SlideShare a Scribd company logo

المواطنة العدد السادس

مجلة المواطنة العدد السادس

المواطنة العدد السادس

1 of 133
Download to read offline
2023 ‫يونيو‬ - ‫السادس‬ ‫العدد‬
2023
المواطنة العدد السادس
‫والمقاالت‬ ‫الدراسات‬
‫ونظري‬ ‫تاريخي‬ ‫تأطير‬ :‫الحزبية‬ ‫والنظم‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬
‫رحمة‬ ‫أبو‬ ‫عماد‬ .‫د‬
9
17
27
37
67
53
75
83
93
‫التحديات‬ ،‫السمات‬ ،‫النشأة‬ :‫الفلسطيني‬ ‫الحزبي‬ ‫النظام‬
‫الفلسطيني‬ ‫القرار‬ ‫صناعة‬ ‫في‬ ‫األحزاب‬ ‫دور‬
‫جديدة‬ ‫آفاق‬ .. ‫االجتماعية‬ ‫والحراكات‬ ‫األحزاب‬
‫الفلسطينية‬ ‫الحالة‬ ‫في‬ ‫المواطنة‬ ‫وقيم‬ ‫لألحزاب‬ ‫السياسية‬ ‫البرامج‬
‫الفلسطيني‬ ‫للشباب‬ ‫السياسية‬ ‫المشاركة‬ ‫تفعيل‬ ‫في‬ ‫السياسي‬ ‫الحزب‬ ‫دور‬
‫الفلسطينية‬ ‫الحالة‬ ‫في‬ ‫الهوية‬ ‫والتباس‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬
‫الفلسطيني‬ ‫الحزبي‬ ‫اإلعالم‬ ‫في‬ ‫المواطنة‬ ‫خطاب‬ ‫واقع‬
‫عطاهلل‬ ‫اسالم‬ .‫د‬
‫قاسم‬ ‫تهاني‬ .‫أ‬
‫كريم‬ ‫أبو‬ ‫منصور‬ .‫د‬
‫الطناني‬ ‫أحمد‬ .‫أ‬
‫الحافي‬ ‫محمد‬ .‫د‬
‫الشرافي‬ ‫رامي‬ .‫د‬
‫ظريفة‬ ‫أبو‬ ‫وجيه‬ .‫د‬
‫التحرر‬ ‫مهام‬ ‫بين‬ ‫الفلسطينية‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬
‫الديمقراطي‬ ‫والبناء‬ ‫الوطني‬
‫محيسن‬ ‫تيسير‬ .‫م‬
‫القانونية‬ ‫الدراسات‬
‫التقارير‬
‫الثقافة‬
‫فلسطين‬ ‫في‬ ‫لألحزاب‬ ‫قانوني‬ ‫لتنظيم‬ ‫الحاجة‬ ‫مدى‬
‫الفلسطينية؟‬ ‫القوى‬ ‫فأين‬ ‫مأزوم‬ ‫سياسي‬ ‫نظام‬
‫خليفة‬ ‫شرين‬ .‫أ‬
‫المواطنة‬ ‫قيم‬ ‫وتعزيز‬ ‫باالستقطاب‬ ‫وعالقتها‬ ‫الحزبية‬ ‫التربية‬
‫مراد‬ ‫رامي‬ .‫أ‬
‫السكافي‬ ‫عالء‬ .‫أ‬
105
115
125
‫العدد‬ ‫افتتاحية‬
‫االوروبية‬ ‫بالمجتمعات‬ ‫والحداثي‬ ‫المدني‬ ‫الديمقراطي‬ ‫التحول‬ ‫عن‬ ‫كتعبير‬ ‫السياسية‬ ‫االحزاب‬ ‫تشكلت‬
‫فصل‬ ‫عبر‬ ‫الديني‬ ‫اإلصالح‬ ‫وتحقيق‬ ‫الصناعية‬ ‫للثورة‬ ‫طبيعية‬ ‫كنتيجة‬ ،‫عشر‬ ‫السادس‬ ‫القرن‬ ‫منتصف‬ ‫في‬
‫المواطنة‬ ‫مفاهيم‬ ‫حقق‬ ‫الذي‬ ‫بالدستور‬ ‫والمجسد‬ ‫االجتماعي‬ ‫العقد‬ ‫خالل‬ ‫من‬ ‫وكذلك‬ ‫الدولة‬ ‫عن‬ ‫الدين‬
‫االنتخابات‬ ‫عبر‬ ‫للسلطة‬ ‫السلمي‬ ‫للتبادل‬ ‫المساحة‬ ‫وأعطى‬ ‫للشعب‬ ‫السلطة‬ ‫ومنح‬ ‫والمتكافئة‬ ‫المتساوية‬
‫القضاء‬ ‫واستقالل‬ ‫السلطات‬ ‫بين‬ ‫والفصل‬ ‫القانون‬ ‫سيادة‬ ‫على‬ ‫مبني‬ ‫سياسي‬ ‫بنظام‬ ‫عززت‬ ‫والتي‬ ‫الدورية‬
.‫العامة‬ ‫الحريات‬ ‫واحترام‬
‫األسس‬ ‫على‬ ‫المبنية‬ ‫العصبوية‬ ‫والعشائرية‬ ‫القبلية‬ ‫للبني‬ ‫بديال‬ ‫بوصفها‬ ‫االحزاب‬ ‫تشكلت‬ ‫فقد‬ ‫وعليه‬
‫عن‬ ‫بعيدا‬ ‫الواعين‬ ‫للمواطنين‬ ‫الحر‬ ‫االختيار‬ ‫عن‬ ً‫ا‬‫تعبير‬ ‫هي‬ ‫األحزاب‬ ‫فإن‬ ‫ولذلك‬ .‫المختارة‬ ‫غير‬ ‫العضوية‬
.‫محددة‬ ‫اجتماعية‬ ‫فئات‬ ‫او‬ ‫لفئة‬ ‫العامة‬ ‫المصلحة‬ ‫لخدمة‬ ‫وتهدف‬ ‫العضوية‬ ‫البني‬
‫واالقتصادي‬ ‫السياسي‬ ‫التغير‬ ‫لتحقيق‬ ‫االجتماعي‬ ‫للتنظيم‬ ‫الراقية‬ ‫التعبيرات‬ ‫كأحد‬ ‫االحزاب‬ ‫ترمي‬
‫الحرة‬ ‫الديمقراطية‬ ‫االنتخابات‬ ‫عبر‬ ‫السلطة‬ ‫نحو‬ ‫السعي‬ ‫خالل‬ ‫من‬ ،‫الحزب‬ ‫برنامج‬ ‫تطبيق‬ ‫عبر‬ ‫واالجتماعي‬
.‫الخشنة‬ ‫والقوة‬ ‫العنف‬ ‫أدوات‬ ‫عن‬ ‫وبعيدا‬ ‫والسلمية‬ ‫الشعبية‬ ‫اآلليات‬ ‫عبر‬ ‫اي‬
‫بالدنا‬ ‫في‬ ‫أما‬ ،‫القانون‬ ‫عبر‬ ‫المستقلة‬ ‫البلدان‬ ‫من‬ ‫العديد‬ ‫في‬ ‫االحزاب‬ ‫أوضاع‬ ‫تنظيم‬ ‫يتم‬ ‫فإنه‬ ‫طبيعيا‬
‫الديمقراطية‬ ‫المهمات‬ ‫مع‬ ‫الوطنية‬ ‫المهمات‬ ‫بين‬ ‫التداخل‬ ‫واستمرارية‬ ‫الشرط‬ ‫هذا‬ ‫تحقيق‬ ‫عدم‬ ‫وبسبب‬
‫ومن‬ ‫تحقيقه‬ ‫دون‬ ‫تحيل‬ ‫معيقات‬ ‫ويواجه‬ ‫معضلة‬ ‫يشكل‬ ‫السياسية‬ ‫لألحزاب‬ ‫قانون‬ ‫اعتماد‬ ‫مسألة‬ ‫فإن‬
‫قوانين‬ ‫اعتماد‬ ‫أزمة‬ ‫من‬ ‫عمق‬ ‫الذي‬ ‫األمر‬ ‫االنقسام‬ ‫عن‬ ‫الناجم‬ ‫التشريعي‬ ‫المجلس‬ ‫عمل‬ ‫تعطل‬ ‫ضمنها‬
‫قانون‬ ‫ومنها‬ ‫والرقابة‬ ‫الشفافية‬ ‫من‬ ‫تعزز‬ ‫قوانين‬ ‫اعتماد‬ ‫فرص‬ ‫من‬ ‫وأضعف‬ ‫الضفة‬ ‫غزة‬ ‫بين‬ ‫ما‬ ‫موحدة‬
.‫األحزاب‬
‫والمتكافئة‬ ‫المتساوية‬ ‫المواطنة‬ ‫قيم‬ ‫لتحقيق‬ ‫برامجها‬ ‫خالل‬ ‫من‬ ‫االحزاب‬ ‫تعمل‬ ‫أن‬ ‫الهام‬ ‫فمن‬ ‫ذلك‬ ‫رغم‬
‫أسس‬ ‫علي‬ ‫االحزاب‬ ‫بين‬ ‫المنافسة‬ ‫تجري‬ ‫أن‬ ‫الهام‬ ‫ومن‬ ‫سواء‬ ‫القانون‬ ‫أمام‬ ‫الجميع‬ ‫أن‬ ‫مفهوم‬ ‫وفق‬
‫الديمقراطية‬ ‫المهمات‬ ‫مع‬ ‫الوطنية‬ ‫المهمات‬ ‫بين‬ ‫الدمج‬ ‫الهام‬ ‫ومن‬ ‫الدورية‬ ‫االنتخابات‬ ‫وعبر‬ ‫سلمية‬
‫االخر‬ ‫وتقبل‬ ، ‫واالختالف‬ ‫التسامح‬ ‫وثقافة‬ ‫االخر‬ ‫والرأي‬ ‫التعددية‬ ‫قيم‬ ‫واحترام‬ ‫الحوار‬ ‫لغة‬ ‫لتعزيز‬ ‫الرامية‬
‫مجتمعنا‬ ‫في‬ ‫السياسية‬ ‫االحزاب‬ ‫لثقافة‬ ‫هاما‬ ‫مرتكزا‬ ‫يشكل‬ ‫أن‬ ‫يجب‬ ‫المواطنة‬ ‫منظومة‬ ‫واحترام‬ ‫المختلف‬
. ‫السياسية‬ ‫العشائرية‬ ‫الي‬ ‫تقود‬ ‫التي‬ ‫والذاتية‬ ‫الفئوية‬ ‫ثقافة‬ ‫من‬ ‫بدال‬
‫معينة‬ ‫عريضة‬ ‫اجتماعية‬ ‫وقطاعات‬ ‫فئات‬ ‫مصالح‬ ‫عن‬ ‫التعبيرية‬ ‫بقدرتها‬ ‫المعاصرة‬ ‫االحزاب‬ ‫تتميز‬
‫منظومة‬ ‫تحمل‬ ‫بأنها‬ ‫تتميز‬ ‫كمت‬ ،‫بنيتها‬ ‫في‬ ‫والشباب‬ ‫المرأة‬ ‫لتمثيل‬ ‫المجال‬ ‫افساح‬ ‫يعني‬ ‫الذي‬ ‫األمر‬
‫المنشود‬ ‫واالجتماعي‬ ‫واالقتصادي‬ ‫السياسي‬ ‫البرنامج‬ ‫لتحقيق‬ ‫الرامي‬ ‫جهدها‬ ‫يعكس‬ ‫بما‬ ‫جامعة‬ ‫قيمية‬
.‫بالمجتمع‬
‫التحرير‬ ‫رئيس‬
المواطنة العدد السادس

Recommended

مجلة المواطنة العدد الرابع
مجلة المواطنة العدد الرابعمجلة المواطنة العدد الرابع
مجلة المواطنة العدد الرابعMohammed Alshantti
 
1211 d fixing afghanistans electoral system bp 2012
1211 d fixing afghanistans electoral system bp 20121211 d fixing afghanistans electoral system bp 2012
1211 d fixing afghanistans electoral system bp 2012vatanam
 
منشورات مركز دعم
منشورات مركز دعممنشورات مركز دعم
منشورات مركز دعمDAAMCENTER
 
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 4 (1)
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 4 (1)درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 4 (1)
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 4 (1)Tavaana
 
مجلة المواطنة العدد الخامس
مجلة المواطنة العدد الخامسمجلة المواطنة العدد الخامس
مجلة المواطنة العدد الخامسMohammed Alshantti
 
____ __ ______ ______ _____ _ _____ 4
  ____ __ ______ ______ _____ _ _____ 4  ____ __ ______ ______ _____ _ _____ 4
____ __ ______ ______ _____ _ _____ 4Tavaana
 

More Related Content

Similar to المواطنة العدد السادس

حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه
 حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه   حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه
حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه Green Protests
 
Sakhtar fetneh-88
Sakhtar fetneh-88Sakhtar fetneh-88
Sakhtar fetneh-88Reza Irani
 
20120828111124 4055-2447
20120828111124 4055-244720120828111124 4055-2447
20120828111124 4055-2447vatanam
 
Powerpoint entekhabat
Powerpoint entekhabatPowerpoint entekhabat
Powerpoint entekhabat123Setareh
 
The united nations is failing iranians
The united nations is failing iraniansThe united nations is failing iranians
The united nations is failing iraniansProfessional
 
تلگرامیزه شدن انتخابات
تلگرامیزه شدن انتخاباتتلگرامیزه شدن انتخابات
تلگرامیزه شدن انتخاباتjavad
 
Distributive justice and free market
Distributive justice and free marketDistributive justice and free market
Distributive justice and free marketZahra Sarfarazi
 
شبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایران
شبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایرانشبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایران
شبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایرانMokhtar Jafari
 
توسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdf
توسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdfتوسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdf
توسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdfabdohnet
 
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)Tavaana
 
____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6
  ____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6  ____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6
____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6Tavaana
 

Similar to المواطنة العدد السادس (14)

حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه
 حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه   حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه
حضور "مسئول سایت بالاترین" در گزارش بررسي فتنه
 
