Hh uilchilgee

1,599 views

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,599
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
8
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Hh uilchilgee

  1. 1. ÁÎËÎÂÑÐÎË ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌÕ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÝÝËÒÒÝÉ ÕÝËÝËÖ¯¯ËÝà Óëààíáààòàð 2012
  2. 2. “Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÒÓÕÀÉ” Îëîí íèéòèéí íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Áàãøèéí õºãæëèéí îðäîí 2012.10.29ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í, Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ñàéäË.Ãàíòºìºðèéí õýëñýí ¿ã Ìîíãîë áîë õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûí îðîí ãýæ áèä õýëæ ÿðèõäàà èõ äóðòàé. ßã õèéõá¿òýýõ áîëîõîîð àñóóäëûã óðüä÷èëàí õàðæ, óãòàæ ò¿ð¿¿ëæ áèø, öàã òóõàéä íüõóðèìòëóóëàëã¿é çýðýãöýæ áèø, ¿ðãýëæ õýçýý ÷ ã¿éöýõã¿éãýýð àðààñ íü, õîéíîîñ íüõîöîðñîí õýâýýðýý ë õººöºëääºã. Íèéãìèéí àñóóäëûí àðààñ ñàæèëñàí, øîãøñîí õýâýýð “ÿéöäýãã¿é ýý”. Õîðèíõî¸ð æèë õîöîð÷ õººöºëäºö㺺뺺. Õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäàä õýðýãòýé ñóðãóóëü,öýöýðëýã, íîìûí ñàí, ñïîðòûí, òîãëîîìûí òàëáàé ¿ðãýëæ ë äóòàãäàæ áàéäàã ø¿¿äýý.¯ðãýëæ ë àñóóäàë õóðèìòëàãäñàí, òóëãàìäñàí ä¿ð çóðàã Ìîíãîëûí àìüäðàëûíõýâ çàãâàð áîë÷èõîîä áàéíà. Àñóóäàë áýðõøýýëèéã øèéäýõýä øèíý ãàðö, øèíý îðö, øèíý ñàíàà÷èëãà, øèéäìýã÷àíàð,çîðèã, õóðä äóòàæ áàéíà. Íýã ë õýâ çàãâàðò áàðèãäñàí àðãà áàðèëààð õàíäààäáàéâàë õàìàð äýýðýý íààëäñàí áóäààã õàðààä áºìáºãºð öàãààí ãýð áàéíà õýìýýíàðààñ íü àëõààä áàéäàã ÿâãàí áàäàð÷íû ¿ëãýð øèã áîëíî. Öýöýðëýãèéí õ¿ðòýýìæÿã èéì áàéäàëòàé áàéíà. Àðâàí õ¿¿õýä òóòìûí äºðºâ íü ãýð ãýðòýý öîîæòîé õààëãàíû öààíà õºðâèéíàðãààð õ¿í áîëîõ ãýæ àìüäàð÷ áàéíà. 70 ãàðóé ìÿíãàí õ¿¿õýä ñóðãóóëèéí ºìíºõáîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéíà. Óëñûí òºñ⺺ð æèë á¿ð 100 õ¿¿õäèéí30 öýöýðëýã áàðüäàã ºíººäðèéí õóðäààð ÿâàõàä õ¿÷èí ÷àäëûí õîìñäîë æèëýýñ æèëòóòàì íýìýãäýõýýð áàéíà. ßàãààä ãýâýë Ìîíãîëûí ¿ðñ ìàø îëîí áîëæ áàéíà. Öýöýðëýãèéí íàñíû õ¿¿õäèéíòîî, öýöýðëýãèéí õ¿÷èí ÷àäëûí çºð¿¿ æèëä 30 öýöýðëýã áàðèàä áàéõàä ë óëàì á¿ðèõýñíý. Èéì õóðäààð ÿâáàë ýíý æèë öýöýðëýãýýð ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí¿éë÷èëãýý àâàõ øààðäëàãàòàé 51 ìÿíãà ãàðóé õ¿¿õýä öýöýðëýãèéí ãàäíà áàéãàà áîëèðýõ æèë öýöýðëýãò ÿâàõ øààðäëàãàòàé 60 ãàðóé ìÿíãàí õ¿¿õýä öýöýðëýãèéí ãàäíàîðõèãäîíî. ĺðâºí æèëèéí äàðàà öýöýðëýãýýð ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýàâàõ øààðäëàãàòàé 80 îð÷èì ìÿíãàí õ¿¿õýä öýöýðëýãèéí ãàäíà áàéõ òºëºâòýéáàéíà. Õ¿í á¿ð ñóð÷ áîëîâñðîõ ¿íäñýí ýðõ ¿íäñýíäýý õýðýãæèõã¿é, ÿëãàâàðëàëäõ¿¿õýä ºðòºæ áàéíà ãýñýí ¿ã. 3
  3. 3. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Ìîíãîë Óëñ àéëààð áîë õ¿¿õýä íü óíòàõ îðã¿é, ýíý æèë õî¸ð õ¿¿õäèéí íýã íü, äºðâºí æèëèéí äàðàà á¿ð òàâàí õ¿¿õäèéí ãóðàâ íü îðã¿é, ñàíäàëã¿é áîëîõîîð áàéíà. Æèëä 30-ûã áàðüäàã õóðäòàé, ã¿éöýõèéí òóëä 443 øèíý öýöýðëýã¿¿ä õààëãàà íýýæ, õ¿¿õýä ÿâàõ áîëîìæã¿é áîë÷èõñîí 210 öýöýðëýãèéã íóðààæ äàõèí øèíýýð áàðèõ õýðýãòýé. Çàñãèéí ãàçàð èðýõ æèë¿¿äýä öýöýðëýãèéí òîî, õ¿÷èí ÷àäëûí õýìæýýã ýðñ íýìýãä¿¿ëæ, ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí öýöýðëýãèéí òîãòîëöîîã óëàì áýõæ¿¿ëíý. Íèéò øààðäëàãàòàé 653 öýöýðëýãèéã áàðèõàä 556 òýðáóì òºãðºã õýðýãòýéãèéí çýðýãöýý áàñ òîäîðõîé õóãàöàà õýðýãòýé. Öýöýðëýã áàðèõ àæëûí õóðä, õ¿ðòýýìæ, òºñºâ, õºðºí㺠îðóóëàëòûí àðãà õýëáýð çýðãèéã íýìýãä¿¿ëæ àæèëëàõ òóñäàà òºëºâëºãºº, òºñºë, õºòºëáºðºº áèä áîëîâñðóóëñàí. Ãýòýë ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéãàà îëîí ìÿíãàí õ¿¿õäèéã õàíãàëòòàé òîîíû öýöýðëýã áàðüæ äóóñòàë õ¿ëýýæ áàéõ óó ãýæ àñóóõ ýðõ áèäýíä áàéõã¿é ýý. Áàãà íàñíû õ¿¿õýä òºðºõºº áîëü÷èõã¿é, áàñ áèäíèéã õ¿ëýýãýýä òîì áîëîõã¿é áàéæ áàéäàã áîë ººð õýðýã. Òºñâèéí õºðºí㺺ð öýöýðëýã áàðèàä, ºðãºò㺺ä áàéäàã, öýöýðëýãò ÿâæ ÷àäàõã¿é õ¿¿õäèéí òîî ºñººä áàéäàã. Õ¿¿õýä öýöýðëýãò ÿâàõã¿é áàéíà ãýäýã áîë ýýæ, ààâûíõ íü õýí íýãýí àæèëã¿é áîëíî ë ãýñýí ¿ã. Õî¸ð áèø íýã õ¿íèé öàëèíãààð àìü çóóíà ãýñýí ¿ã. Àâààã¿é òàëõ, óíøààã¿é íîì, ¿çýýã¿é êèíî ãýñýí ¿ã. Íèéãìèéí ãèø¿¿í áîëæ àìüäðàõ èðýýä¿éí ýçýä ìààíü öîîæòîé õààëãàíû öààíà ¿ëääýã, õàëóóí öàéíä ò¿ëýãääýã, àõóéí îñîëä ºðòäºã, ¿ã¿é ãýõýä ýíä òýíä òàâèãääàã, ýìýý ºâººã ÷ äàé÷èëæ òàâèóëûí òàâèëàíãààð ºäðèéã ºíãºð¿¿ëäýã. Õ¿í áîëîõ áàãààñàà ãýäýã. Õ¿í áîëíî ãýäýã õîîë èäýõ, äààðàõã¿é ñóóõûí íýð áèø. Àâúÿàñàà íýýõ, õ¿¿õä¿¿äòýé òîãëîõ, õ¿íòýé õàðèëöàõ, ººðèé㺺 èëýðõèéëýõ, öýýæëýõ òîãòîîõ, çóðàõ ä¿ðñëýõ, äóóëàõ á¿æèãëýõ çýðýã õýâ äàäàë, õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèë ñóóõ öàãàà àëääàã. Õ¿íèé íèéãýìä àðàë äýýð òóñãààðëàãäñàí áààõàí Ðîáèíçîí Êðóçî, ýñâýë íýã ¸ñíû Ìàóãëè õ¿¿òýé îðîí áîëæ áàéíà ãýæ øóóä õýëíý. Òýãýýä ÿìàð àðãà çàì áàéíà âý? Òóëãàìäñàí áýðõøýýëèéã äàâàõ õóðäòàé àðãà, ñàéí æîð áàéíà óó? ãýâýë áàéíà. Öýöýðëýãèéí õ¿÷èí ÷àäàë, õ¿¿õäèéí òîî õýðýãöýý õîîðîíäîî èõ çºð¿¿òýé áàéãàà ó÷ðààñ òîîöîí ñóäàëæ øèíý ñàíàà÷èëãà ãàðãàæ áàéíà. Äýëõèéí îëîí îðîíä õýðýãæñýí, áàòëàãäñàí áýëýí òóðøëàãà, æîð òåõíîëîãè íü áàéíà. Òýð áîë õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý ãýõ, Ìîíãîëä áîë îäîî öîî øèíý äóóëäàæ áóé, äýëõèéä áîë õýäèéíýý òàíèë áîëñîí àðãà çàì. Õ¿íèé ò¿¿õýí äýõ àíõíû àæèë ìýðãýæëèéí íýã íü õ¿¿õýä õàðàõ, ºñãºõ õºäºëìºð ãýãääýã. Îòîã îâãèéí òîäîðõîé õýñýã íü íèéòèéí õºäºëìºðººñ ÷ºëººëºãäºæ, õ¿¿õýä àñðàõ, õàðàõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ èðñýí íü àëü ýðòíèé ò¿¿õ. Ìîíãîëä îäîî ÷ õºäºº ýð¿¿ë àãààðò çóíû öàãò ãîëäóó ¿ð õ¿¿õä¿¿äýý àìðààäàã íü íýã ¸ñíû õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý þì. Àéë õºðøººðºº ýýëæëýõ, àõìàä íàñòàíä èòãýìæëýõ, àõ ä¿¿ íàð õàðèëöàí ¿ð õ¿¿õäýý óäààí, ò¿ð õóãàöààãààð àñàð÷ õàðæ ºãäºã íü ìîíãîë÷óóäûí í¿¿äëèéí ñî¸ëîîñ ¿ëäñýí, õàìòà÷ íèéòý÷, õàðèëöàí òóñòàé4 óëàìæëàë áèëýý.
