, e kanë prekur këtëproblematikë, por vetëm kalimthi sa për t’i ilustruar tezat e veta mbiveprimet (jo)kriminale të njerëzve. Madje, as përpjekjet e disa hipotezavetë posaçme, nuk e kanë pasur fatin më të mirë. Zigmund Frojdi, p.sh. kashkruar për kriminelin me ndjenjë të fajësisë te i cili motivi i kryerjes sëveprës, është përjetim i pavetëdijshëm i fajësisë. Franc Aleksander, rastine tillë e sistemon në llojet neurotike të krimeve, për arsye se te kryesi itillë ekziston së paku reaksioni i pavetëdijshëm moral. Sipas Ajzenkut,kriminelët kryejnë delikte për shkak se janë neurotik ekstravert, por emrii tillë në aktivitetet individuale të ndonjë sistemi nuk është mjaftë ibazuar.Megjithatë edhe kur krejt kjo kihet parasysh, mund të ndahen dy lloje tëteorive të cilat dominojnë dhe nuk përjashtohen në këtë fushë, por qëprotagonistët e tyre nuk e ndajnë këtë mendim, e ato teori janë:• Sipas teorisë së parë, te delikuentët ekziston dispozicioni i përgjithshëm për sjellje delikuente. Pra, ndërrojnë vetëm format e shfaqjes së kriminalitetit, kurse kjo prirje është e përbashkët për të gjithë, vetëm manifestimi i tyre është i ndryshëm. Ky është dispozicioni i përgjithshëm.
  14. 14. 14• Sipas mënyrës tjetër të interpretimit, (të cilën e përfaqësojnë teoritë e ashtuquajtura të nivelit të mesëm), për çdo lloj të veprave penale ekziston një përputhje e përshtatshme e personalitetit. Pra, sa lloje të veprave penale kemi, po aq ka edhe psikologji delikuentësh.Nga shumë hulumtime socio-psikologjike, si më qenësor, janë veçuar dyfaktorë mikro-social të cilët bashkëveprojnë në diktimin e sjelljes kriminale,të cilët janë:• Faktori i parë, janë dukuritë patologjike në familje, kurse• Faktori i dytë është përkatësia grupeve parakriminale.Në planin makro-social gjithmonë, si e papranueshme, potencohet tezasipas së cilës, marrëdhëniet shoqërore globale janë edhe model procesor ikriminalitetitFAKTORËT QË I DALLOJNË DELIKUENTËT NGA JODELIKUENTËTKalimi në vepër, si dallim kryesor midis atyre që kryejnë delikt dhe atyreqë nuk kryejnë delikt, është në disa aspekte i kontestueshëm, pikërishtpër shkak të mbështetjes në një fakt të tillë. Së drejti, të gjithë do tëpajtoheshin menjëherë, në mënyrë të pakontestueshme, me konstatimin,se personat të cilët nuk e kanë shkelur kurrë ligjin, vërtetë, janë shumëtë rrallë. Për më tepër, kur dihet se, a do të shkojë shkelësi i ligjit nëburg apo jo, shumë varet nga delikti i kryer dhe nga pozita shoqërore edelikuentit. Në këtë kuptim, sidomos bindës është fakti se shuma etërësishme mjeteve financiare të vjedhura nëpër shtëpitë e thyera (tëzbuluara), është pothuaj e parëndësishme në krahasim me sasitë epërfitimeve ilegale të cilat i realizojnë kryesit e pa zbuluar me mashtrimete bizneseve të mëdha. Së këndejmi shtrohet pyetja: si mund tëkonsiderohen kriminel vetëm të burgosurit si pjesëmarrës në analizë dhenë bazë të disa karakteristikave të shpallen të ndryshëm nga ata që nukqëndrojnë në burg ?Mirëpo, është i padyshimtë fakti se për dallim nga disa të cilët mbase përkëtë e ëndërrojnë, kriminelët „kalojnë në veprim“ dhe kjo na tregon përdiç që, kushtimisht, mund ta quajmë faktor të përgjithshëm të sjelljesdelikuente. Ky faktor mund të kuptohet edhe si dispozitë e përgjithshmepër sjellje delikuente e cila manifestohet në mënyra të ndryshme. Mirëpo,përvojat dëshmojnë se ekzistojnë delikuent „të specializuar“ të cilëtdallohen për nga karakteristikat intelektuale dhe emocionale, gjë qëprapë do të thotë se ata posedojnë një ndërlidhje të përshtatshme tëpersonalitetit të tyre me deliktet e tilla. Në shkencën penale-juridike dheatë kriminologjike, shpesh shtrohet pyetja: a ekziston dallimi midisstrukturës së personalitetit të delikuentit dhe jo delikuentit ?Hulumtimet dhe analizat më të reja, përkundër të gjitha rezervave nëkëtë drejtim, na çojnë në përfundimin se, (prapë po themi kushtimisht),megjithatë dallimet ekzistojnë. Nëse do ta përkthenim nga gjuha e
  15. 15. 15analizës së këtyre faktorëve, dallimi themelor gjendet në dobësinë edelikuentëve. Pra, ata më së shumti dallojnë nga jo delikuentët përshkak se nuk janë në gjendje t’i kontrollojnë funksionet e veta konative.KAPITULLI IIPSIKOLOGJIA E DËSHMISË NË PROCEDURËN GJYQËSORE DHENOCIONI „DËSHMI“Dëshmia është nocion me kuptim të dyfishtë. Për kuptimin e tillë tëdëshmisë ka folur qysh në fillim të këtij shekulli njëri prej pionierëve dheklasikëve të Psikologjisë Gjyqësore, Viliam Shtern. Dykuptimësia apo edëshmisë qëndron në faktin se ajo e ka edhe kuptimin procedural-juridik, por edhe kuptimin e saj psikologjik.Sipas kuptimit procedural-juridik, dëshmia, është rezultat i marrjes nëpyetje (dëgjimit). Sipas këtij kuptimi, dëshmia, gjithashtu, konsiderohetdeklaratë, që akëcili e jep në cilësinë e pjesëmarrësit në procedurë dhe ecila është rezultat i konstatimit të fakteve të caktuara dhe se ajo ështëgjithashtu burim për t’i kuptuar faktet në procedurën penale dhekrejtësisht në fund dëshmia është mjet i argumentimit.Kuptimi psikologjik i dëshmisë rrjedh nga psikologjia e përgjithshme.Kuptimi i tillë i nocionit dëshmi shfaqet jo vetëm në disiplinënpsikologjike-gjyqësore, por edhe në psikologjinë e përgjithshme. NëPsikologjinë e Përgjithshme ky nocion tregon procesin e kumtimit tëpërmbajtjeve të caktuara psikike. Pra, kudo që paraqitet dhe zbatohetdëshmia, qoftë për qëllime të ndriçimit të ndonjë rasti penal, qoftë nëpsikologji apo në çfarëdo fushe jetësore, ajo lindë në atë mënyrë që faktetperceptohen me anë të shqisave, pastaj perceptimi shqisor ruhet nëkujtesë, për tu kumtuar më vonë ajo që është mbajtur mend. Pra këto triprocese psikike janë reciprokisht të ndërlidhura, kurse për to është ilidhur edhe procesi i mendimit dhe fenomenet tjera të ndryshme psikike,siç janë: emocionet, motivet, mësimi, etj.Nocioni psikologjik-gjyqësor i dëshmisë, gjegjësisht kuptimi gjyqësor i sajnë psikologjinë e procedurës penale, vetëm është nxjerrë nga konceptipsikologjik, ndonëse ai (kuptimi psikologjik i dëshmisë) shumë dallon ngakoncepti procedural juridik.Kur nocioni psikologjik i dëshmisë shfrytëzohet në sferën e psikologjisësë procedurës penale, atëherë dëshminë e kuptojmë si kumtim të cilinpjesëmarrësit e procedurës penale e japin në kuadër të cilësisë së tyre.Psikologjia e dëshmisë është shprehje e cila në psikologjinë gjyqësorepërdoret më shpesh se në çfarëdo fushe tjetër të psikologjisë. Prandaj,me psikologji të dëshmisë nënkuptojmë saktë një pjesë të psikologjisëgjyqësore, madje edhe psikologjinë gjyqësore si tërësi.
