Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Μαθητική Εφημερίδα

7,225 views

Published on

Published in: Education
  • Be the first to comment

Μαθητική Εφημερίδα

  1. 1. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ «ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ» ΟΜΑΔΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΑΞΗ Β’ (ΤΜΗΜΑ Β1) ΓΕΛ ΠΡΟΒΑΤΑ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 1
  2. 2. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ Ομάδα 1η: Μαθητικών θεμάτων Αϊδονίδου Άννα Βαβατζιάνη Δήμητρα Δόγκα Θωμαή Δόγκα Σοφία Κουτσοπούλου Βασιλική Ομάδα 2η: Αθλητικών θεμάτων Βασιλειάδης Ιωάννης Ζερζελίδης Ορέστης Καπρινιώτης Βαγγέλης Κόγιας Φώτης Κούλικας Πασχάλης Ομάδα 3η: Κοινωνικών θεμάτων Αδαμίδου Αγάπη Απιδόπουλος Ελευθέριος Βατμανίδου Χαρούλα Ζλατανίδης Γιώργος Καρυπίδου Κατερίνα Ομάδα 4η: Ψυχαγωγία Αραμπατζή Βαΐα Βήλιογλου Χριστίνα Γιαννακοπούλου Μαρία Καμπουρίδου Χαρά Ομάδα 5η: Τεχνική υποστήριξη Δόγκας Θωμάς Καραγιάννης Παναγιώτης Υπεύθυνη καθηγήτρια: Κεχαγιά Φανή (ΠΕ02) 2
  3. 3. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Πρόλογος «Η δημοσίευση είναι η ψυχή της δικαιοσύνης» Ι.Ι. Μάγερ «Είναι γεγονός ότι στην εποχή μας οι άνθρωποι βομβαρδίζονται από έναν καταιγισμό πληροφοριών» «Αν μια χαριτωμένη κυρία βγει στο δρόμο με το σκυλάκι της στην αγκαλιά, αυτό δεν αποτελεί είδηση. Αν το σκυλάκι δαγκώσει την κυρία, αυτό πάλι δεν είναι είδηση. Αν όμως η κυρία δαγκώσει το σκυλάκι, αυτό είναι είδηση» (Δημοσιογραφικός ορισμός της είδησης) «Παραπληροφόρηση: σκόπιμη διάδοση ψεύτικων ειδήσεων με στόχο να οδηγηθεί η κοινή γνώμη προς ορισμένη κατεύθυνση» (Από τα λεξικά) «Ποια στάση πρέπει να διαμορφώνουμε ως δέκτες των πληροφοριών αυτών και ποια ευθύνη έχουμε ως πομποί;» «Μερικές από τις βασικές αρχές που περιλαμβάνονται στον ηθικό κώδικα των δημοσιογράφων είναι η κοινωνική ευθύνη και η επαγγελματική ακεραιότητα του δημοσιογράφου, ο σεβασμός της ιδιωτικής ζωής και της αξιοπρέπειας του ανθρώπου, ο σεβασμός του δημόσιου συμφέροντος και η δυνατότητα του κοινού να έχει πρόσβαση και συμμετοχή στα ΜΜΕ» 3
  4. 4. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» «Καθένας έχει το δικαίωμα της ελευθερίας της γνώμης και της έκφρασης, που σημαίνει το δικαίωμα να μην υφίσταται δυσμενείς συνέπειες για τις γνώμες του και το δικαίωμα να αναζητεί, να παίρνει και να διαδίδει πληροφορίες και ιδέες, με οποιοδήποτε μέσο έκφρασης και απ’ όλο τον κόσμο» «Τύπος κυρίως λέγεται η τυπογραφία και γενικότερα η δημοσιογραφία στο σύνολό της» Οι φράσεις αυτές εντοπίζονται στο βιβλίο της Έκφρασης-Έκθεσης της Β’ τάξης του Λυκείου. Με τους όρους που περιέχουν εγείρουν διάφορα ερωτηματικά και παράλληλα αποτελούν αφόρμηση για προβληματισμό και αναζήτηση των συνισταμένων και των προεκτάσεων των όρων αυτών. Τι είναι Τύπος και γιατί ονομάστηκε τέταρτη εξουσία; Ποιοι παράγοντες καθόρισαν την εξέλιξη του Τύπου; Ποιες οι συνέπειες της παραπληροφόρησης; Τι είναι το ρεπορτάζ; Ποια η ευθύνη του δημοσιογράφου; Ποια η πορεία καταγραφής ενός άρθρου; Πώς στήνεται μια εφημερίδα; Τι είναι η Ε.Σ.Η.Ε.