  4. 4. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Õàðèí òîìîîõîí õîò ñóóðèíä óëàìæëàëä íàéäàæ îðõèæ áîëîõã¿é. Ýíýõ¿¿ Ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõóëàìæëàë, äýëõèéä õýðýãæñýí áîäèò òóðøëàãà, õàìãèéí ãîë íü áÿöõàí ¿ð ¿éë÷èëãýýã õóóëü÷ëàíõ¿¿õä¿¿äèéíõýý ñàéõàí èðýýä¿éí òºëºº õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã õºëñ ìºíãºòýé, áàòàëñàíààðàëáàí ¸ñíû, õàðàà õÿíàëòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëýõ øèíý ñàíàë, øèíý ñàíàà÷èëãûã öýöýðëýãã¿é 80 øàõàì ìÿíãàí õ¿¿õäèéíäýâø¿¿ëæ áàéíà. 30 ãàðóé ìÿíãûíõ íü àñóóäàë îéðûí Ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã õóóëü÷ëàí áàòàëñàíààð öýöýðëýãã¿é 80 øàõàì èðýýä¿éä øèéäýãäýíý.ìÿíãàí õ¿¿õäèéí 30 ãàðóé ìÿíãûíõ íü àñóóäàë îéðûí èðýýä¿éä øèéäýãäýíý. Ãóðâàí Ãóðâàí çóóí öýöýðëýãçóóí öýöýðëýã áàðüæ áàéæ 30 ìÿíãàí õ¿¿õýä ѪÁ-ä õàìðàãäàíà. Ò¿¿íòýé õàðüöóóëàõàä áàðüæ áàéæ 30 ìÿíãàí õ¿¿õýä ѪÁ-äíèéãìèéí áîäèò íººö áîëîìæèéã àøèãëàæ àñóóäëûã áàãà õóãàöààíä øèéäíý ãýñýí ¿ã. õàìðàãäàíà. Ò¿¿íòýé õàðüöóóëàõàä Ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý “Õàðíà àñàðíà, õîîëëîíî, òîãëóóëíà, íèéãìèéí áîäèòõ¿ì¿¿æ¿¿ëíý, õºãæ¿¿ëíý”. Íýãýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë íü ýöýã ýõèéí èòãýë ¿íýìøèë, íººö áîëîìæèéãõÿíàëòàíä òóëãóóðëàíà, öàã íü óÿí õàòàí. ¯éë÷èëãýýíèé ýðõ àâàõ ¿íäýñëýë íü ýöýã àøèãëàæ àñóóäëûã áàãà õóãàöààíä øèéäíýýõèéí õ¿ñýëò, çºâøººðºë áàéíà. ¯éë÷èëãýýã ñîíãîõ, õÿíàëò òàâèõ, çîãñîîëãîõ ãýñýí ¿ã.öóöëóóëàõ á¿õ ýðõ ýöýã ýõèéí ãàðò áàéíà. Ýðõèéã íü îëîí øàò äàìæëàãàã¿éãýýðøóóä á¿ðòãýæ îëãîíî. Ýðõ àâàõ, öóöëóóëàõ á¿õ ýðõ ýöýã ýõèéí ãàðò áàéõ íü õàìãèéíõàòóó, àðûí õààëãàã¿é, òîëãîéã íü èëäýãã¿é õàðàà õÿíàëò áîëíî. Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäîîõàðèëöàí èòãýõ, õàìòðàí àæèëëàõ á¿ðýí ÷àäâàðòàé. Õ¿¿õäýýñýý óðâàäàã ýöýã ýõáàðàã ¿ã¿é. Áàéãàëèéí õóóëü ãýñýí ÷ áîëíî. Ìýðãýæëèéí õÿíàëòààñ ýöýã ýõèéí õÿíàëò äóòàõã¿é õàòóó øàëãóóð. ¯ð õ¿¿õäýý ãýñýíáàéãàëèéí õóóëü, ýöýã ýõèéí çºí ìýäðýìæýýñ ¿íýí÷ øàëãóóð ¿ã¿é ãýæ áîäîæ áàéíà.Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäîî õýëöýë áàéãóóëàõ íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí ñóóðü ¿íýò ç¿éëèéííýã ø¿¿ äýý.Áóñàä òºðèéí ºì÷èò öýöýðëýã ýíý ¿éë÷èëãýýã ýðõëýõã¿é. Ýíý òºðëèéí¿éë÷èëãýýã áîéæóóëæ òîðíèóëàõ çîðèëãîîð çàõ çýýëèéã íü õàìãààëíà ãýñýí ¿ã. Äîòðîî õî¸ð ¿íäñýí õýëáýðòýé. Ýõíèéõ íü õàìãèéí áè÷èë õýëáýð, ºðõºä ñóóðèëíà,4-6 õ¿¿õýä õàðíà, 2 àæèëòàí áàéõàä áîëíî. Äàðààãèéíõ íü òºâä ñóóðèëñàí, 12-15õ¿¿õýäòýé, 3 àæèëòàíòàé áàéõ ¸ñòîé. Àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà àæèë÷äûíõààõ¿¿õäýä çîðèóëàí èéì ¿éë÷èëãýý ýðõýëæ áîëíî. Òºðººñ õýðõýí äýìæèõ âý? Õóâüñàõ çàðäàë áóþó öàëèí, áàðàà ¿éë÷èëãýýíèéçàðäàë, õîîëíû ìºíãèéã íü îëãîíî.Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿¿õäèéí õîîëíû çàðäëûãòºð çóóí õóâü õàðèóöíà. Ýíý ¿éë÷èëãýýã ýõëýõ æèë òºð õîîëíû çàðäëûã çóóí õóâüõàðèóöíà. 2014 îíä 30 õóâü, 2015 îíä 50 õóâü áîëíî. ªíººãèéí ¿íýýð íýã ºðõººññàðä 12500 òºãðºã ãàðíà. Áàñ íýãýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë íü àæèëã¿éäýë ÿäóóðëûãîíèëíî.Òýòãýâýðòýý ãàðñàí ÷ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðòàé, õ¿¿õäèéã ãýñýí ñýòãýë,òóðøëàãàòàé õè÷íýýí îëîí áàãø áàéãàà áèëýý.Ìîíãîëûí èðýýä¿éí òºëºº á¿ãäýýðýýºíººäºð øèéäýõ ãýæ ýíä öóãëàëàà. Áîëãîíî, á¿òýýíý ãýýä ç¿òãýâýë áîëîìæã¿é íü¿ã¿é. Áîëîõã¿é á¿òýõã¿é, ýëäýâ áýðõøýýë ãàðíà ãýæ õîéø ñóóâàë áîëîõ ç¿éë ÷ ¿ã¿é.Õ¿¿õä¿¿äèéíõýý òºëºº îþóí áîäëîî óðàëäóóëæ, øèíý÷èëæ øèéäüå. Àíõààðàë òàâüñàíä áàÿðëàëàà. 5
  5. 5. ÃÝÐÝÝÐ Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ Õóóëèéí òºñëèéí òóõàé Íýã. Íýãýí ¿å õàðüöàíãóé çîãñîíãè áàéäàëä áàéñàí òºðºëò äàõèí ýð÷èìòýé íýìýãäýæ ÒÎÄÎÐÕÎÉ ýõýëëýý. Ìàíàé îðîí ÕÕ çóóíû ¿åýñ õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí îðîí õýìýýí íýðëýãäýæ èðñýí. ÌÓÕÀÐÄÀË Õàðèí îéðûí æèë¿¿äýä çàëóó÷óóä õ¿¿õäèéíõýý äîòîð áàãà÷óóäûí ýçëýõ îðîí çàé îãöîì íýìýãäýæ “Áàãà÷óóä õ¿¿õäèéí îðîí” áîëîõ ÷èã õàíäëàãà ãàð÷ èðëýý. Äóíäàæ íàñëàëò íýìýãäñýí, äýëõèé åðòºíöòýé õºë íèéë¿¿ëñýí áîëîâñðîíãóé çàëóó ¿å ºñ÷ ºíäèéæ áàéãàà çýðýãòýé, ýíýõ¿¿ “áàë÷èð ¿åèéí” òýñðýëòèéã çýðýãö¿¿ëýí õàðàõàä óðàìòàé áºãººä Ä.Íàöàãäîðæèéí åðººí õýëñýí÷ëýí “ ìîíãîëûí ¿ðñ ìàø Äóíäàæ íàñëàëò îëîí” áîëæ áàéãàà áèä ºíºð ºòãºí õ¿÷èðõýã óëñ áîëîõ ñàéõàí öàã îéðòîõ ìýò. íýìýãäñýí, äýëõèé åðòºíöòýé Øèíý ñàéõàí þì á¿õýí òàíüæ ìýäýýã¿é, óðüäààñ áîäîîã¿é îëîí àæèë, õºë íèéë¿¿ëñýí áýðõøýýëèéã äàãóóëàí èðäýã. Áèä ÿã èéì àñóóäëûí íýãèéã õºíäºí ÿðüæ, øèéäýõ áîëîâñðîíãóé çàëóó ¿å ºñ÷ ºíäèéæ àðãà çàìûã õàìòäàà õàéõ ãýæ áàéãàà íü ýíý. áàéãàà çýðýãòýé, ýíýõ¿¿ “áàë÷èð Óëñ îðíû íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áàéäàë òîãòâîðæèæ ýõýëñýí íü òºðºëòèéí øèíý ¿åèéí” òýñðýëòèéã ýð÷ìèéã íýìæ áàéãàà áîëîëòîé. 1960-ààä îíä óëñ îðíû àìüäðàë àìæèðãààíä çýðýãö¿¿ëýí õàðàõàä øèíý äýâøèë ãàðñàíòàé óÿëäàí òºðºëòèéí øèíý ýð÷èì, îðãèë ¿å ãàð÷ áàéñàí. Ýíý óðàìòàé áºãººä ¿çýãäýë òîäîðõîé õýìæýýíä äàõèí äàâòàãäàæ ÷ ìàãàäã¿é. Äýëõèéä õ¿í àì, íóòàã Ä.Íàöàãäîðæèéí åðººí õýëñýí÷ëýí “ äýâñãýðýýðýý òýðã¿¿ëýõ ýãíýýíä ÿâäàã õî¸ð òîì õºðøèéí äóíä öººõ¿¿ëýý îðøèæ ìîíãîëûí ¿ðñ ìàø èðñýí ìîíãîë÷óóäàä ºñºí ¿ðæèõ, îëóóë áîëîõ òºðºëõèéí çºí, ýðìýëçýë áàéäàã íü îëîí” áîëæ áàéãàà ÷ ¿¿íä íºëººëºõ áîëîâ óó? áèä ºíºð ºòãºí õ¿÷èðõýã óëñ áîëîõ Õîò ðóó ÷èãëýñýí í¿¿í øèëæèõ ¿çýãäýë îãöîì ºññºí, çºâõºí Óëààíáààòàðò ë ñàéõàí öàã îéðòîõ ìýò. ãýõýä æèë òóòàì àëáàí ¸ñíû ìýäýýãýýð äóíäàæ õ¿í àìòàé íýãýí àéìãèéí òàëòàé íü òýíöýõ õýìæýýíèé 30000 îð÷èì õ¿í àì øèíýýð øèëæèí èðäýã, ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õîò òºëºâëºëò, îðîí ñóóöæèëò, áàðèëãàæèëòûí áîäëîãûã æîëîîäîæ äèéëýõã¿é áîëñîí, õ¿í àìûí äóíä òºðºëò ýðãýýä íýìýãäýæ ýõýëñýí çýðýã áîäèòîé øàëòãààíû óëìààñ ñóðãóóëü, öýöýðëýã áàðüæ áàéãóóëàõ õýðýãöýý òºëºâñíººñ èë¿¿ ãàðñàí. Òºëºâëºñºí áàéëàà ÷ ãàçàð, îðîí áàðèëãûí áàéðøëûã øèéäýõýä õ¿íäðýë ó÷ðàõ áîëñîí. Äýýð íü ººðèéí õóðäàö, òºëºâëºëòººð ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë÷èëãýýíèé öàð õ¿ðýý íü õ¿¿õä¿¿äèéíõýý òîîí ºñºëòèéã îéðûí æèë¿¿äýä ã¿éöýõ áîëîìæ õàðàãäàõã¿é áàéíà. ¯¿íèéã ÿàæ ÷ ýð÷èìæ¿¿ëýýä òóëãàìäñàí àñóóäëûã á¿ðýí øèéäýæ ÷àäàõã¿é íü òîäîðõîé áîëëîî.6
