судалгааны ажил гүйцэтгэх арга зүй

188,654 views

Published on

tataad avaarai

Published in: Education
23 Comments
137 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
188,654
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1,127
Actions
Shares
0
Downloads
19,274
Comments
23
Likes
137
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

судалгааны ажил гүйцэтгэх арга зүй

  1. 1. МОНГОЛ УЛСЫН БОЛОВСРОЛ, СОЁЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ЯАМ ШИНЖЛЭХ УХААН ТЕХНОЛОГИЙН ИХ СУРГУУЛЬ Ч. Авдай, Д. ЭнхтуяаСУДАЛГАА ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АЖИЛ ГҮЙЦЭТГЭХ АРГА З Ү Й , (СТАТИСТИК БОЛОВСРУУЛАЛТ, МАТЕМАТИК ЗАГВАРЧЛАЛ, ОНОВЧЛОЛ) Нэмж засварласан хоёр дахь хэвлэл Редактор: Академич Ч. Авдай Улаанбаатар 2007 он
  2. 2. DOC001.42A-17 СУДАЛГАА ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АЖИЛ ГҮЙЦЭТГЭХ АРГА ЗҮЙ СТАТИСТИК БОЛОВСУУЛАЛТ, МАТЕМАТИК ЗАГВАРЧЛАЛ, ОНОВЧЛОЛ (Нэмж засварласан хоёр дахь хэвлэл) Редактор МУ-ын Ардын багш, Академич, техникийн шинжлэхухааны доктор, профессор Ч.АвдайУг номонд судалгаа, шинжилгээний ажил хичээлийн хүрээндих дээд сургуулиуд болон эрдэм шинжилгээнийбайгууллагуудын санал зөвлөгөөг оруулж, зарим бүлгийг нэмжтусгасан хоёр дахь хэвлэл болно. Энэ нь их дээд сургуульдзаавал үзэх сурах бичиг бөгөөд өөртөө 9 бүлгийг багтаасанболно. Номонд курсын төсөл, эрдэм шинжилгээний төсөл,диссертаци бичихэд баримтлах арга зүйг шинээр тусгасан. Хэвлэлийн техникийн редактор МУ-ын зөвлөх инженер Д.ДамдинсүрэнISBN 978-99929-844-1-4 @ Ч.Авдай @ Д.Энхтуяа
  3. 3. Өмнөх үг Орчин үед аль ч салбарын үйлдвэрлэлийн технологиажиллагаа улам нарийсч, түүнд олон хүчин зүйл нөлөөлөхболлоо. Эдгээр хүчин зүйлүүдийн тухайн технологиажиллагаанд нөлөөлөх хэмжээ өөр өөр боловч тэдгээрийноролцооны хэм хэмжээг тооцож үйлдвэрлэн гаргаж байгаабүтээгдэхүүн хамгийн сайн чанартай, хөдөлмөрийн бүтээмжаль болох өндер байхаар хүчин зүйлүүдийн нөлөөлөх оновчтойутгыг тогтоон түүндээ тулгуурлан үйлдвэрлэл явуулахшаардлагатай билээ. Энэ нь түүхий эдийн шинж чанарынонцлогийг еудлаж, тэрхүү онцлогт тохирсон технологи,технологийн горимыг хамгийн оновчтой хэлбэрээрболовсруулна гэсэн үг юм. Аль ч үйлдвэрлэлийн технологи ажиллагаа нь байгальорчин болон түүнийг хэрэгжүүлж байгаа хүнд ямар нэгэн нөлөөүзүүлдэгхими, физикийн нарийн үйлдлээстоггоно. Ийм учраасуйлдвэрлэлийн технологи, тоног төхөөрөмжийг уламболовсронгуй болгох асуудал орчин үеийн шинжлэх ухаан,технологийн ололт дээр үндэслэн хэрэгжих ёстой. Орчин үед технологи ажиллагааг судлах, түүний оновчтойгоримыг толгооход суурь болон хавсрал шинжлэх ухааныаргуудыг ашиглах хэмжээ улам өсч байна. Судалгааны тоонүзүүлэлтүүдийг математик статистикийн аргаар боловсрууланхүчин зүйлүүдийн дундаж утгыг тогтоож, уг утгыг тодорхой оронзайд өөрчлөн туршилт төлөвлөлтийн аргаар технологиажиллагааны математик загвар гаргаж авах, улмаар угзагвартаа шинжилгээ хийж оновчлолын аргуудаар тухайнтехнологи ажиллагааг шинжлэн хамгийн үр ашигтайхувилбараар үйлдвэрлэлийг явуулах болов. Толилуулан буйэнэхүү сурах бичигт судалгаашинжилгээний ажил гэж юу болох, түүнийг хэрэгжүүлэх арга,дэс дараалал, үр дүнг боловсруулан үнэлэлт дүгнэлт өгөх, үрдүнгийн тайланг хэрхэн бичих тухай нэлээд тодорхой оруулав.Мөн хэмжилтийн тоон өгөгдпүүдэд шинжилгээ хийх, өөрөөрхэлбэл хэмжилтийн утгууд тухайн обьекгын тоон үзүүлэлтийгилэрхийлж туршилтын цаашдын аргуудад ашиглахбололцоотой эсэх, статистик болбвсруулалт хийх аргууд,
  4. 4. гарсан үр дүнд шинжилгээ хийх, технологи ажиллагааг нэг бахэд хэдэн хувьсах хүчин зүйлээс хамааруулан математикзагварын хэлбэрээр илэрхийлэх аргууд, дисперсийн бакорреляцийн шинжилгээг хэрхэн хэрэгжүүлэх тухай онолынухагдахуунаас гадна тодорхой жишээн дээр тайлбарлаж өгөв. Нэгэнт гаргаж авсан математик загвар буюу аливаатехнологи ажиллагааг оновчилдог аналитик, тойруулан дөхөлт,задлал алхамын, симплекс, лагранжийн үржигдэхүүн,торгуулийн функцийн аргууд, эдгээр аргаар оновчтой утгыголох дэс дарааллын тухай номын сүүлийн гурван бүлэгт бичив. Уг бүтээлд математик статистик, туршилтыг төлөвлөх,математик загвар зохиох, оновчлолын олон аргуудыг хэрэглэгчнарт хялбархан аргаар ойлгуулах, түүнийг өөрийн судалгааныажилд бүтээлчээр хэрэгжүүлж чаддаг болохын тулд аргабүхэнд тохирсон жишээ, тэд нараас бие дааж бодох бодлогууд,холбогдох хүснэгт, лавлах материалыг оруулав. Энэхүү сурахбичиг 2000 онд хэвлэгдэн гарснаас хойш уншигчдаас ирүүлсэнсаналын дагуу докторантурт суралцагсдад зориуландиссертацийн ажил гэж юу болох, түүнийг чанартай сайнгүйцэтгэх арга технологи, диссертацийн ажлын бүрдэл,судалгаа явуулах аргууд, сонгосон сэдвийн дагуу мэдээлэлцуглуулах, түүнийг боловсруулж диссертаци бичих,хамгаалахад бэлтгэх, диссертацийн хураангуйг бичих, түүнийгхамгаалах тухай дэлгэрэнгүй бичиж оруулав. Энэхүү сурахбичгийг техник технологийн мэргэжлээр суралцагчдаас гаднааль ч мэргэжпийн чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажилгүйцэтгэж байгаа оюутан, магистрант, докторант, эрдэмшинжилгээний ажилтан, үйлдвэрлэлд ажиллаж байгааинженерүүд ашиглахад зориулав. Сурах бичгийн 1 , 2 , 7 , 8 , 9 -р бүлэг , 3 - р бүлгийн 3.6 зүйлийг Ч . Авдай, 3, 4, 5, 6 - рбүлгийг Д. Энхтуяа бичив. Уг номыг тууривахдаа зохиогчдоосурьд өмнө нийтлүүлсэн гарын авлага, сүүлийн жилүүдэдШУТИС - ийн сургуулийн оюутан, магистрант, докторант нартзааж ирсэн лекц семинарын хичээлүүдийн материалдтулгуурласан боловч бүрэн төгс болсон гэж үзэхгүй байна.Туршилт шинжилгээний үр дүнд статистик боловсруулалт хийх,технологи ажиллагааны математик загвар зохиох, математикзагвараа оновчилж нөлөөлөх хүчин зүйлүүдийн оновчтой утгыгтодорхойлохоор боловсрогдсон компьютерийн бэлэн
  5. 5. программууд байдаг боловч оюутан залуус судлаачдадсудлаж байгаа арга ажиллагааны мөн чанарыг ойлгуулжэзэмшүүлэхийн тулд программ хангамжийн асуудлыг эндтусгасангуй. Энэхүү бүтээлийг цаашид хэрхэн сайжруулахтухай санал зөвлөгөөгеө ШУТИС - ийн Хөнгөн үйлдвэрийнтоногтөхөөрөмж, автоматжуулалтын профессорын багтгэсэнхаягаар ирүүлэхийг хүсье. Номын эхийг компьютер дээр бэлтгэж тусласанД.Менхжаргал, Г.Аргуужин нарт гүнт талархал илэрхийлье. Редактор Монгол улсын Ардын багш.Академич, Техникийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ч. Авдай
  6. 6. Нэгдүгээр бүлэг СУДАЛГАА ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АЖИЛ, Т Ү Ү Н И Й Г ГҮЙЦЭТГЭХ ТУХАЙ 1.1 Судалгаа шинжилгээний ажлын тухай ойлголт Судалгаа шинжилгээний ажил гэдэг нь янз бүрийн хүчинзүйл (фактор) - ээс хамааран судалж байгаа зүйл (объект) -ийн өөрчлөгдөх шинэ үзэгдэл зүй тогтлыг илрүүлж тэрхүү зүйтогтлыг цаашид амьдрал пракгикг ашиглаж болох зорилго бүхийүйл ажиллагаа юм. Судалгаа шинжилгээний ажил нь тавьсан зорилт түүнийгшийдвэрлэх арга үр дүнг хэрэглэх салбараас хамаарч онолын,онол - туршилтын, туршилтын, суурь, хавсрал, тухайн, ижбүрэн гэж ангилагдана. Онолын судалгаа гэдэг нь судалж байгаа зүйлийгматематик юм уу төсөөлөн бодох (логик) аргаар судпахадүндэслэгддэг. Онолын судалгааны мөн чанар нь аливааүзэгдэл, юмсын хувирч өөрчлөгдөх механизм, байгаа байдал(природа) - ыг нийгэм, эдийн засаг байгалийн хуулиудадтулгуурлан тайлбарлах, уг үзэгдэл юмсын тухай маш тодорхойойлголттой болж шинэ үзэгдэл юмсын мөн чанарыг урьдчиланхэлж чаддаг болоход оршино. Шинжлэх ухааны үндэслэлтэйонол нь үнэн байдлыг тусгаж урьд өмнө хуримтлуулсан бодитзүй тогглыг нэгтгэж байдаг. Онол туршилтын судалгаа нь онолын хувьд судалсанзүйлээ практик дээр туршин шалгаж, өөрөөр хэлбэл онолынсудалгааны үр дүнг бодит загвар биет байдал дээр шалгантуршиж үнэмшил бий болгох явдал мөн. Энэ нь онолынсудалгааны үр дүн практикаар нотлогдож буй хэрэг юм. Туршилтын судалгаа нь ЭШ - ний байгууллага, их дээдсургууль, үйлдвэр завод, газар тариалан, мал аж ахуйннөхцөлд биет байдал юм уу тодорхой загвар дээр хийхсудалгаа юм. Туршилтын судалгааны зорилго нь бодит биетзүйлийг танин мэдэх онолын төсөөлөл (гипотез) бий болгох,байгаа байдлыг үнэн мөнөөр нь ялган батлахад чиглэдэг.Аливаа судалгааны ажил туршилтын судалгаагаар ихэвчлэнэхэлдэг.Туршилтын судалгааны явцад нэг зүйлийг олон дахин хэмжих