Α.; Μία έρευνα των όρων αυτών, καθώς και αναζήτηση απαντήσεων πάνω στα ερωτήματα που θέτονται, παράλληλα με τη δική μας συμμετοχική και ερευνητική προσπάθεια θα μας καταδείξει καλύτερα τις διαστάσεις και τη δύναμη του Τύπου, τις μορφές του και τις θετικές και αρνητικές συνέπειες που συνδέονται με αυτόν. Μέσα από τη συγκεκριμένη ερευνητική εργασία, παράλληλα με τη δική μας συγγραφική προσπάθεια για τη σύσταση μιας δικής μας μαθητικής και συνάμα τοπικής εφημερίδας στοχεύσαμε στην ανάδειξη των όρων αυτών, καθώς και στην ενημέρωσή μας πάνω σε θέματα της καθημερινότητας που ζούμε επί παντός επιστητού. Η επιλογή των θεμάτων από την καθεμία ομάδα έγινε με βάση τα ενδιαφέροντά μας, τις ανησυχίες μας και με βάση αυτό που αντιληφθήκαμε ότι αξίζει να αποτελέσει είδηση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε για μας τόσο η επιλογή ονομασίας της εφημερίδας μας, η αναζήτηση και συλλογή υλικού, η ανακάλυψη των μεθόδων σύστασης μιας εφημερίδας όσο και η συγγραφή άρθρων, η σύνταξη ερωτηματολογίων για συνεντεύξεις και το «στήσιμο» της ολόδικής μας εφημερίδας. Παρά το γεγονός ότι αναγνωρίζουμε πως η δουλειά μας είναι καθαρά ερασιτεχνική, επιθυμούμε να δηλώσουμε ότι κάναμε φιλότιμες προσπάθειες να ανταποκριθούμε στο ρόλο μας ως δημοσιογράφων με τη μεγαλύτερη συναίσθηση ευθύνης. Και παρά τα ποικίλα προβλήματα –τόσο τεχνικά, όσο και πρακτικά- που συναντήσαμε κατά τη διάρκεια της χρονιάς αυτής, είμαστε περήφανοι που συμμετείχαμε σε μια ομαδική προσπάθεια που απέφερε ένα χειροπιαστό αποτέλεσμα: την κυκλοφορία μιας εφημερίδας που είναι καθαρά δικό μας δημιούργημα!!! Με εκτίμηση Η συγγραφική ομάδα 4
  5. 5. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή σελ. 3-4 Κριτήρια επιλογής του θέματος σελ. 6 Στόχοι της ερευνητικής εργασίας από τον υπεύθυνο καθηγητή σελ. 7-9 Περιγραφή Μεθοδολογίας – Διαδικασίας αναλυτικά σελ. 10-79 Άρθρα της 1ης Ομάδας (Μαθητικών θεμάτων) σελ. 31-39 Άρθρα της 2ης Ομάδας (Αθλητικών θεμάτων) σελ. 40-42 Άρθρα της 3ης Ομάδας (Κοινωνικών θεμάτων) σελ. 43-54 Άρθρα της 4ης Ομάδας (Ψυχαγωγικών θεμάτων) σελ. 55-69 Εργασίες της 5ης Ομάδας (Τεχνική υποστήριξη) σελ. 70-79 Συμπεράσματα της Ερευνητικής Εργασίας-Αξιολόγηση σελ. 80 Επίλογος σελ. 81 Παραρτήματα σελ. 82 Βιβλιογραφία σελ. 82 5
  6. 6. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Κριτήρια επιλογής του θέματος: 1. Ο συσχετισμός και η συνάφεια του θέματος με την αντίστοιχη θεματική ενότητα «Η Είδηση και το Σχόλιο», από το μάθημα της Έκφρασης-Έκθεσης της Β΄ τάξης του Γενικού Λυκείου. 2. Η τεράστια τεχνολογική εξέλιξη των ΜΜΕ στις μέρες μας. 3. Η δύναμη των ΜΜΕ. 4. Η ανάγκη διερεύνησης από τους μαθητές θεμάτων σχετικών με τα ΜΜΕ, όπως η παραπληροφόρηση, ο κώδικας δεοντολογίας των δημοσιογράφων και ο βαθμός τήρησής του, η διαφήμιση, η πλύση εγκεφάλου και εξοικείωσή τους με αυτά. 5. Η βιωματική εξοικείωση των μαθητών με τη συγγραφή του κειμενικού είδους της είδησης, του ρεπορτάζ. 6. Η δυνατότητα παρακολούθησης από τους μαθητές της σύγχρονης πραγματικότητας μέσω του Τύπου. 7. Η μετεξέλιξη του έντυπου Τύπου σε Ηλεκτρονικό και η ανάγκη διάκρισης των δύο ειδών. 8. Η ανάγκη διευκρίνησης όρων άγνωστων, όπως το περιεχόμενο της ΕΣΗΕΑ. 6