  16. 16. 16Hulumtuesit tradicional të psikologjisë gjyqësore, siç janë: Shterni,Plauti, Menkemeleri, etj. kanë bërë gabime të mëdha me atë që nëpunimet e tyre e kanë vënë theksin mbi dëshmitë e dëshmitarëve, palëvedhe personave tjerë të marrë në pyetje. Ata nuk i kanë trajtuar fare, osesë paku në masë të mjaftueshme (sa është dashur të trajtohen) dëshmitëqë i japin pjesëmarrësit tjerë në procedurën penale, sidomos gjyqtarët.Pra, vetëm kohët e fundit po i kushtohet një kujdes më i madh kësajçështjeje.Zhvillimi dhe zgjerimi gradual i psikologjisë së dëshmisë ka rezultuar medisa ndryshime pozitive. Një prej këtyre ndryshimeve pozitive është se,dëshmia, para së gjithash e ka marrë një përkufizim më të gjerë. Pra,dëshmia më nuk është nocion „rreptësishtë i determinuar“, gjë që e kamundësuar kësisoj zbatimin më efikas të saj.Dëshmia nuk është më kumtim i thjeshtë i fakteve të perceptuara dhe tëmbajtura mend të cilat i japin personat e inervistuar (kuptimi i ngushë idëshmisë). Kuptimi i gjer i nocionit „dëshmi“ thotë se kjo është kumtim(njoftim) të cilin në kuadër të procedurës penale e jep secili ngapjesëmarrësit e procedurës penale dhe atë vetëm në cilësinë e tillë.Njoftimi i tillë mund t’i takojë cilësdo çështje që është e rëndësishme përzhvillimin dhe rrjedhën përfundimtare të procedurës, gjegjësisht faktevetë cilat do të mund të ishin relevante ose fakteve që do të ndihmoninsqarimin dhe plotësimin e këtyre të fundit (fakteve relevante) si dheçështjeve procedurale dhe materiale juridike, duke përfshirë edhemarrëdhënien e fakteve të shqyrtuara me të drejtën, sidomos kur përçështjet e tilla japin dëshmi pjesëmarrësit, të cilët e kanë për detyrë tazbatojnë ligjin (drejtësinë), kurse kumtimi (njoftimi) është rezultat iperceptimit, kujtesës dhe mendimit të pjesëmarrësve në procedurë, të ciline ofron dëshmia.PROCESI I LINDJES SË DËSHMISËDëshmia lindë ashtu që një person percepton (vëren) faktin me anë tëshqisave dhe atë perceptim shqisor e ruan në kujtesë në mënyrë që mëvonë atë të mbajtur mend e kumton me gojë apo me shkrim. Paralelishtme këtë, zhvillohen edhe proceset tjera psikike, kurse rëndësi të posaçmekëtu në mesin e tyre ka gjithsesi mendimi.KARAKTERI I DËSHMISËÇdo dëshmi mund të jetë e saktë ose e pa saktë. Pastaj, përveç që mundtë jetë e saktë, ajo mund të jetë krejtësisht e pa saktë ose pjesërisht esaktë apo e pa saktë në disa pjesë të saj. Dëshmia e pa saktë, në tëshumtën e rasteve është dëshmia e rrejshme, kurse gënjeshtra ështëshprehje e vetëdijshme e të pavërtetës, ndonëse ajo e pavërtetë mund të
  17. 17. 17shprehet edhe pa vetëdije. Mund të ndodh që deri te dëshmia e pavërtetëgjithashtu vjen edhe për shkak të gabimeve në cilëndo prej atyre trifazave të lindjes së saj: gjatë të vërejturit (perceptimit), të mbajturit mend(memoria) ose kumtimit (reproduktimit). Dëshmia e rrejshme mund tëepet përmes gënjimit aktiv (duke dëshmuar rrejshëm), përmes gënjimitpasiv (me heshtje) dhe përmes dëshmisë së „verbër“. Dëshmia e „verbër“është atëherë kur personi i cili merret në pyetje, as vet nuk është nëdijeni se a po dëshmon saktë apo rrejshëm, kurse për këtë nukparalajmëron, pra nuk ua tërheq vërejtjen të pranishmëve.DHËNËSI I DËSHMISË (DEKLARATËS)Dhënës i dëshmisë në procedurën penale, në kuptimin e gjerë të fjalës,nuk është vetëm personi i cili merret në pyetje, por të gjithëpjesëmarrësit e procedurës penale, në përgjithësi, siç janë: i pandehuri,paditësi i autorizuar, i dëmtuari, dëshmitarët, ekspertët, interpretët, sidhe gjyqtarët, madje edhe procesmbajtësi. Krahas ngjashmërive, midis tëgjithë këtyre pjesëmarrësve në procedurë, ekzistojnë edhe dallime tëkonsiderueshme individuale. Pra, burimi kryesor i dallimeve midis këtyrepjesëmarrësve është dallimi psikologjik i njerëzve, sidomos dallimet nëbazë të motiveve, qëndrimeve, interesa dhe dallimet në mendime,perceptime, kujtesë dhe dallimi në reproduktimin e fakteve.Në përgjithësi, burim i dallimeve do të ishin të gjitha ato karakteristikapsikologjike të njeriut, të cilat do të mund të shpreheshin individualishttek pjesëmarrësit e procedurës. Në literaturë më së tepërmi bëhet fjalëpër dallimet në nivelin e normalitetit psikik dhe dallimet që theksohenpër shkak të moshës dhe gjinisë (seksit). Për shkak të dallimeveindividuale midis pjesëmarrësve në procedurën penale, disa autorë janëpërpjekur të bëjnë tipologji të caktuara për këtë. Kështu, Altavila ipërshkruan tipat subjektiv dhe objektiv; sensibil (të ndjeshëm) dhe apatik;jo stabil; flegmatik (indiferent) të rrejshëm; sensibil të rrejshëm; vëzhguesdhe përshkrues; çmues dhe vlerësues; tekanjoz (kokëfortë) dhe tëpaqëndrueshëm; frikacak; llafazan; kryelartë, rrenacak; tipat mitomanëdhe rrenacakët patologjik. Mirëpo, tipologjitë e këtilla i kanë një vargdobësish, prandaj edhe nuk e kanë ndonjë vlerë (dobi) praktike.PËRBËRJA, UNITETI DHE KARAKTERI INDIVIDUAL I DËSHMISËDëshminë e përbëjnë katër elemente kryesore, siç janë: 1) Procesi psikik i perceptimit; 2) Procesi psikik i kujtesës; 3) Procesi psikik i deklarimit dhe 4) Procesi psikik i mendimit.