  7. 7. туршилтыг дахин давтан хийхэд үзэгдэл юмсын мөн чанартанигдаж түүнд үнэн зөв тайлбар өгөх, үр дүнг математикстатистикийн аргаар батлах улмаар зохимжит болон оновчтойхэмжээг тодорхойлж тогтоох чадвар эзэмшинэ. Суурь судалгаа. Энэ нь зарчмын хувьд шинэ хууль нээх,асуудал (проблем) шийдвэрлэх, онол бий болгоход чиглэнэ.Суурь судалгааны үр дүнгийн үндсэнд шинжлэх ухаан,технологи, үйлдвэрлэлд өндөр үр ашиг өгч чадах хавсралзорилтууд шийдвэрлэгдэж байдаг. Суурь судалгаа нь шинжпэхухаан, технологийн дэвшлийн хамгийн гол, ирээдүйтэйчиглэлийг тодорхойлж өгдөг онцлогтой. Хавсрал судалгаа. Үйлдвэрлэлийн машин тоногтөхөөрөмж, технологийн үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох,үр дүнг дээшлүүлэх зорилгоор тодорхой салбарт хийгдэхсудалгааны ажил юм. Хавсрал судалгаа нь онолын судалгааныүндсэнд хийгдэж байдаг. Өөрөөр хэлбэл судлаач оюутан,магистрант, аспирант, докторант, багш, эрдэм шинжилгээнийажилтан бүхэн онолын тодорхой мэдлэгтэй, шинжпэх ухаанаарбатлагдсан хуулиудыг мэддэг байх ёстой. Тухайн (хэсэгчилсэн) судалгаа. Энэ нь нэг юмуу хоорондооижил төсөөтэй обьектыг судлахад чиглэнэ.Тухайн юмуухэсэгчилсэн судалгааны үр дүн нь цаг уур, байгаль орчныболон бодит нөхцөл байдалтай уялдан хэлбэлзэх утгатай байхболовч бодит байдлыг үнэн мөнөөр нь тайлбарлах, ингэснээриж бүрэн судалгааны салшгүй хэсэг болох ёстой билээ. Иж бурэн судалгаа нь аливаа үзэгдэл юмс, байгаль орчинзэрэг бүх төрлийн обьекгыг тал талаас нь судалгааны янзбүрийн арга, багаж төхөөрөмж хэрэглэж судлах явдал юм. Ижбүрэн судалгаа нь янз бүрийн газар орчинд өөр, өөр хугацаандхийгдэж болно. Аливаа нэг бүтээгдэхүүний чанар, өнгөүзэмжийг сайжруулах нөхцөл нь түүхий эдийн чанар,боловсруулах технологи, тоног төхөөрөмжийн шинж байдал,боловсруулалтад хэрэглэх химийн бодис, боловсруулж байгаахүний ажлын дадлага туршлага, хэрэглэгчийн таашаалднийцсэн дизайн, хэрэглэх арга хэлбэр гэх мэт олон хүчинзүйлээс хамаарна. Эдгээр хүчин зүйлүүдийн зөвхөн нэгийгюмуу хэсэг хүчин зүйлийн нөлөөллийг судапсан бол тухайнюмуу хэсэгчилсэн, дурьдсан хүчин зүйлүүдийг бүгдийгхамааруулан судалвал иж бүрэн судалгаа болно. Оюутны курс,
  8. 8. дипломын төслөөс эхлэн судалгаа шинжилгээний тодорхойчиглэлээр хийгдэж байгаа ажил дээр дурьдсан судалгааныажлын нэг юмуу хэд хэдэн төрлөөр хийгдэнэ. 1.2 Судалгаа шинжилгээний ажилд тавигдах шаардлага, гүйцэтгэх дэс дараалал Аливаа судалгаа шинжилгээний ажил нь тодорхой зорилго,төлөвлөгөө, үе шаттай явагдана. Судалгаа шинжилгээний ажлыггүйцэтгэхдээ дараах дэс дарааллыг баримтлана. Үүнд: Судалгаа шинжилгээний ажлын сэдвийг сонгож зорилго(цель) - оо тогтоох Судлах гэж байгаа зүйлийнхээ одоогийн байдлыгсудлаж зохих дүгнэлт өгсөн байх Энэхүү дүгнэлт дээрээ үндэслээд уг объектын хувьдчухам юуг ялган авч судпах гэж байгаа, өөрөөр хэлбэл зорилт(задача) - оо тодорхойлох Судалгааны аргачлал боловсруулах Судалгаа явуулах Судалгааны үр дүнг боловсруулж дүн шинжилгээ хийх Судалгааны үр дүнгээр дүгнэлт, зөвлөмж гаргах Судалгааны үр дүнг бичлэгийн (курс, дипломын төсөл,тайлан, диссертаци г.м) хэлбэрт юмуу зураг төсөл, бусадхэлбэрт оруулах. Судалгаа шинжипгээний ажлын сэдвийг сонгож зорилгоотогтоох. Аливаа судалгаа шинжилгээний ажил олон улсын болонөөрийн улс орон, нутаг дэвсгэрийн тухайн хэсэг,үйлдвэрлэлийн емнө тавигдаж байгаа аливаа асуудлыг судалжшийдвэрлэх зорилгыг агуулна. Энэхүү зорилгыг ганц удаагийнсудалгаагаар шийдвэрлэхгүй. Өөрөөр хэлбэл судалгааныажлый эцсийн үр дүн буюу зорилгод хүрэхийн тулд судлаачбүр тодорхой зорилтыг өмнөө тавьж үнэн зөв шийдвэрлэххэрэгтэй байдаг. Энэ нь тухайн ажпын сэдэвтэй бүрэн уялдана.Судалгааны ажлын зорилго нь завсрын (үе шатны ) юмууэцсийн үр дүнд хүрэх гэж байж болно. Судлах гэж байгаа зүйлийнхээ одоогийн байдлыг судлажзохих дүгнэлт егөх. Судлах гэж байгаа зүйлийнхээ одоогийн байдлыг
  9. 9. судлахдаа аль болох бүрэн мэдээлэл авч үнэлэлт дүгнэлтөгөхөд чиглэнэ. Судалгаа шинжилгээний ажил бүхэн урьд өмнөэрдэмтэн, судлаачдаас тухайн чиглэлээр хийж гүйцэтгэсэнэрдэм шинэжилгээний ажлын үргэлжпэл болж байдаг. Иймучраас тавьсан зорилгод хүрэхийн тулд тухайн чиглэлээрдэлхий нийтийн хэмжээнд юмуу тухайн чиглэлийн судалгааявуулдаг гадаадын ба өөрийн орны эрдэмтдийн судалгааныажлын үр дүн, судалж байгаа зүйлийн одоогийн байгаа байдлыгнарийн судалж үнэлэлт дүгнэлт өгнө. Үүний тулд судалгааныажилтай төсөөтэй мэдээлэл, шинжлэх ухаан техникийн зохиолбүтээл, техникийн норм дүрмийн баримт бичиг, стандартыгцуглуулж судлах, патентын судалгаа явуулах, өөрийн явуулахсудалгааны чиглэлтэй холбоотойгоор урд өмнө нь хийгдсэнсудалгааны материалыг цуглуулж тэмдэглэл хөтлөх, ижилтөсөөтэй зорилтыг шийдвэрлэсэн бололцоотой чиглэлүүдийгбүртгэн авч харьцуулсан дүгнэлт судалгаа гаргах зэрэг олонүйл ажиллагааг гүйцэтгэнэ. Судалгааны ажпын зорилтоо тодорхойлох. Судлах гэж байгаа зүйлийнхээ талаар үнэн зөв бүрэнмэдээлэлтэй болж тодорхой дүгнэлт гаргасны үндсэндсудалгааны ажлынхаа зорилтыг тодорхойлно. Энэ нь эцсийнзорилгод хүрэхийн тулд тухайн судлаач чухам ямар зорилтыгшийдвэрлэвэл зохихыг тогтооно гэсэн үг юм. Зорилтоотогтоосны үр дүнд гаргаж авах бүтээгдэхүүн, сайжруулахзүйлийнхээ эдийн засгййн үр ашгийн тооцоог ойролцоогоорурьдчилан хийж ажлын хөтөлбөр, график төлөвлөгөөболовсруулна. Өмнөх судпаачдын хүрсэн үр дүнд дүгнэлтхийжтүүнийг цааш нь үргэлжлүүлэх юмуу өөр орчин, нөхцөлд давтанхийх шаардлагыг тодорхойлоогүйн улмаас судалгаашинжилгээний ажлын үр дүнгээр батлагдсан зүйлийг дахиннотлох гэж илүү цаг, хөрөнгө, хүч зарцуулах, өөрөөр хэлбэлсудлаачийн өөрийн гэсэн үр дүнд хүрдэггүй. Судалгааны аргачлал боловсруулах. Эрдэм шинжилгээний байгууллага, их дээд сургуулиуд,үйлдвэрлэлийн газар өөрийн тогтсон аргачлалтай байх басудалгаанд тогтмол Хэрэглэгддэг аргачлалууд улсын доторюмуу олон улсын хэмжээнд стандарчлагдсан байдаг. Хэрэвявуулах судалгаа батлагдсан тодорхой аргачлалгүй бол суд-лаач өөрөө аргачлал боловсруулж түүнийгээ зохих шатны
  10. 10. эрдэм шинжилгээний байгууллагаар батлуулна. Судалгааныаргачлалд авч үзэж байгаа зүйлийг судлах, танин мэдэхтэйхолбоотой бүх асуудал тусгагдана. Судалгааны аргачлалдсудлах гэж байгаа зүйпсийн шинж чанар, судлах шаардлагатайхүчин зүйлүүд, тэдгээрийн дотроос судалгаанд нөлөөлөхтогтмол ба хувьсах хүчин зүйлүүдийн шинж төлөв, хэмжихшалгах багажийн нэр, шинж чанар, ажиглах, хэмжих тоогүнэмшлийн тухайн хязгаарыг хангасан байхаар тогтооно.Хэмжилтийн тоог туршилт судалгааны явцад гаргаж болохалдааг тооцсон үнэмшлийн зэрэгтэй уялдуулан тусгайтомъёогоор тодор-хойлно. Зарим судлаачид объектын мөнчанар, бодит юмуу дундаж утгыг тогтоохоор олон дахинхэмжилт хийдэг бөгөөд энэ нь огт утгагүй зүйл юм.Судалгаагаар гаргаж авсан бодит утга сургалт, үйлдвэрлэлийнсудалгааны үед 5 хүртэл, эрдэм шинжилгээний ажпын үед 1-2хүртэл хувийн алдаатай байх нь зөвшөөрөгддөг. Аргачлалдсудалгааны үр дүнг боловсруулах аргын тухай заавалоруулна. Судалгааны аргачлалд дээр дурьдсан зүйлүүдтэйхолбоотой график хүснэгт, номограмм, тооцооны материал,томъёо, дэс дараалал, үр дүнг боловсруулах аргазүйхавсрагдана. Судалгааны уед авч байгаа мэдээллээс эцсийнүр дүнгийн чанар шууд нөлөөлдөг учраас мэдээлэл аль болохүнэн байх, тухайн тохиолдлыг тооцдоггүй байх ёстой. Судалгаа явуулах. Судалгааны ажлыг батлагдсан аргач-лалын дагуу үнэн зөв явуулж зохих үр дүнг гаргаж авах ньсудлаачийн ажлын хамгийн хариуцлагатай үе байдаг. Судалгаагонол, туршилтын хэлбэрийг хослуулан явуулна. Судалгааныажлыг явуулснаар шаардагдах төсөөлөл боловсруулжсудалгааны объектын загвар байгуулах, нэмэлт тайлбарүндэслэл бий болгох, онол туршилтын судалгааны үр дүнгхарьцуулах боломжийгбүрдүүлнэ. Туршилтсудалгааны явцадобъек-тын онолын загварыг нарийвчпана. Судалгаагявуулахдааонолын судалгааны үндсэнд лабораторийн ба үйлдвэрлэл,хээрийн туршилт хийнэ. Судалгааны ажпын энэ үе шатандхэмжилтийн үр дүнг бүртгэх журнал хетөлж, ашиглаж байгаабагаж төхөөрөмжийн ажиллагааны байдал, нарийвчлалдбайнгын анхаарлаа хандуулна. Судалгааны ур дунг боловсруулж. дүн шинжилгээ хийх.