  7. 7. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Στόχοι της ερευνητικής εργασίας (Όπως καθορίστηκαν από τον υπεύθυνο καθηγητή) Α) Γενικοί:  Εξοικείωση των μαθητών με την αρχή της διερευνητικής προσέγγισης της μάθησης.  Εξοικείωση των μαθητών με τις έννοιες της ομαδοσυνεργατικής μάθησης, της συστηματικότητας, που σηματοδοτούν οι έννοιες της έρευνας και της μεθόδου, της στοχευμένης ενεργού δράσης και του αποτελέσματος, που εμπεριέχονται στην έννοια της συλλογικής εργασίας με επιστημονικό υπόβαθρο.  Να θέσουν οι μαθητές ευρύτερου ενδιαφέροντος ερωτήματα για το φυσικό και κοινωνικό κόσμο,  Να δώσουν τεκμηριωμένες απαντήσεις στα ερωτήματα που τέθηκαν και στη, συνέχεια, με βάση τη νέα τους γνώση,  Να προτείνουν λύσεις σε προβλήματα και να λάβουν αποφάσεις για πολύπλοκα ζητήματα.  Να συνδέεται η γνώση αμεσότερα με τη ζωή και η μάθηση με την ενεργό δράση του μαθητή.  Να αποκτήσουν οι μαθητές βαθιά γνώση σε επίπεδο λειτουργικής κατανόησης (βλ. Ματσαγγούρας 2001:142) για τα θέματα που μελετούν, ενώ, ταυτόχρονα, με τη συστηματική εμπλοκή τους σε τέτοιες διαδικασίες,  Να αναπτύσσουν στάσεις και γνωστικο-μεθοδολογικές ικανότητες διερεύνησης θεμάτων και διαχείρισης αβέβαιων καταστάσεων (βλ. Joyce, Weil and Calhoun 2008).  Να διασφαλίσουν οι μαθητές αυτονομία σκέψης, μάθησης και δράσης, που συνιστούν απώτερα ζητούμενα της εκπαίδευσης.  Να μάθουν οι μαθητές να εφαρμόζουν και να αξιοποιούν ποικίλες και διαφορετικές πηγές άντλησης των δεδομένων.  Να εξοικειωθούν οι μαθητές στο να επιλέγουν τα βήματα και τις δράσεις της έρευνας, τις οποίες ολοκληρώνουν με τη σε πλαίσιο φθίνουσας καθοδήγησης (fading scaffolding) παρέμβαση του εκπαιδευτικού, όταν κρίνεται αναγκαίο, διότι η καθοδηγούμενη διερεύνηση έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική (βλ. Hmelo-Silver, Duncan and Chinn 2007).  Να συνειδητοποιήσουν οι μαθητές ότι σε κάποια από τα ερωτήματα που θα τεθούν, από τους ίδιους ή από τον καθηγητή, δεν υπάρχουν προκαθορισμένα «ορθές απαντήσεις», οπότε  να αντιληφθούν ότι το ζητούμενο δεν είναι η «ορθή» απάντηση, αλλά η αναζήτηση εναλλακτικών ερμηνειών και λύσεων σε προβλήματα και ζητήματα, πρόσφορων για την περίσταση.  Η βιωματική εξοικείωση των μαθητών με τον επιστημονικό τρόπο σκέψης.  Να κατανοήσουν οι μαθητές και να μάθουν να εφαρμόζουν τη στοχαστική ανάλυση διαδικασιών και συμπερασμάτων με επιστημονικά και αξιακά κριτήρια.  Να αναπτύξουν το στοχασμό, την κριτική και αυτοκριτική σκέψη και την αίσθηση προσωπικής ευθύνης.  Να μάθουν να συσχετίζουν τα θετικά αποτελέσματα των εργασιών τους με την προσπάθεια που κατέβαλλαν. 7
  8. 8. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα»  Να καταστούν ικανοί, κατά τη διάρκεια της εργασίας ή μετά το πέρας της, να συσχετίζουν αφηρημένες έννοιες ή αποπλαισιωμένες γενικεύσεις με συγκεκριμένα παραδείγματα.  Να διατυπώνουν αξιολογήσεις, γενικεύσεις, διευκρινίσεις, επιχειρήματα, ιεραρχήσεις, κατηγοριοποιήσεις, κρίσεις, προβλέψεις, προγραμματισμούς, προτάσεις, συλλογισμούς, συμπεράσματα, υποθέσεων.  Να κάνουν ιεραρχήσεις, κατηγοριοποιήσεις, προγραμματισμούς, σχεδιασμούς και ταξινομήσεις στο υλικό που θα συλλέξουν.  Να καταφέρουν, αν χρειαστεί, να αναδείξουν αιτιώδεις, χρονικές, ή συγκριτικές σχέσεις, παραδοχές και συνεπαγωγές.  Να οπτικοποιήσουν και να αποκωδικοποιήσουν πληροφορίες, ταξινομώντας τις σε άχρηστες ή χρήσιμες.  