  6. 6. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Áàðèìæààëàí ÿðèõàä 10 õ¿¿õýä òóòìûí 4 íü ¿éë÷èëãýýíèé ãàäíà áàéãàà áîë 10õ¿¿õýä òóòìûí íýã íü ãýðòýý öîîæëóóëæ, ¿ã¿éäýý ë áèëýãäýë ìóóòàé íºõöºëä, òààðóóìóó õ¿ì¿¿ñèéã íèéãìýýñ òóñãààðëàäàã øèã ¿ëäýæ áàéíà. Öîîæëóóëààã¿é çàðèì íüìàøèí òýðýãíèé äîîãóóð îðîõ, í¿õ ñóâãàíä óíàæ ýíäýõ àþóë äóíä õ¿í áîëîõîîðç¿òãýæ ÿâíà. Íýã àéë äóíäæààð õî¸ð õ¿¿õýäòýé ãýýä áîäîõîä òàâàí ºðõèéí íýãíü èéì ãà÷ààë äóíä òºð íèéãìýýñ áèé áîëãîñîí õàëàìæ, õàéð ýíýðëèéí ãàäóóð¿ëäýæ áàéíà. Íýã õ¿í äîð õàÿàä òºðºë ñàäàíãèéí àðâàí àéëòàé ãýæ ñàíàõàä òàíûõàìààòàí ñàäàí à÷ çýý íàðûí ÷èíü äîð õàÿæ õî¸ðûíõ íü àìü íàñ, õóâü çàÿà àþóëûíýðñäëèéí èðìýã äýýð ÿâæ áàéíà. Ýäãýýð õ¿¿õýä íààíàäàæ õî¸ð òîì ¿íäýñëýëýýð õîõèð÷ áàéãàà þì. ªäºðá¿ð õýâëýë ñîíèíû ìýäýýíä òîäîðõîé áàéð ýçýëäýã áîëîîä óäàæ áàéãàà, îðîíãýðòýéãýý øàòñàí, àâòî îñîëä ºðòñºí õîõèðîã÷èä ÷óõàì ýíý õýñãýýñ ãîëëîí ãàð÷áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, ýäãýýð õ¿¿õä¿¿ä ¿å òýíãèéíõýíä íü öýöýðëýãýýð äàìæóóëàíòºðººñ ¿ç¿¿ëäýã õîîë õ¿íñíèé áîëîí áóñàä òýòãýìæ, õàëàìæûã õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿éãàäóóðõàãäàí ¿ëäýæ áàéãàà. Äýýðõ íºõöºë áàéäëààñ ¿¿äýí äàðààõü ä¿ãíýëò ãàð÷ áàéíà. À. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë îëãîõ ºíººãèéí óëàìæëàëò áîäëîãûã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ, öýöýðëýãèéí áàéãóóëàìæèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, ñàëáàðûí áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ ìàÿãààð òóëãàìäñàí àñóóäëûã îéðûí æèë¿¿äýä øèéäýõ ÁÎËÎËÖÎÎïÉ. Á. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí àñóóäëûã øèéääýã øèíý òóðøëàãà, õóó÷èí óëàìæëàëûã õîñëóóëàí ýðýë õàéãóóë õèéæ, õóóëü ýðõ ç¿éí øèíý îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ íü ÃÀÐÖÀÀïÉ. Õ¿í òºðºëõòíèé óëàìæëàë: Øèíý÷ëýë õèéõèéí òóëä õóó÷íàà óõàæ òºíõºõ Õî¸ð.õýðýãöýý ãàðäàã. Äýëõèéí îðíóóäààñ òóðøëàãà áîëãîí ººðèéìø¿¿ëýõýýð ñýäýæ ÃÀÐÖ ÐÓÓ ÕªÒªËÆáóé ÃÝÐÝÝÐ Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ íü ìºí ë ìÿíãà ìÿíãàí æèëèéã òóóëñàí ÁÓÉ ÒÓÐØËÀÃÀóëàìæëàëûã õóóëü÷ëàí òºãºëäºðø¿¿ëñýí ïðîöåññ þì. Íèéãìèéí òîäîðõîé ãèø¿¿ä íü àæèë õºäºëìºðººñ ÷ºëººëºãäºæ áóñäûíõàà ¿ðõ¿¿õäèéã õàðàõ íü õ¿í ò¿¿õèéí àíõíû õºäºëìºðèéí õóâààðèéí íýã ãýãääýã. Îòîãîâãèéíõîî õ¿¿õýä áàãà÷óóäûã õàðæ õàìãààëæ, îéð çóóðûí àæèë õºäºëìºðèéí äàäàë 7
  7. 7. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Ìàíàé îðíû õóâüä îëãîõ, àìüäðàëûí àðãà óõààíä ñóðãàõ ¿¿ðãèéã íýã õýñýã íü õ¿ëýýæ, áóñàä íü àí àâ, ÷ ãýðýýð õ¿¿õýä àæ àõóéí ¿éë õýðýãòýý ÿâäàã áàéæ. Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð äîðîéòñîí ÷ àìüäðàëûí õàðàõ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ áàÿëàã òóðøëàãàòàé àõìàäóóäàä ýíý ¿¿ðýã èõ òºëºâ íîîãääîã áàéñàí íü ëàâ. ¿éë÷èëãýý íü íýí ýðòíèé äýëãýð Õ¿í òºðºëõòºí èðãýíøèí õºãæèõèéí õýðýýð ýíý ¿éë÷èëãýý èë¿¿ áîëîâñðîëòîé, óëàìæëàëòàé áºãººä à÷ çýýãýý ãàð äýýðýý ìýðãýøñýí áàãø íàðûí ¿éë õýðýã áîëæ ñóðãóóëü, ¿íäýñòíèé áîëîâñðîëûí öîãö ºñãºõ, õ¿í áîëãîõûã òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ áîëæýý. àõìàä ¿åèéíõýí ººðèéí ¿¿ðãýý ãýæ Ãýâ÷ õ¿í òºðºëõòºí ñóðãàí õ¿ì¿¿æëèéí óóãàí òîãòîëöîîãîî îãòîîñ ìàðòààã¿é ¿çäýã. ßëàíãóÿà áºãººä õºãæèíã¿é îðíóóäàä ò¿¿íèéã õóóëü÷ëàí àëáàí ¸ñíû áîëãîæýý. ÀÍÓ, ßïîí, çóíû óëèðàëä à÷ Àíãëè, Àâñòðàëè çýðýã õºãæèíã¿é îëîí îðîíä ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõ, ñóðãóóëèéí çýý íàðàà ãýðòýý àìðóóëæ, àæèë ºìíºõ áîëîâñðîëûã ãýðýýð îëãîõ òîãòîëöîî öýöýðëýã¿¿äòýé çýðýãöýí õºãæèæ àìüäðàëûí àíõíû áàéãàà áºãººä õàðèí ÷ èë¿¿ ÷èíýýëýã äàâõðàãûíõíûã õàìðàõ áîëñîí áàéíà. äºðòýé áîëãîäîã íü íýã ÿíçûí óëèðëûí Ìîíãîëûí óëàìæëàë: Ìàíàé îðíû õóâüä ÷ ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ÷àíàðòàé ãýðèéí ¿éë÷èëãýý íü íýí ýðòíèé äýëãýð óëàìæëàëòàé áºãººä à÷ çýýãýý ãàð äýýðýý ºñãºõ, öýöýðëýã áèëýý. õ¿í áîëãîõûã àõìàä ¿åèéíõýí ººðèéí ¿¿ðãýý ãýæ ¿çäýã. ßëàíãóÿà çóíû óëèðàëä à÷ çýý íàðàà ãýðòýý àìðóóëæ, àæèë àìüäðàëûí àíõíû äºðòýé áîëãîäîã íü íýã ÿíçûí óëèðëûí ÷àíàðòàé ãýðèéí öýöýðëýã áèëýý. Ò¿¿í÷ëýí àéë õºðøèéí àõìàä íàñòíóóä, àæëûí çàâ çàéòàé õ¿ì¿¿ñò ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäýý óäààí áîëîí ò¿ð õóãàöààãààð àñðàìæëóóëàí ¿ëäýýõ íü áèøã¿é. Äýýð íü ìàíàé îëîí àðâàí èðãýí ãàäààäàä “õ¿¿õýä àñðàõ” ¿éë÷èëãýýíèé àæèëä ÿâæ òóðøëàãà õóðèìòëóóëààä èðæ áàéíà. Ǻâõºí àõìàä íàñòíóóä òºäèéã¿é îëîí àðâàí èðãýí õ¿¿õýä àñðàí õàìãààëæ, õàëàìæëàõ áîëîìæòîé, ñîíèðõîëòîé áàéäàã ÷ õî¸ð òºðëèéí õÿçãààðò òóëààä ìóõàðäàæ áàéíà. Íýãä¿ãýýðò, ãàíö õî¸ð õ¿¿õýä õàðæ õàìãààëààä ò¿¿íèéõýý õºëñººð àìüäðàõ áîëîìæã¿é. Ó÷èð íü îðîí íóòãààñ øèíý òóòàì í¿¿æ èðñýí, àìüäðàëûí áîëîëöîî òààðóó àéëûí õ¿¿õä¿¿ä èõ òºëºâ öýöýðëýãò õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é ¿ëäýæ áàéãàà. Õî¸ðäóãààðò, îëîí õ¿¿õýä õàðàõ ãýõýýð ãýð íü “áàéãóóëëàãà” áîë÷èõ ãýýä, ýíý òàëûí õóóëèéí çîõèöóóëàëò áàéõã¿é òóë õýðýã ò¿âýãò áèø þìàà ãýõýä õýë àìàíä ºðòºõ ò¿âýãòýé áàéäàã àæ. Ãóðàâ. Áèä á¿õýí äýëõèéí îëîí óëñóóäûí æèøãýýð, ¿íäýñòíèéõýý óëàìæëàë, öàã ¿åèéíõýý ÀËÁÀÍ ¨ÑÎÎÐ íºõöºë áàéäàë äýýð ¿íäýñëýí ÁÀÃÀ ÍÀÑÍÛ Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÝÐÕ ÃÝÐÒÝÝ Õ¯¯ÕÝÄ Ç¯É, ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ-ûã áèé áîëãîõ õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëëàà. Áèäíèé äóíä ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ òîäîðõîé õýìæýýíä îðøèí áàéãàà ãýðýýðýý õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã õóóëü÷ëàõ, õ¿ðýýã íü ºðãºòãºõ, íýã õ¿¿õäýä íîãäîõ çàðäëûã öýöýðëýãèéí äóíäæààð áîäîí òýäýíä õóâààðèëàõ çàìààð ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä õàìðàãäààã¿é ¿ëäñýí 70 ãàðóé ìÿíãàí õ¿¿õäèéí ÷àìã¿é õýñãèéã õàìðàõ çîðèëãîòîé. Ýíý õºòºëáºð õóâèéí ñàëáàðûíõíû ýðõýëæ áóé öýöýðëýã áîëîí ñóðãóóëèéí ºìíºõ íàñíû áîëîâñðîëûí áèçíåñò õàìààðàëã¿é áîëíî.8
