Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
АЛТАННЯМЫН МӨНХ-ОРГИЛМонгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн    хэрэгжилтийг боловсролын салбарт           сайжруулах бо...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн       хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж        Монгол улсын төсв...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн       хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжарга     зүйг    бүрэн   ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхүний хөгжлийн үзүүлэлтийн нэ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн              хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж    1. Төсвийн зар...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн             хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжтогтолцоо, тэг суур...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн         хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжзахиргааны       хэвшмэ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн           хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж          Төсөвлөсөн ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн    хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж     2. Боловсролын салбарын...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн               хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж  30.00  20.00  1...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж        Боловсрол, эрүүл мэнд...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжжилээс 11 жилийн сургалтад ши...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн              хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж  100%            ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн    хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжзардал нь хөрөнгийн болон ур...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн    хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжсанхүүжүүлэхэд (20 хувь) зар...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн           хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжтөсвийн нийт зарлагын...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжнь тооцсон төсвийн төслийг 20...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн       хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхамгийн их хэмжээний хувь...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн                                                                  хэрэгжилтийгбол...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн          хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж         Боловсрол, со...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн               хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжбага дунд боловср...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн        хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжнэмэлт хөрөнгө оруулалты...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн                 хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж        250    ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн              хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж         Сургуулий...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн         хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхолбоотой бөгөөд иймээс...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн          хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж   3. Боловсролын     ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн               хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжболовсруулаагүйгэ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж      Төрийн албаны бусад сал...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн       хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжч сургуулиуд ялангуяа баг...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн                 хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжзахиралууд     ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн     хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжболовсрол, (5) Сургуулийн ө...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн              хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжбайх хандлагатай у...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхөдөөгийн малчин айлын хүүхди...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн                хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжсарын шинийн нэг...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн                          хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломждараал...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн      хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжЗураг 5. Санал болгож буй ...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн             хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжМөн хичээлийн жилий...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн        хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжболовсруулж,        мөрд...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн      хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж      Тийм боловч шинэчлэл...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн       хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж      Ном зүйМонгол улсын...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн   хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжВэб сайтуудwww.legalinfo.mnww...
Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийг боловсролын салбарт сайжруулах боломж Хавсралт 1 Монгол улс дахь тө...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Iltgel munkh orgil-a5

3,439 views

Published on

Iltgel munkh orgil-a5

  1. 1. АЛТАННЯМЫН МӨНХ-ОРГИЛМонгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийг боловсролын салбарт сайжруулах боломж Улаанбаатар 2009
  2. 2. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийг боловсролын салбарт сайжруулах боломж 1. Төсвийн зарлагын шинэчлэлийн онолын үндэс 2. Боловсролын салбарын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн өнөөгийн байдал 3. Боловсролын салбарт төсвийн зарлагын удирдлагын шинэчлэлийг үр дүнтэй хэрэгжүүлэх бололмж, арга хэмжээНом зүйХавсралт Монгол улсад төсвийн зарлагын удирдлагыгшинэчлэх үзэл санаа 1990-ээд оны дунд үеэс яригдаж,“Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийнтухай” хуулийг баталж, 2003 оноос хэрэгжүүлснээртөсвийн шинэчлэл эхэлсэн. Шинэчлэлийгхэрэгжүүлэхдээ “Засгийн газрын төсвийг дундхугацаагаар төлөвлөж, удирдах зарчмыг баримтлах”-аархуульчилсан боловч төсвийг дунд хугацаагаар төлөвлөхА.Мөнх-Оргил 1
  3. 3. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжарга зүйг бүрэн боловсруулаагүйгээс бодлогоболовсруулах, төлөвлөх, төсөвлөх үйл ажиллагаа өөрхоорондоо уялдаагүй, шинэчлэлийн үр дүн хангалтгүйбайна. Монгол улсын төсвийн шинэчлэлийн хэрэгжилт,түүний үр дүнд судалгаа хийж, дүгнэлт өгөх, төсвийнзарлагын удирдлагын оновчтой тогтолцоог бүрдүүлэхүүднээс төсвийн зарлагын удирдлага, төлөвлөлтийнүндэслэлийг сайжруулахад чиглэсэн бодлого, арга зүйгтодорхойлох нь чухал. Түүнчлэн Монгол Улсад төсвийнзарлагын удирдлагыг шинэчлэхэд төсвийн зарлагынтөлөвлөлтийн гүйцэтгэх үүргийг тодорхойлох, төсвийнзарлагыг дунд хугацаанд үр дүнд чиглүүлэн төлөвлөхонол, арга зүйн үндэслэлийг боловсруулах бодитхэрэгцээ байгаа юм. Төсвийн шинэчлэлийн гурван үндсэн зорилгынхүрээнд хэрэгжилт ямар түвшинд явагдаж байгаа болонөөр хоорондоо хэр уялдаа холбоотой явагдаж байгаадүнэлэлт дүгнэлт өгөх зорилгоор Монгол улсын төсвийнзарлагад төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн эзлэх хувиархамгийн өндөр буюу нөгөө талаар Монгол улсынүндэсний хөгжлийн цогц бодлогын нэн тэргүүний зорилт,А.Мөнх-Оргил 2
  4. 4. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхүний хөгжлийн үзүүлэлтийн нэгэн чухал индикаторболох боловсролын салбарт судлан энэхүү эрдэмшинжилгээний илтгэлийг бичлээ.А.Мөнх-Оргил 3
  5. 5. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж 1. Төсвийн зарлагын шинэчлэлийн онолын үндэс XIX зууны эцсээс төр хувийн аж ахуйн адилаарүйл ажиллагааг төлөвлөж эхэлсэн. Ийм төлөвлөгөөт үйлажиллагааг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл нь төрийн орлого,зарлагын дансны хэлбэрээр тоогоор илэрхийлэгдсэнулсын төсөв болжээ1. Төрийн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдахсанхүүгийн эх үүсвэрийг бий болгох зорилгоор тухайнтөсвийн жилд төрийн мэдэлд хуримтлуулан хуваарилж,зарцуулах мөнгөн хөрөнгийн орлого, зарлагын тэнцлийгМонгол Улсын нэгдсэн төсөв гэнэ2. Төсвийн шинэчлэл нь сүүлийн 100 орчим жилүргэлжилж байгаа бөгөөд дэлхийн улс орнуудынпрактикаас үзэхэд XIX зууны сүүлчээс эхлэн ХХ зуунытуршид зүйл заалтын төсөв, гүйцэтгэлийн төсөв,хөтөлбөрт төсөв, төлөвлөгөө-хөтөлбөр-төсвийн1 Энхбаяр Г., Отгонтуяа Л. Төрийн санхүүгийн удирдлага. УБ., 2003.39 дахь тал2 Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хууль. 3.1 дүгээр зүйл.Төрийн мэдээлэл. 2002. №44А.Мөнх-Оргил 4
  6. 6. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжтогтолцоо, тэг суурьт төсөв, тэнцвэрт төсвийн аргыг3 тустус хэрэглэж иржээ. Энэ нь төсвийн төлөвлөлтийн арга өөрчлөгдөхбүрт төсвийн шинэчлэлийн дараагийн үе шат эхэлжбайсныг харуулна. Харин төсвийн орчин үеийншинэчлэл сүүлийн 20 гаруй жилийн туршид үргэлжилжбайна. Төсөвлөлт, нөөцийн хуваарилалт, санхүүгийнудирдлагын хандлага нь төсвийн үндсэн 3 чиг үүрэгболох төсвийн хөрөнгийг хянах, нөөцийн ирээдүйдхуваарилан төлөвлөх, нөөцийг удирдахад чиглэншинэчлэгдэж байна4. Энэ нь 3 чиг үүргийг цогцоор ньхэрэгжүүлэхгүй бол шинэчлэл үр дүнд хүрч чадахгүй. Төсвийн шинэчлэлийн гол зорилго нь аль нэгхязгаарлалтыг сулруулахад бус, төрийнбайгууллагуудын үйл ажиллагааны тогтсон жаяг,ажилтнуудын ажиллах арга барил, хандлагыг өөрчлөхөдчиглэнэ. Төсвийн үйл ажиллагаа нь төрийнбайгууллагуудад хийгдэж буй шинэчлэлийн үндсэнбүрэлдэхүүн хэсгийн нэг болдог. Шинэчлэл гэж төрийн3 Энхбаяр Г, Отгонтуяа Л. Төрийн санхүүгийн удирдлага. УБ., 2003.87-91 дахь тал4 Public Expenditure Management handbook. The World Bank.Washington D.C. 1998. P.75А.Мөнх-Оргил 5
  7. 7. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжзахиргааны хэвшмэл үйл ажиллагааг шинэлэгхандлагаар солих үйл ажиллагааг төрийн байгууллагаднэвтрүүлэх үйл явцыг ойлгох нь чухал. Төсвийн зарлагын удирдлага. Төсвийн зарлагынудирдлага нь нийгмийн хүсч буй үр дагаварт хүрэхэдчиглэсэн улсын салбарын төсөвлөлтийн нэг хандлагаюм. Энэ нь төсвөөр дамжуулан хүрэх үр дүн, үр дагавартхүрэхийн тулд мөрдөх дүрэм журам, хэрэгжүүлэх үйлажиллагаа, түүний дэс дарааллыг нарийвчлан тогтоожажиллахыг шаарддаг. Дэлхийн банк, олон улсынвалютын сангаас гаргасан аргачлал, зөвлөмж, гадаадорнуудын зарлагын удирдлагын 3 үндсэн зорилгыгдэвшүүлдэг байна. Үүнд: Төсвийн нэгдсэн сахилга батыг хангах (зардлыг хянах) ; Бодлогын тэргүүлэх чиглэлд нөөцийг байршуулах (стратегийн тэргүүлэх чиглэлд хөрөнгө хуваарилах) – хуваарилалтын үр ашгийг чухалчлах;А.Мөнх-Оргил 6