  18. 18. 18Është e pamundur që këto elemente të shpjegohen ndarazi, sepsedëshmia paraqet një njësi unike (të pandashme) të dukurisë psikologjike.Me rastin e lindjes së dëshmisë, përveç këtyre që u përmendën, vërehenedhe dukuri tjera.Perceptimi përbënë bazën e proceseve njohëse, në të cilat bënë pjesëedhe mendimi edhe mësimi. Ndërkaq perceptimi është proces me të cilinbëhemi të vetëdijshëm për objektit e pranishme, falë veprimit të tyre nëshqisat tona. Kjo është shprehja subjektive e botës objektive, përmesshqisave tona. Njohja e drejtpërdrejtë e objektit përmes shqisave, quhetperceptim, kurse me anë të ndijimit njohim drejtpërdrejtë disa veçori tëobjekteve. Për qartësinë e perceptimit është shumë e rëndësishmevëmendja (përqëndrimi) e cila i drejton aktivitetet mendore në numrin ecaktuar të ngacmimeve (receptorëve).Mësimi është fitim i përvojave të reja, gjegjësisht ndryshim relativisht iqëndrueshëm i sjelljeve në bazë të përvojave. Mësimi mund tëkonsiderohet edhe si mbajtje e qëllimshme në mend e materialit verbalpërmes përsëritjes dhe kjo është në lidhje të afërt me kujtesën,gjegjësisht me aftësinë për t’i përsëritur përmbajtjet e mësuara.Kujtesa përfshinë jo vetëm ruajtjen e asaj që është mësuar, por edheharresën, njohjen (sajimin) dhe përsëritjen e përmbajtjeve të mësuara.Mirëpo, vetëm me perceptim dhe përsëritjen e tij nuk mund t’i shohim nëmënyrë të mjaftueshme marrëdhëniet dhe lidhjet midis dukurive, po këtëe arrijmë përmes mendimit.Mendimi është operim (veprim) i drejtuar me shenja apo simbole, meanë të së cilit arrijmë ta shohim marrëdhënien e caktuar. Mendiminmund ta përkufizojmë edhe si veprimtari psikike përmes së cilës,përmbajtjet shpirtërore sjellën në lidhje të kuptueshme dhe sipaskategorive alternative gjykohen si të drejta apo të gabuara.Deklarimi është kumtim (publikim) përmes të folurit, të shkruarit oseveprimeve tjera i asaj që është perceptuar dhe mbajtur në mend. Në njëprocedurë penale, më relevanti është procesi i njohjes (të kuptuarit) tegjyqtari, sepse ai duhet ta kuptojë (sajojë) të vërtetën në bazë të së cilësedhe e nxjerr gjykimin e drejtë. Gjithashtu i rëndësishëm është edheperceptimi, mendimi dhe kujtesa e pjesëmarrësve tjerë në procedurë,sidomos e dëshmitarëve, sepse ata janë burim i njohurisë (të kuptuarit)së gjyqtarit (për ngjarjen).Ndijimet (ndjenjat) janë përjetim i marrëdhënies sonë subjektive nëraport me çështjet (objektet) e caktuara, njerëzit, ngjarjet dhe meveprimet tona personale. Ato janë kategori psikologjike dhe si të tillamund të ndikojnë në një masë të madhe edhe në sjelljen e pjesëmarrësvetë procedurës penale. Krahas ndjenjës elementare të mirë apo të keqe,ekziston edhe një numër i madh i ndjenjave tjera, siç është: gëzimi,
  19. 19. 19hidhërimi, keqardhja, mërzia, ngushëllimi, dashuri, simpatia, krenaria,turpi, falënderimi, etj.Midis koncepteve psikologjike, me të cilat shërbehet psikologjia eprocedurës penale, bëjnë pjesë edhe motivet. Motivi është faktor organikdhe psikologjik, i cili inicion (lëvizë) apo drejton sjelljen e njeriut; siveprimin, ashtu dhe perceptimin, mësimin dhe mendimin e tij. Kursemotiv quhet procesi i fillimit të aktiviteteve me qëllim të realizimit tëqëllimeve të caktuara, i drejtimit të aktiviteteve në objekte të caktuaradhe rregullimi i mënyrës me të cilën dëshirohet të veprohet. Motivi igjyqtarit, p.sh. është zbatimi i ligjit, kurse motivi i palës është realizimi itë drejtave, etj. Mirëpo motiv mund të konsiderohet edhe shmangia ngaobligimet apo nga dënimi, hakmarrja, përfitimi, etj. Edhepse dëshmitë,për nga përmbajtja (struktura) dhe uniteti brenda asaj strukture janë tëbarabarta, prapë, secila dëshmi veç e veç, dallohet për nga individualitetii saj. Karakterin individual të dëshmisë e kushtëzojnë: problematikaspecifike e dëshmisë, dallimi në përmbajtje, karakteristikat individuale tëdeklaruesit, roli forenzik (gjyqësor) i dëshmuesit dhe sidomos motivetindividuale të dëshmuesit (dhënësit të dëshmisë).KAPITULLI IIIBESUESHMËRIA E TË DËSHMUARIT (DËSHMISË)Problemi i besueshmërisë së dëshmisë, në teorinë dhe praktikat ederitashme është shtruar para së gjithash, në aspektin e kuptimit tëngushtë të dëshmisë, gjegjësisht në aspektin e dëshmisë të cilën e japin,personat e marrur në pyetje, në cilësinë e tyre përkatëse. Dëshmia e tillë,sipas rregullit, është rezultat i dëgjimit formal (zyrtar) dhe paraqet mjetprove, kurse dhënësit e dëshmive të tilla janë burime personale tëprovave.Kjo do të thotë se çështja e besueshmërisë nuk mund të shtrohet edhenë aspektin e kuptimit të gjerë të dëshmisë (kryesisht psikologjik),gjegjësisht në aspektin e deklarimeve të cilat i japin të gjithëpjesëmarrësit e procedurës penale në cilësinë e tyre të pjesëmarrësitpërkatës, duke mos përjashtuar as vendimet e gjyqtarëve, por dukepërfshirë edhe kumtesat jo formale. Mirëpo, kjo, në literaturën ederitashme gjyqësore-psikologjike është shqyrtuar në konstelacion merregullsinë e vendimeve gjyqësore, pra në lidhje me saktësinë e bindjes sëgjyqtarëve, prokurorëve dhe mbrojtësve në raport me shkallën e dyshimitdhe në përgjithësi në titujt tjerë, jashtë asaj që është diskutuar siproblem i besueshmërisë së dëshmive. Prandaj, edhe na në këtë kaptinë,para së gjithash, do të flasim për besueshmërinë e dëshmive tëpersonave të dëgjuar (pyetur) nga gjyqi.
  20. 20. 20Zhvillimi bashkëkohor i procedurës penale dhe i kriminalistikës synon qësa më tepër t’i shfrytëzojë dhe me sa më shumë t’ua kushtojë besimin evet të ashtuquajturave burime materiale të provave, derisa burimetpersonale të provave (dëshmitarët, palët, ekspertët) do të shfrytëzoheshinatëherë kur këta të parët nuk ofrojnë mjaftë informata të nevojshme.Mirëpo, ende, sot e kësaj dite, në procedurat penale, sikurse edhe nëprocedurat tjera gjyqësore dominojnë burimet personale të provave, përshkak se burimet materiale janë më të rralla dhe të pamjaftueshme. PërPër shkak të kësaj rëndësie kaq të madhe që e kanë këto burimepersonale, pa të cilat, pjesa dërmuese e procedurave penale do tëmbeteshin pa rezultate, është shtruar problemi i besueshmërisë sëdëshmive të cilat i japin këta persona me rastin e marrjes së tyre nëpyetje (dëgjimit) gjatë procedurës penale.A është në përputhje dhe në çfarë masa është e mundur që dëshmia apondonjë pjesë e saj të jetë në përputhje me realitetin objektiv ? Pra, aështë e besueshme dëshmia dhe në çfarë mase është e mundur që ajo tëjetë e vërtetë?Analiza e kësaj vërtetësie (besueshmërie) të dëshmisë bëhet kryesisht nëdy mënyra: • Së pari, me krahasimin e përmbajtjes së provës me faktet tjera të vërtetuara; dhe • Së dyti, me analizimin e vet dëshmisë.Vlerësimin e besueshmërisë së dëshmisë, përmes krahasimit tëpërmbajtjes së saj me dëshmitë dhe me faktet tjera të vërtetuara, më sëshpeshti e bënë gjyqtari që udhëheq procedurën.Ky proces i mendimit zhvillohet edhe te pjesëmarrësit tjerë të procedurëstë cilët me interesim i përcjellin deklaratat (dëshmitë) e të paditurve,dëshmitarëve dhe të tjerëve. Dëshmitë e paraqitura, për gjyqtarin, nëfillim e kanë vlerën (rëndësinë) hipotetike dhe ai këtë e verifikon me anëtë proceseve të të menduarit (mendore) të cilat nuk janë rreptësisht tëndara (diferencuara).1. Ai, pra, me ndihmën e logjikës analizon se a po iu kundërvihet dëshmia ose ndonjë pjesë e saj parimeve logjike dhe shkencore apo parimeve ligjore?2. Ai gjithashtu mendon se a po i mohon dëshmia e dhënë qëndrimet faktike të cilat tashmë janë konstatuar si të vërteta?3. Pastaj, a është dëshmia e besueshme, në kuptimin e saktësisë (besueshmërisë) së fakteve tjera tashmë të evidentuara?4. Gjyqtari, gjithashtu vlerëson se, dëshmia e re e paraqitur apo ndonjëpjesë e saj, a i eliminon kundërthëniet (mospërputhjen) midis dëshmive të mëparshme dhe dëshmive të paraqitura më vonë?5. A e vërteton qëndrimin e paraqitur në dëshmi llogaria e besueshmërisë së të njëjtave dukuri të mëparshme, numerikisht të deklaruara?