  8. 8. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã õóóëü÷ëàí íýâòð¿¿ëñíýýð ýä¿ãýý ñóðãóóëèéí ºìíºõáîëîâñðîëîîñ çàâñàðäàí õîõèð÷ áàéãàà 70 ãàðóé ìÿíãàí õ¿¿õäèéí íààíàäàæ 10ãàðóé õóâü áîëîõ Óëààíáààòàð, Äàðõàí, Îðõîí áîëîí àéìãèéí òºâèéí 31000 ãàðóéõ¿¿õäèéã õàìðàõ áîëîìæ õàðàãäàæ áàéíà. Ýíý òîî îéðûí õýäýí æèëä ºñíº, ãýõäýýòºðººñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áîäëîãî õýðýãæèõèéíõýðýýð öýöýðëýãèéí òîî íýìýãäýæ, àÿíäàà ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðýýáàãàñíà. Ãýõäýý áóñàä îðíû æèøãýýð õ¿¿õýä á¿ðèéã áàãààñ íü àâüÿàñ, áîëîìæèéãíýýæ, ýðò íàñíû ¿åýñ íü ýõëýí õºãæ¿¿ëäýã èë¿¿ ñîíãîäîã ¿éë÷èëãýý áîëîí øèíýò¿âøèíä ãàðàõ áîëîâ óó. Þóíû ºìíº õýíä ýíý ¿éë÷èëãýýã èòãýæ õàðèóöóóëàõ âý, õýíèé õ¿¿õäèéã õàìðóóëàõ ĺðºâ.âý ãýõ÷ëýíãèéí àñóóëòóóä ãàðíà. Íàñàíä õ¿ðñýí, ñýòãýöèéí áîëîí áèåèéí ýð¿¿ë ØÈÍÝìýíäèéí õóâüä áîëîìæòîé, á¿ðýí äóíäààñ äîîøã¿é áîëîâñðîëòîé õ¿í õ¿¿õýä õàðàõ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ À׿éë÷èëãýýã ýðõëýõ áîëîìæòîé ãýæ ¿çýæ áàéãàà. Íýã òàëààñàà ñóðãóóëèéí ºìíºõ ÕÎËÁÎÃÄÎËáîëîâñðîë íü ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ óõààíû õàìãèéí íàðèéí ñàëáàð ÿàõ àðãàã¿é ìºíáºãººä çîõèõ øàòíû áîëîâñðîë çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé íü ¿íýí. ͺ㺺 òàëààñõ¿¿õýä ãýð á¿ëäýý ºñ÷, ¿íäñýí õ¿ì¿¿æëèéã òýíäýýñ îëäîã áîëîâ÷ ýöýã ýõ áîëîõñåðòèôèêàò îëãîäîã ãàçàð õàà ÷ áàéäàãã¿é, àìüäðàëûí òóðøëàãà òºðºëõèéí çºíñîâèíãîîðîî õ¿í á¿ð ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëäýã ãýäýã ººð íýã ¿íýíèéã ýíä áàñ àâ÷¿çýõýýñ ººð àðãàã¿é. Ýíý ÷èãëýëèéí àæëûã ñîíèðõîã÷äèéí çºâøººðëèéã îëãîõäîî òºð þó þóíààñèë¿¿ ýöýã ýõèéí èòãýë ¿íýìøëèéã ãîë áîëãîíî. Õýðâýý òà ýíý õ¿íèéã õ¿¿õäýý õàðæ Ñóðãóóëèéí ºìíºõõàíäààä áàéæ ÷àäíà ãýæ ¿çýæ áàéãàà áîë òºðèéí ç¿ãýýñ òàòãàëçàõ ç¿éëã¿é ãýñýí áîëîâñðîëûí¿ã. Òºðººñ îëãîõ çºâøººðºë íü ÿäàæ ë èë ãàë ðóó õ¿¿õýä îð÷èõã¿é áàéõààñ ýõëýýä òîãòîöûí òîäîðõîé õýñãèéã öýöýðëýãýýñàþóëã¿é îð÷íèéã á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí øààðäëàãûã àãóóëàõ áîëîâ÷ íèéòýýð ãàäóóðõè áàéäëààðìýäýõ ëèöåíç çºâøººðë¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ìàø õÿëáàð åðºíõèéäýý á¿ðòãýõ, øèéäýæ áóé õóóëèéíòàòâàð òºëºã÷äèéã õºðºí㺺ñ òîäîðõîé õýñãèéã õóâààðèëàõàä õýðýãòýé ìàòåðèàë òºñëèéí ¿çýë ñàíàà íü ººðèéí ãýðá¿ðä¿¿ëýõ àãóóëãàòàé áàéõ þì. Çýðâýñ õàðàõàä õàðàà õÿíàëò ìàø ñóë ìýò ¿çýãäýæ îðîíäîî 6 õ¿ðòýë,áîëîõ ÷ çºâõºí íýã ýöýã, ýõèéí íýã ë ãîìäîë óã ¿éë÷èëãýýã ò¿äãýëç¿¿ëýõ, äàõèí áàéðàà ñóëëààä ÷ñýðãýýõ ýðõã¿éãýýð öóöëàõ áîëîìæòîéãîîð õèéãäýæ áàéíà. Ǻâøººðºë àâàõàä ìàø þìóó “ãýð öýöýðëýã”- èéí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõàìàðõàí ÷ çºâøººð뺺 àëäàõàä ò¿¿íýýñýý õýä äàõèí àìàðõàí ãýñýí ¿ã. þì áîë 15 õ¿ðòýë õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òîãòîöûí òîäîðõîé õýñãèéã öýöýðëýãýýñ áîëäîã áàéõààðãàäóóðõè áàéäëààð øèéäýæ áóé õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë ñàíàà íü ººðèéí ãýð îðîíäîî òºëºâ뺺ä áàéíà.6 õ¿ðòýë, áàéðàà ñóëëààä ÷ þìóó “ãýð öýöýðëýã”-èéí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ þì áîë 15 Àëáàí áàéãóóëëàãûí õóâüä çºâõºí ººðèéíõ¿ðòýë õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ áîëäîã áàéõààð òºëºâ뺺ä áàéíà. Àëáàí áàéãóóëëàãûí àæèë÷èí, îþóòíûõóâüä çºâõºí ººðèéí àæèë÷èí, îþóòíû õ¿¿õäèéã ñààòóóëàõ ãàçàð áàéãóóëæ áîëîõ õ¿¿õäèéã ñààòóóëàõþì. Ýöýã ýõ÷¿¿ä ºã뺺 õ¿¿õäýý òýâýð÷ èðýýä, îðîé òàðàõäàà àâààä ÿâíà ãýñýí ¿ã. ãàçàð áàéãóóëæ áîëîõ þì. Ýöýã Õ¿¿õäèéã õàëàìæëàõ íýðýýð øàøèí ñóðòàëäàà îðóóëæ áàéíà, õàðæ áàéãàà õ¿¿õäýý ýõ÷¿¿ä ºã뺺 õ¿¿õäýýíîéðíû ýì ºãººä óíòóóëäàã áàéíà, õ¿¿õýëäýé ¿ç¿¿ëýýä íàì ñóóëãààä ºíæäºã ãýíý òýâýð÷ èðýýä, îðîé òàðàõäàà àâààä ÿâíà ãýñýí ¿ã. 9
  9. 9. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Õ¿¿õýä õàðàõ ãýõ÷ëýíãèéí ãîìäîë ìàíàéä àëáàí áóñ áàéäëààð õýðýãæäýã “ãýðýýð õ¿¿õýä õàðàõ” ¿éë÷èëãýý ¿éë÷èëãýýíä öººíã¿é ãàðäãèéã çîõèöóóëàõ àñóóäëûã àíõààðëûí ãàäíà áèø òºâä õýðýãæñíýýð ÿíç íü áàéëãàíà. Æèøýýëýõýä øàøíû çàí ¿éë õèéõã¿é áàéõ, çîõèõ çààâàðò òóñãàãäñàí á¿ðèéí íàñíû îëîí öàãèéí õóâààðèéã áàðèìòëàõ çýðýã íü õóóëèéí òºñºëä òóñãàëàà îëñîí áîëíî. èðãýí òîãòìîë îðëîãî á¿õèé áàéíãûí àæëûí Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý íü òºðººñ ñàíõ¿¿æäýã àæëûí øèíý áàéðóóä ãàðãàæ áàéðòàé áîëîõ, áàéíà. 2013 îíä ýíý ñàëáàðò 3980 àæëûí áàéð øèíýýð ãàð÷ 8798 õ¿í 230-350.000 öààøäûí øèíý òºãðºãèéí öàëèíòàé àæèë ýðõëýõ çàì íýýãäýõ þì. Öàëèí óðàìøóóëëûí äýýä õýìæýýã áèçíåñèéíõýý òîãòîîõã¿é áºãººä ýíý íü ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ñýòãýë õàíàìæ, õàìòûí çºâøèëöëèéí ¿ð ñóóðèéã òàâèõ áîëîìæ á¿ðäýíý. ä¿íãýýñ õàìààðíà. Óðàìøóóëàë íýìýõ, ñóðãàëòûí íýìýëò õºòºëáºðèéã (õºãæèì çààõ Òàâ õ¿ðòýëõ òîîíû ãýõ ìýò) òºëáºðòýé îðóóëàõ çýðýãò “á¿õ ýöýã ýõ çºâøººðñºí áàéõ” íºõöºë îðóóëñàí à÷ íàðàà ãýðòýý íü ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷èéí ç¿ãýýñ ººðèéí áîëçëûã òóëãàõààñ ñýðãèéëñýí àãóóëãàòàé. õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ ñóóãàà ºâºº ýìýý Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý õýðýãæñíýýð ÿíç á¿ðèéí íàñíû îëîí èðãýí òîãòìîë îðëîãî íàð ÷ ¿¿íèéãýý àëáàí ¸ñíû áîëãîîä á¿õèé áàéíãûí àæëûí áàéðòàé áîëîõ, öààøäûí øèíý áèçíåñèéíõýý ñóóðèéã òàâèõ òºðººñ ñàíõ¿¿æèëò áîëîìæ á¿ðäýíý. Òàâ õ¿ðòýëõ òîîíû à÷ íàðàà ãýðòýý õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ ñóóãàà ºâºº ýìýý íàð àâ÷ áîëíî. Òýð ÷ ¿¿íèéãýý àëáàí ¸ñíû áîëãîîä òºðººñ ñàíõ¿¿æèëò àâ÷ áîëíî. Òýð õýðýýð ñóðãóóëèéí õýðýýð ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òîãòîöûí õ¿ðýýíèé ãàäóóð ¿ëäýí õîõèð÷ áàéãàà õ¿¿õä¿¿ä õàðàà òîãòîöûí õ¿ðýýíèé õÿíàëòòàé àþóëã¿é îð÷èí ºñ÷ áîéæèí, òºðººñ õàëàìæ õ¿ðòýõ ýðõýý ýäëýíý. ãàäóóð ¿ëäýí õîõèð÷ áàéãàà õ¿¿õä¿¿ä Ýíý øèíý ñàíàë, ñàíàà÷èëãà íü õ¿í òºðºëõòíèé íèéòëýã òóðøëàãàä òóëãóóðëàí, õàðàà õÿíàëòòàé íèéãýìä ãàð÷ èðñýí õýðýãöýý, ñîíèðõîë õî¸ðûã õóóëèàð çîõèöóóëàí òºðººñ äýìæèõ àþóëã¿é îð÷èí ºñ÷ áîéæèí, òºðººñ çàìààð òóëãàìäñàí àñóóäëûã øèéäýõýä ÷èãëýñýí àìüä áîäèòîé, öàã ¿åý õ¿ëýýæ õàëàìæ õ¿ðòýõ áàéñàí õ¿ëýýãäñýí ¿éë÷èëãýý þì. ýðõýý ýäëýíý. Òºãñãºë. Òà á¿õýíä òîëèëóóëàí áóé áýðõøýýë, ò¿¿íèé ãàðöûí òóõàé ÿðèà áîë íýã òàëààñàà “ÌªÐªªÄËÈÉÍ” áèäíèé õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéñàí ìºðººäëèéí ¿ð äàãàâàð áàñ ìºí þì. Ó÷èð íü ýíä ÁÝÐÕØÝÝË òºðºëò áóóðñàí, îé õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë èõýññýí, äóíäàæ íàñëàëò áóóðñàí òóõàé ÿðèàã¿é. Õàðèí ÷ àìüäðàëûí áîëîìæ ñàéæèð÷, çàëóó ãýð á¿ëä èðýýä¿éäýý èòãýõ èòãýë áýõæèæ, á¿ñã¿é÷¿¿ë õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõèéã ýðõýìëýõ áîëñîíòîé õîëáîãäîí áàãà÷óóä õ¿¿õýä ºñ÷ òîðíèæ, ºíäèéæ áàéãàà òóõàé ÿðüæ áàéíà. Ýíý ºñºëò áèäíèé ºíººãèéí áîëîìæ, õóó÷èí àðãà õýëáýðèéã ãîëæ áàéãàà òóõàé ºã¿¿ëæ áàéíà. Ìîíãîë÷óóä áèä ºíºð îëóóëàà áîëîõ, õºãæèí öýöýëýõ òóõàé ÿðüæ áàéíà. Óëñ îðíûõîî øèíý àìüäðàë, øèíý ¿åèéí ýçäèéã “òàâòàé ìîðèë” õýìýýí çàëàõûí òóëä áèä áîëîëöîî á¿õíýý àøèãëàæ, õàðèëöàí îéëãîëöîæ, àìüä ñàíàà, áóñäûí òóðøëàãûã õ¿íäýòãýí ñîíñîæ, çîðèãëîí øèéäýõ õýðýãòýé áàéãàà þì. Õîëáîãäîõ ñóäàëãàà, äýëãýðýíã¿é òàéëáàðûã õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷ã¿¿äýýñ ¿çíý ¿¿! Òà á¿õýíä áàÿðëàëàà. Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì10
  10. 10. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË• 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí 8 õóâü íü ãýðòýý ãàíöààðàà öîîæëîãääîã, 10 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õýä õ¿¿õäýý õàðäàã. (“Õ¿¿õýä õºãæèë 2010” ¯ÑÕ-íû ñóäàëãàà)• Õàðàà õÿíàëòã¿éí óëìààñ õ¿¿õä¿¿ä îñîë, ãýìòýëä ºðòºõ íü èõñýæ áàéíà. • 2012 îíû 2 óëèðëûí áàéäëààð îñîë ãýìòëèéí óëìààñ 0-4 íàñíû 92 õ¿¿õýä íàñ áàðààä áàéíà. 1 ñàðä 15 õ¿¿õýä õàðàà õÿíàëòûí ãàäóóð áàéãààãààñ ç¿é áóñààð õîðâîîã îðõèæ áàéíà. (“Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò” ýìõýòãýë, 2012) • 2012 îíû ýõíèé 10 ñàðûí áàéäëààð 7 õ¿ðòýë íàñíû 23 õ¿¿õýä çàì òýýâðèéí îñëûí óëìààñ íàñ áàðñàí, 50 õ¿¿õýä õ¿íä áà õ¿íäýâòýð ãýìòýí ýð¿¿ë ìýíäýýðýý õîõèðñîí áàéíà. (“Çàìûí öàãäààãèéí ãàçðûí ìýäýýëýë” 2012) • Ãýðòýý õèìèéí õîðò áîäèñ áîëîí ãàëä ò¿ëýãäñýí 0-18 íàñíû íèéò õ¿¿õäèéí 44 õóâü íü 4 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õýä áàéíà. (“Õ¿¿õäèéí îñîë, ãýìòëèéí ºíººãèéí áàéäëûí ñóäàëãàà” Í¯Á-èéí Õ¿¿õäèéí ñàí, ÍÕÕß” 2007)• 2011-2012 îíä íèéò õ¿í àìûí 8 õóâèéã ýçýëæ áóé 2-5 íàñíû 220,3 ìÿíãàí õ¿¿õýä áàéãààãèéí 56,0 ìÿíãà íü áóþó 10 õ¿¿õýä òóòìûí 3 íü ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéíà.• Îéðûí 4 æèëä 2-5 íàñíû õ¿¿õýä æèë á¿ð ºìíºõ æèëýýñ 8,0-20,0 ìÿíãààð îãöîì ºñ÷, 2016 îíîîñ òîãòâîðòîé ààæèì ºñºõ ñàéí õàíäëàãà áàéãàà íü îäîîãèéí áýðõøýýëèéã óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëíý. 11
  11. 11. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã ÁÀÃÀ ÍÀÑÍÛ Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ, ÝÐÕ Ç¯É, ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ Öýöýðëýãèéí õ¿÷èí ÷àäëûí õîìñäîëûí ÷èã õàíäëàãà 200000 y = 3801x + 15290 150000 1. 2011-2012 îíä õóâèéí öýöýðëýãò y = 2600x + 10533 100000 9580 (íèéò õ¿¿õäèéí 4,3 50000 õóâü) õ¿¿õýä õàìðàãäàæ áàéíà. ¯¿íèéã 2016 îí 0 2012 2013 2014 2015 2016 ãýõýä 18067 (8,0 õóâü)áîëãîíî. Õ¿¿õäèéí òîî Öýöýðëýãèéí îðíû òîî 2. Õóâèëáàðò Linear (Õ¿¿õäèéí òîî) Linear (Öýöýðëýãèéí îðíû òîî) ñóðãàëòàä 30912 (íèéò õ¿¿õäèéí 14,1 õóâü) õ¿¿õýä õàìðàãäàæ áàéíà. Õ¿÷èí ÷àäëûí ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí çºð¿¿ ¯¿íèéã 2016 îí (òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýãò) ãýõýä ¿¿íèéã 47629 (20 õóâü)-ä Ǻð¿¿ãèéí ýçëýõ õ¿ðãýíý. Îí Õ¿¿õäèéí òîî Õ¿÷èí ÷àäàë Ǻ𿿠õóâü 3. Òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýãò 123771 2012 154211 102734 -51477 -50.1% (íèéò õ¿¿õäèéí 56,2 õóâü) õ¿¿õýä 2013 160246 100134 -60112 -60.0% õàìðàãäàæ áàéíà. ¯¿íèéã 2016 2014 168908 97534 -71374 -73.2% îíä 168496 (72,0 2015 169695 94934 -74761 -78.8% õóâü)-ä õ¿ðãýíý. 2016 168496 92334 -76162 -82.5% Æèë á¿ð 3000 îð áóþó 100 õ¿¿õäèéí ñóóäàëòàé 30 öýöýðëýã áàðüæ áàéãàà îäîîãèéí õóðäààð ÿâàõàä õ¿÷èí ÷àäëûí õîìñäîë óëàì íýìýãäýíý.12
  12. 12. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãÖÝÖÝÐËÝÃÈÉÍ ÁÀÐÈËÃÀ ÒÀÉËÁÀÐ: •Öàãààí ºí㺺ð ýõýíä øèíýýð áàðèõ øààðäëàãàòàé áàðèëãûí òîîã, • Øàð ºí㺺ð õàøèëòàí äîòîð àøèãëàëòûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é, øèíý÷èëæ áàðèõ áàðèëãûí òîîã ¿ç¿¿ëýâ. Íèéò øààðäëàãàòàé öýöýðëýã (Ìîíãîë óëñûí õýìæýýãýýð) Øèíýýð áàðèõ Øèíý÷èëæ áàðèõ Íèéò øààðäëàãàòàé öýöýðëýã öýöýðëýã öýöýðëýã õ¿÷èí õ¿÷èí õ¿÷èí Çàðäàë òîî òîî òîî ÷àäàë ÷àäàë ÷àäàë (ñàÿ.òºã) 443 44393 210 22678 653 67071 556,692.3 13