Sakhtar fetneh-88
Sakhtar fetneh-88Sakhtar fetneh-88
Sakhtar fetneh-88
 
20120828111124 4055-2447
20120828111124 4055-244720120828111124 4055-2447
20120828111124 4055-2447
 
Powerpoint entekhabat
Powerpoint entekhabatPowerpoint entekhabat
Powerpoint entekhabat
 
خلاصه کتاب تئوری های سازمان و مدیریت
خلاصه  کتاب تئوری های سازمان و مدیریتخلاصه  کتاب تئوری های سازمان و مدیریت
خلاصه کتاب تئوری های سازمان و مدیریت
 
The united nations is failing iranians
The united nations is failing iraniansThe united nations is failing iranians
The united nations is failing iranians
 
تلگرامیزه شدن انتخابات
تلگرامیزه شدن انتخاباتتلگرامیزه شدن انتخابات
تلگرامیزه شدن انتخابات
 
انتخابات ریاست جمهوری هشتم
انتخابات ریاست جمهوری هشتمانتخابات ریاست جمهوری هشتم
انتخابات ریاست جمهوری هشتم
 
Distributive justice and free market
Distributive justice and free marketDistributive justice and free market
Distributive justice and free market
 
شبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایران
شبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایرانشبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایران
شبکه قدرت و ارتباطات سیاسی در سطوح محلی در ایران
 
توسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdf
توسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdfتوسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdf
توسعه یعنی آزادی، آمارتیا سن.pdf
 
Media jensiat
Media jensiatMedia jensiat
Media jensiat
 
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)
درآمدی بر تاریخ، ساختار حقوقی و وضعیت 1 (1)
 
____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6
  ____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6  ____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6
____ __ ______ ______ _____ _ _____ 6
 

More from Mohammed Alshantti

مجلة المواطنة العدد السابع
مجلة المواطنة العدد السابعمجلة المواطنة العدد السابع
مجلة المواطنة العدد السابعMohammed Alshantti
 
الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023
الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023 الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023
الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023 Mohammed Alshantti
 
مجلة المواطنة العدد الخامس
مجلة المواطنة العدد الخامسمجلة المواطنة العدد الخامس
مجلة المواطنة العدد الخامسMohammed Alshantti
 
مجلة المواطنة العدد الثالث
مجلة المواطنة العدد الثالثمجلة المواطنة العدد الثالث
مجلة المواطنة العدد الثالثMohammed Alshantti
 
المواطنة جديد (1).pdf
المواطنة جديد (1).pdfالمواطنة جديد (1).pdf
المواطنة جديد (1).pdfMohammed Alshantti
 
مجلة المواطنة العدد الأول
مجلة المواطنة العدد الأولمجلة المواطنة العدد الأول
مجلة المواطنة العدد الأولMohammed Alshantti
 
التقرير الاداري 2019
التقرير الاداري 2019التقرير الاداري 2019
التقرير الاداري 2019Mohammed Alshantti
 
الخطة الاستراتجية
الخطة الاستراتجيةالخطة الاستراتجية
الخطة الاستراتجيةMohammed Alshantti
 
المشاركة السياسية للمرأة
المشاركة السياسية للمرأةالمشاركة السياسية للمرأة
المشاركة السياسية للمرأةMohammed Alshantti
 
حول مشكلة البطالة في قطاع غزة
حول مشكلة البطالة في قطاع غزةحول مشكلة البطالة في قطاع غزة
حول مشكلة البطالة في قطاع غزةMohammed Alshantti
 
نحو نظام سياسي اكثر عدلا
نحو نظام سياسي اكثر عدلانحو نظام سياسي اكثر عدلا
نحو نظام سياسي اكثر عدلاMohammed Alshantti
 
جريدة حديث-الوطن1
جريدة حديث-الوطن1جريدة حديث-الوطن1
جريدة حديث-الوطن1Mohammed Alshantti
 
الهيئة الفلسطينية لتمكين الشباب
الهيئة الفلسطينية لتمكين الشبابالهيئة الفلسطينية لتمكين الشباب
الهيئة الفلسطينية لتمكين الشبابMohammed Alshantti
 

More from Mohammed Alshantti (20)

مجلة المواطنة العدد السابع
مجلة المواطنة العدد السابعمجلة المواطنة العدد السابع
مجلة المواطنة العدد السابع
 
الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023
الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023 الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023
الخطة الاستراتيجية النهائية لمركز حيدر عبدالشافي 2025-2023
 
مجلة المواطنة العدد الخامس
مجلة المواطنة العدد الخامسمجلة المواطنة العدد الخامس
مجلة المواطنة العدد الخامس
 
مجلة المواطنة العدد الثالث
مجلة المواطنة العدد الثالثمجلة المواطنة العدد الثالث
مجلة المواطنة العدد الثالث
 
المواطنة جديد (1).pdf
المواطنة جديد (1).pdfالمواطنة جديد (1).pdf
المواطنة جديد (1).pdf
 
مجلة المواطنة العدد الأول
مجلة المواطنة العدد الأولمجلة المواطنة العدد الأول
مجلة المواطنة العدد الأول
 
التقرير الاداري 2019
التقرير الاداري 2019التقرير الاداري 2019
التقرير الاداري 2019
 
1 2018
1 20181 2018
1 2018
 
2018
20182018
2018
 
تقرير المالي 2017
تقرير المالي 2017تقرير المالي 2017
تقرير المالي 2017
 
Report 2017
Report 2017Report 2017
Report 2017
 
Strategic plan hccd
Strategic plan  hccd Strategic plan  hccd
Strategic plan hccd
 
الخطة الاستراتجية
الخطة الاستراتجيةالخطة الاستراتجية
الخطة الاستراتجية
 
المشاركة السياسية للمرأة
المشاركة السياسية للمرأةالمشاركة السياسية للمرأة
المشاركة السياسية للمرأة
 
حول مشكلة البطالة في قطاع غزة
حول مشكلة البطالة في قطاع غزةحول مشكلة البطالة في قطاع غزة
حول مشكلة البطالة في قطاع غزة
 
نحو نظام سياسي اكثر عدلا
نحو نظام سياسي اكثر عدلانحو نظام سياسي اكثر عدلا
نحو نظام سياسي اكثر عدلا
 
جريدة حديث-الوطن1
جريدة حديث-الوطن1جريدة حديث-الوطن1
جريدة حديث-الوطن1
 
حديث الوطن
حديث الوطنحديث الوطن
حديث الوطن
 
Youth Employment Centre (YEC)
Youth Employment Centre (YEC)Youth Employment Centre (YEC)
Youth Employment Centre (YEC)
 
الهيئة الفلسطينية لتمكين الشباب
الهيئة الفلسطينية لتمكين الشبابالهيئة الفلسطينية لتمكين الشباب
الهيئة الفلسطينية لتمكين الشباب
 