  8. 8. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Төсөвлөсөн хөрөнгийг үр ашигтай, үр дүнтэй зарцуулдаг болох (хөрөнгийг удирдах) – үйл ажиллагааны үр ашгийг хангах явдал хамаарна5. Монгол дахь төсвийн шинэчлэлийн анхны үзэлсанаа “Хариуцлагын шинэ тогтолцооны тухай хууль”нэртэйгээр Монгол Улсын Засгийн газраас санаачилж,1994 онд УИХ-д өргөн барьсан хуулийн төслөөсүүдэлтэй. Энэхүү хуулийн төслийн 1999 оны хаврынчуулганаар УИХ анхны хэлэлцүүлэгт оруулсан боловчэцсийн хэлэлцүүлэгт орохгүй байсаар 2001 онд Засгийнгазар, УИХ-ын хамтран ажлын хэсэгт ажиллаж дахинөргөн барьснаар батлагдах шатандаа орсон юм. Монголулсын төсвийн шинэчлэлийн эрх зүйн үндэс болох“Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухайхууль”-ийг УИХ 2002 оны 6 дугаар сарын 27-ны өдөрбаталсан бөгөөд уг хууль 2003 оны 1 дүгээр сарын 1-нийөдрөөс хүчин төгөлдөр үйлчилж эхлээд байна. Үйлчилжбуй хууль тогтоомжийн хүрээнд тодорхойлсон төсвийнзарлага төлөвлөх үйл явцыг Хавсралт 1 –д үзүүлэв.5 Отгонтуяа Л. Төсвийн зарлагын удирдлага, төлөвлөлт. УБ., 2007.26 дахь тал.А.Мөнх-Оргил 7
  9. 9. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж 2. Боловсролын салбарын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн өнөөгийн байдал Засгийн газрын бодлого чиглэлтэй уялдуулан байгаанөөцийн хүрээнд тэргүүлэх чиглэлийг тогтоож, нөөцийгхуваарилахдаа стратегийн тэргүүлэх чиглэлд нийцүүлэхнь хуваарилалтын үр ашгийг харуулах төсвийншинэчлэлийн үндсэн 3 чиглэлийн нэг юм. Монгол улсын2007-2021 оны стратегийн гол баримт бичиг нь “МонголУлсын Мянганы хөгжлийн зорилтод суурилсан Үндэснийхөгжлийн цогц бодлого” юм. Энэхүү бодлогод МонголУлсын урт хугацааны хөгжлийн бодлого, тэргүүлэхчиглэлүүд, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх стратеги, хүрэх үрдүнг 2007-2015 онд Мянганы хөгжлийн зорилтыг хангах,эдийн засгийг эрчимтэй хөгжүүлэх, 2016-2021 ондмэдлэгт суурилсан эдийн засагт шилжих хоѐр үешаттайгаар тусгасан болно.А.Мөнх-Оргил 8
  10. 10. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж 30.00 20.00 10.00 0.00 Сангийн сайд Хууль зүй дотоод хэргийн сайд Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухааны сайд Нийгмийн хамгаалал хөдөлмөрийн сайд Эрүүл мэндийн сайд Эх сурвалж: СЯ. Улсын төсвийн гүйцэтгэлийн тайлангууд. 2004-2009. Зураг 1. Нэгдсэн төсвийн нийт зарлагад зарим ТЕЗ-дын төсвийн багцын эзлэх хувь, 2004-2009 он Боловсрол, соѐл, шинжлэх ухааны сайдын багцтөсвийн нийт дүнд байнгын тогтвортой өндөр хувьтайбайдаг бөгөөд 2004-2005 онд тогтвортой хамгийн өндөрбуюу 20,1-20,8 хувьтай байсан. Харин 2006-2007 ондбуурч 15,6 хувьд хүрсэн бөгөөд энэ оны буюу 2009 онытөсөвт БСШУ-ы сайдын багц 18,6 хувьтай тусгагдаж,тодотгосон төсвийн багц нийт төсвийн зарлагад 18,5хувийг эзэлж байна.А.Мөнх-Оргил 9
  11. 11. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Боловсрол, эрүүл мэндийн зарлага тун саяхнаасхарьцангуйгаар буурч нийгмийн халамж үйлчилгээнийхөтөлбөрт түлхүү анхаарах болсон. 2006, 2007 онуудадэдийн засаг өндөр өсөлттэй байж төсвийн орлого,зарлага хурдацтай нэмэгдэж ирэх үед эрүүл мэнд,боловсролын салбарт анхаарал хандуулах ньхарьцангуй багасч нийгмийн халамж, дэд бүтцийнсанхүүжилтийг нэмэгдүүлсэн. Иймд 2006, 2007 онуудадболовсрол, эрүүл мэндийн салбарын зарлагын төсвийннийт зарлагад эзлэх хувь хэмжээ 13 хувь, 8 хувь тус тусбайв. Харин 2008-2009 оны төсвийн зарлагад ТЕЗнарын багцын эзлэх хувиас өндөр үзүүлэлттэй ньБоловсрол соѐл, шинжлэх ухааны сайдын багц бөгөөдМонгол улсын тэргүүлэх чиглэл хөгжлийн бодлогоболовсролд чиглэж байгааг харуулж байна. Боловсролын салбарт зарцуулах зардлын хэмжээсүүлийн 2 жилд огцом өсч 2008, 2009 онд хамгийн өндөрхувьтай багц болсон нь сургуулийн бага насны хүүхдийнөдрийн хоолны хөтөлбөр болон цэцэрлэгийн хүүхдийнхоолны мөнгийг 100 хувь төр даах болсон зэргээсшалтгаалсан. Засгийн газраас 2004-2005 оны хичээлийнА.Мөнх-Оргил 10
  12. 12. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжжилээс 11 жилийн сургалтад шилжиж, 2008-2009 оныхичээлийн жилээс 12 жилийн сургалтад шилжихээртөлөвлөсөн нь тун чухал бүтцийн өөрчлөлтийн эхлэлболсон ба энэ нь мөн зардлын өсөлтөд тодорхойхэмжээгээр нөлөөлж байна. Бага, дунд боловсрол нь Засгийн газрын тэргүүлэхчиглэл бөгөөд үүнд нийт боловсролын зардлын хагасыгзарцуулж байна. Бүх нийтээр анхан шатны боловсролэзэмжих Мянганы хөгжлийн зорилтыг хангах багаболовсролыг сайжруулах асуудал нь Монгол улсынхөгжилд чухал ач холбогдолтой бөгөөд Монгол улсын2007 оны Үндэсний хөгжлийн стратегийн баримт бичигттэргүүлэх чиглэл болгон оруулжээ.А.Мөнх-Оргил 11
  13. 13. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж 100% ЭPГЭЖ ТӨЛӨГДӨХ 95% ТӨЛБӨРИЙГ ХАССАН ЦЭВЭР 90% ЗЭЭЛ ХӨРӨНГИЙН ЗАРДАЛ 85% 80% УРСГАЛ ЗАРДЛЫН ДҮН 75% 2005 2006 2007 2008 2009 гүйц гүйц гүйц гүйц бат Эх сурвалж: БСШУЯ. Сайдын төсвийн гүйцэтгэлийн тайлан 2005-2008 Сангийн яам. 2009 оны төсвийн төсөл Зураг 2. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын төсвийн зарлагынбүтэц ДНБ нь ойролцоо түвшинд буй бусад орнуудтайхарьцуулахад Монгол улсын боловсрол, эрүүл мэндийнсалбарын зардал 200-2005 онуудад төсвийн нийтзарлагын дунджаар 20 болон 10 хувийг тус тус эзэлжбайсан нь өндөр байна. Боловсролын салбарын хөрөнгийн зардал машбага ба ихэнх хөрөнгө нь урсгал зардлыгсанхүүжүүлэхэд чиглэгдэж байна. Боловсролын төсөвтА.Мөнх-Оргил 12
  14. 14. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжзардал нь хөрөнгийн болон урсгал зардлыг аль алиныгнь санхүүжүүлнэ. 2000 оноос хойш боловсролын нийтсалбарт зориулсан хөрөнгийн зардлын хувь хэмжээ ньболовсролын нийт зардлын дөнгөж 3 хувийг эзэлжбайна. Монголын хатуу ширүүн цаг агаар, сийрэгсуурьшсан хүн амаас хамааран хөрөнгийн зардал ньхүүхдүүдийн сургуульд хамрагдалтын баталгаажуулахболон сургалтын таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх (ялангуяабага, дунд боловсролын хувьд) үүднээс сургуулийннайдвартай ажиллагааг хангахад чиглэгддэг байна.Үргэлжилж байгаа хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн шилжилтхөдөлгөөн нь хэт төвлөрсөн хот суурин газруудадшинээр сургууль барих, багтаамждаа хүрэхгүй байгаахөдөөгийн сургуулийг сэргээх, засварлахад чиглэсэннэмэлт хөрөнгө оруулалтыг ойрын жилүүдэд шаардана.Гэвч хөрөнгийн бага зардал нь энэ чиглэлд илүүанхаарал хандуулдаг хандивлагчдын санхүүжилтээрнөхөгддөг байна. Урсгал зардлын 50 хувийг багш, ажилтнуудынцалин, урамшууллыг санхүүжүүлэхэд, үлдсэн хэсгийгбусад бараа үйлчилгээ (40 хувь) тогтмол зардлыгА.Мөнх-Оргил 13