  13. 13. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Óëààíáààòàð õîòûí îãò öýöýðëýã, ñóðãóóëüã¿é õîðîîäûí òîî ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã 54900 õ¿í àìòàé 6 Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã 42305 õ¿í õîðîî öýöýðëýãã¿é àìòàé 7 õîðîî öýöýðëýãã¿é 6/2 7/2 Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã 90277 õ¿í Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýã 65677 õ¿í àìòàé 9 õîðîî öýöýðëýãã¿é àìòàé 8 õîðîî öýöýðëýãã¿é 38703 õ¿í àìòòàé 4 õîðîî ñóðãóóëüã¿é 9/5 8/4 Õàí-Óóë ä¿¿ðýã 35641 õ¿í àìòàé 4 õîðîî öýöýðëýãã¿é Áàÿíãîë ä¿¿ðýã 48180 õ¿í àìòàé 8 õîðîî öýöýðëýãã¿é 4/1 8/3 • Äàõèí òºëºâëºëò õèéõ. • Õóâü÷ëàãäñàí ãàçðûã õóäàëäàæ àâàõ. 336980 õ¿í àìòàé 45 õîðîî • Ãàçàð õóäàëäàæ àâàõ çàðäëûã óëñûí öýöýðëýãã¿é òºñºâò ñóóëãàõ Äàõèí òºëºâëºëò õèéæ öýöýðëýã (Ìîíãîë óëñûí õýìæýýãýýð) Äàõèí òºëºâëºëò õèéæ öýöýðëýã ¹ Ä¿¿ðýã áàðèõ õîðîî 1 Áàÿíãîë ä¿¿ðýã 5,12,16,17,19,21,22,23 2 Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã 4,7,17,21,22,24,26,27,28 3 Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýã 4,5,7,22*,26,28,29,32 4 Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã 2,5,9,11,12,19,20 5 ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã 5,7,8,11,16,17 6 Õàí-Óóë ä¿¿ðýã 6**,8,15,16 7 Íàëàéõ ä¿¿ðýã 2,7 8 Áàãàíóóð ä¿¿ðýã 5 9 Áàãàõàíãàé ä¿¿ðýã Ä¿í 45 *Ñîíãèíîõàéðõàíû 22-ð õîðîî òàõèëòûí àìàíä 100 õ¿¿õäèéí õ¿÷èí ÷àäàëòàé êàíàä ìîäîí òåõíîëîãèéí öýöýðëýã áàðèãäàæ áàéíà.14 **Õàí-óóëûí 6-ð õîðîî ÿàðìàãò 100 õ¿¿õäèéí õ¿÷èí ÷àäàëòàé öýöýðëýã áàðèãäàæ áàéíà.
  14. 14. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãÕ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ “Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý” ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí àëáàí ¸ñíû¿éë÷èëãýýíèé íýã õýëáýð. Ýöýã ýõèéí èòãýë ¿íýìøèë, Õàðíà Õ¿ì¿¿æ¿¿ëíý õÿíàëòàíä òóëãóóðëàñàí, óÿí Àñðàíà Õºãæ¿¿ëíý õàòàí öàãèéí õóâààðü á¿õèé ¿éë÷èëãýýíèé øèíý õýëáýð Õîîëëîíî ÒîãëóóëíàÕ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ÇÀÐ×ÈÌ 1 2 3 ¯éë÷èëãýý ýðõëýõ ¯éë÷èëãýýã ñîíãîõ, ¯éë÷èëãýý ýðõëýõ ýðõ àâàõ ¿íäýñëýë õÿíàëò òàâèõ, ýðõèéã îëîí øàò íü ýöýã ýõèéí çîãñîîëãîõ õ¿ðòýë äàìæëàãàã¿éãýýð õ¿ñýëò, çºâøººðºë á¿õ ýðõèéã ýöýã ýõýä øóóä á¿ðòãýæ îëãîíî. áàéíà. îëãîíî. 15 15
  15. 15. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Èðãýí, àæ àõóéí ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÕÝËÁÝÐ íýãæèéí íººö áîëîìæèä òóëãóóðëàñàí õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã ªÐÕªÄ ÑÓÓÐÈËÑÀÍ ÒªÂÄ ÑÓÓÐÈËÑÀÍ æàì ¸ñîîð õºãæèõ áîëîìæèéã áèé áîëãîõ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ ¿¿äíýýñ òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýã, áóñàä òºðèéí ºì÷èéí áàéãóóëëàãà ýíý ¿éë÷èëãýýã ýðõëýõã¿é. 4-6 õ¿¿õýä 10-15 õ¿¿õýä Ǻâõºí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ ýíý ¿éë÷èëãýýã ýðõëýõèéã õóóëèàð 2 àæèëòàí 3 àæèëòàí áàòàëãààæóóëíà. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ ¯éë÷èëãýýã õýí ¿ç¿¿ëýõ âý ÈÐÃÝÍ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÍÝÃÆ • ªðõ ãýðò ñóóðèëñàí ¿éë÷èëãýý ªºðèéí àæèëòàí, • Òºâä ñóóðèëñàí õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí õ¿¿õäýä ¿éë÷èëãýý çîðèóëñàí õ¿¿õýä õàðàõ òºâ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ ÝÐÕËÝÕ ÝÐÕÈÉà ÕÝÍ ÎËÃÎÕ ÂÝ Íºõöºë øààðäëàãà õàíãàñàí èðãýí, ÃÀÇÀÐ ÀÀÍ-ä àæëûí 1-5 Õ¿¿õäýý õàðóóëàõ Ñóì, ÄÝÝÐ ÍÜ õîíîãò áàãòààí õ¿ñýëòýé ýöýã ÝÐÕÈÉÍ ä¿¿ðãèéí ¯ÇÝÕ ÷èðýãäýëã¿éãýýð, íýã ýõ÷¿¿äèéí Õ¯ÑÝËÒ Çàñàã äàðãàä õ¿ñýëò ÝÐÕ öýãýýñ ýðõèéã îëãîíî. Ýðõèéã àâàõ àìàðõàí çºâøººðºë ãàðãàõ íü ÎËÃÎÕ ÷ àëäàõ íü á¿ð õÿëáàð áàéíà.16
  16. 16. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãÕÝÍ ßÌÀÐ ¯¯ÐÝÃ, ÕÀÐÈÓÖËÀÃÀ Õ¯ËÝÝÕ ÍÜ ÒÎÄÎÐÕÎÉ ÁÀÉÍÀ ХҮН АМЫН АЙМАГ БШУЯ ХӨГЖИЛ, СУМ, ХҮҮХЭД ХАРАХ ДҮҮРГИЙН НИЙГМИЙН ДҮҮРГИЙН ҮЙЛЧИЛГЭЭ ЭЦЭГ ЭХ БОЛОВСРОЛЫН ХАМГААЛЛЫН ЗАСАГ ДАРГА ЭРХЛЭГЧ ГАЗАР ЯАМ ХАРИУЦАХ ЧИГ ҮҮРЭГ• Эрх зүйн орчны 2014 оноос: • Эрх олгох • Хянаж бүртгэх • Эцэг эхийн • Байнгын хангалт Эмзэг бүлгийн • Үйлчилгээний • Ажилтан бэлтгэх байнгын хяналт• Үйлчилгээ хүүхдийн төрөөс чанар, үр сургалт хяналтын эрхлэх нийтлэг хариуцах хоолны дүнгийн хяналт • Мэргэжил арга эрхийн хангалт • Хүүхдийн зохицуулалт зардал эрүүл, • Санхүүгийн зүйн байнгын • Үйлчилгээний аюулгүй• Хүүхэд, багшид төлөвлөлт, дэмжлэг зохион байдлын зориулсан хуваарилалт, байгуулалт давхар олон нийтийн санхүүжилт хариуцлага мэдээллийн хэрэгслээр • Мэдээ • Хүүхдийн зохион тайлагнал эрүүл, аюулгүй байгуулах байдлын шууд сургалт, арга хариуцлага зүй, хөгжлийн• үйлчилгээ Áóñäûí õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýýã¿éí òºëººõ õàðèóöëàãûã áóñàä òàëóóä õàðèóöàõã¿é. Õ¿¿õäýý ýð¿¿ë, àþóëã¿é áàéëãàõ õàðèóöëàãà íü ýöýã ýõýýñ ººðñ人ñ íü øóóä õàìààðíà. ÒÀÂÈÃÄÀÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ Ýöýã ýõèéí øóóä õÿíàëò, ãýðýýò õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé èðãýí, õîðîîíû Çàñàã äàðãà, íèéãìèéí àæèëòàí, ìýäýýëýëä ñóóðèëñàí îëîí íèéòèéí õÿíàëò, ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéöààã÷èéí äàâõàð õÿíàëòûí ñèñòåìòýé áàéíà. • Õ¿¿õäèéí àþóëã¿é áàéäàë, õîîë õ¿íñ, ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. • Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýíèé ýðõëýã÷, õ¿¿õýä àñðàí õàðèóöàã÷, ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä àæèëòíóóä ýð¿¿ë ìýíäèéí øèíæèëãýý, ¿çëýãò õàãàñ æèë òóòàì çààâàë õàìðàãäàíà. • Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýíèé íýã õ¿¿õäýä íîãäîõ àøèãòàé òàëáàé íü 2 ì.êâ-ààñ äîîøã¿é áàéíà. • Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã ºäðèéí äýãëýìèéí äàãóó çîõèîí áàéãóóëíà. • Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýíä íèéòèéí õîîëíû ýð¿¿ë àõóé, àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã ìºðäºíº. • Ñóðãàëòàä ñòàíäàðò øààðäëàãûã ìºðäºíº. 17