المواطنة العدد السادس

  • 1. 2023 ‫يونيو‬ - ‫السادس‬ ‫العدد‬ 2023
  • 3. ‫والمقاالت‬ ‫الدراسات‬ ‫ونظري‬ ‫تاريخي‬ ‫تأطير‬ :‫الحزبية‬ ‫والنظم‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ ‫رحمة‬ ‫أبو‬ ‫عماد‬ .‫د‬ 9 17 27 37 67 53 75 83 93 ‫التحديات‬ ،‫السمات‬ ،‫النشأة‬ :‫الفلسطيني‬ ‫الحزبي‬ ‫النظام‬ ‫الفلسطيني‬ ‫القرار‬ ‫صناعة‬ ‫في‬ ‫األحزاب‬ ‫دور‬ ‫جديدة‬ ‫آفاق‬ .. ‫االجتماعية‬ ‫والحراكات‬ ‫األحزاب‬ ‫الفلسطينية‬ ‫الحالة‬ ‫في‬ ‫المواطنة‬ ‫وقيم‬ ‫لألحزاب‬ ‫السياسية‬ ‫البرامج‬ ‫الفلسطيني‬ ‫للشباب‬ ‫السياسية‬ ‫المشاركة‬ ‫تفعيل‬ ‫في‬ ‫السياسي‬ ‫الحزب‬ ‫دور‬ ‫الفلسطينية‬ ‫الحالة‬ ‫في‬ ‫الهوية‬ ‫والتباس‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ ‫الفلسطيني‬ ‫الحزبي‬ ‫اإلعالم‬ ‫في‬ ‫المواطنة‬ ‫خطاب‬ ‫واقع‬ ‫عطاهلل‬ ‫اسالم‬ .‫د‬ ‫قاسم‬ ‫تهاني‬ .‫أ‬ ‫كريم‬ ‫أبو‬ ‫منصور‬ .‫د‬ ‫الطناني‬ ‫أحمد‬ .‫أ‬ ‫الحافي‬ ‫محمد‬ .‫د‬ ‫الشرافي‬ ‫رامي‬ .‫د‬ ‫ظريفة‬ ‫أبو‬ ‫وجيه‬ .‫د‬ ‫التحرر‬ ‫مهام‬ ‫بين‬ ‫الفلسطينية‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ ‫الديمقراطي‬ ‫والبناء‬ ‫الوطني‬ ‫محيسن‬ ‫تيسير‬ .‫م‬
  • 4. ‫القانونية‬ ‫الدراسات‬ ‫التقارير‬ ‫الثقافة‬ ‫فلسطين‬ ‫في‬ ‫لألحزاب‬ ‫قانوني‬ ‫لتنظيم‬ ‫الحاجة‬ ‫مدى‬ ‫الفلسطينية؟‬ ‫القوى‬ ‫فأين‬ ‫مأزوم‬ ‫سياسي‬ ‫نظام‬ ‫خليفة‬ ‫شرين‬ .‫أ‬ ‫المواطنة‬ ‫قيم‬ ‫وتعزيز‬ ‫باالستقطاب‬ ‫وعالقتها‬ ‫الحزبية‬ ‫التربية‬ ‫مراد‬ ‫رامي‬ .‫أ‬ ‫السكافي‬ ‫عالء‬ .‫أ‬ 105 115 125
  • 5. ‫العدد‬ ‫افتتاحية‬ ‫االوروبية‬ ‫بالمجتمعات‬ ‫والحداثي‬ ‫المدني‬ ‫الديمقراطي‬ ‫التحول‬ ‫عن‬ ‫كتعبير‬ ‫السياسية‬ ‫االحزاب‬ ‫تشكلت‬ ‫فصل‬ ‫عبر‬ ‫الديني‬ ‫اإلصالح‬ ‫وتحقيق‬ ‫الصناعية‬ ‫للثورة‬ ‫طبيعية‬ ‫كنتيجة‬ ،‫عشر‬ ‫السادس‬ ‫القرن‬ ‫منتصف‬ ‫في‬ ‫المواطنة‬ ‫مفاهيم‬ ‫حقق‬ ‫الذي‬ ‫بالدستور‬ ‫والمجسد‬ ‫االجتماعي‬ ‫العقد‬ ‫خالل‬ ‫من‬ ‫وكذلك‬ ‫الدولة‬ ‫عن‬ ‫الدين‬ ‫االنتخابات‬ ‫عبر‬ ‫للسلطة‬ ‫السلمي‬ ‫للتبادل‬ ‫المساحة‬ ‫وأعطى‬ ‫للشعب‬ ‫السلطة‬ ‫ومنح‬ ‫والمتكافئة‬ ‫المتساوية‬ ‫القضاء‬ ‫واستقالل‬ ‫السلطات‬ ‫بين‬ ‫والفصل‬ ‫القانون‬ ‫سيادة‬ ‫على‬ ‫مبني‬ ‫سياسي‬ ‫بنظام‬ ‫عززت‬ ‫والتي‬ ‫الدورية‬ .‫العامة‬ ‫الحريات‬ ‫واحترام‬ ‫األسس‬ ‫على‬ ‫المبنية‬ ‫العصبوية‬ ‫والعشائرية‬ ‫القبلية‬ ‫للبني‬ ‫بديال‬ ‫بوصفها‬ ‫االحزاب‬ ‫تشكلت‬ ‫فقد‬ ‫وعليه‬ ‫عن‬ ‫بعيدا‬ ‫الواعين‬ ‫للمواطنين‬ ‫الحر‬ ‫االختيار‬ ‫عن‬ ً‫ا‬‫تعبير‬ ‫هي‬ ‫األحزاب‬ ‫فإن‬ ‫ولذلك‬ .‫المختارة‬ ‫غير‬ ‫العضوية‬ .‫محددة‬ ‫اجتماعية‬ ‫فئات‬ ‫او‬ ‫لفئة‬ ‫العامة‬ ‫المصلحة‬ ‫لخدمة‬ ‫وتهدف‬ ‫العضوية‬ ‫البني‬ ‫واالقتصادي‬ ‫السياسي‬ ‫التغير‬ ‫لتحقيق‬ ‫االجتماعي‬ ‫للتنظيم‬ ‫الراقية‬ ‫التعبيرات‬ ‫كأحد‬ ‫االحزاب‬ ‫ترمي‬ ‫الحرة‬ ‫الديمقراطية‬ ‫االنتخابات‬ ‫عبر‬ ‫السلطة‬ ‫نحو‬ ‫السعي‬ ‫خالل‬ ‫من‬ ،‫الحزب‬ ‫برنامج‬ ‫تطبيق‬ ‫عبر‬ ‫واالجتماعي‬ .‫الخشنة‬ ‫والقوة‬ ‫العنف‬ ‫أدوات‬ ‫عن‬ ‫وبعيدا‬ ‫والسلمية‬ ‫الشعبية‬ ‫اآلليات‬ ‫عبر‬ ‫اي‬ ‫بالدنا‬ ‫في‬ ‫أما‬ ،‫القانون‬ ‫عبر‬ ‫المستقلة‬ ‫البلدان‬ ‫من‬ ‫العديد‬ ‫في‬ ‫االحزاب‬ ‫أوضاع‬ ‫تنظيم‬ ‫يتم‬ ‫فإنه‬ ‫طبيعيا‬ ‫الديمقراطية‬ ‫المهمات‬ ‫مع‬ ‫الوطنية‬ ‫المهمات‬ ‫بين‬ ‫التداخل‬ ‫واستمرارية‬ ‫الشرط‬ ‫هذا‬ ‫تحقيق‬ ‫عدم‬ ‫وبسبب‬ ‫ومن‬ ‫تحقيقه‬ ‫دون‬ ‫تحيل‬ ‫معيقات‬ ‫ويواجه‬ ‫معضلة‬ ‫يشكل‬ ‫السياسية‬ ‫لألحزاب‬ ‫قانون‬ ‫اعتماد‬ ‫مسألة‬ ‫فإن‬ ‫قوانين‬ ‫اعتماد‬ ‫أزمة‬ ‫من‬ ‫عمق‬ ‫الذي‬ ‫األمر‬ ‫االنقسام‬ ‫عن‬ ‫الناجم‬ ‫التشريعي‬ ‫المجلس‬ ‫عمل‬ ‫تعطل‬ ‫ضمنها‬ ‫قانون‬ ‫ومنها‬ ‫والرقابة‬ ‫الشفافية‬ ‫من‬ ‫تعزز‬ ‫قوانين‬ ‫اعتماد‬ ‫فرص‬ ‫من‬ ‫وأضعف‬ ‫الضفة‬ ‫غزة‬ ‫بين‬ ‫ما‬ ‫موحدة‬ .‫األحزاب‬ ‫والمتكافئة‬ ‫المتساوية‬ ‫المواطنة‬ ‫قيم‬ ‫لتحقيق‬ ‫برامجها‬ ‫خالل‬ ‫من‬ ‫االحزاب‬ ‫تعمل‬ ‫أن‬ ‫الهام‬ ‫فمن‬ ‫ذلك‬ ‫رغم‬ ‫أسس‬ ‫علي‬ ‫االحزاب‬ ‫بين‬ ‫المنافسة‬ ‫تجري‬ ‫أن‬ ‫الهام‬ ‫ومن‬ ‫سواء‬ ‫القانون‬ ‫أمام‬ ‫الجميع‬ ‫أن‬ ‫مفهوم‬ ‫وفق‬ ‫الديمقراطية‬ ‫المهمات‬ ‫مع‬ ‫الوطنية‬ ‫المهمات‬ ‫بين‬ ‫الدمج‬ ‫الهام‬ ‫ومن‬ ‫الدورية‬ ‫االنتخابات‬ ‫وعبر‬ ‫سلمية‬ ‫االخر‬ ‫وتقبل‬ ، ‫واالختالف‬ ‫التسامح‬ ‫وثقافة‬ ‫االخر‬ ‫والرأي‬ ‫التعددية‬ ‫قيم‬ ‫واحترام‬ ‫الحوار‬ ‫لغة‬ ‫لتعزيز‬ ‫الرامية‬ ‫مجتمعنا‬ ‫في‬ ‫السياسية‬ ‫االحزاب‬ ‫لثقافة‬ ‫هاما‬ ‫مرتكزا‬ ‫يشكل‬ ‫أن‬ ‫يجب‬ ‫المواطنة‬ ‫منظومة‬ ‫واحترام‬ ‫المختلف‬ . ‫السياسية‬ ‫العشائرية‬ ‫الي‬ ‫تقود‬ ‫التي‬ ‫والذاتية‬ ‫الفئوية‬ ‫ثقافة‬ ‫من‬ ‫بدال‬ ‫معينة‬ ‫عريضة‬ ‫اجتماعية‬ ‫وقطاعات‬ ‫فئات‬ ‫مصالح‬ ‫عن‬ ‫التعبيرية‬ ‫بقدرتها‬ ‫المعاصرة‬ ‫االحزاب‬ ‫تتميز‬ ‫منظومة‬ ‫تحمل‬ ‫بأنها‬ ‫تتميز‬ ‫كمت‬ ،‫بنيتها‬ ‫في‬ ‫والشباب‬ ‫المرأة‬ ‫لتمثيل‬ ‫المجال‬ ‫افساح‬ ‫يعني‬ ‫الذي‬ ‫األمر‬ ‫المنشود‬ ‫واالجتماعي‬ ‫واالقتصادي‬ ‫السياسي‬ ‫البرنامج‬ ‫لتحقيق‬ ‫الرامي‬ ‫جهدها‬ ‫يعكس‬ ‫بما‬ ‫جامعة‬ ‫قيمية‬ .‫بالمجتمع‬ ‫التحرير‬ ‫رئيس‬
  • 9. 9 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ ‫موجز‬ ‫ونظري‬ ‫تاريخي‬ ‫تأطير‬ :‫الحزبية‬ ‫والنظم‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ ‫رحمة‬ ‫أبو‬ ‫عماد‬ .‫د‬ ‫–غزة‬ ‫فلسطيني‬ ‫وباحث‬ ‫كاتب‬ ‫مقدمة‬ ‫والنظــم‬ ،‫السياســية‬ ‫األحــزاب‬ ‫حــول‬ ‫موجــز‬ ‫ونظــري‬ ‫تاريخــي‬ ‫تأطيــر‬ ‫تقديــم‬ ‫الــى‬ ‫المقالــة‬ ‫هــذه‬ ‫تهــدف‬ ‫النظــم‬ ‫علــى‬ ‫وتأثيرهــا‬ ،‫وتعريفاتهــا‬ ‫ومفهومهــا‬ ،‫وأنماطهــا‬ ،‫نشــأتها‬ ‫حيــث‬ ‫مــن‬ ،‫الحديثــة‬ ‫الحزبيــة‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـأت‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫تجرب‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫خصوصي‬ ‫ـراز‬ ‫ـ‬‫اب‬ ‫ـب‬ ‫ـ‬‫جان‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫عموم‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫واألنظم‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـمات‬‫ـ‬‫والس‬ ‫ـأة‬‫ـ‬‫النش‬ ‫ـياق‬‫ـ‬‫س‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫حي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الغربي‬ ‫ـدول‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بتجرب‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مقارن‬ ،‫ـث‬‫ـ‬‫الثال‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫العال‬ ‫دول‬ .‫والخصائــص‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫للثقاف‬ ‫ـافي‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫عب‬ ‫ـدر‬‫ـ‬‫حي‬ ‫ـز‬‫ـ‬‫مرك‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫يصدره‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫المواطن‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫دوري‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫للنش‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫المقال‬ ‫ـذه‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـدت‬‫ـ‬‫أع‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫تجرب‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لدراس‬ ‫ـه‬‫ـ‬‫مقاالت‬ ‫ـص‬‫ـ‬‫تخصي‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫ت‬ ‫ـذي‬‫ـ‬‫وال‬ ،2023 ‫ـادس‬‫ـ‬‫الس‬ ‫ـدد‬‫ـ‬‫الع‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫والتنمي‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫التجرب‬ ‫ـذه‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لدراس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫يمه‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫بذل‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫وه‬ .‫ـا‬‫ـ‬‫أزمته‬ ‫ـباب‬‫ـ‬‫وأس‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫ومظاه‬ ‫ـأتها‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـياق‬‫ـ‬‫وس‬ ،‫ـطينية‬‫ـ‬‫الفلس‬ ‫الســياق‬ ‫اختــاف‬ ‫حيــث‬ ‫مــن‬ ،‫الغربيــة‬ ‫التجربــة‬ ‫مــع‬ ‫لمقارنتهــا‬ ‫أدوات‬ ،‫أيضــا‬ ‫والقــراء‬ ،‫للباحثيــن‬ ‫ويتيــح‬ .‫ـية‬‫ـ‬‫الرئيس‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫وبناه‬ ‫وظائفهــا‬ ‫ـاف‬‫ـ‬‫اخت‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وبالتال‬ ،‫التاريخــي‬ Political Party ‫الحديث‬ ‫السياسي‬ ‫الحزب‬ ‫لنشأة‬ ‫التاريخي‬ ‫السياق‬ :‫أوال‬ ‫ظهــور‬ ‫مــع‬ ‫ظهــرت‬ ‫حديثــة‬ ‫اجتماعيــة‬ ‫ظواهــر‬ ‫هــي‬ ،‫المحــدد‬ ‫العلمــي‬ ‫بمعناهــا‬ ،‫السياســية‬ ‫األحــزاب‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫الثورتي‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫بع‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الغربي‬ ‫ـدول‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الديمقراطي‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫نم‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫ونم‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الحديث‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫القومي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الدول‬ .‫العامــة‬ ‫االنتخابــات‬ ‫ومأسســة‬ ‫البرلمانــات‬ ‫نشــوء‬ ‫ومــع‬ ،‫والفرنســية‬ ‫األمريكيــة‬ ‫ـود‬ ‫ـ‬‫يع‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫تاريخه‬ ‫أن‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـرة‬ ‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـول‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫الرائ‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫كتاب‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـه‬ ‫ـ‬‫دوفرجي‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫موري‬ ‫ـير‬ ‫ـ‬‫يش‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫المتح‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫الوالي‬ ‫ـتثناء‬‫ـ‬‫باس‬ ،‫ـم‬‫ـ‬‫العال‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫اخ‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫بل‬ ‫أي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫يك‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫ل‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫الع‬ ‫ـذا‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫فف‬ ،‫م‬ 1850 ‫ـام‬‫ـ‬‫الع‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـدول‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـرت‬ ‫ـ‬‫انتش‬ ‫وأن‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫لبث‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫ولكنه‬ ،‫ـر‬ ‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫بمفهومه‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـرف‬ ‫ـ‬‫يع‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫األمريكي‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫أطلق‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫أح‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫كلم‬ ‫أن‬ ‫ـح‬ ‫ـ‬‫صحي‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫األوروبي‬ ‫ـدول‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫وبخاص‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫تقليده‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـدت‬ ‫ـ‬‫اجته‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـرى‬ ‫ـ‬‫األخ‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫والمعاص‬ ‫ـق‬ ‫ـ‬‫الدقي‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫بالمعن‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫أحزاب‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫تك‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫ل‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫ولكنه‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫برلماني‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫وكت‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫فكري‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫وتكت‬ ،‫ـعبية‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـواد‬ ‫ـ‬‫ن‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫للكلم‬ ‫االمتيــازات‬ ‫وتطــور‬ ،‫العــام‬ ‫الشــعبي‬ ‫االقتــراع‬ ‫واتســاع‬ ،‫الديمقراطيــة‬ ‫بنمــو‬ ‫األحــزاب‬ ‫نمــو‬ ‫وارتبــط‬ ‫ـاك‬‫ـ‬‫هن‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ولك‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـان‬‫ـ‬‫اللج‬ ‫ـرت‬‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫ث‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫وم‬ ،‫أوال‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الكت‬ ‫ـكيل‬‫ـ‬‫بتش‬ ‫ـدأ‬‫ـ‬‫وب‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫لألح‬ ‫ـيكي‬ ‫ـ‬‫الكالس‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫التصني‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫أت‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫هن‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫وم‬ ،‫ـات‬ ‫ـ‬‫واالنتخاب‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫البرلمان‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫العم‬ ‫ـارج‬ ‫ـ‬‫خ‬ ‫ـأت‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫أح‬ :1 ‫ـن‬‫ـ‬‫نوعي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫إل‬ ‫ـأتها‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫حي‬ ،‫ـروت‬‫ـ‬‫بي‬ ،‫ـار‬‫ـ‬‫النه‬ ‫دار‬ ،‫ـعد‬‫ـ‬‫س‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫الحس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫وعب‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫مقل‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫ترجم‬ ،‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ :‫ـه‬‫ـ‬‫دوفرجي‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫موري‬ :‫ـر‬‫ـ‬‫أنظ‬ 1 .6-11‫ص‬ ،1980 ،3‫ط‬
  • 10. 10 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ ‫الهيئــة‬ ‫أنشــطة‬ ‫خــال‬ ‫مــن‬ ً‫ا‬‫تدريجيــ‬ ‫ظهــرت‬ ‫أحــزاب‬ ‫وهــي‬ :‫البرلمانيــة‬ ‫النشــأة‬ ‫ذات‬ ‫األحــزاب‬ :‫األول‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫وظائ‬ ‫ـاع‬‫ـ‬‫اتس‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫فم‬ .)‫ـة‬‫ـ‬‫(للنخب‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األجنح‬ ‫أو‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الكت‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫بتكوي‬ ً ‫ال‬‫أو‬ ‫ـرت‬‫ـ‬‫وم‬ ،‫ـها‬‫ـ‬‫نفس‬ ‫ـريعية‬‫ـ‬‫التش‬ ،‫جماعيــة‬ ‫بصــورة‬ ‫والعمــل‬ ‫التكتــل‬ ‫الــى‬ ‫بالحاجــة‬ ‫أعضائهــا‬ ‫شــعر‬ ،‫واســتقالليتها‬ ‫السياســية‬ ‫المجالــس‬ .‫والتشــابه‬ ‫التجانــس‬ ‫بحســب‬ ‫ـاورة‬‫ـ‬‫المج‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫ب‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الكت‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫تكوي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫األساس‬ ‫ـرك‬‫ـ‬‫المح‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫العقائ‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫تك‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫ول‬ ‫الــى‬ ‫مختلفــة‬ ‫مقاطعــات‬ ‫مــن‬ ‫نــواب‬ ‫دفعــت‬ ‫التــي‬ ‫هــي‬ »‫المشــتركة‬ ‫المهنيــة‬ ‫و»المصلحــة‬ ،‫الجغرافيــة‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫القضاي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫يقتص‬ ‫ال‬ ‫ـرأي‬‫ـ‬‫بال‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫اتفاقه‬ ‫أن‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫له‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫تبي‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫حي‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫منتظم‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫اجتماع‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫وتنظي‬ ،‫ـع‬‫ـ‬‫التجم‬ ‫الجتــذاب‬ ‫فســعوا‬ ،‫أيضــا‬ ‫العامــة‬ ‫السياســة‬ ‫تمــس‬ ‫التــي‬ ‫األساســية‬ ‫المشــاكل‬ ‫بــل‬ ،‫فقــط‬ ‫اإلقليميــة‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األمثل‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫وم‬ .‫ـي‬‫ـ‬‫أيديولوج‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫تكت‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫إقام‬ ‫أي‬ ،‫ـر‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫وجه‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫معه‬ ‫ـمون‬‫ـ‬‫يتقاس‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫مم‬ ‫ـرى‬‫ـ‬‫األخ‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫المناط‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫باع‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫تح‬ ‫ـذي‬‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫فرنس‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫الجيرونديي‬ ‫ـادي‬‫ـ‬‫ون‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫اليعاقب‬ ‫ـادي‬‫ـ‬‫ن‬ :‫ـور‬‫ـ‬‫التط‬ ‫ـذا‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـارزة‬‫ـ‬‫الب‬ .‫ـدي‬‫ـ‬‫عقائ‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫تكت‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫لقي‬ ‫ـرك‬‫ـ‬‫ومح‬ ‫احتــواء‬ ‫جعــل‬ ‫الــذي‬ ،‫الشــعبي‬ ‫االقتــراع‬ ‫باتســاع‬ ‫مباشــرة‬ ‫بصــورة‬ ‫االنتخابيــة‬ ‫اللجــان‬ ‫ظهــور‬ ‫ارتبــط‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـتراكية‬‫ـ‬‫االش‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫نم‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـامل‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـراع‬‫ـ‬‫االقت‬ ‫ـاد‬‫ـ‬‫اعتم‬ ‫أدى‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫فق‬ .‫ـا‬‫ـ‬‫ضروري‬ ‫ـرا‬‫ـ‬‫أم‬ ‫ـدد‬‫ـ‬‫الج‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫الناخبي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫والرغب‬ ‫ـاواة‬‫ـ‬‫المس‬ ‫ـاعر‬‫ـ‬‫مش‬ ‫ـور‬‫ـ‬‫تط‬ ‫كان‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫كم‬ ،‫ـرين‬‫ـ‬‫العش‬ ‫ـرن‬‫ـ‬‫الق‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بداي‬ ‫ـذ‬‫ـ‬‫من‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫األوروبي‬ ‫ـدان‬‫ـ‬‫البل‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫أكث‬ ‫مقيــدا‬ ‫كان‬ ‫الــذي‬ ،‫الشــامل‬ ‫االقتــراع‬ ‫لتوســيع‬ ‫أساســيا‬ ‫عامــا‬ ‫التقليديــة‬ ‫االجتماعيــة‬ ‫النخــب‬ ‫اســتبعاد‬ ‫ـادرة‬ ‫ـ‬‫بمب‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫غالب‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـان‬ ‫ـ‬‫اللج‬ ‫ـكيل‬ ‫ـ‬‫تش‬ ‫كان‬ ،‫ـك‬ ‫ـ‬‫لذل‬ .‫ـا‬ ‫ـ‬‫وغيره‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫االجتماعي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫والمكان‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الملكي‬ ‫ـاب‬ ‫ـ‬‫بنص‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫اضط‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫مم‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫القديم‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫النخ‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مزاحم‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـادرة‬‫ـ‬‫الق‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫الجدي‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫بالنخ‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫التعري‬ ‫ـرض‬‫ـ‬‫بغ‬ ،‫ـار‬‫ـ‬‫اليس‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ .‫ـه‬‫ـ‬‫مكانت‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاظ‬‫ـ‬‫للحف‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫مجاراته‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫اليمي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫عملي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫عالق‬ ‫ـأت‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫عندم‬ ،‫ـام‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـكل‬‫ـ‬‫بش‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الطريق‬ ‫ـذه‬‫ـ‬‫به‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أوروب‬ ‫ـدان‬‫ـ‬‫بل‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫أغل‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـرت‬‫ـ‬‫ظه‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫األمريكي‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫المتح‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫الوالي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أم‬ .‫ـريعية‬‫ـ‬‫التش‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫الجماع‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫وبي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـان‬‫ـ‬‫اللج‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫بي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫ومتصل‬ ‫كانــت‬ ‫العامــة‬ ‫الوظائــف‬ ‫مــن‬ ‫العديــد‬ ‫ألن‬ ،‫خاصــة‬ ‫ظــروف‬ ‫مــن‬ ‫االنتخابيــة‬ ‫اللجــان‬ ‫اســتفادت‬ ‫فقــد‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاء‬ ‫ـ‬‫بن‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫يت‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫الرئي‬ ‫ـاب‬ ‫ـ‬‫انتخ‬ ‫وكان‬ ،‫ـعبي‬ ‫ـ‬‫الش‬ ‫ـراع‬ ‫ـ‬‫لالقت‬ ‫ـؤة‬ ‫ـ‬‫كف‬ ‫ـان‬ ‫ـ‬‫لج‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـاج‬ ‫ـ‬‫تحت‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫وبالتال‬ ،‫ـاب‬ ‫ـ‬‫باالنتخ‬ .‫ـوات‬‫ـ‬‫األص‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫االنقس‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫لتجن‬ ‫ـروري‬‫ـ‬‫ض‬ ‫ـان‬‫ـ‬‫اللج‬ ‫ـود‬‫ـ‬‫ووج‬ ،‫ـبية‬‫ـ‬‫النس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األغلبي‬ ‫ـأت‬ ‫ـ‬‫ونش‬ ،‫ـل‬ ‫ـ‬‫قب‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫قائم‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫مؤسس‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫أقامته‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫وه‬ :‫ـة‬ ‫ـ‬‫الخارجي‬ ‫ـأة‬ ‫ـ‬‫النش‬ ‫ذات‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ :‫ـي‬ ‫ـ‬‫الثان‬ ‫ـروز‬ ‫ـ‬‫وب‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫التصوي‬ ‫ـق‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫بالتوس‬ ‫ـوؤها‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـط‬ ‫ـ‬‫ارتب‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫وق‬ .‫ـريعية‬ ‫ـ‬‫التش‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫والهيئ‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـار‬ ‫ـ‬‫إط‬ ‫ـارج‬ ‫ـ‬‫خ‬ .‫ـر‬‫ـ‬‫عش‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫التاس‬ ‫ـرن‬‫ـ‬‫الق‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫نهاي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أوروب‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ً‫ا‬‫ـار‬‫ـ‬‫انتش‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫األكث‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫الظاه‬ ‫ـدت‬‫ـ‬‫غ‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الجماهيري‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ،‫ـرة‬‫ـ‬‫مباش‬ ‫ـورة‬‫ـ‬‫وبص‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫بوجوده‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫منه‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫الكثي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫تدي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ،‫ـتراكية‬‫ـ‬‫االش‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـذه‬‫ـ‬‫له‬ ‫ـهر‬‫ـ‬‫األش‬ ‫ـال‬‫ـ‬‫والمث‬ ،1899 ‫عــام‬ ،‫النقابــات‬ ‫مؤتمــر‬ ‫بقــرار‬ ‫تشــكل‬ ‫البريطانــي‬ ‫االشــتراكي‬ ‫فالحــزب‬ .2 ‫العماليــة‬ ‫للنقابــات‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫النقاب‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـرار‬ ‫ـ‬‫بق‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫البريطان‬ ‫ـال‬ ‫ـ‬‫العم‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـأ‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫وكذل‬ .‫ـي‬ ‫ـ‬‫برلمان‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫انتخاب‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫تنظي‬ ‫ـاء‬ ‫ـ‬‫بإنش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫القاض‬ ‫ـول‬ ‫ـ‬‫ودخ‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـاركة‬ ‫ـ‬‫المش‬ ‫ـدف‬ ‫ـ‬‫به‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫النقاب‬ ‫ـكلتها‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫العمالي‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫بي‬ ‫ـز‬ ‫ـ‬‫التميي‬ ‫ـب‬ ‫ـ‬‫يج‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫هن‬ 2 ‫قائمــة‬ ‫جماهيريــة‬ ‫اجتماعيــة‬ ‫لحــركات‬ ‫كامتــداد‬ ‫تشــكلت‬ ‫التــي‬ ‫الراديكاليــة‬ ‫االشــتراكية‬ ‫واألحــزاب‬ ،‫البرلمــان‬ ‫ـوى‬ ‫ـ‬‫ق‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وجوده‬ ‫كان‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الليبرالي‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫بعك‬ ،‫ـان‬ ‫ـ‬‫البرلم‬ ‫ـارج‬ ‫ـ‬‫خ‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫أساس‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫وعمل‬ ،)‫ـاس‬ ‫ـ‬‫باألس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫(عمالي‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫مختل‬ ‫ـوم‬‫ـ‬‫مفه‬ ‫ـذا‬‫ـ‬‫وه‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫قيادته‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫عب‬ »‫ـوق‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫«م‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫جماهيري‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫قاع‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫خل‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫وتول‬ ،‫ـان‬‫ـ‬‫البرلم‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـعى‬ ‫ـ‬‫تس‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وأيديولوجي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫جماهيري‬ ‫ـدة‬ ‫ـ‬‫قاع‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫إل‬ ‫ـتندت‬ ‫ـ‬‫اس‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـتراكية‬ ‫ـ‬‫االش‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫مفه‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫للعم‬ .‫ـان‬ ‫ـ‬‫البرلم‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وجوده‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫أه‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫له‬ ‫ـبة‬ ‫ـ‬‫بالنس‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫كان‬ ،»‫ـد‬ ‫ـ‬‫جدي‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫مجتم‬ ‫ـق‬ ‫ـ‬‫لـ»خل‬
  • 11. 11 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ .‫ـزب‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫مباش‬ ‫ـها‬‫ـ‬‫نفس‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫تحوي‬ ‫أو‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫انتخاب‬ ‫ـاز‬‫ـ‬‫جه‬ ‫ـاء‬‫ـ‬‫بإنش‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الزراعي‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫والتجمع‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـعبية‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـركات‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الجامعي‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫والتكت‬ ‫ـاب‬‫ـ‬‫الط‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫منظم‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫هن‬ ‫ـارة‬‫ـ‬‫اإلش‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ويمك‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫الكبي‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫التأثي‬ ،‫ـرى‬ ‫ـ‬‫أخ‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫جه‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫وم‬ .‫ـارية‬ ‫ـ‬‫اليس‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـور‬ ‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫ث‬ ،‫ـر‬ ‫ـ‬‫عش‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫التاس‬ ‫ـرن‬ ‫ـ‬‫الق‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫أوروب‬ ‫ـور‬‫ـ‬‫وظه‬ ،1914 ‫ـام‬‫ـ‬‫ع‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫اليميني‬ ‫ـيحية‬‫ـ‬‫المس‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـكيل‬‫ـ‬‫تش‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـيحية‬‫ـ‬‫المس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الديني‬ ‫ـرق‬‫ـ‬‫والف‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫للكنائ‬ .‫ـا‬‫ـ‬‫الحق‬ ‫ـيحية‬‫ـ‬‫المس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الديمقراطي‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫تميزه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫الصف‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مجموع‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫أصله‬ ‫كان‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أي‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫الخارج‬ ‫ـأ‬‫ـ‬‫المنش‬ ‫ذات‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـبت‬‫ـ‬‫اكتس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫وق‬ :‫ـا‬‫ـ‬‫وأهمه‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫البرلمان‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـدرت‬‫ـ‬‫تح‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ع‬ 1. ‫ـة‬‫ـ‬‫المحلي‬ ‫ـروع‬‫ـ‬‫والف‬ ‫ـان‬‫ـ‬‫اللج‬ ‫ـأ‬‫ـ‬‫وتنش‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫القم‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫تنطل‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ألنه‬ :‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مركزي‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫أكث‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫حي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـل‬‫ـ‬‫العم‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫حريته‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـتطيع‬‫ـ‬‫ويس‬ ،‫ـابقا‬‫ـ‬‫س‬ ‫ـود‬‫ـ‬‫الموج‬ ‫ـز‬‫ـ‬‫المرك‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫تح‬ ‫خلــق‬ ‫علــى‬ ‫ســابقا‬ ‫الموجــودة‬ ‫المحليــة‬ ‫اللجــان‬ ‫وعملــت‬ ،‫القاعــدة‬ ‫مــن‬ ‫البرلمانيــة‬ ‫انطلقــت‬ .‫االســتقالل‬ ‫مــن‬ ‫درجــة‬ ‫بأعلــى‬ ‫لنفســها‬ ‫واحتفظــت‬ ،‫عملهــا‬ ‫لتنســيق‬ ‫مركــزي‬ ‫تنظيــم‬ 2. ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـز‬ ‫ـ‬‫التركي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫بدرج‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫وتتأث‬ ،‫ـلفا‬ ‫ـ‬‫س‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫قائ‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫تنظي‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ضم‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫تعم‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫ألنه‬ :‫ـا‬ ‫ـ‬‫وانضباط‬ ‫ـكا‬ ‫ـ‬‫تماس‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫أكث‬ .‫ـزب‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـأت‬ ‫ـ‬‫أنش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الخارجي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫المؤسس‬ 3. ،‫ـدارة‬‫ـ‬‫الص‬ ‫ـكان‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـون‬‫ـ‬‫يحتل‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـواب‬‫ـ‬‫فالن‬ :‫ـف‬‫ـ‬‫مختل‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الكت‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـدون‬‫ـ‬‫ب‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الخارجي‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـأت‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بينم‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫البرلماني‬ -‫ـة‬‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـأة‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لطريق‬ ‫ـرا‬‫ـ‬‫نظ‬ .