  21. 21. 216. A e sqaron dëshmia dukurinë e mëparshme që ka mbetur e pasqaruar, ose, nëse sadopak ka mbetur e pasqaruar; a e sqaron këtë më plotësisht, më thellësisht dhe në mënyrë më të gjithanshme?7. Dhe më në fund gjyqtari, prokurori, mbrojtësi dhe pjesëmarrësi interesuar në procedurë vlerësojnë edhe: a e mundëson dëshmia parashikimin e dukurisë e cila më parë ka qenë e paparashikuar, ose së paku parashikimin e saj më të plotë dhe më të saktë.Së këndejmi, mund të themi se:- nëse ndonjë dëshmi, në kuadër të fakteve tjera të vërtetuara dhe të provave të paraqitura nuk është në kundërshtim me parimet logjike, shkencore dhe ligjore;- nëse nuk i mohon qëndrimet faktike;- nëse është në përputhje me faktet tjera evidente të besueshme;- nëse eliminon kundërthëniet midis dëshmive të mëhershme dhe të mëvonshme;- nëse numri i mëparshëm i rasteve në masë të konsideruar e ka vërtetuar qëndrimin e paraqitur në dëshmi;- nëse dukurinë e mëparshme të pasqaruar ose jo mjaftë të sqaruar, e ka sqaruar më mirë në çfarëdo forme; dhe- nëse ka mundësuar parashikimin e dukurisë, atëherë ne atë dëshmimund ta konsiderojmë të besueshme.Këto janë kryesisht kritere logjike, por siç po shohim, këto përfshijnëedhe njohurit dhe dukuritë e ndryshme psikologjike. Përveç metodavelogjike ekzistojnë edhe metoda tjera për verifikimin e hipotezave dheversioneve të ngjarjeve dhe për verifikimin e besueshmërisë së provave nëkuadër të provave tjera, mirëpo ato zbatohen më pak (metodamatematikore, heuristike), domethënë ato të cilat çojnë drejtë suksesit.Mënyra tjetër për përcaktimin e besueshmërisë së dëshmisë qëndron nëvet analizën e dëshmisë. Me analizën e vet dëshmisë mund të merren tëgjithë pjesëmarrësit e procedurës penale, kurse, gjithsesi që analizën etillë, në kuptim të përvojave psikologjike dhe të njohurive logjike e bëjnëgjyqtarët, prokurorët (paditësit), mbrojtësit, përfaqësuesit, kursenganjëherë edhe pjesëmarrësit tjerë të procedurës. Mirëpo këtë analizë,sidomos, analizën psikologjike e kryejnë psikologët, të cilët, qoftë siteoricienë apo si ekspert gjyqësor, merren me psikologjinë e penale oseme psikologjinë e procedurave tjera gjyqësore. Analiza psikologjike edëshmisë, në të vërtetë është ajo mënyrë e përcaktimit të besueshmërisëapo vërtetësisë së saj për të cilën, para së gjithash, është e interesuarpsikologjia e procedurës penale, duke lejuar që me mënyrën e parë tëkëtij problemi të merret kryesisht logjika, ndonëse as ajo pjesë evlerësimit nuk është pa elemente psikologjike.Mirëpo, vet fakti që psikologjia gjyqësore dhe praktika gjyqësore i kanëzbuluar më së shpeshti burimet e gabimeve me rastin e formimit tëdëshmisë përmes katër elementeve të saj të përmendura psikologjike
  22. 22. 22reciprokisht të ndërlidhura, ka mundësuar që edhe në burimet e tilla tëgabimeve të kihet kujdes dhe të eliminohen pasaktësitë në dëshmi. Disaautor të psikologjisë gjyqësore (gjermani Undojç dhe suedezi Trankel)janë përpjekur që të shkojnë përtej psikologut gjyqësor, (në periudhënpara Luftës së I-rë dhe midis dy luftërave botërore), të cilët meeksperimentim, vrojtim dhe mënyra tjera kanë zbuluar një numër tëmadh të burimeve të mundshme të gabimeve.Undojçi i kishte formuar pesë kritere të tilla duke i quajtur ato “shenja tëdeklarimit në përputhje me të vërtetën”.Këto shenja, apo kritere të realitetit, sipas Trankelit, janë:1. Mungesa e kundërthënieve me faktet tjera të konstatuara. Në këtofakte tjera të konstatuara bëjnë pjesë, në njërën anë rrethanat faktike tëjetës, kurse në anën tjetër ligjshmëritë natyrore-shkencore, mjekësorepsikologjike. (P.sh.kundërthënia: është konstatuar se ngjarja ka ndodhurpikë të natës, kurse dëshmitari deklaron se e ka vërejtur në distancë prej30 m).2. Përshkrimi real dhe afërsia e tij me të vërtetën. Zbatimi i këtij kriterikërkon njohuri të gjera nga fushat përkatëse: kriminologjia, psikologjiakriminale dhe sociologjia kriminale e delikteve përkatëse, ku Undojçrregullisht i thekson deliktet kundër moralit dhe psikologjinë e jetësseksuale.(P.sh. viktima e përshkruan realisht, përndryshe sjelljen epazakonshme dhe të pamoralshme të të paditurit)3. Përshkrimi i ndodhisë së jashtme të veprës, dallohet me karakteristikate qarta, konkrete, origjinale, të dukshme dhe individuale. Këtë, Undojçi ebarazon me kriterin e kompetencës të Trankelit, të cilën Trankeli edefinon si “kriter për verifikimin e vërtetësisë së deklaratës, i bazuar nëfaktin se personi i cili e ka kryer observimin e vërtetë, mund t’ipërshkruaj detajet, mirëpo për një përshkrim të tillë i mungonkompetenca”. Kriteri i kompetencës shpesh është i plotësuar kur fëmijëtp.sh. deklarojnë për çështjet seksuale, kurse varianti i tij ekziston vetëmkur edhe dëshmitari i përshkruan observimet të cilat vet nuk mund t’ikuptojë, por të cilat më vonë mund të shpjegohen me ndihmën einformatave të pavarura.4. Paraqitjet e përputhshme me të vërtetën, dallohen për nga harmonia ebrendshme dhe konsekuenca. Ky është kriteri homogjen i Trankelit,sipas të cilit e vërteta konstatohet me atë se dëshmia “është e bazuar nëfaktin, se ajo dëshmi përmban elementet të cilat e përshkruajnë tënjëjtën rrethanë në mënyrë të pavarur” (shembulli i vajzës të cilën ipadituri e ka shfrytëzuar për akte prostitucioni në bodrumin e furrës,dhe ajo tregon se si ai, gazetat mbi të cilat e ka kryer ejakulimin i kadjegur në shporet, gjë që tregon për ekzistimin e furrës.