Να ενεργοποιηθεί η σκέψη τους και να οξυνθεί η κριτική τους αντίληψη, ώστε  Να μάθουν να διακρίνουν τη χρήσιμη από την περιττή γνώση.  Να μάθουν να αξιοποιούν διαφορετικές προσεγγίσεις (την ερμηνευτική, την πειραματική, την περιγραφική, τη δημοσκοπική), μεθόδους και πρακτικές της επιστήμης, της τεχνολογίας και των τεχνών, για να συνεργαστούν, να ερευνήσουν, να επεξηγήσουν, να κρίνουν, να συνθέσουν, να σχολιάσουν και να προτείνουν.  Να αντιληφθούν ότι στην ερευνητική εργασία, όπως και στη ζωή, σημασία έχει το ταξίδι προς την Ιθάκη κι όχι η ίδια η Ιθάκη. Β)Ειδικοί:  Να μπορούν να επεξηγούν απλά ή συνθετότερα φαινόμενα της κοινωνικήςπολιτικής πραγματικότητας και να ερμηνεύσουν καταστάσεις.  Να προβληματιστούν σε θέματα ηθικής του δημοσιογράφου.  Να μπορούν να περιδιαβάζουν μια εφημερίδα ή ένα περιοδικό, χωρίς να πελαγοδρομούν στην ύλη τους.  Να αντιληφθούν την αξία του Τύπου και τη στενή του συνάφεια με τη Δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.  Να εξοικειωθούν με έννοιες σχετικές με τον Τύπο, όπως παραπληροφόρηση, πλύση εγκεφάλου, παθητικοποίηση του δέκτη, υποχρεώσεις του δημοσιογράφου κ.α.  Να μάθουν να χρησιμοποιούν συνδυαστικά την παρατήρηση και την καταγραφή, τα ερωτηματολόγια, τις δημοσκοπήσεις και τις συνεντεύξεις, αλλά και την ερμηνευτική μελέτη πρωτογενών πηγών που σχετίζονται με τα ερωτήματα του θέματος που θα διερευνούν κάθε φορά.  Να χτίσουν διαύλους επικοινωνίας του σχολείου με την τοπική κοινωνία και τα προβλήματά της.  Να κατανοήσουν και να στέκονται ικανοί να εξηγούν ατομικές ή ομαδικές επιλογές, στάσεις, συμπεριφορές, καταστάσεις και κοινωνικά προβλήματα,  διερευνώντας τις μορφές εκδήλωσης, τις αιτίες, τις συνέπειες και τους τρόπους αντιμετώπισης διαφόρων φαινομένων.  Να μπορούν να διαχειρίζονται τη γνώση που αντλούν από το διαδίκτυο και τις ποικίλες μηχανές αναζήτησης. 8
  9. 9. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα»  Να εξασκήσουν γνώσεις που διαθέτουν από άλλα γνωστικά αντικείμενα, όπως το μάθημα της Πληροφορικής ή της Έκφρασης-Έκθεσης.  Να αντιληφθούν την έννοια της διαθεματικής προσέγγισης μιας πληροφορίας.  Να μπορούν να εφαρμόζουν τις νέες τεχνολογίες, συνειδητοποιώντας τη χρησιμότητά τους στην πρόσληψη της γνώσης ή στην εξαγωγή συμπερασμάτων.  Να εξασκηθούν στη συλλογή, αξιολόγηση και ταξινόμηση υλικού απαραίτητου για την τελική σύσταση μιας εφημερίδας.  Να προβληματιστούν πάνω σε ζητήματα της τοπικής ή και ευρύτερης κοινωνίας.  Να εξασκήσουν τις ικανότητές τους στην καταγραφή διαφορετικών κειμενικών ειδών, όπως άρθρο, δοκίμιο, συνέντευξη, ρεπορτάζ, επιφυλλίδα, χρονογράφημα.  Να μάθουν να συνεργάζονται αναλαμβάνοντας ρόλους και πρωτοβουλίες.  Να εκφραστούν καλλιτεχνικά μέσα από τη δημιουργία αφίσας ή κολλάζ με θέμα την εφημερίδα.  Να κατανοήσουν τα στάδια δημιουργίας μιας εφημερίδας.  Να συνειδητοποιήσουν την πορεία του Τύπου από το παρελθόν ως σήμερα, παρατηρώντας αρχεία παλιών εφημερίδων.  Να καταστούν ικανοί να διακρίνουν τις διαφορές ανάμεσα στον έντυπο και τον ηλεκτρονικό Τύπο.  Να συνειδητοποιήσουν τη δύναμη του Τύπου και τη σημασία της είδησης.  Να μπορούν να αξιολογούν και να διακρίνουν το ασήμαντο γεγονός από αυτό που αξίζει να γίνει είδηση.  