‫ـم‬‫ـ‬‫ودوره‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫تأثيره‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫تراج‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫أدى‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫مم‬ ،‫ـم‬‫ـ‬‫تدخله‬ ‫الثالث‬ ‫العالم‬ ‫في‬ ‫األحزاب‬ ‫نشأة‬ :3 ‫ـيين‬‫ـ‬‫رئيس‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫بعاملي‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫العربي‬ ‫ـدان‬‫ـ‬‫البل‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ويضمنه‬ ،‫ـث‬‫ـ‬‫الثال‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫العال‬ ‫ـدان‬‫ـ‬‫بل‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـأة‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫ارتبط‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫فكره‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫ومنظوم‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األوروبي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بالتجرب‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫التأث‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫والثان‬ ،‫ـتعمار‬‫ـ‬‫االس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫ض‬ ‫ـال‬‫ـ‬‫النض‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫يتمث‬ ‫األول‬ ‫ـركات‬ ‫ـ‬‫وح‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫أح‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ه‬ ،‫ـث‬ ‫ـ‬‫الثال‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫العال‬ ‫ـدان‬ ‫ـ‬‫بل‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـرت‬ ‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫التحرري‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫واألح‬ ‫ـركات‬ ‫ـ‬‫الح‬ .‫ـي‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـادة‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫ـارك‬ ‫ـ‬‫تش‬ ‫ال‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫فه‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫ولذل‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الخارجي‬ ‫ـيطرة‬ ‫ـ‬‫الس‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـرر‬ ‫ـ‬‫والتح‬ ‫ـتعمار‬ ‫ـ‬‫االس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫إلزال‬ ‫ـعى‬ ‫ـ‬‫تس‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫كونه‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫ثوري‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـتند‬‫ـ‬‫تس‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫حي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـه‬‫ـ‬‫علي‬ ‫ـرعية‬‫ـ‬‫ش‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ويضف‬ ،‫ـكري‬‫ـ‬‫العس‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫الحك‬ ‫ـتمرار‬‫ـ‬‫اس‬ ‫ـح‬‫ـ‬‫يتي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫انتخاب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـتقالل‬ ‫ـ‬‫واالس‬ ‫التحرر‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـعوبها‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـداف‬ ‫ـ‬‫أه‬ ‫ـق‬ ‫ـ‬‫تحقي‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫أج‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫نضاله‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـتمدة‬ ‫ـ‬‫المس‬ 4 »‫ـة‬ ‫ـ‬‫الثوري‬ ‫ـرعية‬ ‫ـ‬‫«الش‬ .‫ـي‬‫ـ‬‫الوطن‬ ‫التــي‬ ،»‫الوارثــة‬ ‫«األحــزاب‬ ‫ظاهــرة‬ ‫ببــروز‬ ‫االســتعمار‬ ‫مــن‬ ‫تحــررت‬ ‫التــي‬ ‫البلــدان‬ ‫غالبيــة‬ ‫تميــزت‬ ‫وقــد‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫وفرض‬ ،ً‫ا‬‫ـ‬‫ـ‬‫غالب‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫تنافس‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫غي‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫سياس‬ ‫ـا‬‫ـ‬ً‫نظم‬ ‫ـأت‬‫ـ‬‫وأنش‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫األجنب‬ ‫ـتعمار‬‫ـ‬‫االس‬ ‫زوال‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫بع‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫الحك‬ ‫ـلمت‬‫ـ‬‫تس‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أنه‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫يقدمه‬ ‫ـاب‬‫ـ‬‫خط‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـلطة‬‫ـ‬‫للس‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫احتكاره‬ ‫ـويق‬‫ـ‬‫تس‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـدت‬‫ـ‬‫واعتم‬ ،»‫ـة‬‫ـ‬‫الدول‬ –‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫«نظ‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫الغي‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫الحك‬ ‫ـلوب‬ ‫ـ‬‫أس‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫تبري‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫يت‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وغالب‬ .5 »‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫للحرك‬ »‫ـري‬ ‫ـ‬‫الفق‬ ‫ـود‬ ‫ـ‬‫«العم‬ ‫أو‬ ،»‫ـة‬ ‫ـ‬‫األم‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫«ح‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ،‫ـرب‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الغزال‬ ‫ـامة‬ ‫ـ‬‫أس‬ :‫ي‬/‫ـر‬ ‫ـ‬‫أنظ‬ ،‫ـث‬ ‫ـ‬‫الثال‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫العال‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـرة‬ ‫ـ‬‫الظاه‬ ‫ـأة‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـول‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫للمزي‬ 3 .102 -98 ‫ص‬ ،1987 ،‫ـت‬ ‫ـ‬‫الكوي‬ ،117 ‫ـدد‬ ‫ـ‬‫الع‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫المعرف‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫عال‬ ‫ـلة‬ ‫ـ‬‫سلس‬ ،‫ـث‬ ‫ـ‬‫الثال‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫العال‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫منتــدى‬ ،‫والشــرعية‬ ‫والســلطة‬ ‫الدولــة‬ ،‫بلقزيــز‬ ‫االلــه‬ ‫عبــد‬ :‫يراجــع‬ ‫الثوريــة‬ ‫الشــرعية‬ ‫مفهــوم‬ ‫حــول‬ ‫للمزيــد‬ 4 .77 -75 ‫ص‬ ،2013 ،1‫ط‬ ،‫بيــروت‬ ،‫المعــارف‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫بينه‬‫ـبه‬ ‫ـ‬‫الش‬‫ـه‬ ‫ـ‬‫أوج‬‫ـظ‬ ‫ـ‬‫ويلح‬،‫ـة‬ ‫ـ‬‫العربي‬‫ـدان‬ ‫ـ‬‫البل‬‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬‫ـم‬ ‫ـ‬‫معظ‬‫ـا‬ ‫ـ‬‫فيه‬‫ـترك‬ ‫ـ‬‫تش‬‫ـمات‬ ‫ـ‬‫س‬‫ـذه‬ ‫ـ‬‫ه‬‫أن‬‫ـى‬ ‫ـ‬‫إل‬‫ـال‬ ‫ـ‬‫ه‬‫ـير‬ ‫ـ‬‫يش‬ 5 .»‫ـح‬ ‫ـ‬‫«فت‬ ‫ـطيني‬ ‫ـ‬‫الفلس‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الوطن‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫التحري‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫حرك‬ ‫ـص‬ ‫ـ‬‫خصائ‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫وبي‬
  • 12. 12 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫مختلف‬ ‫ـائل‬ ‫ـ‬‫ووس‬ ،‫ـرن‬ ‫ـ‬‫الم‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫التنظي‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـكال‬ ‫ـ‬‫أش‬ ‫ـال‬ ‫ـ‬‫خ‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫وم‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫فضفاض‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫أيديولوجي‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫عب‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ديمقراط‬ ‫ـقاق‬‫ـ‬‫انش‬ ‫ـرص‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـص‬‫ـ‬‫تقلي‬ ‫ـدف‬‫ـ‬‫به‬ ،»‫ـة‬‫ـ‬‫«الزبائني‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫والعالق‬ ،‫ـك‬‫ـ‬‫ذل‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫األم‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫تطل‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫كلم‬ ،‫ـع‬‫ـ‬‫والقم‬ ‫ـواء‬‫ـ‬‫االحت‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫والتنظيمي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫االجتماعي‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫قاعدته‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫لذل‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫لم‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫داخله‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الكت‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ألنه‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫للظاه‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الهائ‬ ‫ـور‬‫ـ‬‫بالتط‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫اإلحاط‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـزة‬‫ـ‬‫عاج‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـذه‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫ظل‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫المحصل‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وف‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـوء‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـط‬‫ـ‬‫ترب‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ،‫ـيكية‬‫ـ‬‫الكالس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫المدرس‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫لفرضي‬ -‫ـكل‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫حي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ -‫ـدودة‬‫ـ‬‫مش‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫ظل‬ ‫األحــزاب‬ ‫داخــل‬ ‫ســواء‬ ،‫حقيقــي‬ ‫وتعــددي‬ ‫ديمقراطــي‬ ‫مضمــون‬ ‫تضفــي‬ ‫أن‬ ‫دون‬ ‫مــن‬ ،‫بالبرلمانــات‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫دول‬ ‫ـاء‬‫ـ‬‫بن‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـلت‬‫ـ‬‫فش‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وبالتال‬ ،‫ـام‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـكل‬‫ـ‬‫بش‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫داخ‬ ‫أو‬ ،‫ـها‬‫ـ‬‫نفس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الحاكم‬ ‫ـركات‬‫ـ‬‫والح‬ .‫ممتــدة‬ ‫أزمــة‬ ‫فــي‬ ‫مجتمعاتهــا‬ ‫وأدخلــت‬ ،‫حديثــة‬ ‫ديمقراطيــة‬ ‫وطنيــة‬ Political Party ‫السياسي‬ ‫الحزب‬ ‫تعريف‬ /‫ثانيا‬ ‫ـديد‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـوع‬‫ـ‬‫التن‬ ،‫األول‬ :‫ـن‬‫ـ‬‫عاملي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاء‬‫ـ‬‫بن‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫وذل‬ ،‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫لألح‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫تعريفه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـون‬‫ـ‬‫الباحث‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫يختل‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫والثان‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫ووظائفه‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫وبناه‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫أصوله‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫حي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ،‫ـزب‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ـظ‬‫ـ‬‫لف‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫عليه‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫يطل‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫للكيان‬ .‫ـر‬‫ـ‬‫ألخ‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫باح‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫التحلي‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫ووح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األيديولوجي‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫التوجه‬ ‫ـاف‬‫ـ‬‫اخت‬ ‫عــن‬ ‫ناتــج‬ ‫االتجــاه‬ ‫وهــذا‬ ،‫فقــط‬ ‫عقائدهــا‬ ‫بتحليــل‬ ‫باألحــزاب‬ ‫تتعلــق‬ ‫التــي‬ ‫الدراســات‬ ‫أغلــب‬ ‫تكتفــي‬ ،‫ـتان‬ ‫ـ‬‫كونس‬ ‫ـان‬ ‫ـ‬‫لبنجام‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وفق‬ ،‫ـزب‬ ‫ـ‬‫فالح‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫عقائدي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫كجماع‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫للح‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫ينظ‬ ‫ـذي‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـزب‬ ‫ـ‬‫للح‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الليبرال‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫المفه‬ .6 »‫ـها‬‫ـ‬‫نفس‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫العقي‬ ‫ـون‬‫ـ‬‫يعتنق‬ ‫ـال‬‫ـ‬‫رج‬ ‫ـاع‬‫ـ‬‫«اجتم‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫ه‬ ،‫المجتمع‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫للعناصر‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫«تنظي‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫بأن‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـان‬ ‫ـ‬‫نيوم‬ ‫ـيجموند‬ ‫ـ‬‫س‬ ‫ـرف‬ ‫ـ‬‫يع‬ ،‫ـوال‬ ‫ـ‬‫المن‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫نف‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫وعل‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫وجه‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫تعتن‬ ،‫ـرى‬‫ـ‬‫أخ‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫جماع‬ ‫أو‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫جماع‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـعبي‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫التأيي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫الحص‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـعيا‬‫ـ‬‫س‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫تتناف‬ ‫ـال‬‫ـ‬‫واالنفص‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫معين‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مجموع‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫والتوح‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫ديمقراط‬ ‫ـاخ‬‫ـ‬‫من‬ ‫ـود‬‫ـ‬‫وج‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫التعري‬ ‫ـذا‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـترط‬‫ـ‬‫يش‬ .»‫ـة‬‫ـ‬‫مختلف‬ .‫ـدد‬ ‫ـ‬‫مح‬ ‫ـج‬ ‫ـ‬‫برنام‬ ‫أو‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫سياس‬ ‫ـدة‬ ‫ـ‬‫عقي‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاء‬ ‫ـ‬‫بن‬ ،‫ـن‬ ‫ـ‬‫االخري‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫وتقــدم‬ ،‫الشــاملة‬ ‫القضايــا‬ ‫تصــوغ‬ ‫األفــراد‬ ‫مــن‬ ‫«مجموعــة‬ ‫بأنــه‬ ‫الحــزب‬ ‫وكابــان‬ ‫الســويل‬ ‫ويعــرف‬ ،‫ـات‬ ‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـوى‬ ‫ـ‬‫س‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫للممارس‬ ‫ـرعية‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـيلة‬ ‫ـ‬‫بوس‬ ‫ـرف‬ ‫ـ‬‫يعت‬ ‫ال‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫التعري‬ ‫ـذا‬ ‫ـ‬‫ه‬ .‫ـات‬ ‫ـ‬‫لالنتخاب‬ ‫ـحين‬ ‫ـ‬‫مرش‬ ‫ال‬ ‫التــي‬ ‫الكتــل‬ ‫عــن‬ ‫الحــزب‬ ‫يميــز‬ ‫أنــه‬ ‫كمــا‬ .‫مشــروعة‬ ‫غيــر‬ ‫وســيلة‬ ‫العنــف‬ ‫اســتخدام‬ ‫يعتبــر‬ ‫وبالتالــي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الواحدي‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـتبعد‬ ‫ـ‬‫ويس‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫االجتماعي‬ ‫ـركات‬ ‫ـ‬‫والح‬ ‫ـط‬ ‫ـ‬‫الضغ‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫جماع‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫مث‬ ،‫ـاملة‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫قضاي‬ ‫ـرح‬ ‫ـ‬‫تط‬ .