  23. 23. 235. Undojçi konsideron se garancia më e madhe për të vërtetën edeklaruar, ekziston atëherë kur tregohen hollësitë e posaçme dhe unike,ashtu që mund të konsiderohet e pamundshme që dëshmitari apo ndonjëinspirues nga rrethi i tij i cili është në pyetje, të mund të trillojë diç tëtillë. Trankeli këtë kriter e quan “kriter unik”. (rasti i mëparshëm e vajzëse cila e përshkruan detajin me gazeta).6. Ndodhitë e realitetit janë të thurura (qëndisura) në hapësirë, kohë dherrethana jetësore të posaçme të viktimës dhe kryesit të veprës, dukerezultuar nga situatat e caktuara fillestare dhe në një farë mënyre ipërgjigjen gjithsesi zhvillimit të ndodhive të mëvonshme, prandaj kjoduhet të vijë në shprehje edhe në dëshmi.(Undojçi, jep shembullin eshërbëtores së moshës jomadhore e cila është keqpërdorur ngapunëdhënësi me pjesëmarrjen dhe shtytjen e gruas së tij).7. Sidomos konsiderohet informatë, kur dëshmia tregon detajet të cilatjanë jashtë kapacitetit të planifikimit të interpretuesit, madje edhe jashtëhorizontit të të kuptuarit të tij, kështu që rëndësinë e saj interpretuesi(folësi) edhe më vonë nuk e kupton. (p.sh. dëshmitarja analfabete epërshkruan veprimin e ndërprerjes së rrymës elektrike para se të vidhejmakina elektrike).8. Undojçi konsideron se dëshmia ka kualitet të lartë, atëherë kur nuk epërshkruan vetëm ndodhinë e jashtme të veprës. Por mundëson që tëpërshkruhet edhe diç nga ndodhitë psikologjike të cilat janë zhvilluar nësituatën përkatëse. Kësaj mjaftë i afrohet kriteri i emocionit bilateral iTrankelit, sipas të cilit, dëshmia është e vlefshme atëherë kur mund tëkonstatohet se “emocioni i përshkruar në dëshminë e zakonshme kaqenë i nxitur nga dy stimulues të pavarur, prej të cilëve njëri ka dalë ngangjarja e analizuar” (p.sh. britma e viktimës nga banesa fqinje, mu duktësikur po vinte nga dhoma e bijës sime).9. Kjo shenjë e Undojçit ka të bëjë me deliktet dhe me marrëdhënietseksuale dhe sipas saj, nëse marrëdhënia seksuale ka zgjatur më tepër,në paraqitje mund të shprehet diç nga zhvillimi i kësaj marrëdhënie. Pramund të shihet, ose dinamika progresive, ose ndërprerjet e motivuara mendodhitë e caktuara apo me ndryshimet në marrëdhëniet jetësore tëpjesëmarrësve. (p.sh. konsiderohet se te gjakprishja /incesti/ pothuajështë rast i zakonshëm që edhe viktima, por edhe i padituri në deklarimepërshkruajnë se si ka ardhur deri te shtimi gradual i xhelozisë së babaitapo i “kontrollit” atëror, gjegjësisht deri te gjoja ekspozimi gradual i tëdëmtuarës, gjë që ka kërkuar atë kinse kontroll).10. Vlerëtë madhe simptomatike kenë përmirësimet spontane tëdëshmisë nga ana e vet dëshmitarit.11. Në deklarimet e dëshmitarëve është relativisht e shpeshtë biseda përaktet e pasuksesshme seksuale apo për vështirësitë e paparashikuara(për befasitë), për ndërprerjet e befasishme të akteve të filluara, etj. kurse
  24. 24. 24këto fragmente, komplikime të ndodhive zakonisht nuk futen nëdëshmitë e pasakta, sepse zakonisht shtojnë edhe më tepër komplikimine sqarimeve.12. Paraqitja i ndonjë gjëje të keqe për rolin e dëshmitarit në situatënpërkatëse ose vetë ngarkesa tregon për probabilitetin se dëshmitari nukshërbehet me fantazinë dhe nuk po trillon, sepse kur është fjala përimagjinatën, formuesi i dëshmisë zakonisht vetës i përshkruan rol tëprivilegjuar. (p.sh. askush nga ne, në shitore, as nuk ka luajtur vendit,as që ka lëshuar zë, derisa i padituri e ka goditur gjashtë herë me thikëviktimën në shpinë).13. Për saktësinë e dëshmisë flet edhe kjo kur dëshmitari i padisë,përveçnëse është person shumë inteligjent, menjëherë vet i përmendinkundërshtimet ndaj besueshmërisë së dëshmive të veta. (p.sh. thotë: nuke kam paraqitur këtë më herët sepse kam menduar se nuk do të mëbesojnë, sepse jam prostitutë dhe më konsiderojnë personalitet me moraltë dobët).14. Dëshmia konstante konsiderohet kriter i rëndësishëm. Kjo konstantë(mos ndryshimi i deklaratës) nuk pritet te të gjitha faktet, siç janë, p.sh:disa rrethana sporadike, por rreth thelbit të problemit kjo gjithsesi duhettë ekzistojë, pa marr parasysh se sa herë përsëritet dhënia e deklaratës.(P.sh. kur personi A ka shkrepur predhën mbi personin B, konstantakëtu është më pak e rëndësishme rreth përshkrimit të pozitës së duarvedhe trupit me rasti e shkrepjes së predhës).15. Undojçi duke përshkruar kryesisht besueshmërinë (saktësinë) edëshmisë së viktimave të delikteve seksuale, thotë: në dëshmi (deklaratë)mund të vijë deri te ngatërrimi i personalitetit të kryesit të vërtetë me tëpaditurin e gabueshëm (pafajshëm), mirëpo kjo bartje e fajit (kyngatërrim) nuk do të thotë se dëshmia është plotësisht e rrejshme, nësekontaktet midis atyre dy personave kanë qenë të rralla dhe ka mundur tëvijë deri te ngatërrimi kryesit. Mirëpo, sidoqoftë, te deliktet seksuale, mepërjashtim të ekzibicionistëve, ato kontakte zakonisht janë aq të forta saqë ngatërrimi i personit pothuaj është i pamundur (përjashtohet).Psikologu tjetër, për të cilin folëm se është marrë gjithashtu mebesueshmërinë (saktësinë) e dëshmive, është Trankeli, i cili ka dhënë njëskemë, mbi vërtetësinë (besueshmërinë) e dëshmive, relativisht tëthjeshtë të kritereve të tij diç më të vogla për nga numri. Shembujt e tijnuk janë të kufizuar vetëm në rastet e delikteve seksuale. Tabela ekritereve të Trankelit përmban një ndarje në dy grupe horizontale, prej tëcilave, e para përmban kriteret primare të së vërtetës, kurse e dytapërmban kriteret kontrolluese sekondare. Prap, në secilin nga këto dygrupe janë edhe nga dy grupe tjera, kështu që tabela mund të ndahetedhe në mënyrë vertikale. Kështu në anën e majtë janë analizat formale(strukturale dhe logjike), kurse në të djathtë analizat konkrete(përmbajtja dhe kontrolli empirik).
  25. 25. 25 KRITERET E REALITETITAnaliza strukturale Analiza e përmbajtjesKriteri i emocionit bilateral Kriteri i kompetencësKriteri i homogjenitetit Kriteri unikat Kriteri i sekuencës KRITERET E KONTROLLITKontrolli formal logjik Kontrolli i validitetit empirikKriteri i konsekuencës Kriteri i izomorfisëMirëpo, Trankeli thekson se për nxjerrjen e vlerësimit përfundimtar tëdëshmisë bëhen edhe analiza tjera dhe se aktiviteti i psikologut ekspertnë aspektin e analizës formale strukturale nuk dallohet nga zbatimi irregullave të zakonshme të rezonimit shkencor, as nga aktivitetet eekspertëve tjerë kur analizojnë grupin e të dhënave nga fusha e tyreshkencore. Trankeli këtu na përkujton se interpretimi i cili lë ndonjëpjesë të rëndësishme të informatës pa e shpjeguar, nuk mund tëpranohet si përshkrim i drejtë i realitetit i cili ekziston prapa atyreinformatave. Gjithashtu, interpretimi duhet të jetë i vetmi që jep sqarimine plotë dhe të arsyeshëm të informatës në dispozicion që të mund tëpranohet si përshkrim korrekt i realitetit prapa informatave. Nga aspektipsikologjik, problemi i saktësisë së dëshmisë, vërtet është diskutuar mësë shumti lidhur me detyrat e ekspertit të psikologjisë, por siçu pa edhekëtu në fillim, vlerësimi i kësaj saktësie apo besueshmërie të dëshmisënë është detyrë vetëm e ekspertit, por edhe e gjyqtarit dhe epjesëmarrësve tjerë të procedurës penale.PSIKOLOGJIA E DËSHMISË SË FËMIJËVEAjo që më lartë e shtjelluan, duke folur për psikologjinë e dëshmisë nëpërgjithësi, vlen gjithashtu edhe për dëshmitë e fëmijëve dhe të miturvetë cilët nganjëherë paraqiten në gjykatë si dëshmitarë ose si viktima.Dëshmitë e tyre mund të jenë të sakta dhe të pasakta; të pavërteta dhe tërrejshme, prandaj edhe është i papranueshëm përgjithësimi sipas të cilitdëshmia e fëmijës ose e të miturit, që në start të konsiderohet më pak ebesueshme ose më pak e vërtetë se sa dëshmia e të rriturit. Pra, të gjithadëshmitë duhet verifikuar dhe vlerësuar pa marrë parasysh se a janëdëshmi të fëmijës, të të miturit, apo dëshmi të dëshmitarëve dhepjesëmarrësve të rritur. Ndërkaq, është çështje tjetër se a duhet të ftohenpara gjyqit apo jo fëmijët dhe të mituri, kur kjo gjë mund të ndikojë keqpsikikisht (p.sh. te veprat penale të kushërinjve, incesti, etj).Ndonëse fëmijët interesohen shumë për ngjarjet rreth vetës dhe kanëaftësi të mirë të perceptimit, megjithatë gjyqi nuk mund të mbështetetkrejtësisht në dëshmitë e tyre, sepse mungesa e përvojave jetësore, nukua mundëson atyre që t’i kuptojnë drejtë ngjarjet e ndërlikuara. Pra, nëpikëpamje kohore orientohen keq. Pastaj iu nënshtrohen sugjerimeve të