  15. 15. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжсанхүүжүүлэхэд (20 хувь) зарцуулдаг. Хамгийн иххэмжээгээр багш нарын цалинг нэмсэн тохиолдол 2003-2004 (нийт цалингийн 25 хувиар нэмэгдсэн) он байсан ба2005 онд төрийн нийт албан хаагчдын цалин нэмсэнийдотор багш нарын цалинг 7,5 хувиар нэмсэн байна. 2006онд төрийн албан хаагчдын цалинг 30 хувь нэмснээрзөрүүг улам илүү болгосон байна. Засгийн газраас 2006(30 хувь), 2007 онд нийт төрийн албан хаагчдын цалингүлэмж хэмжээгээр нэмсэн байна. Боловсролын салбарын зардлын төсвийн нийтзарлагад эзлэх хувь хэмжээ шилжилтийн эхний арванжилд доголдож байснаа 2000 оноос хойш зохистойтүвшиндээ хүрч чадсан. Өмнөх төвлөрсөн төлөвлөгөөттогтолцооны үед боловсрол эн тэргүүнд тавигдаж,засгийн газрын хөрөнгөнөөс хамгийн их хуваарилалтавдаг байсан. Гэтэл боловсролын салбарын зардалшилжилтийн үед огцом буурсан. 1997 онд төсвийн нийтзарлагын 16 хувьтай тэнцэх хэмжээний хөрөнгийгболовсролд хуваарилсан нь хамгийн доогуур үзүүлэлтбайсан бөгөөд түүнээс хойш боловсролын зардалнэмэгдэж дундаж түвшин нь 2000-2005 онуудын хоорондА.Мөнх-Оргил 14
  16. 16. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжтөсвийн нийт зарлагын 20 хувьд хүрч Засгийн газрынбодлогын зорилтыг хангаж чадсан. Боловсролын зардал нь тун саяхнаас дахинбагасч төсвийн нийт зарлагад эзлэх хувь хэмжээ 2006нод 16 хувь, 2007 оны төсвийн төлөвлөгөөнд 11 хувьболж буурч байгаа нь төсвийн нийт зарлага ерөнхийдөөхурдацтай нэмэгдэж байгаа, мөн нийгмийн халамжүйлчилгээ, дэд бүтэцтэй харьцуулахад боловсролынсалбарт харьцангуй бага ач холбогдол өгч байгаагхаруулж байна. Үр дүнд чиглэсэн удирдлагын тогтолцоо нь төрийнүйлчилгээний үр дүнг сайжруулах дэс дараатай үешаттай арга хэмжээ юм. Энэ нь байгууллага, газар,хэлтэст үр дүнд хүрэх арга барил бий болгох, үйлажиллагааг мэдээлэх, үнэлэх, мэдээлэл цуглуулахаргаар гүйцэтгэлийг үнэлэх, энэ мэдээллийг тооцожудирдах, үр дүнг нь үнэлж урамшуулах замаархэрэгжинэ. Засгийн газар төсөв боловсруулах үйлажиллагаанд үр дүнгийн тогтолцоог оруулах ажлыг хийжбайна. Боловсрол, соѐл, шинжлэх ухааны яам, Нийгмийнхамгаалал, хөдөлмөрийн яамнаас ирүүлсэн үр дүнгээрА.Мөнх-Оргил 15
  17. 17. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжнь тооцсон төсвийн төслийг 2008 онд туршиж үзсэнбөгөөд 2009 оны төсвийн төсөлд бусад бүх яамд үрдүнгээр нь тооцож төсвөө боловсруулсан. Үр дүнгүндэслэж төлөвлөхөд орцонд (цалин, үйл ажиллагааныбусад зардал, хөрөнгийн зардал) цаашдаа үндэслэхгүй,харин төлөвлөсөн бүтээгдэхүүн (бүтээгдэхүүн болонүйлчилгээ) үйлдвэрлэх хөтөлбөрүүд дээр үндэслэжтөсөв зохиох болно. Монгол улсад 2004 оноос хойш улсын салбарт үрдүнд үндэслэсэн удирдлагын тогтолцоог хэрэгжүүлжэхлэв. Бизнес стратегийн төлөвлөгөө болон үр дүнгийнгэрээг ажилтан газрын даргатай, газрын дарга Төрийннарийн бичгийн даргатай, Төрийн нарийн бичгийн даргасайдтай, сайд Засгийн газартай гэх мэтээр доороосдээш зохион байгуулдаг. Төсвийн зарлагын үр ашиг, үр дүнгийн байдалдбүтээгдэхүүний шалгуур үзүүлэлтээр шинжилгээ хийхдээНэгдсэн төсвийн нийт зарлагад эзлэх хувь өндөртэй багцбүхий, Монгол улсын тэргүүлэх чиглэл болох Боловсрол,соѐл, шинжлэх ухааны сайдын багцыг сонгон авсан.Өмнөх үеийн төвлөрсөн төлөвлөгөөт тогтолцооны үедболовсролд илүү ач холбогдол өгч, Засгийн газраасА.Мөнх-Оргил 16
  18. 18. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхамгийн их хэмжээний хувь хэмжээ авч байлаа. 1997 ондтөсвийн зардлын 16 хувь буюу хамгийн доод хэмжээндээхүрээд түүнээс хойш өсч эхэлсэн байна. Боловсролынзардал ДНБ-ний өсөлтийг даган 2004 оноос 2005 оныхооронд нийт ойролцоогоор 7 хувиас 20 орчим хувьболтлоо өссөн байна. Монгол улсын Засгийн газрынбодлогоор бол нийт төсөвт эзлэх боловсролын зардлынхувь хэмжээ нь 20 хувь байх явдал юм. 2007 оныбаримтаар энэ хувь хэмжээ 11 хувь хүртэл буурсанбайна. ДНБ-д эзлэх хувь хэмжээ болон нийт төсөвтзардалд эзлэх хувь хэмжээгээр бусад бага орлоготойорнуудтай харьцуулбал илүү байна. Иймд Монгол улсболовсролын салбартаа ихэнх бага орлоготойорнуудаас илүү хөрөнгө зарцуулдаг. Боловсрол, соѐл, шинжлэх ухааны сайдынтөсвийн багцыг дараах үндсэн 5 хөтөлбөрт хувааж,хөтөлбөрийн хүрээнд нийлүүлэх бүтээгдэхүүн, үйлажиллагааг тодорхойлж, бүтээгдэхүүний өртгийгтооцоолох замаар хөтөлбөрт суурилсан төсвийг жил бүргаргаж байна.А.Мөнх-Оргил 17
  19. 19. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж БСШУ-ны сайдын багцыг дараах хөтөлбөрүүдэдангилж үзсэн байна. Үүнд: Хөтөлбөр 1.Сургуулийн өмнөх боловсрол Хөтөлбөр 2. Ерөнхий боловсрол Хөтөлбөр 3. Мэргэжлийн болон дээд боловсрол Хөтөлбөр 4. Соѐл, урлаг Хөтөлбөр 5. Шинжлэх ухаан, технологи гэж ангилсан байна. Төсвийн зарлагын бүтээгдэхүүний ангилалд эзлэххувийг харьцуулан авч үзвэл: 60 50 40 30 20 10 2008 0 2009 бусад Сургуулийн өмнөх Мэргэжлийн болон Соёл, урлаг Ерөнхий боловсрол ухаан, технологи дээд боловсрол боловсрол Шинжлэх Эх сурвалж: БСШУЯ. Сайдын төсвийн гүйцэтгэлийн тайлан 2005-2008Зураг 3. Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын багцын 2008-2009 оныурсгал зардлын төсвийн хуваарилалтА.Мөнх-Оргил 18