  11. 11. Туршилтын үр дүн нь түүний үнэн мөн /достоверность/-ийгмагадпах боломжийг бүрдүүлнэ. Судалгааны үр дүнг математикстатистикийн аргаар боловсруулна. Үүний үр дүнд математикдундаж д / , сонгож авсан хэсгийн дундаж х • ерөнхийдисперси ( j 2 , сонгож авсан хэсгийн дисперси S2 • квадратдундаж хэлбийлт а /буюу S в а р и а ц и й н коэффициент V .дундаж утгын алдаа S-, дундаж утгын харьцангуй алдаа р ,туршилтын шаардагдах тоо зэргийгтодорхойлно. Тодорхойлохтомъёонууд тэдгээрийг хэрэглэх тухай дараагийн бүлгүүдэдавч үзсэн болно. үр дүнг боловсруулах явцад дээрх туршилтынмагадлалын зэргээс хамаарч t үзүүлэлтийн утга дараахбайдалтай байна.Р =0.95, үед t=1.96. P m =0.96. t=2.05.P m =0.97.t = 2A7.P„,= 0.98 t = 2.33. Pm = 0.99 , = 2.58байдаг. Статистикийн үзүүлэлтүүдээс корреляцийнкоэффициент, тархалтын муруй зэрэг судлаж буй хэмжээсийнхоорондох хамаарлыг тогтоон математикийн хамгийн багаквадратын буюу бусад аргаар бодит хамаарлыг харуулсанграфик зурна. Туршилтын үр дүн хүснэгтэд бичсэн түүврээс гаднатуршилтыг төлөвлөх аргын үед аналитик (регрессийн бакорреляцийн тэгшитгэл) хэлбэртэй тэгш өнцегт юмуулогарифмын координатын системд зурагдсан графикийн хэл-бэртэй байж болно. Туршилтын явцад судалж байгаа зүйлийнтоон ба чанарын өөрчлөлтийн зүй тогтолд нөлөөлөх гол хүчинзүйл, тэдгээрийн харилцан нөлөөллийг тогтооно. Судалгааныүр дүнг боловсруулах явцад гаргаж авсан математик загвартухайн технологи ажиллагааны мөн чанарыг илэрхийлж байгааэсэхийг математикийн тусгай шалгуураар шалгаж тоггооно.Судалгаагаар гарсан үр дүнг урьд өмнө хийгдсэн юмуу,төсөөтэй судалгааны үр дүн, эдийн засгийн үзүүлэлттэйхарьцуулж дүн шинжилгээ гаргана. Судалгааны үр дунгээр дугнэлт зевлөмж гаргах. Судалгааны үр дүнг нэгтгэх, дүгнэлт зөвлөмж гаргахажиллагаа тодорхой дүрэм, стандартын дагуу хийгдэнэ.Судалгаа шинжилгээний ажлын энэхүү үе шат нь судалгааныүр дүнд бодит дүгнэлт гаргах, улмаар түүнийхээ үндсэндмалын шинэ үүлдэр, ургамлын шинэ сорт, үйлдвэрийн шинэбүтээгдэхүүн бий болгох, машин техникийн сэлбэг хэрэгсэлүйлдвэрлэх, технологи ажиллагаагсайжруулахтай холбоотой
  12. 12. зөвлөмж боловсруулахад чиглэгдэнэ. Судалгааны үндсэндгаргах дүгнэлт, зөвлөмж товч тодорхой, мөн чанарынүзүүлэлтээс гадна тоон үзүүлэлтийг агуулах ёстой. Дүгнэлтзөвлөмж нь хийсэн судалгааны үр дүн нь бодит байдалднийцсэн, үнэн зөв байвал зохино. Судалгааны үр дүнг бичлэгийн хэлбэрт юмуу, зураг төсөл,бусад хэлбэрт оруулах нь тодорхой аргачлал стандартын дагуухийгдэнэ. Энэ тухай 1.5,1.6,1.9-р зүйлд тодорхой бичсэн болно. 1.3 Судалгаа шинжилгээний ажлын сэдэв сонгох, туршилтанд бэлтгэх Судалгаа шинжилгээний ажлын сэдэв нь манай орнышинжлэх ухаан технологийн хөгжлийн чиг хандлагатайуялдсан, зайлшгүй судалж шийдвэрлэвэл зохих асуудал байна.Судалгааны ажил эхлэн гүйцэтгэх гэж буй хүнд судалгаашинжилгээний ажлын сэдвийг сонгох нь нэлээд төвөгтэй асуу-дал байдаг. Энэ нь судлаач эрдэм шинжилгээний ажил хийхзохих бэлтгэлийг хангаагүйтэй ихэвчлэн холбогддог. Судалгаашинжилгээний ажлын сэдвийг сонгохдоохолбогдох мэдээллийгбүрэн ашиглаж тухайн салбарын техник, технологийн хөгжлийнодоогийн байдал хэтийн төлөвтэй сайтар танилцсан, тухайнчиглэлээр эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлдэг байгууллагынэрдэм шинжилгээний ажилд оролцдог, салбарын өмнө тулгарчбайгаа асуудлыг зах зээлийн эдийн засгийн харилцааныхөгжлийн үе шаттай холбон ойлгож түүнд анхаарлаа хандуулантэргүүлэх эрдэмтэд, эрдэм шинжилгээний ажилтнуудынсаналыг авч байвал сэдэв сонгоход нилээд дөхөмтэй болно.Өөрөөр хэлбэл аливаа судалгаа шинжилгээний ажпын сэдэвнийгмийн хэрэгцээ, судлаачийн мэдлэг чадвар, сонирхлоосурган гардаг. Эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын сэдвийгсонгохдоо дараах зүйлүүдэд анхаарах нь зүйтэй. Үүнд: • Судалгааны ажил хийхээр тодорхой сэдэв сонгон авч түүндээрээ ажилЛахын тулд онолын өндөр бэлтгэлтэй, туршилтявуулах арга барилыгэзэмшсэн байна. Судлаач өөрөө онолынөндөр бэлтгэлтэй, тэр чиглэлээ илүүтэй сонирхдог бол зохионбүтээх, эрэл хайгуулын чанартай судалгааны сэдэв сонгоххэрэгтэй. • Шаардагдах лабораторийн тоног төхөөрөмж, түүхий эд,
  13. 13. химийн материалын хангамж онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.Судалгааны ажлын үр дүн өндөр нарийвчлалтай, үнэн байдлыгбүрэн тусгасан байхын тулд судлах гэж байгаа зүйл биетбайдлаараа, лабораторийн ба үйлдвэрлэлийн туршилтад хэрэг-пэх багаж хэрэгсэл хүрэлцээтэй, найдвартай байх нь чухал. • Судалгааны ажпын сэдэв цаг үеэ олсон, тодорхой үр дүндхүрэх бололцоотой, уг сэдвийг гүйцэтгэснээр нийгэм эдийнзасгийн ач холбогдолтой, шинжпэх ухааны шинэлэг талууд бийболох үндэстэй байх • Судалгааны ажлын сэдэв төслийн хэлбэрээр юмуу,хэмжээ ихтэй, нарийн төвегтэй бол хэд хэдэн хүн нэг сэдэвдээр ажиллаж болно. Ажлын хэмжээ бага ч гэсэн аливаасудалгааны ажлыг хэд хэдэн хүн нийлж гүйцэтгэн үе үехэлэлцэж байвал эцсийн үр дүнд сайнаар нөлөөлөхөөс гаднасудлаачид нэг нь нөгөөгөөсөө байнга суралцаж, мэдлэгээ тэлжбайдаг. Иймээс судалгаа шинжилгээний ажил нь нэг хувь хүнийажил биш, харин тодорхой хамт олон хэсэг бүлэг хүмүүсийнажлын үр дүн мөн. Судалгаа шинжилгээний ажлын сэдвийгсонгоены дараа удирдагчийнхаа санал, зөвлөгөөг авч хэрэг-жүүлэх төлөвлөгөе боловсруулж, судалганы ажилдаа шуудорно. Үүний тулд тодорхой бэлтгэлийг хангасан байх ёстой. Бэлтгэл ажилд зохион байгуулалтын болон арга зүйн олонталт ажил хамаарагдах бөгөөд тэдгээрээс ажлын эцсийн үрдүн шалтгаална. Судалгаа шинжилгээний ажлыг хийхбэлтгэлийг хангахын тулд: • Сэдэвтэй холбоотой болон туршилтын үр дүнболовсруулахтай холбоотой ном, хэвлэл, тайлан, диссертацибусад материалыг судалж товчилсон тэмдэглэл хөтөлнө. Хэрэвуг хэвлэлээс өөрийн судалгааны ажилд ишлэл авах болтүүнийг ашигласан хэвлэлийн газарт хэвлэгдсэн, нийтхуудасны тоо, ишлэл болгож авсан хэсэг хэддүгээр хуудсандээр байгааг тус тус тэмдэглэж авна. • Судалгаа явуулах газар орчны нөхцөл, тоног төхөөрөмж,багаж хэрэгсап, компьютерийн хангамж, түүхий эд, химийнматериал, бэлэн аргачлал, машины программ хангамжийгсудална. • Судлах зүйлийн физик утгын мөн чанар, судлах асуудлынхүрээ, судалгааны зорилго, шийдвэрлэвэл зохих зорилтуудыгнягтлан тодорхойлж, гүйцэтгэх ажлынхаа үндэслэл,