Να αντιληφθούν την έννοια της ανεστραμμένης πυραμίδας στην καταγραφή μιας είδησης.  Να εξασκηθούν στο γραπτό λόγο.  Να ξεπεράσουν, μέσα από την παρουσίαση της πορείας της εργασίας της η κάθε ομάδα στην ολομέλεια της τάξης, τυχόν προσωπικές ανασφάλειες και συστολές, αναπτύσσοντας αυτοπεποίθηση.  Να μάθουν διασκεδάζοντας ή να διασκεδάσουν μαθαίνοντας.  Να νιώσουν δημιουργικοί, συνθέτοντας οι ίδιοι ένα ή και παραπάνω φύλλα μιας εφημερίδας που θα είναι αποκλειστικά δικό τους δημιούργημα.  Να εξασκηθούν στην εξέταση θεμάτων σε τοπικό/εθνικό/παγκόσμιο επίπεδο, ώστε να καταστούν υπεύθυνοι και ενεργοί πολίτες της χώρας και του κόσμου.  Να νιώσουν συλλογικά περήφανοι μέσα από τη δημιουργία συλλογικού έργου, ξεπερνώντας ατομικισμούς και εγωπάθειες, αλληλοσυμπληρούμενοι. 9
  10. 10. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Περιγραφή Μεθοδολογίας – Διαδικασίας αναλυτικά Βήμα 1ο Η πρώτη συνεδρίαση της ολομέλειας, στην έναρξη του προγράμματος, περιέλαβε την πρόταση-παρουσίαση του θέματος της ερευνητικής εργασίας από την εκπαιδευτικό. Βήμα 2ο Μας δόθηκαν από την υπεύθυνη καθηγήτρια για μελέτη τα παρακάτω κείμενα αναφορικά με: 1. Την Παραπληροφόρηση Α) Παραπληροφόρηση είναι η μεταφορά διαφόρων ψευδών ή αναληθών ή τροποποιημένων πληροφοριών. Πιθανός σκοπός είναι η παραπλάνηση του δέκτη προς εκπλήρωση προσωπικών σκοπιμοτήτων του παραπληροφορούντος, οπότε η παραπληροφόρηση είναι κακή πράξη. Άλλος πιθανός σκοπός είναι η προστασία ατόμων με την απόκρυψη πληροφοριών που θα ήταν επιβαρυντικές γι' αυτά, οπότε η παραπληροφόρηση είναι καλή πράξη ή επιβάλλεται από τον νόμο. Αυτός που παραπληροφορεί, αν είναι η πηγή της πληροφορίας, έχει όλη την ευθύνη. Αν δεν είναι η πρωτογενής πηγή της πληροφορίας, αλλά απλώς μεταφέρει όσα γνωρίζει, έχει περιορισμένη ευθύνη στο ότι δεν έχει διασταυρώσει τις πηγές του. Κατά την παραπληροφόρηση γίνεται προβολή των επιλεγμένων πτυχών ενός γεγονότος, κατασκευάζονται ψευδείς αλήθειες, γίνεται παραποίηση της αλήθειας και διαβάλλονται τα εμπλεκόμενα πρόσωπα. Σχετικά με τις ειδήσεις που μεταφέρονται από κάποιο Μέσο Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ), μπορεί να ισχύει περίπτωση παραπληροφόρησης. Αν το μέσο είναι η πηγή της πληροφορίας, η παραπληροφόρηση θα οφείλεται : 1. Στο ότι το ΜΜΕ λειτουργεί με βάση κομματικά ή άλλα οργανωμένα συμφέροντα, άρα είναι γενικά αναξιόπιστο. 2. Στο ότι το ΜΜΕ προστατεύει εθνικά ή άλλα συμφέροντα με την απόκρυψη των στοιχείων, άρα αυτολογοκρίνεται. Οι αναγνώστες (ακροατές, θεατές) οφείλουν να διασταυρώνουν τις πηγές των πληροφοριών τους για να αποφεύγουν την παραπληροφόρηση. Η παραπληροφόρηση σαν ευρύτερη έννοια θα μπορούσε να εννοηθεί και η σκόπιμη διάδοση ιδεών και απόψεων για ένα θέμα για το οποίο υπάρχει συγκεκριμένη επιστημονική ή φιλοσοφική αντίληψη. Για παράδειγμα, η αστρολογία είναι η παραπληροφόρηση της αστρονομίας αφού καμία πραγματική έννοια σχετική με το σύμπαν δεν αποδεικνύεται χρησιμοποιώντας τις αστρολογικές μεθόδους. (πηγή: Wikipedia) 10