  20. 20. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Боловсрол, соѐл шинжлэх ухааны сайдын багцынурсгал зардлын тал хувь буюу 2008 онд 52.4, 2009 онд53 хувийг эзэлж байна. Мэргэжлийн буюу дээдболовсролд зарцуулах зардал 22.2 хувь байснаас буурч,2009 онд 11 хувийг зарцуулахаар төлөвлөсөн байна.Соѐл, урлаг болон сургуулийн өмнөх боловсролдзарцуулах төсвийн зардал тогтмол байна. Бага, дундболовсрол нь Засгийн газрын тэргүүлэх чиглэл бөгөөдүүнд нийт боловсролын зардлын хагасыг зарцуулж байв. Бүх нийтээр анхан шатны боловсрол эзэмшихМянганы хөгжлийн зорилтыг хангах, бага боловсролыгсайжруулах асуудал нь Монгол улсын хөгжилд чухал ачхолбогдолтой бөгөөд Монгол улсын 2007 оны Үндэснийхөгжлийн стратегийн төлөвлөгөөний төсөлд тэргүүлэхчиглэл болгон оруулсан. Боловсрол соѐл, шинжлэх ухааны сайдын багцынбүтээгдэхүүнээс нэг бүтээгдэхүүнийг сонгон авч судалжүзлээ. Бүтээгдэхүүн 2. Ерөнхий боловсрол Зорилго: Суралцагчдад чанартай боловсролэзэмших тэгш боломж олгогдохгүй байгаа ялгаагбагасгах, суралцах эрхээ эдлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх,А.Мөнх-Оргил 19
  21. 21. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжбага дунд боловсролын чанартай үйлчилгээ үзүүлэхорчин нөхцлийг бүрдүүлэх, менежментийг хөгжүүлэхэд 6оршино гэжээ. Боловсролын салбарын хөрөнгийн зардал машбага ба ихэнх хөрөнгө нь урсгал зардлыгсанхүүжүүлэхэд чиглэгдэнэ. Боловсролын төсөвт зардалнь хөрөнгийн болон урсгал зардлын аль алиныг ньсанхүүжүүлнэ. 2000 оноос хойш боловсролын нийтсалбарт зориулсан хөрөнгийн зардлын хувь хэмжээ ньболовсролын нийт зардлын дөнгөж 3 хувийг эзэлжбайна. Монголын эрс тэс уур амьсгал, сийрэг суурьшсанхүн амаас хамааран хөрөнгийн зардал нь хүүхдүүдийнсургуульд хамрагдалтыг баталгаажуулах болонсургалтын таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх (ялангуяа бага,дунд боловсролын хувьд) үүднээс сургуулийннайдвартай ажиллагааг хангахад чиглэгддэг байна.Хөдөөнөөс хот руу чиглэсэн үргэлжилж байгаа шилжилтхөдөлгөөн нь хэт төвлөрсөн хот суурин газруудадшинээр сургууль барих, багтаамждаа хүрэхгүй байгаахөдөөгийн сургуулийг сэргээх, засварлахад чиглэсэн6 Монгол улсын 2009-2011 оны төсвийн төсөлА.Мөнх-Оргил 20
  22. 22. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжнэмэлт хөрөнгө оруулалтыг ойрын жилүүдэд шаардана.Сүүлийн жилүүдэд энэхүү хөрөнгийн зардлыгхандивлагчдын санхүүжилтээр нөхдөг байна. Ярилцлагын судалгааны явцад Боловсрол соѐл,шинжлэх ухааны яамны Санхүү, эдийн засгийн газрынерөнхий боловсролын төсөв хариуцсан мэргэжилтэнтэйярилцахад “Яамны төсвийн төлөвлөлт, зарцуулалтынүйл ажиллагаа хөтөлбөрт төсөвт шилжсэнээр үр дүнтэйболсон. Ер нь сүүлийн жилүүдэд Сангийн яамнаастөсвийн зарлагын шинэчлэлийн хүрээнд авч хэрэгжүүлжбуй арга хэмжээнүүд үр дүнтэй байгаа бөгөөд хоѐрбайгууллагын хамтын ажиллагаа, хяналт, хариуцлагынболон тайлагнах тогтолцоо сайжирсан нь эцсийн дүндээтөсвийн зардлын оновчтой төлөвлөлт, зөв зохистойзарцуулалтанд эргэх холбоо бий болсонтой холбоотой”гэж ярьж байв. Хандивлагчдын зээл, тусламжийн аль аль ньхөрөнгийн зардлыг санхүүжүүлэхэд юун түрүүндчиглэдэг. Ихэнх хандивлагчид БСШУЯ-тай хамтран ямарсургуульд засвар шаардлагатай болохыг тодорхойлохба эдгээр ажлаа төсөл хэрэгжүүлэх нэгжүүдээрдамжуулан хэрэгжүүлдэг.А.Мөнх-Оргил 21
  23. 23. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж 250 200 150 100 50 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Эх сурвалж: БСШУЯ. Сайдын төсвийн гүйцэтгэлийн тайлан 2005-2008 Зураг 4. Ерөнхий боловсролын байгууллагуудын урсгал зардлын төсөв /тэрбум төгрөгөөр, 2004-2009/ Урсгал зардлын 50 хувийг багш, ажилтнуудынцалин, урамшууллыг санхүүжүүлэхэд, үлдсэн хэсэг ньбусад бараа үйлчилгээг тогтмол зардлыгсанхүүжүүлэхэд зарцуулдаг байна. Хамгийн иххэмжээгээр багш нарын цалинг нэмсэн тохиолдол 2003-2004 (нийт цалингийн 25 хувиар нэмэгдсэн) онд байсанба 2005 онд төрийн нийт албан хаагчдын цалингнэмсэний дотор багш нарын цалинг 7.5 хувиар нэмсэнбайна. 2006 онд төрийн албан хаагчдын цалинг 30 хувьнэмсэнээр зөрүүг улам ихэсгэсэн байна. Засгийн газраас2006 (30 хувь), 2007 онд нийтийн төрийн албан хаагчдынцалинг үлэмж хэмжээгээр нэмсэн байна.А.Мөнх-Оргил 22
  24. 24. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Сургуулийн мөнгөний урсгал нь нэг суралцагчидноогдох зардлаар илэрхийлэгдэнэ. Боловсролынсалбарын төсөв нь хувьсах болон тогтмол зардалдхуваагдана. Тогтмол зардалд өмнөх зардлын хэмжээндтулгуурлан тогтоосон халаалт, цэвэр бохир ус,цахилгааны зардал хамаарна. Хувьсах зардалд багшнарын цалин, бусад дахин давтагдах зардлууд (багшийнмэргэжил дээшлүүлэх сургалт, ном сурах бичиг, шууданхолбооны зардал, ашиглалтын зардал гэх мэт)хамаарна. 2008 оноос хойш хувьсах зардлыг сургуулийнбайршил, хэлбэрээс шалтгаалан тогтооно7. Нормативтдунджийг бүс нутгаар бус, улсын хэмжээний засагзахиргааны 4 нэгжийн байршилаас хамааран тогтоодог.Монголын хэрэглээний сагсны зардлын ялгаа нь бүснутгийн ялгаанаас илүү эдгээр засаг захиргааны бүтцийнялгаатай шууд холбоотой учраас энэ өөрчлөлт нь үрдүнтэй байна. Ядуурлын асуудал нь бүс нутгуудыгбодвол эдгээр засаг захиргааны бүтэцтэй маш ихээр7 2007 оны Засгийн газрын 184 дүгээр тогтоолА.Мөнх-Оргил 23
  25. 25. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхолбоотой бөгөөд иймээс сургуулийн хэрэгцээг болонхарьцангуй алдагдлыг хэмжих нь хэрэгтэй юм. Нэг сурагчид ноогдох зардал өндөр боловчхөдөөгийн сургуулийн сурагчдын сургуулийн амжилтдоогуур байна. Хөдөөгийн хүүхдүүдэд сурах боломжолгож, тэдний сурахад саад болж байгаа эмзэг тал ньнэг суралцагчид ноогдох өндөр зардлын учир шалтгаанболно. Үүнийг мөн суралцагчдын сурлагын амжилтдоогуур байгаа сургуулийн онцлогтой холбонтайлбарлаж болно. 2008 оны хувьсах зардлын шинэчлэлнь томоохон сургуулиас жижиг сургууль руу дахинхуваарилалт хийдэг байсан микро коэффицентуудыгустгаж, хөдөөгийн жижиг сургуульд илүү нөөц хөрөнгөхуваарилах боломжтой нээлттэй механизмыгнэвтрүүлсэн. Жижиг сургуульд ашигтай байсан хэдий ч,микро коэффицентууд нь дахин хуваарилах сэтгэлгээавчирдаг байснаараа хот суурин газрын томоохонсургуулиудад дэмждэггүй байв. Шинэ тогтолцоо нь илүүнээлттэй бөгөөд сургуулийн байршлын талаархүндэсний хэмжээнний нийтлэг нээлттэй шалгуурнэвтрүүлсэн байна.А.Мөнх-Оргил 24