  14. 14. төлөвлөгөөг боловсруулна. • Туршилтыг төлөвлөх, үр дүнг математик статистикийнаргаар боловсруулах аргачлалыг судалж бүрэн эзэмшсэнбайхын хамт компьютерийн зохих мэДлэгтэй, түүн дээр бичих,зурах, бэлэн программ оруулж чаддаг байна. Туршилтсудалгааг явуулахдаа батлагдсан аргачлал, зааврыгбаримтлана. Туршилтын дүнд гарсан тоон ба чанарынүзүүүлэлтүүдийг цаг тухайд нь боловсруулж, дүгнэлт хийжүзсэний үндсэнд туршилтын нөхцөл, аргачлалд засвар хийжболно. Судалгааны үр дүнг боловсруулах орчин үеийн арга ньтүүний үнэн мөнийг тогтоох, зарим тохиолдолд туршилтын үрдүнд ашигтай өөрчлөлт оруулах боломжийг олгоно. Энд бүх судлаачдад ашигтай нэгэн судлаачийнгэрээслэлийг бичих нь зүйтэй гэж үзлээ. 1. Судлаач өөрийн судлах асуудлынхаа онолынүндэслэлийг сайтар мэдсэн байх. 2. Туршилтыг аль болох энгийн хэрэгслээр явуулах. 3. Бүхнийг өөрийнхөө гараар хийж чаддаг болох, тэгэхдээбүхнийг өөрөө хийх шаардлагагүй боловч хийж чаддаг байх ньхамгаас чухал. 4. Туршилтын ажиглалтын үед хэн нэгэнд итгзж болохгүй. 5. Ямарч саад бэрхшээл байсан тавьсан зорилгодоо заавалхүрэх. 6. Шударга үнэн байх явдал бол шинжпэх ухааны хуулийгзөв гаргана. Иймээс үр дүнг ямар нэгэн байдлаар "тааруулах,өөрчлөх" явдал огт байж болохгүй. 7. Туршилтын үр дүнг зөв байлгахыг ухаарч үзэл санаагаабүү худалд. Нэг ч үгүй байснаас 10 буруу үзүүлэлттэй байсаннь дээр. 8. Ухаантай /хэдийгээр тэд танаас залуу байлаа ч/хүмүүсийн зөвлөгөөг анхаарахгүй байж хэзээ ч болохгүй. 9. Өөрөө өөрийгөө шүүмжилж сур. Өөрийн шүүмжлэлалдаанаас хамгаална. 10. Үргэлж унш, суралц. Хүмүүс уншихаа болихоор сэтгэхээбольдог. /Дидро/
  15. 15. 1.4 Эрдэм шинжилгээний ажлын төсөл, түүнийг хэрэгжүүлэх Эрдэм шинжилгээний ажил нэг бүр тодорхой төлөвлөгөөболовсруулсан төслийн дагуу хийгдэнэ. Шинжлэх ухаантехнологийн тэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд гүйцэтгэх эрдэмшинжилгээ, туршилт, зохион бүтээх ажлыг шударга өрсөлдөөн,гэрээ захиалгын үндсэн дээр онол, арга зүйн ендөр түвшиндявуулж, захиалагчийн хэрэгцээ шаардпагыг хангасан үр дүнбий болгох ажиллагааг төлөвлөсөн баримт бичгийг шинжлэхухаанд технологийн буюу эрдэм шинжилгээний ажлын төсөлгэнэ. Эрдэм шинжилгээний ажлын төсөл нь олон улсын, улсын,байгууллага дундын, байгууллага, аж ахуйн нэгж салбарынгэж ялгагдаж болно. Эрдэм шинжилгээний ажпын аль ч төсөлэх орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийг түргэтгэх, оюуныбаялагыгарвижуулах, эдийн засгийн аюулгүй байдлыг тууштайхамгаалах, хөгжилтэй орнуудын болон өөрийн орны шинжлэхухааны технологийн ололтод тулгуурлан эх орны бүх талыннөөц баялгийг зөв зохистой ашиглах, дэлхийн зах зээлийншаардлагад нийцсэн, экспортын зохицуулалт бүхий, шинжлэхухааны багтаамжтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх улмаархүмүүнлэг, ардчилсан нийгэм байгуулах, түүний тогтвортойхөгжлийг хангах зорилтыг шийдвэрлэхэд тус нэмэр болоходагуулга нь бүрэн чиглэгдэх ёстой билээ. Монгол улсын засгийн газрын 1998 оны 14-р тогтоолоор"Шинжлэх ухаан технологийн төсөл хэрэгжүүлэх журам"-ыгбатлан гаргасан юм. Энэхүү журамд зааснаар төсөлхэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа нь төсөл захиалах, боловсруулах,сонгон шалгаруулах, түүнийг санхүүжүүлэх, гүйцэтгэлд ньхяналт тавих, үр дүнг баталгаажуулах, мэдээлэх, тайлагнах,түүнийг захиалагчид хүлээлгэн өгөх гэсэн үе шатаар явагдана.Манай улсын шинжлэх ухаан технологийн тэргүүлэх чиглэл,засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт хамаарах төслийгтэргүүн ээлжинд сонгон авч Шинжлэх ухаан технологийнсангийн болон захиалагчийн хөрөнгөөр санхүүжүүлнэ. Улсынхэмжээний төслийн захиалагч нь Улсын Их Хурлын тамгынгазар, Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Засгийнгазрын хэрэг эрхлэх газар, яамд, Шинжлэх ухааны академибайна. Эдийн засаг, нийгмийн салбаруудын хүрээнд
  16. 16. хэрэгжүүлэх төслийн захиалагм нь тухайн салбарын төвбайгууллага, салбар дундын шинж чанартай цогцолборасуудлаар хөтөлбөр, төсөл боловсруулах даалгаварыг Монголулсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Засгийн газрын хэрэгэрхлэх газар байна. Харин шинжлэх ухаан технологийнтэргүүлэх чиглэлийн хүрээнд явуулах суурь судалгаанызахиалагч нь Шинжлэх ухааны академи байна. Улсын чанартайтомоохон төслөөс гадна аливаа байгууллагын захиапгаар төсөлболовсруулж хэрэгжүүлж болно. ШУТИС-ийн ректораас өөрийн сургуулийн сургалт, эрдэмшинжилгээний ажлыг чанаржуулах, тэргүүний цоо шинэтехнологи боловсруулах, профессор багш нарын судалгаашинжилгээний ажлыг дэмжих зорилгоор 1999 оны эхээрШУТИС-ийн технологийн сан байгуулж холбогдох төслүүдийгбагш, эрдэм шинжилгээний ажилтнаар боловсруулуулан зохихсанхүүжилтийгөөрийн хөрөнгөөс гарган зарцуулж байна. Улсынхэмжээний төслийг эрдэм шинжилгээний байгууллага, их дээдсургууль, аж ахуйн нэгж байгууллага, эрдэмтдийн хамтлаг,монгол улсын болон гадаадын иргэн, харъяалалгүй хүний альнь ч хэрэгжүүлж болно. Төсөл захиалах нь захиалагчийн зүгээстөсөл боловсруулахажлын чиглэлийг тодорхойлж тендер зарлах хэлбэрээрявагдана.Төслийн чиглэлийг тодорхойлохдоо түүний нийгэм,эдийн засгийн хэрэгцээ, шаардлага шинжлэх ухаан технологийнчиглэлтэй уялдаж буй эсэх, төслийн үр дүн нь үйлдвэрлэл,үйлчилгээ, сургалтанд ашиглагдах боломж, төсөл захиалахшаардлага зайлшгүй эсэх, төслийг хэрэгжүүлэх шинжлэхухаан, эдийн засгийн нөөц бололцоо зэргийг судалж тодорхойшийдвэр гаргасан байх ёстой. Захиалагчдын хүсэлт,шийдвэрийг улсын технологийн үндэсний зөвлөл хүлээн авчхянан үзэж нийтэд зарлах үүргийг хүлээнэ. Харин байгууллагадундын юмуу нэг байгууллагын дотоод төсөл болбайгууллагынхаа хэмжээнд хэлэлцэж шийдвэрлэн захиалгаөгнө. Төсел боловсруулах. Технологийн үндэсний зөвлөлөөсзарласан чиглэлийн дагуу төсөл гүйцэтгэгчид төсөлболовсруулна. Төслийг боловсруулахдаа дараах материалбүрдүүлсэн байна. Үүнд: Төслийн нэр, хугацаа, / эхпэх, дуусахон, cap/ захиалагч, гүйцэтгэгч, түүнийг санхүүжүүлэгч,