  11. 11. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» (εικόνες από το Διαδίκτυο) Β) Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης παίζουν σημαντικό ρόλο στις μέρες μας, γιατί μπορούν να επηρεάζουν εύκολα την κοινή γνώμη και να την ενημερώνουν για όλες τις εξελίξεις σε διάφορους τομείς. Η σωστή ενημέρωση που παρέχουν, αναπτύσσει την κριτική ικανότητα των ατόμων και τα βοηθούν να κατανοήσουν σε βάθος τα προβλήματα που απασχολούν σήμερα τις κοινωνίες, καθιστώντας τα ενεργά μέλη που πασχίζουν όχι μόνο για το προσωπικό τους καλό αλλά για το συμφέρον όλων. Δυστυχώς, τα Μ.Μ.Ε. κάποιες φορές γίνονται όργανα προβολής κάποιων συγκεκριμένων προσωπικών απόψεων μετατρέποντας την πληροφόρηση σε παραπληροφόρηση, δηλαδή σε σκόπιμη διάδοση ψεύτικων ειδήσεων, με στόχο την καθοδήγηση της κοινής γνώμης σε μια ορισμένη κατεύθυνση για την εξυπηρέτηση ιδιοτελών συμφερόντων. Οι λόγοι για τους οποίους οι περισσότεροι δέκτες παρασύρονται από την παραπληροφόρηση είναι κυρίως κοινωνικοί. Η αδιαφορία και η παθητικοποίηση του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος ζει σ’ έναν πολιτισμό της ευκολίας, αποτελούν έναν κοινωνικό λόγο που οδηγεί στην παραπληροφόρηση, γιατί ο άνθρωπος δεν νοιάζεται να ψάξει για να ‘βρει μια αντικειμενική πληροφόρηση αλλά δέχεται άκριτα ό,τι πληροφόρηση του παρέχεται. Έτσι, δεν μπορεί να διακρίνει την πραγματική πληροφόρηση από την παραπληροφόρηση και συχνά τις ταυτίζει. Ακόμη, πρέπει να αναλογιστούμε ότι οι αυξημένες υποχρεώσεις του σύγχρονου ανθρώπου δεν του αφήνουν τον απαραίτητο ελεύθερο χρόνο και διάθεση για ενασχόληση με τα κοινά, πόσο μάλλον τον αναγκαίο χρόνο για να διαχωρίσει την πραγματική πληροφόρηση από την μη πραγματική. Είναι γεγονός ότι οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής είναι πολύ απαιτητικοί με αποτέλεσμα το άτομο να ψάχνει να ‘βρει εύκολες και απλές λύσεις για την ενημέρωσή του, διότι το μεγαλύτερο μέρος του μυαλού του χρησιμοποιείται για την κάλυψη των καθημερινών υποχρεώσεών του. Τέλος, η έλλειψη ολοκληρωμένης παιδείας αποτελεί έναν λόγο που τα άτομα παρασύρονται από την παραπληροφόρηση, γιατί δεν μπορούν να αποτελέσουν κατάλληλους δέκτες των Μ.Μ.Ε. και μ’ αυτό τον τρόπο υιοθετούν και δέχονται αβασάνιστα ό,τι τους παρέχεται ως πληροφόρηση. Συνεπώς, η παραπληροφόρηση έχει αρκετές συνέπειες, που είναι επιβλαβείς, για το άτομο και την κοινωνία. Οι πολλαπλές και αντικρουόμενες πληροφορίες, σε συνδυασμό με την ταχύτητα της διάδοσής τους, δεν αφήνουν περιθώρια στο σύγχρονο δέκτη να τις αποκωδικοποιήσει σωστά, καθιστώντας, έτσι, αδύνατη την διαμόρφωση σαφούς άποψης σχετικά με τα κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα. Επιπλέον, η κοινωνική συνοχή που είναι απαραίτητη για τη σωστή λειτουργία του κράτους μπορεί να διασπαστεί και να επικρατήσει φανατισμός πάνω σε κάποιο ζήτημα, προκαλώντας 11
  12. 12. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» σύγκρουση και αναταραχές. Ο πολίτης ειδικότερα μπορεί να επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από την προπαγανδιστική είδηση, η οποία απορρέει από την παραπληροφόρηση, εάν έχει έλλειψη ολοκληρωμένης παιδείας και εύκολα να φανατιστεί και να επιδιώξει μέσω της βίας να το επιβάλλει και στους υπόλοιπους. Με αυτή την έννοια χωρίς κόπο μια μεγάλη μερίδα της κοινωνίας μπορεί να συγκρουστεί σ’ έναν ιδεολογικό κυρίως «πόλεμο» και να επικρατήσει μια κοινωνική αστάθεια. Ακόμη, το άτομο μπορεί να εύκολα να χειραγωγείται, να αποπροσανατολίζεται από