  26. 26. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж 3. Боловсролын салбарт төсвийн зарлагын удирдлагын шинэчлэлийг боловсронгуй болгох санал Манай улсад нийгмийн ардчилсан тогтолцоогбүрдүүлж эхэлснээс хойш багагүй хугацаа өнгөрлөө.Өөрчлөлт шинэчлэлтийн үйл явц нийгмийн амьдралынбүх хүрээг хамарч “гар хүрээгүй” салбар байхгүй болов.Ингэхдээ төр засгаас боловсролыг тэргүүлэх зэрэгттавьж анхааран дамжиж ирсэн. Төвлөрсөн төлөвлөгөөтэдийн засгийн тогтолцооноос зах зээлийн харилцаандшилжсэнээр хөдөлмөрийн зах ээл дэх өрсөлдөөнийшинж чанар өөрчлөгдөж Улаан диплом биш уранчадвартай, овсгоотой, ажилсаг хүн л гол үзүүлэлт болохцоо шинэ журам тогтож байна. Монгол улсад төсвийн зарлагын удирдлагыгшинэчлэл хэрэгжүүлснээр үндэсний хэмжээнд үрөгөөжөө өгч байгаа гэх хэдий ч нэгжийн түвшиндтөдийлөн хангалттай үр дүнг авчирч чадахгүй байна.Шинэчлэлийг хэрэгжүүлэхдээ “Засгийн газрын төсвийгдунд хугацаагаар төлөвлөж, удирдах зарчмыгбаримтлах”-аар хуульчилсан боловч төсвийг дундхугацаагаар төлөвлөх арга зүйг бүрэнА.Мөнх-Оргил 25
  27. 27. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжболовсруулаагүйгээс бодлого боловсруулах, төлөвлөх,төсөвлөх үйл ажиллагаа өөр хоорондоо уялдаагүй,шинэчлэлийн үр дүн хангалтгүй байна. Нөгөө талаар үрдүнг чухалчилсан төрийн албыг төлөвшүүлэх зорилттавьсан хэдий ч энэ нь бүтээгдэхүүн нийлүүлэлтийнболон үр дүнгийн гэрэгээр хязгаарлагдаж, хэлбэр төдийхэрэгжиж байна. Удирдлагын бүх түвшинд үр дүн,гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт, хүрэх түвшингтодорхойлох санаачлага, ур чадвар дутагдалтайбайгаагаас хүрэхийг зорьж буй үр дүнг төсөвтэйуялдуулан тооцож чадахгүйд хүрч байна. Иймд төрөөс улс орны эдийн засаг, нийгмийгхөгжүүлэх бодлого чиглэлээ нарийвчлан тодорхойлж,бодлогыг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах санхүүгийн эхүүсвэрийг тооцож, төсвийг дунд хугацаагаар төлөвлөнтүүнд нийцүүлэн жил бүрийн төсвийг нарийвчлантооцдог аргад шилжихийн зэрэгцээ хууль, тогтоомжийгчанд биелүүлдэг болж, ил тод байдал, хариуцлага,хяналтын тогтолцоог хүчтэй болгох шаардлага тулгарчбайна. 1. Төрийн санхүүжилтын үр ашиг, нөлөөг сайжруулахА.Мөнх-Оргил 26
  28. 28. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Төрийн албаны бусад салбарын нэгэн адил захзээлийн бус мөн чанар, үйлчилгээний үнэ өртгийгтогтооход учрах хүндрэлээс хамааран боловсролынүйлчилгээний үр нөлөөг цэвэр эдийн засгийн утгаар ньхэмжих боломжгүй юм. Үүнээс нь хамааран олон улсоронд боловсролын тогтолцоог санхүүжүүлэхдээ үрнөлөө, үр ашгийн сонирхол бий болгохоос сэргийлдэгбайна. Олон орнуудын нэгэн адил ТБУСХ нь өмнөхжилийн төсвөөс үлдсэн хэмнэлтийг хөдөлгөх, дамжууланашиглахыг зөвшөөрдөггүй. “Хадгалж үлдсэн” хэмнэлтийгхөдөлгөх боломжтой гэдэг нь бодит байдал дээрхүндрэлтэй байдаг. Нэгэнт байдал ийм хойно практикдээр хэрэгжүүлэхэд хүндрэлтэй болно. Үүнээс гаднаТБУСХ нь төвлөрсөн бэлэн мөнгөний тогтолцооныгадуурх бүр дансаа хаахыг сургуулиудаас шаардаж,албадан сахиулсан. Хэрэв сургууль нэмэлт орлого олохүйл ажиллагаа эрхэлбэл олсон орлогоо хэрхэн яажхуваарилах талаар Сангийн яамнаас зөвшөөрөл аваххэрэгтэй болно. Нэмэлт орлого нь Монголын сургуулиудын дундмаш их дэлгэрсэн зүйл. Сургуулиуд хэрхэн орлогообүрдүүлж, ашиглаж байгаа талар зарим хяналт хэрэгтэйА.Мөнх-Оргил 27
  29. 29. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжч сургуулиуд ялангуяа бага орлоготой зарим нь хүртэжболох ашиг, төсвийн уян хатан байдлыг хязгаарлах юм.Сургуулиуд төсвийн саналаа гаргаж өгөх үед өөрийнорлогоо (эсхүл хүлээгдэж буй орлого) тайлагнахүүрэгтэй хэдий ч олон сургууль үүнийг хийдэггүй. Учирнь тэдний төлөвлөсөн хэмжээгээр нь төсвөө багасгадагтул нэмэлт орлогын талаар мэдээлдэггүй байна. Иймээсолон сургууль бэлэн мөнгөний төвлөрсө дансны гадуурнэмэлт орлого олсоор байна. Сургуулийн захиралуудзарим нөөцөө, түүний дотор (1) төсвийн төслийгболовсруулаад, орон нутгийн түвшинд батлуулах, (2)багш болон бусад захиргааны ажилтнуудыг ажилд авах,ажлаас халах, цалин, цалингийн нэмэгдлийг бууруулахзэрэг захирах бие даасан эрхтэй байдаг. Сургуулиудтөсвийн нөөцөө зарцуулах тодорхой бие даасан эрхтэйбайх үед нэг суралцагчид ноогдох зардлын санхүүжилтнь эдгээр нөөцийг зарцуулах үр ашгийг дээшлүүлжчадна. Учир нь сургуулийн удирдлага дээд удирдлагаабодвол өөрийн сургуулийн үйл ажиллагааны боломжнөхцөл, боломжтой үр ашгийг илүү мэдэх билээ. Нэг суралцагчид ноогдох зардлын санхүүжилтийнтомьѐог хэрэглэдэг ихэнх орнуудад сургуулийнА.Мөнх-Оргил 28
  30. 30. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжзахиралууд төсвөө төлөвлөх, зарцуулахад үлэмжхэмжээний бие даасан эрх эдэлдэг ба ихэнх тохиолдолдсургуулийн удирдах зөвлөл санхүүгийн хяналтыгхэрэгжүүлдэг байна8. Монгол улсын боловсролын салбарт мөндээрхийн адил сургуулийн удирдлагуудад төсвөөтөлөвлөх, зарцуулахад бие даасан эрх мэдлийг олгоххэрэгтэй. Ингэснээр тухайн сургуулийн удирдлагаөөрийн асуудлыг бие даан, захирамжлалын олон шатдамжлагагүйгээр түргэн шуурхай шийдвэрлэхболомжтой болох ба төсвийн зарлагын үр ашиг чдээшлэх, далд байдалд орсон орлого ил болж,эргэлтэнд орох юм. 2. Хөрөнгө оруулалтанд чиглэсэнхандивлагчдын тусламжийг зөв зохистойзарцуулалтанд хамтран ажиллах Өнөөдөр Монгол улсын боловсролын салбарт (1)Албан бус боловсрол, (2) Дээд боловсрол, (3)Мэргэжлийн анхан, дунд боловсрол, (4) Бага, дунд8 Public money for Public schools. Local Government and Public servicereform initiative. Budapest. 2009. P.97А.Мөнх-Оргил 29