‫ـزاب‬‫ـ‬‫أح‬ ‫ـميتها‬‫ـ‬‫تس‬ ‫ـض‬‫ـ‬‫ويرف‬ ،‫ـد‬‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـور‬‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫وأدت‬ ،‫ـى‬‫ـ‬‫األول‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫العالمي‬ ‫ـرب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫بع‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫حدث‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـورات‬‫ـ‬‫التط‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ولك‬ ‫ـيا‬ ‫ـ‬‫اس‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الوطن‬ ‫ـرر‬ ‫ـ‬‫التح‬ ‫ـركات‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـور‬ ‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاوة‬ ‫ـ‬‫ع‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫وغيره‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وإيطالي‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وألماني‬ ‫ـوفيتي‬ ‫ـ‬‫الس‬ ‫ـاد‬ ‫ـ‬‫االتح‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫بحي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫الظاه‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫مفاهيمه‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مراجع‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫الباحثي‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫دفع‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الالتيني‬ ‫ـكا‬‫ـ‬‫وأمري‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫وافريقي‬ .‫ـدة‬‫ـ‬‫الجدي‬ ‫ـورات‬‫ـ‬‫التط‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫تتس‬ ‫ـدور‬ ‫ـ‬‫ي‬ ‫ـاش‬ ‫ـ‬‫النق‬ ‫ـح‬ ‫ـ‬‫وأصب‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫مختلف‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫وجه‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫الدراس‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫وج‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الطبق‬ -‫ـزب‬ ‫ـ‬‫للح‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫الماركس‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫فمفه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫الوطن‬ ‫ـرر‬‫ـ‬‫التح‬ ‫ـركات‬‫ـ‬‫لح‬ ‫ـبة‬‫ـ‬‫بالنس‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫األم‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫وكذل‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫والثقاف‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫والمهن‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫المعيش‬ ‫ـتوى‬‫ـ‬‫مس‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ـدر‬ ‫ـ‬‫كمص‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫باالنتخاب‬ ‫ـق‬ ‫ـ‬‫تتعل‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫فرضياته‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫لمراجع‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫الباحثي‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫ودفع‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫حاكم‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫أح‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫تحول‬ ‫والديمقراطية‬‫الداخلية‬‫ـة‬ ‫ـ‬‫الديمقراطي‬‫مهام‬‫بين‬:‫ـطينية‬ ‫ـ‬‫الفلس‬‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬‫واألحزاب‬‫التنظيمات‬:‫هالل‬‫جميل‬:‫ي‬/‫ـر‬ ‫ـ‬‫انظ‬ .26‫ص‬،2006،‫اهلل‬‫رام‬،‫الديمقراطية‬‫ـة‬ ‫ـ‬‫لدراس‬‫الفلسطينية‬‫المؤسسة‬–‫مواطن‬،‫الوطني‬‫والتحرر‬‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ .2 ‫ص‬ ،‫سابق‬ ‫مرجع‬ ،‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ :‫دوفرجيه‬ ‫موريس‬ :‫ي‬/‫أنظر‬ 6
  • 13. 13 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ ‫ـرة‬ ‫ـ‬‫للظاه‬ ‫ـورة‬ ‫ـ‬‫المتص‬ ‫ـص‬ ‫ـ‬‫الخصائ‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫تجم‬ ‫أن‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫حاول‬ ،‫ـعة‬ ‫ـ‬‫واس‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫تعريف‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫تقدي‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫وبالتال‬ ،‫ـرعية‬ ‫ـ‬‫للش‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫وحي‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫الغربيــة‬ ‫األوروبيــة‬ ‫األحــزاب‬ ‫فيهــا‬ ‫نشــأت‬ ‫التــي‬ ‫للظــروف‬ ‫ينظــر‬ ‫بــدأ‬ ‫اتجــاه‬ ‫ظهــر‬ ،‫الســياق‬ ‫هــذا‬ ‫وفــي‬ ‫انحرافا‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫عداه‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫يعتب‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫العام‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحال‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫باعتباره‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫ولي‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫التاريخي‬ ‫ـروف‬ ‫ـ‬‫الظ‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـدة‬ ‫ـ‬‫واح‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫باعتباره‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫وض‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـعى‬‫ـ‬‫تس‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫«تنظيم‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بكونه‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫لألح‬ ‫ـدا‬‫ـ‬‫جان‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫تعري‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـاه‬‫ـ‬‫االتج‬ ‫ـذا‬‫ـ‬‫ه‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫وظه‬ .‫ـا‬‫ـ‬‫عنه‬ ‫ـارتوري‬‫ـ‬‫س‬ ‫ـرح‬ ‫ـ‬‫واقت‬ .‫ـم‬‫ـ‬‫للحك‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫وصوله‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫طريق‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫تحدي‬ ‫دون‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ،»‫ـم‬‫ـ‬‫الحك‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫مواق‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫المعلني‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ممثليه‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـأن‬ ‫ـ‬‫بش‬ ‫ـدل‬ ‫ـ‬‫الج‬ ‫ـاوز‬ ‫ـ‬‫يتج‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫حت‬ ،»‫ـام‬ ‫ـ‬‫كنظ‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫«الح‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـدال‬ ‫ـ‬‫ب‬ »‫ـة‬ ‫ـ‬‫الدول‬ -‫ـزب‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫«نظ‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫مفه‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫أساس‬ ‫الحزبية‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫المؤسس‬ ‫ـو‬ ‫ـ‬‫نح‬ ،‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫كتاب‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫دوفرجي‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫موري‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫وج‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫وق‬ .7 ‫ـد‬ ‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بطبيع‬ ‫ـرف‬‫ـ‬‫تع‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫أكث‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أتباعه‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بطبيع‬ ‫أو‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ببرامجه‬ ‫ـرف‬‫ـ‬‫تع‬ ‫ال‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـأن‬‫ـ‬‫ب‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫ذل‬ ‫ـرر‬‫ـ‬‫وب‬ .8 »‫ـة‬‫ـ‬‫االجتماعي‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫قاعدته‬ ‫أو‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫عقيدته‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫أه‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫لي‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫تنظي‬ ‫ـأن‬‫ـ‬‫ب‬ ‫ـراره‬‫ـ‬‫اق‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫تنظيماته‬ ‫األحزاب‬ ‫أنماط‬ /‫ثالثا‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫متخصص‬ ‫أو‬ ‫ـمولية‬‫ـ‬‫ش‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫مركزي‬ ‫وال‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مركزي‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫أح‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫بي‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫القائم‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـاط‬‫ـ‬‫أنم‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫تختل‬ ،‫واالقتصادية‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫واالجتماعي‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫التاريخي‬ ،‫ـرات‬ ‫ـ‬‫المتغي‬ /‫العوامل‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫لمجموعة‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫تبع‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫وذل‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫متصلب‬ ‫أو‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫مرن‬ :9 ‫العوامل‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وغيره‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫والتقني‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الديني‬ ‫ـدات‬ ‫ـ‬‫والمعتق‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫واأليديولوجي‬ - ‫الــى‬ ،‫وليبراليــة‬ ‫محافظــة‬ ‫الــى‬ ،19 ‫ال‬ ‫القــرن‬ ‫فــي‬ ،‫األوروبيــة‬ ‫األحــزاب‬ ‫انقســام‬ ‫ارجــاع‬ ‫يمكــن‬ .‫الفكريــة‬‫أو‬‫الصناعيــة‬‫والبرجوازيــة‬‫العقاريــة‬‫االرســتقراطية‬‫بيــن‬‫المصالــح‬‫وصــراع‬‫الخصومــة‬ - ‫ـة‬ ‫ـ‬‫العامل‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الطبق‬ ‫ـول‬ ‫ـ‬‫دخ‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫م‬ ،‫ـرين‬ ‫ـ‬‫العش‬ ‫ـرن‬ ‫ـ‬‫الق‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫بداي‬ ،‫ـتراكية‬ ‫ـ‬‫االش‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـور‬ ‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـق‬ ‫ـ‬‫تراف‬ ،‫ـك‬ ‫ـ‬‫كذل‬ .‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـاة‬ ‫ـ‬‫الحي‬ ‫ـال‬ ‫ـ‬‫مج‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ - ‫صعــود‬ ‫علــى‬ ‫فعــل‬ ‫رد‬ ‫بمثابــة‬ ‫الديمقراطيــة‬ ‫المســيحية‬ ‫األحــزاب‬ ‫تشــكيل‬ ‫كان‬ ،‫المقابــل‬ ‫وفــي‬ .‫واالجتماعيــة‬ ‫السياســية‬ ‫الحيــاة‬ ‫فــي‬ ‫تأثيرهــا‬ ‫واتســاع‬ ‫االشــتراكية‬ ‫األحــزاب‬ ‫جماهيريــة‬ - ‫مالحقــة‬ ‫تمــت‬ ‫حيــث‬ ،‫معينــة‬ ‫بطبقــات‬ ‫تتعلــق‬ ‫ال‬ ‫ألنهــا‬ ،‫اســتثناء‬ ‫تمثــل‬ ‫األمريكيــة‬ ‫األحــزاب‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ،‫ـزب‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ألي‬ ‫ـجم‬‫ـ‬‫منس‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫اجتماع‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫تركي‬ ‫ال‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وبالتال‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫قانوني‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫وتجريمه‬ ‫ـتراكية‬‫ـ‬‫االش‬ ‫ـارات‬‫ـ‬‫التي‬ .‫لهــا‬ ‫مــاذا‬ ‫الديمقراطــي‬ ‫الحــزب‬ ‫فــي‬ ‫غالبــا‬ ‫وجــدت‬ ‫األقليــات‬ ‫أن‬ ‫باالعتبــار‬ ‫األخــذ‬ - ‫ألن‬ ،‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـط‬‫ـ‬‫نم‬ ‫ـكيل‬‫ـ‬‫تش‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫أساس‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫عنص‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫يمث‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫أي‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫التقن‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫العنص‬ ‫ـاعد‬ ‫ـ‬‫يس‬ ‫ـبي‬ ‫ـ‬‫النس‬ ‫التمثيل‬ ‫فنظام‬ :‫ـا‬ ‫ـ‬‫وتحالفاته‬ ،‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـدد‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـغ‬ ‫ـ‬‫بال‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫له‬ ‫ـراع‬ ‫ـ‬‫االقت‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫طريق‬ ‫ويســاعد‬ .‫التفتيــت‬ ‫نحــو‬ ‫يدفــع‬ ‫أي‬ ،‫المســتقلة‬ ‫والصلبــة‬ ‫المتعــددة‬ ‫األحــزاب‬ ‫نظــام‬ ‫قيــام‬ ‫علــى‬ ‫ـتقرة‬‫ـ‬‫والمس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫المترابط‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫والمرن‬ ‫ـددة‬‫ـ‬‫المتع‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫قي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ،‫ـن‬‫ـ‬‫دورتي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫األغلب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫توال‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫ثنائ‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫قي‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫نح‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫يدف‬ ،‫ـدة‬‫ـ‬‫واح‬ ‫دورة‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫األغلب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بينم‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫نوع‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫تحدي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـيا‬‫ـ‬‫رئيس‬ ‫دورا‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـط‬‫ـ‬‫نم‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫يلع‬ ،‫ـل‬‫ـ‬‫المقاب‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وف‬ .‫ـلطة‬‫ـ‬‫الس‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫الثانيــة‬ ‫تفضــل‬ ‫بينمــا‬ ،‫النســبي‬ ‫النظــام‬ ‫تبنــي‬ ‫الــى‬ ‫األولــى‬ ‫األحــزاب‬ ‫تتجــه‬ ‫حيــث‬ ،‫االنتخابــي‬ .‫ـي‬‫ـ‬‫األغلب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫والثالث‬ .16 -15 ‫ص‬ ،‫سابق‬ ‫مرجع‬ ،‫الثالث‬ ‫العالم‬ ‫في‬ ‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ ،‫حرب‬ ‫الغزالي‬ ‫أسامة‬ :‫ي‬/‫أنظر‬ 7 .2 ‫ص‬ ،‫سابق‬ ‫مرجع‬ ،‫السياسية‬ ‫األحزاب‬ :‫دوفرجيه‬ ‫موريس‬ 8 .215 ‫ص‬ ،‫المرجع‬ ‫نفس‬ 9