καίρια προβλήματα και να ασχολείται με προβλήματα ελάσσονος σημασίας, χωρίς πραγματικά να νοιάζεται για την επίλυσή τους. Έτσι ετεροκατευθύνεται, παρεκτρέπεται από τον στόχο που έχει, την αντιμετώπιση των προβλημάτων που απειλούν το κοινωνικό σύνολο, και καθίσταται ένα απλό παθητικό μέλος της κοινωνίας. Γενικότερα, ο άνθρωπος αποκτά την αίσθηση ότι δεν μπορεί να παρέμβει αποφασιστικά στη διαμόρφωση του κόσμου και της πραγματικότητας που τον περιβάλλει. Στο σημείο αυτό έγκειται η συμβολή και η προσφορά του σχολείου. Το σχολείο μπορεί να αποτελέσει παράγοντα για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης από τα άτομα, διότι από μικρή ηλικία αναπτύσσεται η κριτική τους σκέψη και απολαμβάνουν μια ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια, η οποία θα τους εξοπλίσει με τα απαραίτητα κριτήρια επιλογής της πραγματικής και αντικειμενικής είδησης. Ακόμη, το σχολείο βοηθά τα άτομα να ασκούν έναν αυτοέλεγχο, μια αυτοκριτική ώστε να μην συγκατατίθενται στην παραπληροφόρηση, αλλά να είναι κυρίαρχα της σκέψης και των πράξεών τους. Συμπερασματικά, η αντικειμενική ενημέρωση αποτελεί το θεμέλιο της δημοκρατίας, την αφετηρία κάθε εξέλιξης των καιρών. Αντίθετα, η παραπληροφόρηση θέτει την κοινή γνώμη στο περιθώριο των εξελίξεων. Όμως, για να επιτελεί θετικό ρόλο, η πληροφόρηση, θα πρέπει να έχει σεβασμό στον δέκτη καθώς και τα Μ.Μ.Ε. να είναι ανεξάρτητα από κάθε πολιτική σκοπιμότητα. (Πηγή: Άρθρο του Ηρακλή Λαμπαδαρίου στην τοπική εφημερίδα της Καβάλας «Χρονόμετρο», Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2006, στη στήλη «Με την ματιά ενός φοιτητή») 2. Την παθητικοποίηση του δέκτη και τις αιτίες της 12
  13. 13. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Μέσα μαζικής ενημέρωσης το επικοινωνιακό πλαίσιο και η γλώσσα τους του Περικλή Πολίτη Σε αντιδιαστολή προς τις περισσότερες μορφές επικοινωνίας, όπου ο παραγωγός του λόγου είναι ένα πρόσωπο, ο λόγος των ΜΜΕ εκπορεύεται από έναν πομπό πολυπρόσωπο και ιεραρχημένο. Αυτό σημαίνει ότι ενυπόγραφα και ανυπόγραφα κείμενα (προφορικά, όπως ένα ρεπορτάζ ή μια συνέντευξη, ή γραπτά, όπως ένα κύριο άρθρο ή μια έρευνα), που φαίνονται να ξεκινούν από το στόμα ή τη γραφίδα ενός ομιλητή ή συντάκτη, στην πραγματικότητα ελέγχονται και πιθανόν τροποποιούνται από το εκδοτικό επιτελείο (τους αρχισυντάκτες, τον διευθυντή σύνταξης ή τον διευθυντή-εκδότη) είτε ως προς το περιεχόμενό τους -αν η τεκμηρίωσή τους θεωρηθεί ανεπαρκής ή το σχολιαστικό τους μέρος βρεθεί να αποκλίνει από τον ιδεολογικό προσανατολισμό του μέσου-, είτε ως προς το ύφος και την οργάνωσή τους -αν δεν ανταποκρίνονται στην παράδοση που έχει διαμορφώσει το συγκεκριμένο μέσο. Και πίσω απ' όλους ο εκδότης-ιδιοκτήτης, που μπορεί να μην παρεμβαίνει γλωσσικά στην παραγωγή συγκεκριμένων κειμένων, σίγουρα όμως υπαγορεύει την εκδοτική ταυτότητα και το ιδεολογικό στίγμα του εντύπου ή του καναλιού. Θα μπορούσε, λοιπόν, κανείς να πει ότι ο επαγγελματικός δημοσιογραφικός λόγος είναι στη βάση του πολυφωνικός· και με την έννοια της διακειμενικότητας (το δημοσιογραφικό κείμενο τροφοδοτείται από άλλα κείμενα τεκμηρίωσης) αλλά και με την έννοια της διαστρωμάτωσης (των επανεγγραφών και παρεμβάσεων που έχει δεχθεί ως την τελική