  31. 31. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжболовсрол, (5) Сургуулийн өмнөх боловсрол чиглэлээргадаадын хандивлагч орнуудын олон төслүүд хэрэгжижбайна. Тухайлбал: Азийн хөгжлийн банк, Үр дүнд түргэнхүрэх санаачлагын түншлэл, Япон Улсын Засгийн Газар,UNICEF, Мянганы Сорилын Сан, GTZ Монгол, Дэлхийнбанк зэрэг гадаадын түнш байгууллага, улс орныгдурдаж болно. Боловсролын салбарт оруулж буй бүхий л хандивнь Засгийн газрын төсвийн гадна талд үлдэж байна.Ихэнх хандивлагчдын тусламж нь хоѐр замаар тухайнсалбарт ордог. Үүнд: нэгд, төслийн дэмжлэг буюухандивлагч болон Засгийн газрын хооронд байгуулсанурьдчилан тохирсны дагуу хөрөнгө оруулалтын шинжтэйүйл ажиллагааг санхүүжүүлж байгаа, голчлон БСШУЯ-ны бүтцэд нэлээд бие даасан байдлаар холбогдсонтөсөл хэрэгжүүлэх тусгай нэгжийн удирдлага дорзарцуулагддаг хөрөнгө, хоѐрт, хандивлагч өөрөөсанхүүжүүлдэг, хандивлагчаас хэрэгжүүлдэг техникийнтуслалцааны хөтөлбөр болон ихэнх гадаадад суралцахтэтгэлэгт хөтөлбөрийг оролцуулаад байгууллагад шуудзарцуулдаг хөрөнгө хамаарна. Хандивлагч бүр өөрийнтөсөл хэрэгжүүлэгч нэгжтэй, хэрэгжүүлэх процедуртайА.Мөнх-Оргил 30
  32. 32. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжбайх хандлагатай учир төслүүдийн чанар сургуулиудындунд харилцан адилгүй байна. Хөрөнгө оруулалтыажлын чанарын шаардлагыг хангах үүднээс өсөннэмэгдэж байгаа хандивлагчдын шаардлагатай зэрэгцэнилүү нийтлэг стандарт, процедурыг боловсруулаххэрэгтэй байна. Хэрэв хандивлагчид боловсролын дэдбүтцийг сайжруулах талаар голлох үүрэгтэй хэвээр байхбол тэд илүү холч хараатай төлөвлөх, сургуулийнхангамжид шилжилт хөдөлгөөний үзүүлэх нөлөөний цархүрээг тогтоох зэрэгт БСШУЯ-тай илүү эрчимтэйхамтран ажиллах хэрэгцээ үүснэ. 3. Хичээлийн жилийн мөчлөгийг өөрчлөх боломжийг судлах. Боловсролын салбарын өнөөгийн байдалд хийсэндүн шинжилгээ болон боловсролын салбарт хийгдсэнзарим судалгаанаас харахад салбарын урсгал зардлыннэлээдгүй хувийг сургуулиудын халаалтын зардалдзарцуулж байна. Сургуулийн өндөр зардалтай байлгажбайгаа мөн хэмжээг нь жижиг хэвээр нь үлдээх нэгэнхүчин зүйл нь энэхү үр нөлөө муутай халаалтын дэдбүтэц, орон нутгийн халаалтын зуух, зуух, халаалтынтогоо гэх мэт бөгөөд гэрээсээ хол амьдарч байгааА.Мөнх-Оргил 31
  33. 33. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжхөдөөгийн малчин айлын хүүхдийн сургуульд сурахадзайлшгүй шаардлагатай сургуулийн дотуур байруудхамаарна. Иймд Монгол хатуу ширүүн уур амьсгал бүхийдөрвөн улиралтай улс орнууд хичээлийн улиралыншилжүүлэн зуны дулаан буюу халаалт хэрэглэдэггүйүеийг сургалтанд ашиглах боломжийг эрэлхийлэх ньхөгжлийн нэг гарц болох боломжтой.Анхлан хичээлийн жил 9 дүгээр сарын нэгэнд эхлэнболсныг судлахад : 1) Монголын боловсролын түүхийг судлан үзвэл Монголын автономит засгийн үеданхны зохион байгуулалтын, ангийн системт сургуульүүсэн бий болсон гэж үзсэн байдаг. Энэ үеийн нэгэнилтгэх бичигт “Бага насны хөвгүүдийг сургуулиар сургахболсон тухай Хан хэнтий уулын чуулганаас харьяахушууддаа зарлан илгээсэн бичиг; 1912-5-12; Илгээхбичиг: ...зарлигийг ѐсоор сийрүүлж дөрвөн аймгийнчуулганы дарга жанжин нарт тус бүр тушаан явуулаадхичээнгүйлэн журамлан дагаж улмаар харьяат газартушааж өөр өөрийн аймгийн насан бага ван, гүн, засагтайж нар мөн тэдний хөвгүүд дүү нарыг өөр өөрийнхувийн хүчнээс хэрэглүүлэн цөм энэ жил зуны тэргүүнА.Мөнх-Оргил 32
  34. 34. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжсарын шинийн нэгний урд, манай яамны газар илгээнирүүлж үсэг бичиг сурган боловсруулж, эрдмийг 9бадруулахуйд бэлтгүүлэн...” гэх мэтчилэн Нийслэлхүрээнд сургууль байгуулах тухай бичигт мөн энэхүү цагхугацааг заасан байгаагаас үзвэл Автономит засгийнүеийн ангийн сургалт зуны тэргүүн сарын шинийн нэгэнбуюу өнөөгийн тооллоор 5-р сард хичээл нь эхэлдэгбайжээ. 2) Монгол улсын Гадаад явдлын яамнаас олноо өргөгдсөний 4-р онд Богд Гэгээндайлтгасан нэгэн нугалбарт “Хүн бүр эрхгүй бичиг эрдэмсурваас зохих”-ыг онцлон зааж Орос, Франц, Англи зэрэгулсуудын үлгэр жишээгээр иргэний төрөл бүрийнсургууль байгуулахын чухлыг онцлон тэмдэглэсэнбайна. 1912 оны 3-р сарын 24-нд дөрвөн аймаг, шавьтаван газраас зарлан ирүүлсэн 47 хүүхдийнбүрэлдэхүүнтэй сургуулийг Гадаад явдлын яамныдэргэд нээсэн бөгөөд үүнийг орчин цагийн анхныиргэний сургууль гэж түүхчид үздэг юм. Мэдээбаримтаас үзэхэд тэр үед аймаг хошуудад удаа9 Жигжидсүрэн С, Балжиргармаа Б. Монголын автономит үеийнсургууль. УБ.,1966. 15 дахь талА.Мөнх-Оргил 33
  35. 35. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломждараалан байгуулсан бага сургуулийн тоо 60 гаруйболсон байна. Манай орны боловсролын хөгжилд 1921онд ялсан ардын хувьсгал томоохон түлхэц өгсөн. Энэхувьсгалын дүнд монгол орны нийгэм, улс төрийнбайдал өөрчлөгдөж, ардын эрхт ѐс хэрэгжих таатайорчин бүрдэв10. Ардын хувьсгалын жилүүдийн олон тооны баримтбичиг, тэмдэглэгээг үзсэнболовч түүнд хичээлийн жилийг хэрхэн яагаад 9-р сарыннэгэнд эхлэн тогтоосон талаар дурдаагүй байгаа ньтухайн үеийн олон зүйлийн загвар болгон авсан Зөвлөлтулсын болон бусад улсуудын боловсролын системийгхуулбарласан болов уу. Сарууд 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Төвлөрсөн халаалт Хэрэглэх сарууд Одоогийн хэрэгжиж буй Хичээлийн жил ЕБ сургуулийн хичээллэх сарууд Их дээд сургуулийн хичээллэх сарууд10 Толя Шаавай овогтой Моломын. Тасралтгүй боловсролын үзэлсанаа, гүн ухааны үндэслэл. УБ., 2001. 4 дэх талА.Мөнх-Оргил 34