  17. 17. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã ÕÎÐÈÃËÎÕ • Õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ýðñäýëòýé õàëäâàðò áîëîí ñýòãýöèéí ǯÉË ºâ÷òýé õ¿íèéã àæèëëàõûã õîðèãëîíî • Õ¿¿õäèéã ÿìàð ÷ íºõöºëä õàðàà, õÿíàëòã¿é îðõèõûã õîðèãëîíî. • Õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã (Ò óäààí õóãàöààãààð ¿ç¿¿ëýõ, õàðàà õÿíàëòã¿é ãàäàà óäààí òîãëóóëàõ, íîéðñóóëàõ ýì õýðýãëýõ, êîìïüþòåð, ýëåêòðîí òîãëîîì òîãëóóëàõ ãýõ ìýò) õîðèãëîíî. • Õ¿¿õäèéã õýë àìààð äîðîìæëîõ, õ¿¿õäýä õýë àì, áèå ìàõáîäü, ñýòãýë ç¿éí äàðàìò, õ¿÷èðõèéëýë ¿ç¿¿ëýõ àëèâàà õýëáýðèéã õîðèãëîíî. • Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý íü ºäºðò 12 öàãààñ èë¿¿ã¿é õóãàöààãààð àæèëëàõûã õîðèãëîíî. • ,,, Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã ýðõëýã÷ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÀÆÈËÒÀÍ • Õ¿¿õäèéí àþóëã¿é áàéäàë, õîîë õ¿íñ, ýð¿¿ë àõóé, àðèóí öýâðèéí îð÷èí, ¿éë÷èëãýýíèé óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéã õàðèóöñàí àæèëòàí • Çîõèõ ò¿âøíèé áîëîâñðîëòîé, õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýã ýðõëýã÷èéí ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí áàéõ Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿¿õýä àñðàí õàðèóöàã÷ • Õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë, àþóëã¿é áàéäàë, • Õ¿¿õäèéã àñðàõ, õàìãààëàõ, òîãëóóëàõ, õºãæ¿¿ëýõ àæëûã ãàðäàí õàðèóöäàã àæèëòàí • Çîõèõ ò¿âøíèé áîëîâñðîëòîé, õ¿¿õýä àñðàí õàðèóöàã÷èéí ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí áàéõ ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ ÕÓÂÜÑÀÕ ÇÀÐÄÀË (öàëèí, áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë) * ¯éë÷èëãýýã ýðõëýã÷ íü öîðûí ãàíö õ¿¿õäèéí ýöýã, ýõ, ÕÎÎËÍÛ ÇÀÐÄÀË Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ àñðàí õàìãààëàã÷ çºâøººðººã¿é ÀØÈÃËÀËÒÛÍ ÇÀÐÄÀË ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ òîõèîëäîëä íýìýëò (áàéð ãýðýë, õàëààëò, óñ, ÇÀÐÄÀË æèæèã çàñâàðûí çàðäàë) òºëáºð àâàõ áîëîìæã¿é áîëíî. ÍÝÌÝËÒ ÒªËÁªÐ (Òàëóóä íýã á¿ð õàðèëöàí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð)18
  18. 18. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒÛÍ ÝÕ ¯¯ÑÂÝÐ ÝÖÝà ÝÕÝÝÑ ÒªËªÕ • Áàéðíû àøèãëàëòûí çàðäàë (Ãýðýë, äóëààí, öýâýð áîõèð óñ) • Õ¿¿õäèéí õîîëíû çàðäëûí íîãäîõ õýñýã 2013 îíä 0 õóâü 2014 îíä 30 õóâü 2015 îíä 50 õóâü ÍÈÉÒ ÇÀÐÄÀË ÒªÐªªÑ ÕÀÐÈÓÖÀÕ • Õóâüñàõ çàðäàë (Öàëèí, áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë) • Õîîëíû çàðäàë 2013 îíä 100 õóâü 2014 îíä 70 õóâü 2015 îíä 50 õóâü • Íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí ºðõèéí õ¿¿õäèéí õîîëíû çàðäëûã òºð 100 õóâü õàðèóöíà.Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÑÀÍÕ¯¯ÆÈËÒ(ñàðä, ìÿíãàí òºãðºãººð) 19
  19. 19. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÄ ªÐÕªªÑ ÃÀÐÀÕ ÇÀÐÄÀË Õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýýíèé ºðõººñ ãàðàõ çàðäàë (õ¿¿õýä /ñàð/ ìÿíãàí òºãðºãººð) Çàðäàë 2013 2014 2015 2016 Àøèãëàëòûí 25410 25410 12100 12100 12100 12100 çàðäàë 7260 0 Õîîëíû çàðäàë 0 7260 25410 25410 Õîîëíû çàðäàë 12100 12100 12100 12100 Íýìýëò çàðäàë 0 0 0 0 Àøèãëàëòûí çàðäàë Íèéò 12100 19360 37510 37510 2013 2014 2015 2016 Ýöýã ýõýýñ íýìýëò çàðäàë àâàõã¿éãýýð òîîöñîí áîëíî. ªÐÕ ÃÝÐÒ ÑÓÓÐÈËÑÀÍ ÎÐËÎÃÎ (ñàðä, ìÿíãàí òºãðºãººð) Ýöýã ýõýýñ ÿìàð ÷ 584.3 4 õ¿¿õýäòýé íýìýëò òºëáºð àâàõã¿éãýýð òîîöîõîä íýã õ¿í ñàðä äóíäæààð 5 õ¿¿õýäòýé 230-350 ìÿíãàí òºãðºã 6 õ¿¿õýäòýé õ¿ðòýë öàëèí àâàõ 584.3 áîëîìæòîé. 701.1 ÒªÂÄ ÑÓÓÐÈËÑÀÍ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÍÝÃÆÈÉÍ ÎÐËÎÃÎ (ñàðä, ìÿíãàí òºãðºãººð) Ýöýã ýõýýñ ÿìàð ÷ 1,033.2 12 õ¿¿õýäòýé íýìýëò òºëáºð àâàõã¿éãýýð òîîöîõîä 1,119.3 íýã õ¿í ñàðä äóíäæààð 13 õ¿¿õýäòýé 345-430 ìÿíãàí òºãðºã õ¿ðòýë öàëèí àâàõ áîëîìæòîé. 14 õ¿¿õýäòýé 15 õ¿¿õýäòýé 1,205.4 1,291.520
  20. 20. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãĪÐÂªÍ ÆÈËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄËÛÍ ÒÎÎÖÎÎ Õ¿¿õýä õàðàõ Çàðäëûí òîîöîî (æèëýýð, ñàÿ òºãðºãººð) ¿éë÷èëãýýã 2013 îíû 01 ñàðûí 01-íû ºäðººñ Óëñûí òºñ⺺ñ ýõëýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý Ýöýã ýõýýñ ãýæ òîîöâîë 2013 îíä Öàëèí áóñàä Õîîëíû Àøèãëàëòûí Õîîëíû Íýìýëò 40 òýðáóì òºãðºã çàðäàë çàðäàë çàðäàë çàðäàë çàðäàë óëñûí òºñ⺺ñ 29,876.3 10,127.7 3,380.4 0.0 øààðäàãäàíà. 0.0 40,004.0 3,380.4 43,384,300.0002013 30,772.5 10,431.5 3,481.79 424.71 0.0 41,204.1 9,906.5 45,110,600.0002014 31,696.7 10,431.5 3,586.5 490.05 0.0 42,441.5 4,076.4 46,517,900.0002015 32,647.8 11,067.3 3,693.99 490.05 0.0 43,715.1 4,184.0 47,899,200.0002016ĪÐÂªÍ ÆÈËÈÉÍ ÍÈÉÒ ÇÀÐÄËÛÍ ÒÎÎÖÎÎ Õ¿¿õýä õàðàõ Çàðäëûí òîîöîî (æèëýýð, ñàÿ òºãðºãººð) ¿éë÷èëãýýã 2013 îíû 09 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íû ºäðººñ ýõëýí Óëñûí òºñ⺺ñ Ýöýã ýõýýñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý ãýæ Öàëèí áóñàä Õîîëíû Àøèãëàëòûí Õîîëíû Íýìýëò òîîöâîë 2013 îíä 17,7 çàðäàë çàðäàë çàðäàë çàðäàë çàðäàë òýðáóì òºãðºã óëñûí òºñ⺺ñ øààðäàãäàíà 13,278.3 4,501.2 1,502.4 0.0 0.0 17,779.5 1,502.4 19,281.900.0002013 30,772.5 10,431.5 3,481.79 424.71 0.0 41,204.1 3,906.5 45,110,600.0002014 31,696.7 10,744.8 3,586.36 490.05 0.0 42,441.5 4,076.4 46,517,900.0002015 31,647.8 4,076.0 3,693.99 490.05 0.0 43,715.1 4,184.0 47,899,200.0002016 21
  21. 21. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÕÀÌÐÀÍ ÑÓÐÃÀËÒÛà ÍÝÌÝÃį¯ËÝÕ ÒªËªÂ˪ËÒ (õóâü òîîãîîð) ÃÀÐÀÕ ¯Ð Ä¯Í • Öýöýðëýãò õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà 2-5 íàñíû 10-13 õóâü áîëîõ 30.000 ãàðóé õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë, àþóëã¿é ºñ÷, òîðíèõ, õºãæèõ òóëãàìäñàí àñóóäëûã íèéãýìä áàéãàà áîäèò íººö, òóðøëàãûã õóóëèéí ìýäðýìæòýé, óõààëàã çîõèöóóëàëòûã õèéõ ¿íäñýí äýýð áîãèíî õóãàöààíä øèéäâýðëýíý. • Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà 30.000 ãàðóé õ¿¿õäýä òºðèéí õàéð èâýýëèéã àäèë òýãøýýð õ¿ðòýõ øóäàðãà õóâààðèëàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ áèé áîëíî. • Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä æèë á¿ðèéí íàìàð öýöýðëýãèéí ¿¿ä ñàõèæ, àæèë òºð뺺 öàëãàðäóóëæ, ýöýñò íü õ¿ñýõýä õÿñàæ, õîîñîí áóöäàã îëîí ìÿíãàí ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ãîìäîë, öºõðºëèéã õàìãèéí õóðäíààð22 øèéäâýðëýõ áîäèò áîëîìæèéã áèé áîëãîíî.