  17. 17. шаардагдах нийт зардал, төслийн удирдагч болон оролцогчдыновог нэр, мэргэжил, эрдмийн зэрэг цолыг тусгасан төслийнкарт, төслийг гүйцэтгэх үндэслэл, төслийн эцсийн үр дүн, түүнийшинэлэг буюу дэвшилттэй тал, нийгэм, эдийн засаг, шинжлэхухааны ач холбогдол, төслийн үр дүнг шилжүүлэх, ашиглах /бусдад худалдах, лицензийн гэрээгээр ашиглуулах, төслийгсанаачлагч өөртөө үлдээх г,м/ зэргийг багтаасан төслийн бүтэцгэсэн хоёр хэсгээс тогтоно. Энд дурьдсан зүйлүүдийг 1,2-дтусгасны дагуу хийж гүйцэтгэнэ. Төсөл шалгаруулах. Тендерт оролцох төслүүдийг хүлээжавсны дараа мэргэжлийн эрдэмтдээр экспертиз хийлгэснийүндсэнд ШУА-ийн бага чуулганаар хэлэлцүүлж эхний шатнышалгаруулалт хийнэ. Эхний шатны шалгаруулалтаар үндсэнтөслүүдийг Засгийн газрын Технологийн үндэсний зөвлөлөөрхэлэлцэж шийдвэрлэнэ. Энэ нь эцсийн шийд буюу 2 дахьсонгон шалгаруулалтын дүн болно. Үндэсний зөвлөлөөсшалгарсан төслийг хэрэгжүүлэх ажлыг Технологийн сан зохионбайгуулна. Харин тодорхой албан байгууллага, аж ахуйн нэгж, компанийн захиалгаар гүйцэтгэгчийн шалгарсан төслийгзахиалагч, гүйцэтгэгч хоёр байгууллагын хамтарсан гэрээнийцагуу хэрэгжүүлнэ. Төслийг шалгаруулахаар экспертиз хийх,үнэлгээ дүгнэлт гаргахдаа захиалагчийн шаардлагыг онол,аргазүй, шинэлэг дэвшилттэй тал, үр дүнг үйлдвэрүйлчилгээнд ашиглах юмуу зах зээлд борлуулах боломж,эдийн засаг, нийгэм, шинжлэх ухаан технологийн ач холбогдол,материаллаг бааз, гадаад, дотоод мэдээллийн хангамж,төслийн удирдагч, гүйцэтгэгчдийн ажпын арга туршлага, онолпрактикийн мэдлэг чадвар зэрэг олон хүчин зүйлүүдийгхаргалзан үзнэ. Төслийг гэрээлж баталгаажуулах. Нэгэнт батлагдсантөслийг шинжлэх ухаан технологийн төсөл хэрэгжүүлэхжурмын 1-р хавсралтаар баталсан үлгэрчилсэн загварын дагуугэрээ хийж баталгаажуулна. Гэрээнд захиалагч гүйцэтгэгчбайгууллага тэдгээрийн төлөөлөгчид теслийг хэрэгжүүлэххугацаа, төслөөр гарах үр дүн, төслийн хүрээнд гүйцэтгэхажлын дас дарааллыг тодорхойлсны үндсэнд "Төслийн үрцүнгийн даалгавар, Төслөөр гүйцэтгэх ажлын календарчилсантөлөвлөгөө"-г үйлдэж хавсаргана. Гэрээнд төслийн ажпын үрдүнгээр гарч бояех.д|инэ бүтээлийн патент, оновчтой саналын
  18. 18. гэрчилгээ авах болон зохиогчийн эрхэнд хамаарах бусад бүтээлбий болсон тохиолдолд бүтээлийг ашиглах онцгой эрхтэйхолбоо үүссэн харилцааг Патентын тухай, Зохиогчийн эрхийнтухай, Иргэний хуулиудаар зохицуулах юмуу эсхүл энэхүүхуулиудад зааснаар аль нэг байгууллага хувь хүнд ззэмшихэрхийг үлдээх зэрэг асуудлыг хэлэлцэж дуусгана. Гэрээндзахиалагч, гүйцэтгэгчийн хүлээх үүрэг, эдлэх эрх, хүлээххариуцлага, үр дүнг баталгаажуулах үнэлэх хүлээлгэн өгөхүйлдвэрлэл хэрэглээнд шилжүүлэх, ашиглах, урамшуулахтухай холбогдох дүрэм, журам заавар, аргачлалд нийцүүлэнтусгана. Гэрээнд захиалагч гэрээлэгчийн албан ёсны төлөөлөгчгарын үсэг зурж холбогдох байгууллагын тамга даржбаталгаажуулна. Төслийг санхүүжүүлэх. Энэхүү үйл ажиллагааг Улсынтехнологийн үндэсний зөвлөлөөс баталсан хөрөнгийн хэмжээхуваарийг үндэслэн захиалагчтай байгуулсан гэрээний үндсэндээр Технологийн сан эрхлэх бөгөөд байгууллага дундын болзахиалагч байгууллага, байгууллага доторхи гэрээ бол тухайнбайгууллага санхүүжүүлнэ. Санхүүжилтэд "Шинжлэх ухаантехнологийн санхүүжүүлэх гэрээ"-ний үлгэрчилсэн загварыгбаримтлах бөгөөд төслийн санхүүжилтийн нийт зардалдтөслийн хүрээнд хэрэгжүүлэх судалгаа, сорилт, туршилтынажил болон хөрөнгө оруулалтын зардлаас гадна уг төслийгхэрэгжүүлэхтэй холбоотой дотоод, гадаадын сургалт, семинар,хурал, уулзалт, үзэсгэлэн, сурталчилгаа зэрэг арга хэмжээнийзардлыг хамааруулна. Төслийг хэрэгжүүлэхэд оруулсанхөрөнгө оруулалтын үр дүнд ний болсон үндсэн хөрөнгийг төсөлдууссаны дараа хэрхэн эзэмших талаар төсөл санхүүжүүлэхгэрээнд заавал тусгана. Төслийг санхүүжүүлэхдээ уг ажлынэрдэм шинжилгээ зохион бүтээх ажлын шинж чанар түүний үрдүнг ашиглах хүрээ борлуулах боломж зэргийг харгалзан грантолгох буюу буцалтгүй санхүүжилт хийх, эргэн төлөгдөхнөхцөлтэйгөөр санхүүжүүлэх, харьцангуй бага хүүтэй зээлолгох гэсэн гурван хэлбэрийн алийг ч ашиглаж болно. Төслийнсанхүүжилтийн хэлбэрийг Технологийн үндэсний зөвлөл юмуухоёр байгууллагын хооронд хэлэлцэн шийдвэрлэж гэрээндээтусгана. Гүйцэтгэгчийн хариуцлагыг өндөржүүлэх төслийн үрдүнгийн түвшинг дээшлүүлэх, тогтоосон хугацаанд ажлыгдуусгах зорилгоор төслийн батлагдсан нийт төсөвт өртөгийн
  19. 19. 5-10%-тай тэнцэх хөрөнгийг улсын технологийн сан юмуузахиалагч байгууллага үлдээж төслийг дууссаны дараазахиалагчийн санал дүгнэлтийг үндэслэн олгоно. Төслийнгүйцэтгэлийн явц захиалагч, санхүүжүүлэгчээс үл хамаарахшалтгаанаар удаашрах буюу үр дүн нь гэрээнд заасаншаардлагыг хангахгүй тохиолдолд захиалагч гэрээгхугацаанаас нь өмнө цуцлаж, санхүүжүүлсэн хөрөнгийггүйцэтгэгчээр нөхөн төлүүлнэ. Төслийн гүйцэтгэлд хяналт тавихдаа уг төслийн хүрээндхийгдэж байгаа эрдэм шинжилгээ, туршилт, зохион бүтээлтийнажлын аргазүй, санхүүгийн үйл ажиллагаа, үр дүн гэсэн гурванчиглэл баримтлан холбогдох эрдэм шинжилгээнийбайгууллагын эрдмийн зөвлөл, Технологийн сан, захиалагч тустусдаа юмуу хамтран хэрэгжүүлнэ. Эрдмийн зөвлөлөөс ажлынаргазүй, технологийн сангаас санхүүгийн үйл ажилллагаазахиалагчаас гарч байгаа үр дүнд байнгын хяналт тавьжтөслийн үр дүнгийн даалгавар, гүйцзтгэх ажлынкалендарчилсан төлөвлөгөөний биелэлтийг cap, улирал, хагасжилээр гаргуулан тухай бүрд нь шаардагдах арга хэмжээ авчбайх нь уг төслийн ажлын амжилтанд сайнаар нөлөөлөх голүндэс болдог. Төслийн үр дүн, туунийг баталгаажуулах. мэдээлэх,тайлагнах. Төслийн үр дүнд онол туршилтын судалгаанытайлан, онолын үндэслэл, үзэл баримтлал, ном товхимол,эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, шинэ ба шинэчилсэнбүтээгдэхүүн, түүний загвар, шинэ ба шинэчлсэн технологи,технологийн загвар, машин тоног төхөөрөмж, техник хэрэгсэлбуюу түүний ажлын эрхтний кинематик, динамик, бүтээмжийнүзүүлэлтүүд, машин механизм түүний эд ангиудыг хийх ажлынзураг, судалгаа туршилтын ажлын үр дүнгээр үйлдвэрлэлявуулах техникийн үзүүлэлт, зураг тооцоо, жижиг дундүйлдвэрийн үндсэн ажиллагааны төсөл, судалгаа, туршилтболовсруулалтын ажил болон үйлдвэрлэл, үйлчилгээнийзориулалтаар ашиглах бусад төрлийн заавар, журам, аргачлаЛ,математик загвар, түүнийг оновчилсон бодлого алгоритм,тооцооны математикхангамжийн программууд, стандарт, норм,бүдүүвчийн хэлбэртэй байж болно. Төслийн үр дүнг шинэбүтээлийн патент, оновчтой саналын гэрчилгээ, экспертизийнкомисс, эрдмийн зөвлөлийн хурлын болон холбогдох
  20. 20. байгууллагын албан ёсны үнэлэлт, дүгнэлт зэргийн аль нэгюмуу шаардлагатай хэсүүдийг оролцуулан баталгаажуулна.Гүйцэтгэгчийн үйл ажиллагааны жил бүрийн тайланд төслийнгүйцэтгэлийн явцын талаар дэлгэрэнгүй тусгах бөгөөд эрдэмшинжилгээний ажлын тухай тайланг тодорхой дэс дараалал,стандартын дагуу /1.5,1.6 зүйлүүдийг үз/ бичнэ. Тайланг төсөлдууссанаас хойш хоёр сарын дотор багтаан бичиж гүйцэтгэсэнбайна. Төслийн ур дунг хулээлгэж өгох. санхуүгийн ер. авлагыгбарагдуулах. Төслийн үр дүнг хүлээлгэж өгөхдөө "Шинжпэхухаан технологийн төслийн үр дүнг үнэлж, хүлээж авсан акт"-ыг үлгэрчилсэн загварын дагуу үйлдэнэ. Энэхүү актандзахиалагч, гүйцэтгэгчийн төлөөлөгчид хамтран төслийн үр дүнгүнэлж төслөөр гаргасан эцсийн үр дүн, тоо хэмжээ, үндсэнүзүүлэлтүүд, өөрийн өртөг гэсэн асуултууд бүхий маягтыгүйлдэж улмаар үр дүнг үйлдвэрлэл хэрэглээнд шилжүүлэхашиглах хэлбэрээ тохирч оруулна. Үр дүнг шилжүүлэх ашиглахүйл ажиллагааг цаашид өргөжүүлэн явуулах ба энэ зорилгоортөслийг гэрээлэгч талууд хамтран хийж гүйцэтгэх ажил үр дүнгборлуулах тохиолдолд үнийг тохиролцон тогтоосон байна.