  26. 26. 26prindërve, kujdestarëve, vëllait ose motrës më të vjetër, ekspertit që ështëi kyçur në ngjarje, etj. Imagjinata e tyre është nën ndikimin e librave,filmave apo tregimeve ngacmuese. Madje te ata paraqiten edhe disa vetinegative, siç janë: vrazhdësia, egoizmi, inati, paniku, mburrja, etj. Përkëtë arsye fëmijët duhet pyetur vetëm për atë që kanë pa dhe kanëdëgjuar, e kurrsesi të kërkohet nga ata që ta interpretojnë ngjarjen.(p.sh. fëmija duhet të pyetet: “çka bënte hajni me dorë”, e kurrsesi “a kavjedhë hajni”, etj.)Në moshën e pubertetit, deklarimet janë të pasigurta, sepse djelmoshat imë tepër i theksojnë ndjenjat e mburrjes, mendjemadhësisë apo inatit,kurse edhe perceptimet e tyre i interpretojnë nga këndi i një qëndrimi tëpërbashkët karakteristik të moshatarëve të vet. Ndërkaq, vajzat nëpubertet, janë nën konfuz të instiktit seksual dhe perceptimet e tyre iinterpretojnë nga këndëvështrimi egocentrik personal.Undojçi thekson se të vegjëlit, gjegjësisht fëmijët e moshës parashkolloree kanë imagjinatën e zhvilluar, por edhe se eksperti i psikologjisë e kashumë të lehtë, mu nga ky aspekt edhe t’i zbulojë gabimet në deklaratat(dëshmitë) e tyre. Sugjestioni i këtyre fëmijëve është mjaftë i madh,mirëpo për sugjestionet për ndodhitë seksuale nuk janë shumë të dhënë,sepse prirja e tyre ende nuk shkon në atë drejtim, (për shkak të moshës),kurse sfera seksuale është e rrethuar me tabu. Prandaj fëmijët e kësajoshe dëshmojnë më thuktë se sa të rriturit sepse nuk ndjehenbashkëfajtorë.Së këndejmi, mund të konstatohet një karakteristikë e përbashkët, për tëdy këto grupmosha, pra edhe fëmijët parashkollorë, edhe ata të moshësshkollore janë vërtetëdashës sepse aspekti i cakut të deklarimit tëgabueshëm te këta ende nuk është zhvilluar, sikurse p.sh. te të rriturit.Pra, rrethi i motiveve që do ta shtynin fëmijën e vogël të gënjejë, ështëshumë më i ngushtë se sa te të rriturit dhe të moshuarit, por edhe nësendodhë diç e tillë, fëmiu më së shpeshti e bënë këtë duke dashur që tambrojë personalitetin e vet ose të anëtarit të ngushtë të familjes së vet.përveç kësaj, mundësitë dhe aftësitë e fëmijëve për të gënjyer ose për tashtrembëruar të vërtetën janë relativisht të kufizuara. Kur është fjala përfëmijët e moshës shkollore, është vërejtur se te ata lindë një „periudhërealistike“ e fëmijërisë. Pra ata janë vrojtues të saktë, të kujdesshëm dhepërmbajtësor. Pra, „instiktivisht e respektojnë të vërtetën“.Psikologët bashkëkohor, fëmijët dhe rininë i vështrojnë dhe vlerësojnëshumë më ndryshe se që këtë e bënte literatura klasike. Përjashtohetmundësia që vajzat për shkak të mburrjes (pra, jo për shkak të gabimitnë perceptim, por për shkak të gabimit në kujtesë) të deklarojnë se sikanë qenë të sulmuara. Sipas fjalëve të një gjyqtari të veprave për tëmitur, deklarata e vajzës “se ka qenë e kapur (ngacmuar) për organinseksual, ose është e saktë, ose gënjeshtër me vetëdije”.
  27. 27. 27Vodineliqi thekson se në mesin e fëmijëve hasen edhe të ashtuquajturitejdetikë, për të cilët ai thotë se janë dëshmitarët më të përkryer të cilëtekzistojnë ndonjëherë. Ejdeza është aftësi e posaçme e perceptimit dhe tëmbajturit mend. Ejdetikët, janë zakonisht fëmijë të moshës deri 15 vjeçe,të cilët kanë aftësi për t’i mbajtur në mend ngjarjet në formë të storieve(imazheve) të qarta optike dhe t’i përshkruajnë ato edhe në hollësitë mëtë imëta, të cilat të rriturit nuk do t’i kishin vërejtur fare.PSIKOLOGJIA E DËSHMISË SË TË MITURITAjo që në kaptinën paraprake folëm për psikologjinë e dëshmive tëdjelmoshave dhe çupave, të cilët i ofrohen moshës së tyre 14 vjeçe,pjesërisht vlenë edhe për psikologjinë e dëshmive të grupmoshës 14-18vjeçe. Urkalimi psikologjik midis moshës së mitur dhe asaj djaloshare,nuk përmban vijë të qartë ndarëse (kufizuese), sikurse që një vijë e tillë tëqartë ndarëse nuk ekziston as midis moshës madhore dhe jo madhore,kurse kjo ndarje (kufizim) sidomos, nuk mund të bëhet duke iupërmbajtur thjeshtë ditëlindjes së 14-të apo të 18-të. Mirëpo, megjithatë,për moshën jo madhore është karakteristike se te pjesa dërmuese e tërinjëve është moshë puberteti, ose pjesa më e rëndësishme e moshës sëtyre, periudha e ndryshimeve të mëdha dhe të bujshme trupore(fizike)dhe shpirtërore (psikike).Me mjaftë përgjithësime, dallohen tri periudha të krizave të kësaj moshe,të cilat janë: • Periudha e revoltit; • Periudha e rënies apo skandalit dhe • Priudha e ndgritjes.1. Periudha e revoltit paraqitet te mashkujt e moshës 13-14 veçe dhemanifestimet e para të saj kanë të bëjnë me refuzimin e dëgjueshmërisë,(padëgjueshmëria). Ky revolt, sidomos manifestohet në relacionin e tij mefamiljen, shkollën dhe në raport me normat shoqërore të sjelljeve.Zakonish, fëmijët i kundëvihen babait, kurse vajzat nënës. Ndërkaq,edhe fenomeni i ikjes (largimit) nga familja te kjo grupmoshë paraqetformën e jashtme të këtij revolti.2. Periudha e rënies apo skandalit është pasojë e dëshirave të personitmoshës jo madhore për ta afirmuar sa më tepër personalitetin e vet,sidomos në kuptimin fizik. Pra, nga dëshira që sa më tepër të lirohet ngafëmijëria, i mituri, shfaqë pavarësinë e vet përmes shumë sjelljeveekscentrike, duke mos i kushtuar shumë kujdes me këtë rast formës,vendit as mjeteve. Në këtë fazë, i mituri është sugjestibil; këshillat eshokëve të tij më të vjetër i pranon lehtë, prandaj së këndejmi edheekziston mundësia e ndikimit të keq në ta, (natyrisht nëse ata shokë mëtë vjetër janë të orientuar keq). Në këtë fazë, i mituri “ndjenë” dëshirë qëpersonalitetin e vet ta afirmojë përmes grupit. Dhe, tashti, nëse ndodhë