  36. 36. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжЗураг 5. Санал болгож буй хичээлийн жилийн загвар Дэлхийн улс орнуудын ихэнхийн хичээлийн жилМонгол улстай ижил 9-р сарын эхэлж, 6- сард дуусдагбайна. Австрали, Шинэ Зеланд, Бразили зэрэг цөөнтооны улс орнуудын хичээл 2 сард эхлэн 10 сарддуусдаг байх юм. Монгол улсад нэгдсэн халаалтын дэдбүтэц хэрэглэдэг байгууллагууд халаалтыг 9-р сарын 15-наас эхлэн 5-р сарын 15-ныг хүртэл авдаг байна. Хичээлийг жилийг шилжүүлэн хөдөлгөх нь өөрөөдотроо зөвхөн боловсролын салбар бус олон тооныбусад салбарыг хамарсан том асуудал юм. Тиймээсхэрвээ зөвхөн ерөнхий боловсролын сургалтынбайгууллагуудын хичээлийн жилийг 2 сарын дундаасбуюу цагаан сарын дараа эхэлж 10 сарын 15 хүртэлхичээллдэг байхаар зохион байгуулах боломжтой.Тэгснээр зөвхөн ахлах ангийн төгсөх сурагчид сүүлийнжилийн зохион байгуулалтад өөрчлөлт оронүргэлжлүүлэн 9-р сарын нэгнээс их дээд сургууль,коллежуудад үргэлжлүүлэн суралцах боломжтой болно.А.Мөнх-Оргил 35
  37. 37. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжМөн хичээлийн жилийг 4 хуваан, боломжтой гурванхувилбараар суралцдаг туршлага дэлхийн улс орнуудадбайдаг байна. Үүнийг дээд болон мэргэжлийнболовсролын байгууллагуудад ашигласнаар 10 сарддуусах ерөнхий боловсролын хичээлийн жилтэйдүйцүүлэх боломж бүрдэх юм. Төрийн байгууллагын үр дүнтэй, өгөөжтэй үйлажиллагааг хангахад зөвхөн бүтээгдэхүүний эдгээршалгуур үзүүлэлтээс гадна гүйцэтгэлийг хэмжихшалгууруудыг цогц байдлаар авч үзэх, түүний дотор үрашгийн шалгуурыг тодорхойлох шаардлагатай. Орцгарц, үр ашиг, үр дүнгийн шалгуур үзүүлэлтийг ажлынгүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт байдлаар тогтоох, үүнийзэрэгцээ санхүүжилтийн үр өгөөжийг тодорхойлоххэмнэлт, үр ашиг, үр дүнгийн үзүүлэлтийг тогтоох Үр дүнгийн гэрээ байгуулан ажилласнаасурамшуулал, хариуцлагын тогтолцоо бүрдэж байна.Төсвийн байгууллага, Төрийн албан хаагчдын ажлынгүйцэтгэлийг үнэлэх үзүүлэлтийг харилцан тохиролцож,гэрээний үүргийг хэрхэн биелүүлснийг тооцохболомжтой болно. Үр дүнгийн гэрээний журам,удирдамжийг өөрийн орны онцлогт тохируулан дахинА.Мөнх-Оргил 36
  38. 38. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжболовсруулж, мөрдөх шаардлагатай. Гэрээнийбиелэлтийг дүгнэхдээ зарцуулсан хөрөнгө, ажлынгүйцэтгэл хоѐрыг холбон үзэх хэрэгтэй байна. Үүнийхүрээнд: Хууль гэрээний хэрэгжилтийг хатуу сахих Үр дүнгийн гэрээ байгуулах журам, удирдамжийг улс орны онцлогийг тусгасан байдлаар боловсруулах Гэрээг дүгнэхдээ урьдчилан тодорхойлсон үр дүнгийн шалгуур үзүүлэлтэд хүрсэн эсэх, гэрээлсэн хөрөнгөөр хүрэх үр дүнг хангасан эсэхийг харгалздаг байна. Монгол улсад хэрэгжиж буй төсвийн зарлагынудирдлагын шинэчлэл нь шинэчлэлийг хэрэгжүүлэхстратеги, үе шатыш бэлтгэл үе шат, I үе шат буюубүтээгдэхүүнд суурилсан удирдлагын тогтолцоогнэвтрүүлэх, II үе шат буюу эрх мэдэл шилжүүлэх үе шатгэж тодорхойлсон. Шинэчлэлийг богино хугацаанд буюу1-3 жилд багтаан хэрэгжүүлэх зорилт тавьсан, тодорхойүе шатуудад хуваан тухайн үе шатанд хэрэгжүүлэхажлыг байгууллга, ТЕЗ, ЗГ-ын түвшингээр тодорхойлсоннь сайн талтай байна.А.Мөнх-Оргил 37
  39. 39. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Тийм боловч шинэчлэл хийх хугацааг хэт шахуутөлөвлөсөн, стратегийг нийтэд ил тод мэдээлэх, явцыгтайлагнах явдал хангалтгүй байгаа юм. Тиймээсшинэчлэлийн зорилго, зарчим, чиглэлийн талаариргэдэд мэдээлэл хийх, ашиг тусыг нь ойлгуулахшаардлага байна. Ялангуяа орон нутагт үйлчилгээнийчанар хүртээмж дээшлэхгүй, үйлчилгээний таатай орчинбүрдэж чадахгүй байгааг төсвийн шинэчлэлийн ороннутаг дахь үр дүнтэй холбож үзэхээс өөр аргагүй.А.Мөнх-Оргил 38
  40. 40. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломж Ном зүйМонгол улсын хуулиуд1. Монгол улсын нэгдсэн төсвийн тухай хууль. УБ., ТМ. 2002, №442. Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хууль. УБ., 20023. Монгол улсын 2009-2011 оны төсвийн төсөл. УБ., 20094. 2007 оны Засгийн газрын 184 дүгээр тогтоолНом сурах бичиг5. Жигжидсүрэн С, Балжиргармаа Б. Монголын автономит үеийн сургууль. УБ.,19666. Отгонтуяа Л. Төсвийн зарлагын удирдлага, төлөвлөлт.УБ.,20077. Толя Шаавай овогтой Моломын. Тасралтгүй боловсролын үзэл санаа, гүн ухааны үндэслэл. УБ., 2001.8. Энхбаяр Г., Отгонтуяа Л. Төрийн санхүүгийн удирдлага. УБ., 20029. Public money for Public schools. Local Government and Public service reform initiative. Budapest. 2009.10. Public Expenditure Management handbook. The World Bank. Washington D.C. 1998.А.Мөнх-Оргил 39
  41. 41. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийгболовсролын салбарт сайжруулах боломжВэб сайтуудwww.legalinfo.mnwww.nso.mnhttp://www.mongoleducation.mnwww.iltod.mnА.Мөнх-Оргил 40
  42. 42. Монгол улсын төсвийн зарлагын шинэчлэлийн хэрэгжилтийг боловсролын салбарт сайжруулах боломж Хавсралт 1 Монгол улс дахь төсвийн төлөвлөлтийн үйл явц I-II сар III-IV сар V сар VI сар VII сар VIII сар IX сар X-XII сар Улсын Их ТХМ-ийг УТТ, ЭЗНХҮЧ- баталсан ийн хэлэлцэж Хурал УИХ-ын батласан УИХ- тогтооол Улсын төсвийн төсөл, ын хууль эдийн засаг, нийгмийг Төсвийн хүрээний УИХ-аар хөгжүүлэх үндсэн Улсын төсвийнЗасгийн газар мэдэгдлийн төсөл батлагдсан чиглэлийн төсөл тухай хууль ТХМ Улсын төсвийн төсөл, Салбарын эдийн засаг, нийгмийг ТЕЗ-ийн Салбарын Төсвийн хүрээний ТХМ-ийн дагуу мэдэгдлийн төслийг хөгжүүлэх үндсэн төсвийн багцСангийн яам яамд хийсэн салбарын чиглэлийн төслийн боловсруулах задаргаа тооцоо Аймаг боловсруулах нийслэлд олгох санхүүгийн Салбарын ТЕЗ-ийн ТХМ-ийн холбогдох Салбарын дэмжлэг төсвийн төслийн үзүүлэлтийг орон ТЕЗ-ийн санал нутагт хүргэх төсвийн төсөл Бүтээгдэхүүн нийлүүлэлтийн гэрээ Төсвийн Орон нутгийн ТХМ-ийн Орон нутгийнбайгууллагаОрон нутгийн ТЕЗ-ийн төсвийн үзүүлэлтүүдийн ТЕЗ-ийн ОНТ-ийг батласан ИТХ-ийн тогтоол ТЕЗ төслийн санал хязгаар төсвийн төсөл ҮАХТ-ний ОНТ-ийг ҮАХТ-ний төсөл батласан ИТХ- санал ийн тогтоол Төсвийн хүрээний мэдэгдлийг боловсруулах үйл явц Жилийн төсвийг боловсруулж бэлтгэх хэлэлцэн батлах үйл явц А.Мөнх-Оргил 41

×