Төслийн санхүүгийн тооцоо хийх, өр авлагыг барагдуулахтехнологийн санд шимтгэл оруулах, үр дүнг урамшуулах зэрэгасуудлыг санхүүжүүлэгч байгууллага зохих журмын дагуухариуцан зохион байгуулж гэрээлэгч талууд тухай бүр дээрхамтран ажиллана. Захиалагч нь төсөл дууссанаас хойш 1-2жилд багтаан түүний үр дүнг ашиглах талаар хийсэн ажлынхаатухай мэдээ тайланг Технологийн үндэсний зөвлөлд, хэрэвбайгууллага дотроо гэрээлж хийсэн бол байгууллагын удирдахзөвлөл, эрдмийн зөвлөл хамт олны хуралд мэдээлжбайгууллагын жилийн тайланд тусгана. Эрдэм шинжилгээнийажлын төслийн үр дүнгээр гүйцэтгэгчид диссертаци, диплом,курсын төсөл бичиж хамгаалж болно. 1.5 Эрдэм шинжилгээний ажлын тухай тайлан Эрдэм шинжилгээний ажлын тухай тайлан нь тухайн сэдэвтсудалгааны ажпын талаархи эмх цэгцтэй мэдээлэл мөн. ЭША-ын тухай тайланд хамааруулж байгаа материал үнэн зөв, дэсдараалал сайтай, судалгааны үр дүн нь баталгаажсан, хэл
  21. 21. найруулга яруу, товч тодорхой, зөвлөмж бүрэн үндэслэлтэйбайх шаардлагатай. ЭША-ын тайлан нь нүүр хуудас гүйцэтгэгчийн овог нэр,албан тушаал, эрдмийн зэрэг цол, ажлын тухай товчтанилцуулга /реферат/ гарчиг, томъёолсон тэмдэглэгээ,товчилсон үг, хэллэг, нэртомъёо, нэгжийн жагсаалт, удиртгал,үндсэн хэсэг, дүгнэлт, ашигласан хэвлэлийн жагсаалт,цүгнэлт, хавсралт зэргээс тоггоно. Ажлын тухай товч танилцуулга буюу реферат нь ажпынхэмжээ /хуудасны тоо/, зураг, хуснэгтийн тоо, уг тайлан хэдэнботиос бүтсэн, ашигласан хэвлэлийн тоо, ямар хэл дээрбичигдсэн, түлхүүр үгийн жагсаалт, ажлын тухай бичлэгээстогтоно. Түлхүүр үг гэдэг нь тухайн судалгааг явуулахадхамгийн өргөн дэлгэр хэрэглэгдсэн, бичлэгт олон дахиндавтагдсан, ажпын гол агуулгыг илэрхийлэхэд шаардлагатай5-10 үг байх бөгөөд тэдгээр үгүүд нь нэрлэхийн тийн ялгал,ганц тоон дээр бичигдэнэ. Бичихдээ хооронд нь таслал тавина.Рефератын бичлэгийн хэсэг чухам юуг судалсан, ажлынзорилт, судалгааны аргазүй, ашигласан багаж хэрэгсэл,компьютерийн программ, хүрсэн үр дүн, түүний шинэлэг тал,үйлдвэрлэлд нэвтэрсэн байдал, хэрэв нэвтрээгүй болнэвтрүүлэх тухай зөвлөмж, эдийн засгийн дүгнэлт, ашиглахсалбар, техник ашиглалтын болон зохион бүтээсэн зүйлийнхийц, зохиомж, технологи ажиллагааны агуулгыг оруулна.Рефератын хэмжээ 2000 үсгийн тэмдэгтээс ихгүй байх батуршлагатай эрдэмтэд 1200 тэмдэгтэд багтаасан байдаг. Удиртгал хэсэгт судлаж шийдвэрлэх гэж байгаа асуудпынодоогийн байдалд дүгнэлт өгч ямар учраас судлах болсон,өөрөөр хэлбэл уг сэдвийг сонгох шаардлага зайлшгүй болсонтухай, сэдвийн шинэлэг тал, судалгааны ажлуудтай ямархолбоотой болох, судалгааны ажлын зорилго, зорилтын тухайтус тус багтааж оруулна. Хэрэв ЭША-ын тухай тайлан хэдхэдэн үе шатаас тогтсон бол үе шат бүрд эцсийн үр дүнд ямарасуудлыг шийдвэрлэх гэж байгаа тухайгаа оруулна. Үе шатнытайланг дэс дараалуулан дугаарлаж ботилоод өмнө нь ерөнхийудиртгал бичиж болно. Үндсэн хэсэг. Эрдэм шинжилгээний ажлын тухайтайлангийн үндсэн хэсэг нь УСТ-д заагдсаны дагуу бичигдэхбөгөөд энэ хэсэгт ажпынхаа агуулгыг бүрэн тусгасан байвал
  22. 22. зохинб. Энэхүү агуулгад судалгааны ажлын чиглэл, аргазүй,онолын болон туршилт судалгаа, судалгааны үр дүнгболовсруулан нэгтгэж гаргасан үнэлгээ зэрэг орно. Хэрэвсудалгаа шинжилгээний ажил урьд өмнө батлагдсан тодорхойтөлөвлөгөө /хөтөлбөр/, техникийн даалгаварын дагуу хийгдсэнбол завсрын тайлан бичих хэрэггүй, ажлынхаа тухай зөвхөннэг л тайлан бичнэ. Тайланд: . Авч судалж байгаа чиглэлийн сонголтын үндэслэл,тавьсан зорилтоо шийдвэрлэсэн аргууд, тэдгээрийн хоорондоххарьцуулсан үнэлгээ, боловсруулж баримталсан ерөнхийаргазүй, олсон үр дүнд хийсэн шинжилгээг нэгтгэж дүгнэсэнбайдал. • Туршилт судалгаа явуулахын тулд хийж гүйцэтгэсэнонолын судалгааны агуулга, хэв шинж, судалгааг явуулсанболон тооцооны аргачлал боловсруулж ашигласан багажтөхөөрөмжүүд, тэдгээрийн үзүүлэлт, хэмжилтийн алдааныүнэлгээ, гаргаж авсан туршилтын өгөгдлүүд • Судалгааны үед тавьсан зорилтоо хэрхэн шийдвэрлэсэн,гаргаж авсан үр дүнгийн үнэмшлийн үнэлгээ, энэ чиглэлээргадаад, дотоодын эрдэмтдийн явуулсан онол, практикийнсудалгааны үр дүнтэй харьцуулсан харьцуулалт, нэмэлтсудалгаа явуулах шаардлагын үндэслэл, цаашдын судалгаандгарч болох сөрөг үр дүн зэрэг зүйлийг багтаана. Судалгааныүр дүн нь тодорхой материал, бодисын шинж чанартайхолбоотой хийгдсэн бол түүнийг хавсралтад зааж үзүүлнэ. Дүгнэлт гэсэн хэсэгт хийж гүйцэтгэсэн ЭША болон түүнийүе шатны үр дүнгийн товч агуулга, ашиглах зарчим, үйлдвэрлэлүйлчилгээнд нэвтрүүлснээр гарах техник эдийн засгийн үрашгийн тооцоог тусгана. Хэрэв ийм тооцоо хийх бололцоогүйбол нййгэм эдийн засаг, эрдэм шинжилгээний ач холбогдлынхнь тухай заавал оруулж ирнэ. Хавсралтанд судалгааны ажлыг явуулах явцдаа хийсэнпатентын судалгааны тайлбар, хэвлүүлсэн материалын нэр,хэрэв хэвлэгдсэн буюу эрхийг нь хамгаалсан бол шинэ бүтээл,патентын жагсаалт зэргийг заавал оруулна. Үүнээс гадна ЭША-ын тухай тайланг нэлээд дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй байлгахынтулд математикийн томъёо, тооцооны эцсийн үр дүнд хүрэхзамд хийсэн математикийн баталгаа, туслах тоон өгөгдлийнхүснэгт, туршилтын акт, протокол, судалгааны ажилд
  23. 23. хэрэглэсэн багаж төхөөрөмж, тайлбар бичлэг, ажлыг гүйцэтгэхявцад боловсруулсан ТБЭМ дээр бодсон бодлогын программ,алгоритмын тайлбар, түүнийг ашиглах аргачлал, заавар, мөнтуслах чанарын зураг, эрдмийн юмуу ШУ техникийн зөвлөлийншийдвэрийн хуулбар судалгааны үр дүнг нэвтрүүлэх тухайаюууд зэрэг туслах чанарын материалуудыг хавсаргаж болно. 1.6 Тайлан бичих журам Тавигдах ерөнхий шаардлага: Тайланг А4 хэмжээний цагаанөнгийн цаасны нэг талд 2,5 мм-ээс багагүй өндөртэй шрифтээрмөрийн хооронд 1.5 интервалаар компьютерээр бичнэ.Хуудсанд бичсэн бичлэг нь цаасны захаас зүүн гар талд 30мм, баруун гар талд 15 мм, дээд талд 15 мм, доод талдаа 20мм-с багагүй байна. Бичлэгийн үсэг нэг бүр тодорхой, харөнгетэй, бичлэгийн нягт ижил байх шаардпагатай бегөөдбичлэгийн дөрвөн талд гаргах зайг тохируулсан үед компьютерөөрөө тохируулан бичнз. Тайланд хүний овог нэр, албан газар,үйлдвэр байгууллага, компаний нэрийг орчуулалгүйгээр бичихбөгөөд хэрвээ уг нэрийг заавал орчуулах шаардлагатай болтэр тухайгаа тайланд уг нэр хамгийн анх удаа бичигдэх үедсанамж бичлэг хийж өгнө. Хэрэв тайлангийн бичлэгт үгийгтовчлох бол стандартад заасны дагуу гүйцэтгэнэ. /МУИС,ШУТИС, ХХААЯ, ҮХЯ г.м/ Хэрэв тайлан хэд хэдэн ботиостогтсон бол нэг ботийн хэмжээ 90 хуудаснаас илүүгүй байх ньзохимжтой. Тайлангийн үндсэн хэсгийн бичлэг нь бүлэг/раздел/, бага бүлэг /подраздел/, зүйл /пункт/ гэж хуваагдана. Бүлгийннэрийг цаасныхаа хоёр талд харьцангуйгаар голлуулж тодбичих бөгөөд бага бүлэг зүйлийг мөрийн эхнээс 15-17 мм-ийнхойноос буюу 5 үсгийн зайг орхиж бичнэ. Гарчигийн бичлэгтүгийг тасалж болохгүй, гарчигийн төгсгөлд цэг тавьдаггүй.Хэрэв гарчиг хоёр өгүүлбэрээс тогтсон бол цэгээр зааглажболно. Тайланд "гүйцэтгэгчид", "реферат", "гарчиг /агуулгаГ,"таних тэмдэг, нэгж, нэр томъёоны тэмдэглэл" , "удиртгал","дүгнэлт", "ашигласан хэвлэлийн жагсаалт" гэсэн үгүудийгтусгай цаасан дээр дурьдсан маягаар бүлгийнадил гарчиглажбичнэ. Гарчиг үндсэн бичлэгийн хоорондох зай 3-4 интервалбайна. Бүлэг тус бүр шинэ хуудаснаас эхпэн бичигдэнэ. Дугаарлалт. Тайлангийн бичлэгийн хуудас нэг бүрийг доод