  • 14. 14 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ Party Systems ‫الحزبية‬ ‫النظم‬ /‫رابعا‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ،‫ـرية‬ ‫ـ‬‫والس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫العلني‬ ،‫ـمية‬ ‫ـ‬‫الرس‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫وغي‬ ‫ـمية‬ ‫ـ‬‫الرس‬ ،‫ـات‬ ‫ـ‬‫العالق‬ ‫ـبكة‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫إل‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الحزب‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫مفه‬ ‫ـير‬ ‫ـ‬‫يش‬ ‫ـدد‬‫ـ‬‫ويتح‬ ،)‫ـدة‬‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـلطة‬‫ـ‬‫الس‬ ‫أو‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫(الدول‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫الحق‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫بي‬ ‫ـوم‬‫ـ‬‫تق‬ ‫ـض‬‫ـ‬‫البع‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بعضه‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫تتفاع‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫التنظيم‬ ‫أو‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بمجموع‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الحزب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫عرضــة‬ ‫وتكــون‬ ،‫بينهــا‬ ‫التنافــس‬ ‫وأشــكال‬ ‫العالقــة‬ ‫أســس‬ ‫تحــدد‬ ‫مواثيــق‬ ‫أو‬ ‫وأحــكام‬ ‫لقوانيــن‬ ‫وفقــا‬ .10 ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الحزب‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫للنظ‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫المأسس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫ودرج‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫الحق‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫داخ‬ ‫ـوى‬ ‫ـ‬‫الق‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫لموازي‬ ً‫ا‬‫ـ‬ ‫ـ‬‫تبع‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫والتغيي‬ ‫ـاوض‬ ‫ـ‬‫للتف‬ ‫ـدد‬‫ـ‬‫تع‬ ‫ـاس‬‫ـ‬‫أس‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫التصني‬ ‫ـاك‬‫ـ‬‫فهن‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫تصني‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫يت‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بموجبه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫المعايي‬ ‫ـدد‬‫ـ‬‫تتع‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وغيره‬ ‫ـرعية‬ ‫ـ‬‫الش‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫الموق‬ ‫أو‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫المأسس‬ ‫أو‬ ،‫ـات‬ ‫ـ‬‫األيديولوجي‬ ‫ـاس‬‫ـ‬‫أس‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫والتصني‬ ،‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ .‫ـر‬‫ـ‬‫المعايي‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫تصني‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫يق‬ ‫ـذي‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،Almond11 ‫ـد‬ ‫ـ‬‫ألمون‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫جبرائي‬ ‫ـيم‬ ‫ـ‬‫تقس‬ ،‫ـات‬ ‫ـ‬‫التصنيف‬ ‫ـذه‬ ‫ـ‬‫ه‬ ‫ـهر‬ ‫ـ‬‫أش‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫وم‬ :»‫ـلطية‬ ‫ـ‬‫و»تس‬ »‫ـية‬ ‫ـ‬‫«تنافس‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫إل‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحزبي‬ :Competitive Party System ‫التنافسية‬ ‫الحزبية‬ ‫النظم‬ ،‫والناخبيــن‬ ‫المصلحيــة‬ ‫الجماعــات‬ ‫دعــم‬ ‫تعبئــة‬ ‫أجــل‬ ‫مــن‬ ‫كثــر‬ ‫أو‬ ‫حزبــان‬ ‫فيهــا‬ ‫يتنافــس‬ ‫نظــم‬ ‫وهــي‬ :‫التالــي‬ ‫إلــى‬ ،‫األحــزاب‬ ‫بيــن‬ ‫والخصومــة‬ ‫العــداء‬ ‫ودرجــة‬ ‫التعدديــة‬ ‫معيــاري‬ ‫علــى‬ ً ‫ء‬‫بنــا‬ ،‫وتصنــف‬ 1. ‫كانــت‬ ‫إذا‬ ً‫ا‬‫توافقيــ‬ ‫النظــام‬ ‫ويكــون‬ :Consensual Party System ‫اتفاقــي‬ ‫أو‬ ‫توافقــي‬ ‫نظــام‬ ‫فــي‬ ‫كبيــرة‬ ‫بدرجــة‬ ‫متباعــدة‬ ‫ليســت‬ ‫التشــريعي‬ ‫المجلــس‬ ‫مقاعــد‬ ‫بمعظــم‬ ‫الفائــزة‬ ‫األحــزاب‬ ‫بعضهــا‬ ‫اتجــاه‬ ‫الثقــة‬ ‫مــن‬ ‫معقولــة‬ ‫درجــة‬ ‫بينهــا‬ ‫ويوجــد‬ ،‫العامــة‬ ‫السياســات‬ ‫تجــاه‬ ‫مواقفهــا‬ .‫السياســي‬ ‫النظــام‬ ‫واتجــاه‬ 2. ‫كان‬ ‫إذا‬ ً‫ا‬‫تصارعيــ‬ ‫النظــام‬ ‫يعتبــر‬ :Conflictual Party System ‫التصارعــي‬ ‫الحزبــي‬ ‫النظــام‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫المختلف‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫القضاي‬ ‫ـاه‬ ‫ـ‬‫تج‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫مواقفه‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ً‫ا‬‫ـد‬ ‫ـ‬‫ج‬ ‫ـدة‬ ‫ـ‬‫متباع‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫أح‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫علي‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫تهيم‬ ‫ـريعي‬ ‫ـ‬‫التش‬ ‫ـس‬ ‫ـ‬‫المجل‬ .‫ـي‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـاه‬‫ـ‬‫وتج‬ ‫ـض‬‫ـ‬‫البع‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بعضه‬ ‫ـاه‬‫ـ‬‫تج‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مرتفع‬ ‫ـداء‬‫ـ‬‫والع‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الثق‬ ‫ـدم‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫درج‬ ‫أن‬ ‫أو‬ 3. ‫يتميــز‬ :Consociciatiohal or Accommodative Party System‫تراضــي‬ ‫أو‬ ‫تصالحــي‬ ‫نظــام‬ ‫ـدان‬‫ـ‬‫البل‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـادة‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫ويوج‬ ،ً‫ا‬‫ـ‬‫ـ‬‫مع‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫والصراعي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫التوافقي‬ ‫ـص‬‫ـ‬‫الخصائ‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـج‬‫ـ‬‫بمزي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الحزب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاق‬ ‫ـ‬‫االتف‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫ويت‬ ،‫ـي‬ ‫ـ‬‫طبق‬ ‫أو‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫اثن‬ ‫أو‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫دين‬ ‫ـاس‬ ‫ـ‬‫أس‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫كبي‬ ‫ـداء‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫أو‬ ‫ـراع‬ ‫ـ‬‫ص‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫به‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫يوج‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ .‫ـات‬‫ـ‬‫الجماع‬ ‫ـف‬‫ـ‬‫لمختل‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫متبادل‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫ضمان‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫توف‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫والتراض‬ ‫ـح‬‫ـ‬‫للتصال‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫وأس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫قواع‬ :Authoritarian Party System ‫التسلطية‬ ‫الحزبية‬ ‫النظم‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫العام‬ ‫ـاته‬‫ـ‬‫لسياس‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫المواطني‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫وتأيي‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫دع‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫تعبئ‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫واح‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ـاول‬‫ـ‬‫يح‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫عندم‬ ً‫ا‬‫ـلطي‬‫ـ‬‫تس‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـون‬‫ـ‬‫يك‬ Ex� ‫�ع‬‫ـ‬‫المن‬ ‫أو‬ ‫�ر‬‫ـ‬‫القص‬ ‫�دى‬‫ـ‬‫لم‬ ً‫ا‬�‫ـ‬‫وفق‬ ،‫�لطية‬‫ـ‬‫التس‬ ‫�م‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫�ن‬‫ـ‬‫م‬ ‫�ن‬‫ـ‬‫نوعي‬ ‫�ن‬‫ـ‬‫بي‬ »‫�د‬‫ـ‬‫«ألمون‬ ‫�ز‬‫ـ‬‫ويمي‬ .‫�حيه‬‫ـ‬‫ولمرش‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫هيمن‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لدرج‬ ً‫ا‬‫ـ‬‫ـ‬‫وتبع‬ ،‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫داخ‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫القاع‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫إل‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫القم‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـيطرة‬‫ـ‬‫الس‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫لش‬ ً‫ا‬‫ـ‬‫ـ‬‫ووفق‬ ،clusiveness Exclusiveness Party ‫ـورة‬‫ـ‬‫المقص‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫المانع‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫ه‬ ‫األول‬ ‫ـوع‬‫ـ‬‫الن‬ .‫ـرى‬‫ـ‬‫األخ‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫الجماع‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ .16،19 ‫ص‬ ،‫سابق‬ ‫مرجع‬ ،‫الفلسطينية‬ ‫السياسية‬ ‫واألحزاب‬ ‫التنظيمات‬ :‫هالل‬ ‫جميل‬ 10 ‫ـورات‬ ‫ـ‬‫منش‬ ،‫المغيربي‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫زاه‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫محم‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫ترجم‬ ،‫ـري‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـار‬ ‫ـ‬‫إط‬ :‫ـة‬ ‫ـ‬‫المقارن‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫السياس‬ :‫ـرون‬ ‫ـ‬‫وآخ‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫ألمون‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫جبرائي‬ 11 .218 -215 ‫ص‬ ،1996 ،1‫ط‬ ،‫بنغــازي‬ ،‫يونــس‬ ‫قــار‬ ‫جامعــة‬
  • 15. 15 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ .Inclusive Governing Parties ‫الشــاملة‬ ‫الحاكمــة‬ ‫األحــزاب‬ ‫هــو‬ ‫والثانــي‬ ،System ‫قيــادة‬ ‫ســيطرة‬ ‫علــى‬ ‫يصــر‬ ‫الــذي‬ ،‫المتطــرف‬ ‫الجانــب‬Totalitarian Party ‫الشــمولي‬ ‫الحــزب‬ ‫ويمثــل‬ »‫ـح‬ ‫ـ‬‫للمصال‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫«تجمي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫عملي‬ ‫أي‬ ‫ـرعية‬ ‫ـ‬‫بش‬ ‫ـرف‬ ‫ـ‬‫يعت‬ ‫وال‬ ،‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـوارد‬ ‫ـ‬‫الم‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـاملة‬ ‫ـ‬‫والش‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الكامل‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫للمواطني‬ ‫أو‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫االجتماعي‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫للجماع‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـاط‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـأي‬ ‫ـ‬‫ب‬ ‫ـمح‬ ‫ـ‬‫يس‬ ‫وال‬ ،‫ـزب‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫داخ‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫جماع‬ ‫أي‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫به‬ ‫ـوم‬ ‫ـ‬‫تق‬ ‫يتــم‬ ‫التــي‬ »‫العامــة‬ ‫المصالــح‬ ‫بـ»تعبئــة‬ ‫ويقــوم‬ ‫كلــه‬ ‫المجتمــع‬ ‫يتغلغــل‬ ‫فالحــزب‬ ،‫الحكوميــة‬ ‫اإلدارة‬ ‫أو‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫معرف‬ ‫تدعــي‬ ‫أيديولوجيــا‬ ‫طريــق‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ع‬ ‫شــرعيتها‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫العام‬ ‫السياســات‬ ‫وتكتســب‬ ،‫القمــة‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫تطويرهــا‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫اآلني‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫تفضيالته‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـض‬‫ـ‬‫بغ‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫للجماهي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الحقيقي‬ ‫ـح‬‫ـ‬‫المصال‬ ‫السياسية‬ ‫واألنظمة‬ ‫األحزاب‬ /‫خامسا‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـال‬‫ـ‬‫إح‬ ‫أن‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫ذل‬ .‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األنظم‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫عمي‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫تح‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫نم‬ ‫أدى‬ ‫لألنظمــة‬ ‫القديمــة‬ ‫التحليــات‬ ‫فــي‬ ‫كليــا‬ ‫النظــر‬ ‫إعــادة‬ ‫اقتضــى‬ ،‫أحــزاب‬ ‫بــدون‬ ‫نظــام‬ ‫محــل‬ ‫األحــزاب‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫أنظم‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫بعي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫اال‬ ‫ـبه‬‫ـ‬‫تش‬ ‫ال‬ ،‫ـد‬‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـتندة‬‫ـ‬‫المس‬ ،‫ـرة‬‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫فالدكتاتوري‬ .‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫التعددي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـتندة‬‫ـ‬‫المس‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الحديث‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫والديمقراطي‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫القديم‬ ‫ـكرية‬‫ـ‬‫والعس‬ ‫ـخصية‬‫ـ‬‫الش‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫الحك‬ ‫ـابه‬ ‫ـ‬‫تش‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫الرغ‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫وعل‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫القديم‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الفردي‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫الحك‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫أنظم‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫تمام‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫تختل‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫والمنضبط‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫المنظم‬ ‫ـئولية‬‫ـ‬‫والمس‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫والثق‬ ،‫ـوزارة‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫مفاهي‬ ‫ـان‬‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـرة‬‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األنظم‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫الظاه‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫المؤسس‬ ‫الحزبــي‬ ‫بالنظــام‬ ‫مقارنــة‬ ‫الثنائــي‬ ‫الحزبــي‬ ‫النظــام‬ ‫فــي‬ ‫المعنــى‬ ‫نفــس‬ ‫لهــا‬ ‫ليــس‬ ‫كلهــا‬ ،‫السياســية‬ .‫ـددي‬‫ـ‬‫التع‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األنظم‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫أث‬ ‫ـاف‬‫ـ‬‫اخت‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـارة‬‫ـ‬‫اإلش‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫يمك‬ ،‫ـدد‬‫ـ‬‫مح‬ ‫ـكل‬‫ـ‬‫وبش‬ :12 ‫ـرات‬‫ـ‬‫المتغي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫العناوي‬ ‫ـال‬‫ـ‬‫خ‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ 1. ‫ـكام‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫المحكومي‬ ‫ـه‬ ‫ـ‬‫في‬ ‫ـار‬ ‫ـ‬‫يخت‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫أنه‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الديمقراطي‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫تعريف‬ ‫ـط‬ ‫ـ‬‫أبس‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ :‫ـكام‬ ‫ـ‬‫الح‬ ‫ـار‬ ‫ـ‬‫اختي‬ .‫ـمه‬‫ـ‬‫باس‬ ‫ـرف‬‫ـ‬‫ويتص‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫ليتكل‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫للمنتخ‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫وكال‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫الناخ‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫بموجبه‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ويعط‬ ،‫ـات‬‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫طري‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫جذري‬ ‫ـورة‬‫ـ‬‫بص‬ ‫ـور‬‫ـ‬‫وح‬ ،‫ـل‬‫ـ‬‫التمثي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫عملي‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫أث‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫ثال‬ ‫ـرف‬‫ـ‬‫كط‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫وتدخله‬ ،‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫نم‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ولك‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫يحم‬ ‫ـح‬‫ـ‬‫أصب‬ ‫(أي‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫قب‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫أوال‬ ‫ـاره‬‫ـ‬‫اختي‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫يت‬ ،‫ـب‬‫ـ‬‫ينتخ‬ ‫أن‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫قب‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫فالنائ‬ :‫ـة‬‫ـ‬‫العالق‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫طبيع‬ .)‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫وكال‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫تطغ‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫وغالب‬ ،‫ـه‬‫ـ‬‫ناخبي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫وم‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫مزدوج‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫وكال‬ ‫نظــام‬ ‫اعتمــدت‬ ،‫الكالســيكية‬ ‫للديمقراطيــة‬ ‫أقــرب‬ ‫تبقــى‬ ‫ألن‬ ‫ســعت‬ ‫التــي‬ ‫األنظمــة‬ ‫بعــض‬ .‫ـعبية‬‫ـ‬‫ش‬ /‫ـة‬‫ـ‬‫ديمقراطي‬ ‫ـورة‬‫ـ‬‫بص‬ ‫ـحين‬‫ـ‬‫المرش‬ ‫ـار‬‫ـ‬‫الختي‬ ‫ـيلة‬‫ـ‬‫كوس‬ ،Primaries ‫ـة‬‫ـ‬‫التمهيدي‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫التأثي‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ع‬ ‫ـدا‬‫ـ‬‫ع‬ ،)‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـار‬‫ـ‬‫أأنص‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫المواطني‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫م‬ ‫ـزة‬‫ـ‬‫ممي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بفئ‬ ‫ـورا‬‫ـ‬‫محص‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫يبق‬ ‫ـراع‬‫ـ‬‫االقت‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫ولك‬ .‫ـات‬‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫عل‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـادة‬‫ـ‬‫لق‬ ‫ـارز‬‫ـ‬‫الب‬ 2. ‫كان‬ ‫فــإذا‬ .‫لالنتخابــات‬ ‫بالترشــح‬ ‫األفــراد‬ ‫حــق‬ ‫علــى‬ ‫األحــزاب‬ ‫نظــام‬ ‫أثــر‬ :‫المرشــحين‬ ‫تســمية‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫الوالي‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫التمهيدي‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫االنتخاب‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫أولي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫انتخابي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لعملي‬ ‫ـون‬‫ـ‬‫يخضع‬ ‫ـحون‬‫ـ‬‫المرش‬ ‫الطابــع‬ ‫لهــا‬ ‫وليــس‬ ،‫األخــرى‬ ‫البلــدان‬ ‫فــي‬ ‫تنظيمــا‬ ‫أقــل‬ ‫المســألة‬ ‫فــان‬ ،‫األمريكيــة‬ ‫المتحــدة‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫لي‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫وغالب‬ ،‫ـه‬‫ـ‬‫نفس‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫داخ‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫يت‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫خصوص‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫عم‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـرب‬‫ـ‬‫أق‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫ب‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫والعموم‬ ‫ـمي‬‫ـ‬‫الرس‬ ،‫ـون‬‫ـ‬‫القان‬ ‫ـب‬‫ـ‬‫بموج‬ ،‫ـري‬‫ـ‬‫حص‬ ‫ـاز‬‫ـ‬‫بامتي‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـادة‬‫ـ‬‫قي‬ ‫ـع‬‫ـ‬‫تتمت‬ ،‫ـدول‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـض‬‫ـ‬‫بع‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وف‬ .‫ـي‬‫ـ‬‫علن‬ ‫ـكل‬‫ـ‬‫بش‬ ‫لالنتخابــات‬ ‫يتقــدم‬ ‫أن‬ ‫أو‬ ،‫مرشــحين‬ ‫تقديــم‬ ‫غيرهــا‬ ‫أحــد‬ ‫يســتطيع‬ ‫وال‬ ،‫المرشــحين‬ ‫بتســمية‬ ‫ـب‬ ‫ـ‬‫يرغ‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫القواني‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫تجب‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫غالب‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ولك‬ ،‫ـبيا‬ ‫ـ‬‫نس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫حصري‬ ‫ـازات‬ ‫ـ‬‫امتي‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫يمل‬ ‫ـض‬ ‫ـ‬‫والبع‬ .‫ـا‬ ‫ـ‬‫عنه‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫خارج‬ .394 -356 ‫ص‬ ،‫المرجع‬ ‫نفس‬ :‫ي‬/‫أنظر‬ ‫للمزيد‬ 12
  • 16. 16 ‫ومقاالت‬ ‫دراسات‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫يزي‬ )‫ـة‬ ‫ـ‬‫(القائم‬ ‫ـبي‬ ‫ـ‬‫النس‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫التمثي‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـان‬ ‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـرا‬ ‫ـ‬‫وأخي‬ .‫ـات‬ ‫ـ‬‫التوقيع‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫أدن‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫جم‬ ‫ـح‬ ‫ـ‬‫بالترش‬ ،‫وطني‬ ‫ـاس‬ ‫ـ‬‫أس‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫البقاي‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫توزي‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـداه‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫التأثي‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫ويص‬ ،‫ـيحات‬ ‫ـ‬‫الترش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ .‫ـن‬‫ـ‬‫المنتخبي‬ ‫ـحين‬‫ـ‬‫المرش‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫مباش‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـار‬‫ـ‬‫يخت‬ ‫ـث‬‫ـ‬‫حي‬ 3. ‫(عمليــة‬ ‫التمثيــل‬ ‫عمليــة‬ ‫فــي‬ ‫ثالــث‬ ‫كطــرف‬ ‫وتدخلهــا‬ ‫األحــزاب‬ ‫وجــود‬ :‫العــام‬ ‫الــرأي‬ ‫تمثيــل‬ ‫الــى‬ ‫الوطنيــة‬ ‫أو‬ ‫القوميــة‬ ‫الســيادة‬ ‫تحولــت‬ ‫حيــث‬ ،‫تمامــا‬ ‫طبيعتهــا‬ ‫تغييــر‬ ‫الــى‬ ‫أدى‬ ،)‫التعاقــد‬ ‫عالقــة‬ ‫وليــس‬ ‫اجتماعيــة‬ ‫ظاهــرة‬ ‫علــى‬ ‫تنطبــق‬ ‫التمثيــل‬ ‫عمليــة‬ ‫وأصبحــت‬ ،‫برلمانيــة‬ ‫ســيادة‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـرض‬ ‫ـ‬‫يف‬ ‫ـارا‬ ‫ـ‬‫اط‬ ‫ـكل‬ ‫ـ‬‫يش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫حزب‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫كل‬ ‫ـث‬ ‫ـ‬‫حي‬ ،‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫لألح‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫الكبي‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫التأثي‬ ‫ـرز‬ ‫ـ‬‫يب‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وهن‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫حقوقي‬ ،‫ـر‬‫ـ‬‫كبي‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫ح‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـام‬‫ـ‬‫الع‬ ‫ـرأي‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫بني‬ ‫أن‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫حت‬ ،‫ـت‬‫ـ‬‫الوق‬ ‫ـس‬‫ـ‬‫نف‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـوهه‬‫ـ‬‫ويش‬ ،‫ـه‬‫ـ‬‫ويمثل‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫الع‬ ‫ـرأي‬‫ـ‬‫ال‬ .‫األحــزاب‬ ‫لنظــام‬ ‫نتيجــة‬ ‫أصبحــت‬ 4. ‫ـا‬‫ـ‬‫مم‬ ‫ـر‬‫ـ‬‫أكث‬ ،‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫بنظ‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫تتعل‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫أصبح‬ ‫ـلطات‬‫ـ‬‫الس‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫فص‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫درج‬ :‫ـلطات‬‫ـ‬‫الس‬ ‫ـن‬‫ـ‬‫بي‬ ‫ـوازن‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ضيق‬ ‫ـزا‬‫ـ‬‫تركي‬ ‫ـتدعي‬‫ـ‬‫يس‬ ‫ـد‬‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫فنظ‬ .‫ـاتير‬‫ـ‬‫الدس‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫عليه‬ ‫ـص‬‫ـ‬‫تن‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫الت‬ ‫ـكام‬‫ـ‬‫باألح‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫تتعل‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـرا‬ ‫ـ‬‫كثي‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫يختل‬ ‫ال‬ ‫دوره‬ ‫ـأن‬ ‫ـ‬‫ب‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫علم‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحكومي‬ ‫ـزة‬ ‫ـ‬‫األجه‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫مختل‬ ‫ـوة‬ ‫ـ‬‫بق‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫يش‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫والح‬ ،‫ـلطات‬ ‫ـ‬‫للس‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ألن‬ ،‫ـلطات‬ ‫ـ‬‫الس‬ ‫ـز‬ ‫ـ‬‫تركي‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الثنائي‬ ‫ـزع‬ ‫ـ‬‫تن‬ ،‫ـك‬ ‫ـ‬‫كذل‬ .‫ـروزه‬ ‫ـ‬‫ب‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫يق‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫ب‬ ،‫ـددي‬ ‫ـ‬‫تع‬ ‫ـام‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫األغلبي‬ ‫ـزب‬ ‫ـ‬‫فح‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحكوم‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫مقاع‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫جمي‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫أيض‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫ويمتل‬ ،‫ـان‬ ‫ـ‬‫البرلم‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫األكثري‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫يمل‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫واح‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫والتنفيذي‬ ‫ـريعية‬‫ـ‬‫التش‬ ‫ـلطتين‬‫ـ‬‫للس‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫األساس‬ ‫ـازات‬‫ـ‬‫االمتي‬ ‫ـك‬‫ـ‬‫يمل‬ ،‫ـي‬‫ـ‬‫البريطان‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫البرلمان‬ ‫ـام‬‫ـ‬‫النظ‬ ‫أي‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحكومي‬ ‫ـج‬ ‫ـ‬‫والبرام‬ ،‫ـان‬ ‫ـ‬‫للبرلم‬ ‫ـريعات‬ ‫ـ‬‫التش‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫وتقدي‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحكومي‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫الوظائ‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫المتحك‬ ‫ـو‬ ‫ـ‬‫وه‬ .‫ـلطتين‬ ‫ـ‬‫للس‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫الواح‬ ‫ـرك‬ ‫ـ‬‫المح‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫بمثاب‬ ‫ـو‬ ‫ـ‬‫ه‬ ‫خاتمة‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫اجتماعي‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫ظاه‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫أنه‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـا‬‫ـ‬‫وتعريفاته‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫ومفهومه‬ ،‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـأة‬‫ـ‬‫نش‬ ‫ـياق‬‫ـ‬‫لس‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫تناولن‬ ‫ـير‬‫ـ‬‫يش‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫ونم‬ ،19 ‫ال‬ ‫ـرن‬ ‫ـ‬‫الق‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫الغربي‬ ‫ـدول‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الحديث‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫القومي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الدول‬ ‫ـور‬ ‫ـ‬‫ظه‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـرت‬ ‫ـ‬‫ظه‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫حديث‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫ومأسس‬ ‫ـات‬ ‫ـ‬‫البرلمان‬ ‫ـوء‬ ‫ـ‬‫نش‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫وم‬ ،‫ـية‬ ‫ـ‬‫والفرنس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫األمريكي‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫الثورتي‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫بع‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الديمقراطي‬ ‫ـور‬ ‫ـ‬‫تط‬ ‫أن‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫حت‬ ،‫ـرة‬‫ـ‬‫المعاص‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫األنظم‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـق‬‫ـ‬‫عمي‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫تح‬ ‫ـى‬‫ـ‬‫ال‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫نم‬ ‫أدى‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫العام‬ ‫ـات‬‫ـ‬‫االنتخاب‬ .‫ـمولية‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫أم‬ ‫ـلطوية‬ ‫ـ‬‫س‬ ‫أم‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫ليبرالي‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫كان‬ ‫ـواء‬ ‫ـ‬‫س‬ ،‫ـر‬ ‫ـ‬‫كبي‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫ح‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫حزبي‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫نظم‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫أصبح‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـم‬ ‫ـ‬‫النظ‬ ‫العالم‬ ‫دول‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫تجري‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ع‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫الغربي‬ ‫ـدول‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـو‬ ‫ـ‬‫ونم‬ ‫ـأة‬ ‫ـ‬‫لنش‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫التاريخ‬ ‫ـياق‬ ‫ـ‬‫الس‬ ‫ـف‬ ‫ـ‬‫يختل‬ ‫كان‬ ‫ـرا‬ ‫ـ‬‫تأثي‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫األكث‬ ‫ـل‬ ‫ـ‬‫العام‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫ولك‬ ،‫ـره‬ ‫ـ‬‫وبتأثي‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الغرب‬ ‫ـتعمار‬ ‫ـ‬‫االس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫حقب‬ ‫ـال‬ ‫ـ‬‫خ‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫األح‬ ‫ـت‬ ‫ـ‬‫عرف‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ،‫ـث‬ ‫ـ‬‫الثال‬ ‫الــى‬ ‫والســعي‬ ‫االحتــال‬ ‫مقاومــة‬ ‫علــى‬ ‫الثوريــة‬ ‫شــرعيتها‬ ‫بنــت‬ ‫التــي‬ ،‫الوطنــي‬ ‫التحــرر‬ ‫حــركات‬ ‫ظهــور‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫بلدانه‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫حاكم‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫أح‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـال‬ ‫ـ‬‫االحت‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـرر‬ ‫ـ‬‫التح‬ ‫ـد‬ ‫ـ‬‫بع‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫الحق‬ ‫ـوال‬ ‫ـ‬‫وتح‬ ،‫ـا‬ ‫ـ‬‫وأوطانه‬ ‫ـعوبها‬ ‫ـ‬‫ش‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫تحري‬ ،»‫ـة‬‫ـ‬‫«الوارث‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الحرك‬ ‫أو‬ ‫ـزب‬‫ـ‬‫الح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫هيمن‬ ‫ـل‬‫ـ‬‫ظ‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫تعددي‬ ‫أو‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫أحادي‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫كان‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫غالب‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫حزبي‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـت‬‫ـ‬‫وأقام‬ .‫ـة‬ ‫ـ‬‫الديمقراطي‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫االنتخابي‬ ‫ـرعية‬ ‫ـ‬‫الش‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫عل‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫اتكائه‬ ‫ـن‬ ‫ـ‬‫م‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫أكث‬ ‫ـوري‬ ‫ـ‬‫الث‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫رصيده‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـتند‬ ‫ـ‬‫تس‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫الت‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫األح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لدراس‬ ‫ـيا‬‫ـ‬‫رئيس‬ ‫ـا‬‫ـ‬‫مدخ‬ ‫ـكل‬‫ـ‬‫تش‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الحزبي‬ ‫ـرة‬‫ـ‬‫الظاه‬ ‫ـو‬‫ـ‬‫ونم‬ ‫ـأة‬‫ـ‬‫لنش‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫التاريخ‬ ‫ـياق‬‫ـ‬‫الس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫دراس‬ ‫ان‬ ‫العربي‬ ‫ـع‬ ‫ـ‬‫الواق‬ ‫ـب‬ ‫ـ‬‫تناس‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫نظري‬ ‫ـاذج‬ ‫ـ‬‫نم‬ ‫ـر‬ ‫ـ‬‫تطوي‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫ذل‬ ‫ـي‬ ‫ـ‬‫ف‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫بم‬ ،‫ـطينية‬ ‫ـ‬‫الفلس‬ ‫ـا‬ ‫ـ‬‫وبضمنه‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫العربي‬ ‫ـية‬ ‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫البن‬ ‫ـاف‬ ‫ـ‬‫اخت‬ ‫ـى‬ ‫ـ‬‫ال‬ ،‫ـرورة‬ ‫ـ‬‫بالض‬ ،‫ـؤدي‬ ‫ـ‬‫ي‬ ‫ـذي‬ ‫ـ‬‫ال‬ ‫ـة‬ ‫ـ‬‫والتجرب‬ ‫ـياق‬ ‫ـ‬‫الس‬ ‫ـاف‬ ‫ـ‬‫الخت‬ ‫ـرا‬ ‫ـ‬‫نظ‬ ‫ـك‬ ‫ـ‬‫وذل‬ ،‫ـة‬ ‫ـ‬‫العربي‬ ‫ـزاب‬ ‫ـ‬‫واألح‬ ‫التاريخــي‬ ‫اإلخفــاق‬ ‫وأســباب‬ ،‫التجربــة‬ ‫تقييــم‬ ‫فــي‬ ‫الباحثيــن‬ ‫يســاعد‬ ‫وبالتالــي‬ ،‫والســمات‬ ‫والوظائــف‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـاهمة‬‫ـ‬‫المس‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫وبالتال‬ ،‫ـة‬‫ـ‬‫الحديث‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الديمقراطي‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الوطني‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫الدول‬ ‫ـارب‬‫ـ‬‫تج‬ ‫ـاء‬‫ـ‬‫بن‬ ‫ـي‬‫ـ‬‫ف‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫العربي‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫لألح‬ .‫ـة‬‫ـ‬‫العربي‬ ‫ـية‬‫ـ‬‫السياس‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫واألنظم‬ ‫ـزاب‬‫ـ‬‫لألح‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫والبنيوي‬ ‫ـدة‬‫ـ‬‫الممت‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫لألزم‬ ‫ـة‬‫ـ‬‫فعال‬ ‫ـول‬‫ـ‬‫حل‬ ‫ـم‬‫ـ‬‫تقدي‬