  22. 22. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãÃÀÐÀÕ ¯Ð Ä¯Í • Á¿õ ¿éë àæèëëàãàà íü ýöýã ýõ, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí ñîíèðõîë õýðýãöýýãýýð òîäîðõîéëîãääîã, á¿õ ýðõ ìýäýë, õÿíàëò ýöýã, ýõýä øèëæñýí, ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí õàìòûí õàðèóöëàãà, õàðèëöàí èòãýëöýëä òóëãóóðëàñàí ¿éë÷èëãýýíèé óÿí õàòàí øèíý òºðºë áèé áîëíî. • 8798 èðãýí áàéíãûí òîãòâîðòîé àæëûí áàéðòàé áîëíî. • Òºðèéí à÷ààëàë áóóð÷, òºñâèéã ¿ð ä¿íòýé àøèãëàíà. • 219,0 òýðáóìààð 4-ººñ äîîøã¿é æèëèéí õóãàöààíä 314 öýöýðëýã áàðüæ øèéäýõ àñóóäëûã “0” òºãðºãíèé çàðäëààð 6 ñàðûí õóãàöààíä òºðèéí/òºñâèéí áóñ íèéãìèéí áîäèò íººö, òóðøëàãàä òóëãóóðëàí øèéäíý. Õîîë, õóâüñàõ çàðäàëä øààðäàãäàõ 19,2 òýðáóì òºãðºã 2013 îíä òºðººñ ãàðäãààðàà ãàðíà. • Öýöýðëýãèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàäóóð áàéãàà õ¿¿õäèéí 12 õóâü áîëîõ 31423 õ¿¿õäèéã öýöýðëýãèéí óëàìæëàëò ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàíà ãýâýë òºðä 314 øèíý öýöýðëýãèéí áàðèëãà, 259 òýðáóì òºãðºã ( áàðèëãà áàðèõàä 219 òýðáóì òºãðºã, õîîë, òîãòìîë áîëîí óðñãàë çàðäàëä 40 òýðáóì òºãðºã) íýìæ õýðýãòýéí çýðãýöýý ¿¿íèéã øèéäýõýä õàìãèéí áàãàäàà 3-4 æèë øààðäàãäàíà.ÃÀÐÀÕ ¯Ð Ä¯Í • Áàãà íàñíû õ¿¿õäýý õàðàõ õ¿íã¿éí óëìààñ õºäºëìºð ýðõýëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà 31413 õ¿¿õäèéí ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷äàä õºäºëìºð ýðõëýõ áîëîìæèéã áèé áîëãîæ, ºðõ ãýð á¿ëèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëæ, ºðõèéí õºãæèë, ãýð á¿ëèéí ñàéí ñàéõíûã äýìæèíý. • Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí õàðüöààã çîõèñòîé ò¿âøèíä õ¿ðýõýä òýíöâýðæ¿¿ëýã÷ íºëººëõ¿éö ¿ð íºëººëëèéã õ¿¿õýä õàðàõ ¿éë÷èëãýý áèé áîëãîíî. • Õ¿¿õýä á¿ðèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿ð ä¿íòýé àðãà, õýëáýðèéã õºãæ¿¿ëíý. • Öýöýðëýãèéí ºíººãèéí õýòýðñýí à÷ààëëûã áóóðóóëíà. 23
  23. 23. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã ÓÐÜÄ×ÈËÀÍ ÀÍÕÀÀÐ× ÇÎ ÕÈÖÓÓËÀÕ À • ÑÓÓÄÀË Öýöýðëýãèéí áàãø íàð îë öýöýðëýãò áà íîîð ýíý ¿é ãø äóòàãäàæ ë÷èëãýý ð¿¿ áîëçîøã¿é... øèëæñýíýýð • Íýìýãäýõ¿ ¿íèé òºðºë íýìýãäýæ ºº ÷àíàðò ººð÷ ð÷ëºãäñºí ÷ ëºëò ãàðàõã¿é íèéëáýðèéí áàéæ áîëçîø ä¿í, ã¿é. • Öýöýðëýãè éí õ¿¿õä¿¿äèé í òîäîðõîé äàãàí øèëæ õýñýã ýíý ¿éë÷ èæ, õàìðàãä èëãýýíä áàãø íºëººëõ¿éö àæ ÷àäàõã¿é àà , äîðâèòîé, áàéãàà çîðè ¿ð íºëººëºë ëòîò õýñýãò äàãàâàð ãàð÷ ãàðàõã¿é áà áîëçîøã¿é... éõ ñºðºã ¿ð • Íýã ºðõè éí ãèø¿¿ä, ýñ âýë õàìòûí áàéãàà íü äî ýðõ àøèã íý òîîä õÿíàëò ãäñýí 2-3 àæ ûã ñóëðóóëæ èëòàí ýð¿¿ë ìýíä, õ¿¿õäèéí àõóé àþóëã¿é áàéä í ãýìòýë, îñîë õààöàéëàõ ýð ëûí ýñðýã àñ , ñäëèéí áîëî óóäàë ¿¿ñýõ, ìæ ãàð÷ áîëç ¿¿íèéã íóóí îøã¿é • ……??? ÒªÃÑÃªË …. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèé õ¿÷èí ÷àäëû í ãàçðààñ èð í õýìæýýã ýð ýõ æèë¿¿äýä ñ íýìýãä¿¿ë öýöýðëýãèéí öýöýðëýãèéí æ, ñóðãóóëè òîî, òîãòîëöîîã éí ºìíºõ áî ÷àäàõã¿é áàéã óëàì áýõæ¿¿ ëîâñðîëûí ëýõèéí çýðýãö àà õ¿¿õä¿¿äýä ýý öýöýðëýãò áîëîõ Õ¯¯Õ õ¿ð÷ ¿éë÷èë õàìðàãäàæ ÝÄ ÕÀÐÀÕ ¯ æ ÷àäàõ ¿éë÷ ÉË×ÈËÃÝÝ-ã èëãýýíèé øèí õàðàõ øèíý ¿é íýâòð¿¿ëýõèé ý àðãà çàì ë÷èëãýýíèé õó ã ñóäàëæ áà íèéò, ìýðãýæ óëèéí òºñºë, éíà. Õ¿¿õýä ëèéí áàéãóó çîõèöóóëàëòû ëëàãà, èíñòèò í æóðìûã èð øèéäâýðë¿¿ë óòóóäààð õýëý ãýä îëîí íý. ëö¿¿ëæ, õÿíà í ýöýñëýæ,24
  24. 24. Õ¯¯ÕÝÄ ÕÀÐÀÕ ØÈÍÝ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ ÕÀ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ-íèé íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã ÃÝÝ-íèé õýëýëö ýëö¿¿ëýã Òºñºë ÁÀÒËÀÂ. ÁÎËÎÂÑÐÎË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÕÓÓËÜ Ç¯ÉÍ ÑÀÉÄ ÑÀÉÄ Ë.ÃÀÍҪ̪РÕ.ÒÝ̯¯ÆÈÍ 2012 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí -íû ºäºð ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜÄ ÍÝÌÝËÒ, ªªÐ×˪ËÒ ÎÐÓÓËÀÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑËÈÉÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀË Õóóëü ç¿éí øààðäëàãà: Íýã. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí 2008 îíû 12 äóãààð òîãòîîëîîð áàòàëñàí “Ìÿíãàíû áîëîâñðîëûí òóõàéõºãæëèéí çîðèëòîä ñóóðèëñàí ¿íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãî”, Ìîíãîë Óëñûí õóóëüä íýìýëò,Çàñãèéí ãàçðûí 2010 îíû 31 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòàëñàí “Áîëîâñðîë ¿íäýñíèé ººð÷ëºëò îðóóëàõõºòºëáºð”-ò “áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä á¿ðýí õàìðàãäàõ òóõàé õóóëèéíáîëîìæ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ” çîðèëòûã òóñ òóñ äýâø¿¿ëñýí. òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿íäýñëýë, øààðäëàãà Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 192 äóãààð òîãòîîëîîð áàòàëñàí“Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûã 2006-2015 îíä õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåð òºëºâëºãºº”-íä áàãàíàñíû õ¿¿õäèéí ¿éë÷èëãýýíèé áîäëîãî, ýðõ ç¿é, ìåíåæìåíòèéã áîëîâñðîíãóéáîëãîõ, õóâèéí õýâøèë, èðãýíèé íèéãìèéí ç¿ãýýñ áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ¿éë÷èëãýýýðõëýõ ñîíèðõîë õýðýãöýýã äýìæñýí áîäëîãî ýðõ ç¿é, çîõèöóóëàëòûí òààòàé îð÷èíáèé áîëãîõîä òºðººñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãóóäûã äýâø¿¿ëñýí. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí 2012 îíû 97 äóãààð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí “ÌîíãîëÓëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2012-2016 îíû ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò “”Ñóðãóóëèéíºìíºõ áîëîâñðîëä çîðèóëàí õ¿¿õýä àñðàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ òºâ, ºäºð ºíæ¿¿ëýõ á¿ëýãáàéãóóëàõ”-ààð òóñãàñàí áèëýý. Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé ýðñäýëã¿é áàéäëûã õàíãàõ,÷àíàðûí áàòàëãààã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí õºãæëèéãõàíãàõ íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý ýðõëýõýä òàâèãäàõ áàéãóóëëàãûí, îð÷íû, áîëîâñîíõ¿÷íèé æèøèã øààðäëàãóóäûã, ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õàìò áîëîâñðóóëæ, çîõèõ ò¿âøèíäáàòàëãààæóóëàí ìºðäºõ çîðèëòûã õàíãàõ çîðèëãîîð õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõõóóëü ç¿éí ¿íäýñëýë á¿ðäýõ áºãººä ýíýõ¿¿ çîðèëò, ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõøààðäëàãààð Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëòîðóóëàõ õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëëàà. 25

×