  24. 24. талын өнцөгт араб үсгээр бичиж дугаарлана. Нүүр хуудасерөнхий дугарлалтад орох бөгөөд түүн дээр дугаар тавьдаггүй.Бүлэг нэг бүрийг бичлэгийн эхнээс дэс дарааллууландугаарлаж дугаарыг араб тооны ард цэг тавьж бичнэ. Харинудиртгал дүгнэлтийгдугаарладаггүй. Бага бүлэг, угбүлгийнхээхүрээнд /1.1, 1.2, 1.3 г.м / дугаарлах ба бүлэг бага бүлгийгдугаарласан тооны ард болон уг дугаарын ард цэг тавина. /1.1,4.3 г.м/ зүйлийг бага бүлгийн хүрээнд араб тоогоор бичиждугаарлана. Тэгэхдээ бүлэг.бага бүлэг, зүйлийг тэмдэглэсэнтоонуудын хооронд цэг тавьж тэмдэглэнэ. /2.1.4-хоёрдугаарбүлгийн доторхи нэгдүгээр бага бүлэг дөрөвдүгээр зүйл гэсэнтэмдэглэгээ/. Хэрэв тайлан хэд хэдэн ботиос тогтсон бол ботьбүрийг ром тоогоор нүүр хуудсан /титульный лист/ дээр бичиждугаарлана. Бичлэг дотор орсон хүснэгт, зураг, схем, график бүхийхуудас ерөнхий дугаарлалтад орно. Хэрвээ тайланд А4хэмжээнээс том хэмжээний цасан дээр хүснэгт, зураг, схемийгнэг хуудас маягаар оруулах бол бичлэг дотор энэ тухайгаадурьдаад ерөнхий дүгнэлтийн ард хавсаргана. Тайлангийнбичлэгийн хэсэгт зураг, хүснэгтийг бүлгийн хүрээнд 1,2-р зураг,1.3-р хүснэгт, 2.4-р зураг, 2.1-р хүснэгт гэх мэтчилэн бичижтэмдэглэнэ. Хэрэв тайланд ганцхан хүснэгт байвал түүнийгдугаарлалгүйгээр бичнэ. Зураг, хүснэгт, график тус бүрдтодорхой нэр өгч, тайлбарыг бичлэгийн хэсэгт хийнэ. Хэрэвзураг, хүснэгт нэг хуудсан дээр багтахгүй бол дараагийгхуудасны баруун дээд талд тэд дугаар зураг, хүснэгтийнүргэлжлэл гэж гарчиглаад үргэлжлэлийг бичнэ. Тайланд оржбайгаа томъёоны дугаар бүлгийнхээ хүрээнд бичигдэх бөгөөдтомъёоны ард нэгэгнээнд бага хаалтан дотор (1.3), (2.16) гэхмэтчилэн бичиж тэмдэглэнэ. Бичлэг дотор хэд хэдэнтайлбархийх шаардлагатай бол "Тайлбар"гэсэн үгийн ард тодорхойлохцэг тавьж тайлбар нэг бүрийг бичээд араб тоогоор дараалуулан Тайлбар: 1 2 3 гэж бичиж тэмдэглэнэ. Хэрэв ганцхантайлбар байвал дугаарлахгүй. Зураг. ХУСНЭГТ. Тайланд компьютерээр зурсан юмуу фото,хуулбарласан, өөрөө цагаан цаасан дээр хар өнгийн тушээр
  25. 25. тод зурсан зураг оруулна. Хэрэв фото зураг А4-ийн хэмжээнээсбага бол стандартын хуудас цаасан дээр наана. Тайланд орсонзураг, хүснэгтийг харж унших үед тайланг аль болохоорэргүүлэхгүй байхаар тэдгээрийг байрлуулах ба хэрэв эргүүлэхшаардлагатай бол тайланг цагийн зүүний хөдөлгөөний дагуу90 градусаар эргүүлэн харж уншихаар байрлуулна. Зурагхүснэггийг бичлэг, түүний тухай эхлэн дурьдсаны дараа тэрхэсэгт оруулна. Зураг, хүснэгт нэгбүр оноосон нэртэй байхынхамт ойлголтыг тодорхой болгох зорилго бүхий тайлбартайбайна. Хүснэгтийн нэрийг дээд талд, зургийн нэр тайлбарыгтүүний доод талд нь бичнэ. Хэрвээ тайланд дугаарлахшаардлагагүй зураг орсон бол түүний нэрийг зургийнхаа дээдталд бичиж болно. Тоон утгаар илэрхийлэгдэх өгөгделихэвчлэн хүснэггэд бичигдэнэ. Хүснэгт хийхдээ дйогналдсаншугам татаж болохгүй бөгөөд толгойн хэсэгт бичигддэгтодруулах багана ба мөрийн нэрийгтом үсгээр, түүнээс бусдыгжижиг үсгээр эхлэн бичнэ. Хэрэв хүснэгтийн босоо баганынтоо олон, угхүснэгт дараагийн хуудсанд шилжих шаардлагатайбол багануудын нэрийг эхнээс нь дугаарлаад дараагийнхуудсанд баганын нэрийг бичилгуйгээр уг дугаараа тавьж бол но. Томъёо бичих. Тайланд томъёог компьютер юм уу онцшаардлагатай үед гараар мөр эзлүүлэн бичнэ. Томъёонд орсонүсгүүд нь олон улсын стандартад хэрэглэдэг тэмдэглэгээгээрбичигдэх бөгөөд чухам юугтэмдэглэсэн болохыгтомъёоныхоодоод хэсэгт бичиж тайлбарлана. Энэхүү тайлбарыг хийхдээ"Энд гэдэг үгийг тодорхойлох цэггүйгээр бичээд үсгэнтэмдэглэгээ нэг бүрийн тайпбарыг шинэ мөрнөөс эхлэн бичнэ.Томъёоны дээд доод талд нэг мөрийн хэмжээний зай үлдээнэ.Хэрэв томъёо нэг мөрөнд багтахгүй бол тэнцэх (=), юмуу нэмэх(+), хасах (-), үржих (•), хуваах (:) тэмдэг байгаа хэсгээр тасландараагийн мөрөнд үргэлжлүүлэн бичнэ. Тодруулга (ссылка) хийх. Тайлангийн бичлэгийн хэсэгт ямарбүтээлээс ишлэл авсан тухай тодруулга хийхдээ хуудасньгцоод талд ишлэл авсан бүтээлийн зохиогч, бүтээлийн нэрийгбичих юмуу ашигласан бүтэалийн жагсаалтанд байгаа дугаарыгдунд хаалтанд бичиж тэмдэглэнэ. Бичлэг, зураг, хүснэгтийнтухай тодруулга хийх бол зургийн дугаарыг (2.1-р зураг),томъёьг (2.1) гэх мэтчилэн бага хаалтанд бичнэ. Хүснэггийнтухай тодруулга хийх (1.6-р хүснэгт) гэх мэтчилэн бичнэ. Хэрэв
  26. 26. бичлэгийн хэсэгт зураг, томъёо, хүснэгтийн талаар дахиндавтан дурьдаж тодруулга хийх бол (2.1-р зургийг үз), (1.6-рхүснэгтийг үз) гэх мэтчилэн бичиж тэмдэглэнэ. Нүүр хуудас. Тайлангийн анхны хуудас нь нүүр хуудас байдаг. Нүүр хуудсыг 1.1-р зурагт үзүүлсний дагуу цэвэр үзэмжтэй хийнэ. Тоогоор дугаарласан талбайг дараах байдлаар бөглөнө. Үүнд: 1-Уг ажлыг гүйцэтгэсэн байгууллагын нэр. Жич: Монгол улсын Боловсрол СоёлШинжпэх Ухааны Яам. Шинжлэх ухаан технологийн их сургууль 2-Улсын бүртгэлийн дугаар (УДК) 3-Талбайн зүүн хэсэгт зөвшөөрсөн, баруун хэсэгт баталсанбайгууллага, түүнийг төлөөлөх хүний албан тушаал, эрдмийнцол, зэрэг, гарын үсэг, байгууллагын тамга байна. Хэрвэээнэхүү тайлан диссертацийн хэлбэртэй бичигдсэн болгорилогчийн овог нэрийг энэ талбайд бичнэ. 4- Сэдвийн нэр 5- Эрдэм шинжилгээний ажпын үе шатны тухай тэмдэглэл,хэрэв диссертаци бол мэргэжпийн нэр, шифр бичигдэнэ. 6- Судалгааны ажлыг гүйцэтгэгчийн овог нэр, эрдмийн зэрэгцол, гарын үсэг бичигдэнэ. Хэрвээ тайлан диссертацийнхэлбэрээр бичигдсэн бол удирдагчийн овог нэр, эрдмийн зэрэгцол, гарын үсэг бичигдэнэ. 7- Хот, гүйцэтгэсэн оныг бичнэ. Нүүр хуудсанд бичигдэхүгүүдийн үсгийн өндөр, өргөнийг гүйцэтгэгчид өөрөө сонгохбөгөөд энэ нь гоё үзэмжтэй, алдаагүй, тод сайхан бичигдсэнбайх ёстой. Агуулга( гарчиг). Тайлангийн агуулгад бүх бүлэг, бага бүлэг,зүйлийг шинэ мөрнөөс эхлэн бичиж, чухам хэддүгээрхуудаснаас эхэлсэн тэр дугаарыг бичнэ. Хэрэв тайлан хоёрюмуу хэд хэдэн ботиос тогтсон бол эхний ботид тайланд орсоннийт материалын агуулгыг тусгайлан бичихгүй. Хэрэв тайлан10-аас бага хуудсанд бичигдсэн бол агуулгыг бичихшаардлагагүй. Таних тзмдэг. нэгж. нэр томъёоны тэмдэглэл. Хэрэвтайланд тусгай нэр томъёо, бага хэрэглэгддэг товчилсон үг,шииэ тэмдэглэгээг ашигласан бол түүнийг эхний хуудсанд