  28. 28. 28që ato grupe të jenë të organizuara, apo banda hajnash, grabitçarësh, etj.kjo sjellje mund merr karakter kriminologjik.3. Periudha e ngritjes së personalitetit. Pas moshës 16-18 vjeçe vjen deri tengritja e persoanlitetit, përforcimi i tij dhe qetësimi psikologjik. Pra vjenderi te orientimi pozitiv i tij dhe njohja më e mirë e vet-vetës dhe rrehtitjetësor të ktij, kurse sjelljet gjithnjë e më tepër janë më të kontrolluara(vetkontrolluara). Pra, luhatjet e personalitetit, bredhjet e tij, kërkimi ivet-vetës dhe i vendit të tij në bashkësi, tashti gradualisht i ofrohetqetësimit të vet. Prandaj, te dëshmitari i moshës jo madhore, para sëgjithash, duhet të kihet parasysh pjekuria e tij personale, e kurrsesi tëbazohemi në atë se a i ka rrafsh 14 vet moshë, 15 vjet a më tepër.Të pandehurit e mitur, në psikologjinë e procedurës penale studiohendhe analizohen me një vëmendje dhe kujdes të posaçëm, sepse nëdekadat e fundit, sidomos kjo kategori, gjithnjë e më tepër po paraqitetpara gjakatës.Kurse veprat e tyre dhe gjendjet e tyre psikike dallojnëshumë nga ato të të pandehurve të moshës madhore dhe mund të kenërëndësi për zhvillimin afatgjate psikik të tyre, gjë që tërthorazi ndikonedhe në shoqëri në tërësi. Përndryshe, një gjë e tillë vërehet në praktik tetë miturit, me ç’rast ndodhin metamorfoza (sinqeriteti më i madh se sa tekategoritë e moshave tjera). Të miturit të cilët vijnë para gjyqit i ndajmënë dy grupe ekstreme. Njërin grup të tyre e përbëjnë ata që nuk janë “tëprishur”, por që kanë rënë (janë nështruar) para sprovave rrapide dhe tëmëdha të moshës së tyre, kurse grupin e dytë të delikuentëve të mitur epërbëjnë ata të cilët në të shumtën e rasteve janë rritur në mjedisekriminale jetësore, të cilët jenë “të prishur” që nga fëmijëria e hershmedhe nuk tremben, as hezitojnë të ndërmarrin lloj-lloj operacionesh.Këtanuk mendojnë farepër drejtësi e padrejtësi. I frikësohen vetëm dënimitdhe organeve të pushtetit.KAPITULLI IVDISA ÇËSHTJE LIDHUR ME KUALITETIN E DËSHMISË DHE MUNDËSIAE GABIMEVEProcesin përmes të cilit i vërejmë objektet të cilat veprojnë në shqisa dhena bëjnë të vetëdijshëm për ekzistimin e tyre e quajmë perceptim (tëvërejturit). Realitetin objektiv e njohim përmes shqisave të cilat janëreceptor (pranues) të ngacëmimeve nervore. Perceptimin e determinojnëfaktorët fizik, fiziologjik dhe psikologjik. Midis determinuesve fizik më irëndësishmi është konfiguracioni i procesit fizik, kurse midis faktorëvefiziologjik rëndësi kanë lloji dhe karakteristikat e receptorëve tëngacmuar si dhe gjendja e përgjithshme e organizmit. Ndërkaq, midisdeterminuesve psikik dhe kortikal, më të rëndësishmet janë përvojatparaprake të subjektit me përmbajtjet të cilat i percepton dhe qëndrimi itij me rastin e perceptimit. Ngacmimet e mëhershme kortikale tëshkaktuara me anë të konfiguarcioneve të caktuara të ngacmimeve, lënëgjurmë specifike, të cilat pastaj lehtësojnë perceptimin e sërishëm të
  29. 29. 29strukturave të ngjashme. Në anën tjetër, shpresimet tona, hipotezat,interesat dhe përshtatshmëria efektive, paraqesin skemat të cilatveprojnë si faktor të rëndësishëm të organizimit dhe interpretimit tëstrukturave objektive. Përvoja paraprake dhe qëndrimi i subjektitmundësojnë perceptimin më të mirë, madje edhe në kushte më pak tëpërshtatshme, mirëpo nganjëherë ato shkaktojnë edhe perceptim i cilinuk është krejtësisht real.Perceptimin e sak e determinojnë kryesisht tri grupe faktorësh, siç janë:• Karakteristikat objektive të dhënësit (bota objektive);• Veçritë e mediumeve dhe kanaleve përmes të cilave përhapen sinjalet;• Karakteristikat strukturale dhe funksionale të pranuesit.Me rastin e vlerësimit të vlefshmërisë së dëshmisë, gjegjësisht të asajpjese të saj e cila ndodh gjatë perceptimit, psokologjia e procedurëspenale duhet të ketë kujdes për të gjithë faktoret të cilët e determinojnëperceptimin. P.sh. nëse ndodhë fatkeqësi komunikacioni në udhëkryqinku ka semafor i cili i ka dhënë përparësi njërit nga shoferët pjesëmarrësnë aksident, duhet të kërkohet dëshmitari i drejtpërdrejtë (nëse ka pasurtë tillë) i cili e ka vërejtur ngjarjen nga afërsia (determinuesit fizik), tëkihet kujdes gjithashtu se a është ai dëshmitar i verbër sa iu përketngjyrërave dhe nuk ka mundur ta perceptojë drejtë se cilit shofer i kadhënë përparësi semafori (determinuesit fiziologjik)si dhe të kihet kujdesse mos dikush nga pjesëmarrësit në aksident është i afërt (i gjinisë) medëshmitarin dhe tashti këtij (dëshmitarit) i duket se i afërmi i tij ka tëdrejtë, edhe është e kundërta.Psikologu gjyqësor, Trankeli flet për tri grupe të kushteve të cilatshkaktojnë çrregullimin e perceptimit, si vijon:Grupi i parë është karakteri selektiv i perceptimit i cili e kufizoninterpretimin e sinjaleve të jashtme ndaj asaj që e ka bazën në disaeksperienca të mëhershme.Grupin e dytë të kushteve, sipas Trankelit e përbënë mekanizmi logjik ikompletimit i cili shpesh rezulton me pamje të rrejshme (mashtruese) tëvargut të ngjarjeve. Aftësia interpretuese e personit zhvillohet përmesprocesit të mësimit i cili fillon nga lindja. Madje, edhe fëmija i vogël fillontë bëhet selektiv në perceptimet e tij dhe orienton perceptimin e vet nëato përshtypje të cilat përcillen me ndryshime në rrethin e tij, duke umësuar kështu që t’i dallojë objektet dhe pjesët e tyre. Ky interpretimështë i bazuar në eksperiencat tona të mëhershme. Shemul ilustrues ikompletimit logjik të perceptimit i cili sjell deri te gabimet në dëshmiështë: p.sh. dëshmitari nuk e ka pa fillimin e konfliktit (rrahjes), porthotë se njeriu shtatmadh e ka sulmuar atë të shtatvogëlin (i madhi tëvoglin).
  30. 30. 30Grupi i tretë i kushteve janë qëndrimet, dëshirat personale dhe pasurimitë cilat prejudikojnë interpretimin e informatave tona shqisore. Trankeliposaçërisht e thekson, se qëndrimet tona ndaj njerëzve tjerë ndikojnëgjithmonë në interpretimin tonë për atë që ndohë. P.sh. dy djelmosharrahen mes veti duke e goditur njëri tjetrin dhe arësimterët shumë lehtëkonkludojnë se rrahjen i pari e ka filluar ai djaloshi i cili, përndryshe,është i njohur si problematik. Autori në fjalë, na përkujton gjithashtu seshumë pritje tonat që kanë të bëjnë me sjelljet e njerëzve tjerë rezultojnëjo vetëm nga përvojat që i kemi pasur në familje, midis kolegëve, etj. poredhe nga mjetet e komunikimit masiv. P.sh. kur mjetet e informimit epublikojnë lajmin për ndonjë krim senzacional, ne bëhemi kurshtar (tëinteresuar) për ndriçimin (zbulimin) e tij. Këto mjete jo rrallë ofrojnë edheinformata të gabuara dhe në bazë të tyre pastaj nxjerren edhepërfundime dhe supozime të gabuara. Pra, qëndrimet publike janëshumë shpesh aq bindëse sa që pothuaj të gjithë njerëzit në atë mjedis ipranojnë si të tilla. Mirëpo, natyrisht, tashti nuk po dëshirojnë tëpohojmë se opinioni publik është gjithmonë i gabuar.Në psikologjinë e procedurës penale, lidhur me perceptimin, gjithsesi karëndësi kujdesi. Kujdesi është orientimi i aktivitetit psikik në një numërtë caktuar të ngacmimeve, në mesin e shumë të tillave. Ky orientimmund të jetë e paqëllimshëm (spontan) dhe i qëllimshëm (me dashje).Orientimi i qëllimshëm vjen për shkak të veçorive të vet ngacmimit, siçjanë: intensiteti, theksimi dhe forca e ngacmimit, kurse orientimispontan (i paqëllimshëm) vjen për shkak të faktorëve të brenshëm, siçjanë: nevojat, interesat dhe pritjet (shpresat). P.sh. dëshmitari pa dashjedo ta përqëndrojë vëmendjen në ndonjë tingull (zë) jashtëzakonishtdepërtues, ose në shpejtësinë e madhe të veturës, ose p.sh. me qëllim dota përqëndrojmë vëmendjen në vonesën e trenit të cilin jemi duke pritur.KUJTESA (MEMORJA) DHE MUNDËSIA E GABIMEVE TË SAJKujtesa paraqet pjesën tjetër përbërëse të dëshmisë, e cla paraqitet nëmënyrë të ndërlidhur dhe të pandashme me perceptimin, deklarimin dhemendimin, si dhe me dukuritë dhe vetitë tjera të personalitetit. “kujtesapërbënë të mbajturit mend dhe reproduktimin e mëvonshëm apo njohjen(sajimin) e asaj që më heret e kemi perceptuar, përjetuar apo që e kemibërë”.Sipas njohurive bashkëkohore psikologjike ekzistojnë tri lloje, gjegjësishttri faza kujtesës, të cilat janë:1. Kujtesa me anë të receptorëve e cila i pranon informatat prej shqisavetona. Kjo ka kapacitet të madh, por zgjatë shumë shkurt (vetëm disasekonda). Kjo është shumë e domosdoshme, sepse pa të nuk do të mundt’i kuptonim as fjalët, as fjalitë, madje deri në fund të fjalisë do ti kishimharruar fjalët që i kemi dëgjuar në fillim.