  27. 27. цагаан толгойн үсгийн дэсдарааллаар тайлбартайгаар, өөрөөрхэлбэл товчилсон үгийг бүтэн үгээр нь томъёонд орсон үсгэнтэмдэглэгээ чухам юуг зааж байгаа болохыг тодруулж бичнэ.Энэхүү тодруулсан тайлбар бичигт орж байгаа тэмдэглэгээтус бүрийг шинэ мөрнөөс эхлэн бичнэ. Хэрэв тусгай нэр томъёо,бага хэрэглэдэг товчилсон үг, шинэ тэмдэглэгээ 3-аас цөөнтоогоор давтагдах бол эхний хуудсанд тайлбарлахшаардлагагүй бөгөөд түүнийг бичлэгийн тухайн хэсэгттайлбарлан бичнэ. Ашигласан материалын жагсаалт. Тайлан, диссертаци,дипломын ажил, төслийг бичихэд ашигласан, ишлэл авсанбүтээлийг ашигласан материалын жагсаалтанд бичнэ.Жагсаалтыг хийхдээ цагаан толгойн үсгийн дэс дарааллындагуу зохиогчийн нэрийн дарааллаар юм уу эсхүл тайлан,диссертаци, дипломын төслийг бичих явцад ишлэл авсан дэсдарааллаар гүйцэтгэнэ. Ашигласан материалын жагсаалтадбүтээлийн тухай бичиж тэмдэглэхдээ эхлээд зохиогчийн нэр,qapaa нь бүтээлийн нэр, хаана, ямар нэртэй хэвлэлийн газарт,хэдэн онд хэвлэгдсэн, нийтхуудасны тоо, хэрэв тодорхой нэгбайгууллагын эрдэм шинжилгээний бичигт хэвлэгдсэн болзохиогчийн нэр, бүтээлийн нэр, тийм байгууллагын эрдэмшинжилгээний бүтээл, дугаар, хаана, хэзээ, хэвлэгдсэн,хэддүгээр хуудсанд байгааг заана. Энэхүү тэмдэглэгээн доторбайгаа зохиогчийн нэрийн хооронд болон товчилсон үг орсонбол ард талд нь цэг, таслал, үг бүтнээрээ бичигдсэн бол зөвхөнгаслал тавих ба төгсгөлд нь цэг тавина. Жишээлбэл: 1. Ч.Авдай, Ж.Г эрэлхүү, Д.Дамдинсүрэн нар"Хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй". УБ."Чулуунбар" XXK - ын хэвлэл. 416-р хууд. 1.7 Диссертацийн ажил түүний онцлог Циссертаци нь Латинаар - "dissertatio" -судлах, тунгаанбодох, шүүн хэлэлцэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай бөгөөдсудлаачаас хийж гүйцэтгэсэн судалгаа шинжилгээнийхээажлын үр дүнгээр эрдмийн зэрэг хамгаалахаар туурвисаншинжлэх ухааны мэргэшлийн шинжгэй тусгайхалбэрийн бүтээлюм. Диссертацийн ажил нь улс ардын аж ахуйн тодорхойсалбарын эн тэргүүний зорилтыг шинжлэх ухааны
  28. 28. үндэслэлтэйгээр шийдвэрлэх технологийн боловсруулалтыншийдэл, эрдэм мэдлэгт үнэтэй хувь нэмэр оруулж тодорхойасуудлыг шийдсэн байх ёстой. Судпаачаас шинжлэх ухаандбие даан оруулж байгаа энэхүү бүтээлд судалгааны явцадилрүүлсэн эрдэм шинжилгээний шинэ үр дүн, харьцуулалт,хамгаалах зүйл, дүгнэлт, зөвлөмж зэрэг орно. Хамгаалах үеддиссертацийн хүрээнд хийгдсэн судалгааны ажпын үр дүн ньхэвлэлд нийтлэгдэж олны хүртээл болсон, үйлдвэрлэлднэвтэрсэн юмуу нэвтрэхэд бэлэн болж оюуны өмчийн газраасшинэ бүтээлийн патент, ашиггай загварын гэрчилгээ авсанбайна. Диссертацийн ажил нь стандартын юмуу судлаачдынөргөн хэрэглэдэг аргачлалын дагуу хийгдсэн судалгаагаарүндэслэл сайтай үнэн зөв тогтоож илрүүлсэн бодит мэдээлэл,шинэ үзэгдэл, зүй тогтол, таамаглал, үр дүнг шинжлэх ухааныхэллэгээр давхардуулалгүй яруу тод ойлгомжтой бичигдсэнбайна. Энэхүү номын 1.5,1.6 дугаар зүйлд эрдэм шинжилгээнийажил гуйцэтгэх, тайлан бичих талаар тавигдах шаардпага, аргазүй диссертацийн ажил бичихэд нэгэн адил хамаарна. Шинжлэх ухааны бүтээл туурвихад мөрдөх зүйл.Судалгаа шинжилгээний ажил гүйцэтгэх хэн боловч юунытүрүүн өөрийн үндсэн мэргэжлээ сайтар эзэмшсэн, шинжлэхухааны бүтээл туурвих, ерөнхий арга зүйг мэддэг, судалгааявуулах салбарын өмнө тулгарч байгаа асуудал түүнийгшийдвэрлэх арга замын талаар тодорхой төсөөлөлтэй болсонбайна. Судалгаа явуулах гэж буй сэдэв, чиглэлийн дагуу урьдөмнө эрдэмтэдийн гүйцэтгэсэн ажил, туурвисан бүтээлүүд,бичиж хамгаалсан диссертациудыг судпаж шийдвэрлэвэлзохих асуудпынхаа мөн чанартай гүнзгий танилцах явцадсудалгааны ажлын зорилго, зорилт, улмаар диссертацийнажлын сэдэв тодорхой болно. Шинээр бий болгосон судалгааныажлын үр дүн урьд өмнө нь энэ талаар хуримтлуулсан мэдлэгхоёрын хооронд диалектик харилцан үйлчлэл байдаг.Судалгааны ажлын цоо шинэ үр дүн нь энэ талаархи мэдлэгийггүнзгийрүүлэн тэлдэг. Шинжлэх ухаан технологийн бодит ололтамжилтад тулгуурласан зөгнөл, таамаглал, тунгаан бодохуйнь эрдэм шинжилгээний ажлын амжилтанд хүрэх хүчинзүйлүүдийн нэг бөгөөд шинэ санаа, төсөөллийг бий болгох,ирээдүйгээ харсан шинжлэх ухаанч сэтгэлгээ мөн. Судалгааныүед тайлбарлахад төвөгтэй, практик амьдралд нэвтрүүлэх
  29. 29. бололцоогүй байсан ч шинэ санааг орхиж болохгүй. Судлажбайгаа зүйлсийн чинь мөн чанар нэгэн зэрэг илэрдэггүй, өөрөөрхэлбэл шинжлэх ухаанд энгийн мэт атлаа тэр болгон онцлонавч тайлбарлах боломжгүй нөөцлөгдөн үлддэг хүчин зүйл,үзэгдэл зөндөө байдаг. Шинжлэх ухааны тодорхой нээлтгарсны дараа учрыг нь бүрийн тунгааж олоогүй үзэгдэл юмстодорхой байснаар шинжлэх ухааны хөгжил түргэсдэг. Судпаач судалгааны үед өөрийн сонгон авсан сэдвийнхээгол түлхүүр асуудалд анхаарлаа төвлөрүүлээд анхны үзэмжээрнелөө багатай, бараг хөндлөнгийн гэж үзсэн зарим хүчинзүйлсийг ч тооцохгүй орхиж болохгүй. Нөлөө багатай, барагнөлөөгүй гэж үзсэн хүчин зүйл хамгийн гол нөлөөтэй, товчхонхэлбэл шинжлэх ухааны нээлтийн эхлэл ч болж мэднэ. Иймээссудалгаа шинжилгээний ажлын явцад илрүүлсэн баримт нэгбүрийг орчин үеийн шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарлажтүүний онол практикийн утга агуулга, ач холбогдлыгтодорхойлох, ерөнхий танин мэдэхүйд ямархуу үүрэг нөлөөтэйболохыг гаргаж тавих хэрэгтэй байдаг. Судалгаа туршилтынажлын үр дүнд илрүүлсэн шинжлэх ухааны баримтууд ньсудлаачийн бүтээлч үйл ажиллагааны үр дүн бөгөөд түүнийшинжлэх ухаанч үзэл бодлыг тэлж өгдөг. Иймээс ч хүнийсэтгэлгээ үзэл бодлыг, хэлбэр бодит байдлыг тусгаж байдаггэж философийн үүднээс тайлбарласан байдаг. Үзэл бодолнь судлах зүйлдээ чиглэхийн зэрэгцээ бадит зүйлийг танинмэдэх, өөрчлөх боломж тавьсан зорилгын ухамсрыг агуулжбайдгаараа шинжлэх ухааны сэтгэлгээ, мэдлэгээс ялгагдана.Үзэл бодол нь хүрээлэн байгаа орчин, хүний амьдралынхэрэгцээ, бодит байдлаас урган гарах бөгөөд бодит баримт,үзэгдлүүд түүний үндэс болж өгнө. Амьдрал тодорхой зорилтыгшийдвэрлэхийг дэвшүүлэн гаргадаг ч түүнийг нэг удаа бүрэншийдэж чаддаггүй, өөрөөр хэлбэл тухайн зорилтыгшийдвэрлэхийн тулд тал бүрээс нь аажим, аажмаар дөхөжочно. Судлаачаас өөрийн танин мэдэхүйгээ хөгжүүлэх явцадолж авсан шинжлэх ухааны үзэл бодол нь тодорхой судалгаатуршилтын ажлын үр дүнд бодит байдалд хүрдэг. ХаринсуЀ

×