  31. 31. 312. Kujtesa e shkurtër (të mbajturit mend shkurt) ka kapacitet të kufizuardhe zgjatë shumë shkurt (gjithsej disa sekonda). P.sh. kur dikush na etregon numrin e telefonit, ne atë “e mbajmë në kokë” vetëm derisa egjejmë lapsin për ta shënuar. Ose p.sh. jemi duke e përkthyer një tekstnga gjuha e huaj dhe e shikojmë ndonjë fjalë të panjohur në fjalor tëcilën vetëm pas disa minutave e kemi harruar dhe përsëri e kërkojmë nëfjalor po të njëjtën fjalë. Pra kujtesa e shkurtër (të mbajturit mendshkurt) përmban vetëm 7 thërmia (informata). Kjo do të thotë sepërnjëherë mund të mbahen në mend vetëm aq numraose shkronja tëpanjohura. Mirëpo, me grupim e tyre (të lidhura me kuptim, ose numrate lidhur logjikisht, si p.sh. në vargun 1, 4, 9, 16...) mund ta shtojmëdukshëm kapacitetin e kujtesës së shkurtër.3. Kujtesa afatgjate (të mbajturit mend gjatë) ka kapacitet shumë tëmadh, madje ndonjëherë, praktikisht, flitet për aftësinë e pakufizuar tësaj, d.m.th. deri në fund të jetës.Për kujtesën nganjëherë flitet edhe si për një aftësi e cila, te njerëzit endryshëm, mund të jetë e ndryshme, për çka pjesëmarrësit e procedurëspenale, gjithsesi duhet të kenë kujdes atëherë kur aktivitetet e tyre imbështesin mbi dëshmitë e pjesëmarrësve tjerë.Gjithashtu dallojmë edhe:• Kujtesën e drejtëpërdrejtë (ngulitjen e ndonjë ngjarje në kujtesë, ashtu që ajo mbetet e pranishme në vetëdijën e përditshme dhe e cila mund të reproduktohet menjëherë dhe në çdo kohë).• Kujtesën e tërthortë (aftësia për ta përkujtuar ndonjë ngjarje të jetës, e cila bëhet pas një kohe të shkurtër apo të gjatë, ose pasi që të jenë grumbulluar shumë fakte ose ngjarje tjera). Pra përkujtimi është aftësi për ta rikujtuar apo kthyer në mendje ngjarjen nga e kaluara. Kjo është supozim për reproduktimin e ndodhisë, përjetimit, etj.Gjithashtu duhet të bëhet dallimi midis kujtesës së qëllimshme dhe dhetë paqëllimshme, sepse, edhe përkundër dallimeve individuale dherrethanave tjera, përmbajtjet e mbajtura në mend me qëllim, zakonishtnë kujtesë ruhen më mirë se sa ato të paqëllimshmet. Dëshmitarët dhe tëpendehurit shpesh i mbajnë në mend pa qëllim faktet relevante, derisagjyqtarët, prokurorët, mbrojtësit, ekspertët, shpesh mbajnë në mend meqëllim atë që shqyrtohet në procedurën penale.Ndryshimet të cilat ndodhin gjatë procesit të ruajtjes të cilat nëeksperimentin e vet me studentët i ka treguar peikologu anglez Bartleti(F.Bartlet) janë:• Thjeshtësimi i përmbajtjes. Me zgjatjen e kohës nga kujtesa jonë
  32. 32. 32humbet një numër i konsideruar i hollësive të ndonjë ngjarjeje, kursedisa pjesë të mbetura të saj lidhen në një tërësi logjike dhe unike, pordukshëm më të varfër me detaje.• Racionalizimi i përmbajtjes. Ekziston tendenca që atë e cila në kujtesëntonë nuk është e qartë dhe logjike ta zëvendësojmë me të logjikshmendhe të qartën.• Të theksuarit. Disa hollësi të ngjarjes të cilat në përmbajtjen origjinaletë kujtesës nuk janë theksuar, me rastin e përtëritjes së saj, mund të tëtheksohen. Ky ndryshim është i lidhur drejtpërdrejtë me atë që me kohëhumben disa detaje, kurse ato që mbeten në kujtesën tonë, kur ipërkujtojmë atëherë ato fitojnë një pozitë më të lartë (më të theksuar).Shumë shembuj nga procedura penale vërtetojnë se ndryshimet e këtillatë materialit të mbajtur mend, vërtetë ndodhin.GABIMET NË TË MBAJTURIT MEND (KUJTESË)Harresa, gjithashtu, ka rëndësi të madhe për kualitetin e dëshmisë.Harresa mund të jetë e plotë dhe e pjesshme; e përkohëshme dhe epërhershme, pra mund të humbet ajo që e kemi mësuar ose perceptuarpër gjthmonë ose përkohësisht. Shpesh ndodh të duket sikur ështëharruar krejtësisht që ajo që e kemi mësuar, mirëpo nën kushtet ecaktuara mund të përtëritet. Shkaktar kryesor i harresës mund tëkonsiderohet pengesa e ndërsjellë e njohurive dhe aktiviteteve tëmëparëshme me atë të rejat. Sidomos, aktiviteti i mënoshën vepronretroaktivisht dhe e pengon atë që është mësuar më parë (inhibicioniretroaktiv).Psikologu suedez, Trankeli, duke theksuar ngjashmërinë e dukshme,midis perceptimit dhe të mbajturit mend (kujtesës) si proces, tërheqvëmendjen tonë në disa karakteristika të kujtesës të cilat janë tërëndësishme për procedurën penale. Kujtesa apo të mbajturit mend,para së gjithash, është proces selektiv i asaj skene, (“pamjeje që kambetur në kujtesë”) e cila në njëfarë mënyre është ngulitur në individindhe qëndron më së shumti. Skenat e ngjarjes për të cilën duhet tëdëshmojmë mund të jenë të paqarta dhe të vështira për tu definuar, porkrahas kësaj mund të jenë edhe të ndryshueshme dhe jo të përhershme.Pra, e rëndësishme është jo vetëm qartësia e kujtesës, por edhe siguria,gjegjësisht kujtimi i sigurtë i asaj që njëherë njeriu e ka perceptuar.Gabimet në kujtesë, të cilat mund të jenë të rëndësishme për psikologjinëe procedurës penale, lindin (shkaktohen) edhe në mënyra tjera. Ndër tomë të njohurat janë: kontaminimet, fantazitë, dhe amnezitë.Kontaminime. Me nocionin kontaminime nënkuptojmë tretjen aposhkrirjen e dy ose më shumë ndodhive (përjetimeve) në një kompleks tëvetëm të parafytyrimit, ndonëse ato nuk e përbëjnë një tërësi. Pra,

×