του μορφοποίηση). Η ιδεολογική "επιβάρυνση" των μέσων ενημέρωσης -για την οποία δέχονται συχνά επικρίσεις-, άλλοτε ως δηλωμένη προγραμματική πρόθεση των πιο μαχητικών απ' αυτά και άλλοτε ως διατυμπανιζόμενη ειδησεογραφική αμεροληψία (στην πραγματικότητα ως απόκρυψη ιδεολογίας) εκείνων που απευθύνονται σ' ένα αδιαφοροποίητο κοινό, είναι απόρροια της πρόσδεσής τους σε οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες, που τα χρησιμοποιούν ως εργαλεία για την αύξηση της δύναμής τους. Η ρητή έκφραση της ιδεολογίας ενός μέσου ενδιαφέρει κυρίως την κοινωνιολογία και στηρίζεται στην ανάλυση περιεχομένου του δημοσιογραφικού λόγου. 'Ομως, η γλωσσολογία και η ανάλυση λόγου ειδικότερα ενδιαφέρονται για την υπόρρητη έκφραση της ιδεολογίας, όπως αυτή κωδικοποιείται στις γραμματικές και λεξικές επιλογές ενός συντάκτη ή ομιλητή, ή διαχέεται στις προϋποθέσεις και τα υπονοήματα που μοιράζονται πομπός και δέκτες ενός δημοσιογραφικού κειμένου και που χωρίς αυτά η πρόσληψη και η κατανόησή του καθίσταται προβληματική. Πιο συγκεκριμένα: η χρήση λόγιων λέξεων (όλεθρος, ανέλεγκτος, ολισθαίνω), που θεωρείται ότι προσδίδουν έναν τόνο σοβαρότητας και εγκυρότητας στον λόγο· η χρήση ορολογίας (κλωνοποίηση, παγκοσμιοποίηση, διαδίκτυο), που υπαγορεύει την ιδέα του αυστηρού επιστημονικού και τεχνικού πνεύματος· η παθητικοποίηση (συνελήφθησαν είκοσι διαδηλωτές κατά τα χθεσινά επεισόδια αντί, ας πούμε, ύστερα από εντολή του αρμόδιου εισαγγελέα κ. Τάδε η αστυνομία συνέλαβε κλπ.), δηλαδή η αποφυγή της ενεργητικής σύνταξης, που θα αποκάλυπτε δρώντα πρόσωπα, υπεύθυνα για δυσάρεστα συμβάντα· η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα (σημαντικά κέρδη των μικρών), που εξυπηρετεί ιδιαίτερα τη διατύπωση κρίσεων και σχολίων· 13
  14. 14. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» η "διχαστική" χρήση αντωνυμιών (η ομάδα του εμείς ως έκφραση της ιδεολογικής συμπαράταξης απέναντι στην ομάδα του αυτοί ως έκφραση του αντίπαλου συνασπισμού)· οι μεταφορές (το «Βατερλό» της εξωτερικής πολιτικής, η «βουτιά» του δείκτη του Χρηματιστηρίου) και οι μετωνυμίες (η δραχμή, η Σοφοκλέους, η Αθήνα, οι Βρυξέλλες), καθιερωμένα εργαλεία μιας διεθνοποιημένης δημοσιογραφικής αργκό· η υποδηλωτική χρήση της στίξης στον γραπτό λόγο (υποσμηναγός (!) αφαίρεσε τις απόρρητες δισκέτες, μικροί στις μεγάλες ώρες...) και ο σκόπιμος παρατονισμός στον προφορικό λόγο (ΤΟ γεγονός της χρονιάς), γνωστές στρατηγικές της λαϊκίζουσας δημοσιογραφίας, είναι μερικά από τα γλωσσικά μέσα που έχουν μελετηθεί και συνδεθεί με την απόκρυψη ή την υποδήλωση ιδεολογικών επιλογών. Παράλληλα, στο μακροεπίπεδο ενός κειμένου ή λόγου, και ιδιαίτερα στο πλαίσιο της επιχειρηματολογίας, ανάλογο ρόλο πιστεύεται ότι παίζουν ορισμένες αξιολογικές παραδοχές γύρω από έννοιες όπως λαός, έθνος, φυλή, παράδοση, ιστορία, δημοκρατία, γλώσσα κ.λπ. Οι παραδοχές αυτές, αν και επίμαχες, συχνά εξυπακούονται ως άρρητες προκείμενες από όπου προκύπτουν -υποτίθεται- συμπεράσματα που το κοινό δέχεται αδιαμαρτύρητα ή, τουλάχιστον, κατανοεί χωρίς να απαιτείται λεπτομερής στήριξή τους. Συνεπώς, η ιδεολογική στράτευση ή η κομψή απόκρυψή της, με γλωσσικά εργαλεία σαν αυτά που προαναφέρθηκαν, πρέπει να θεωρηθούν θεμελιώδη γνωρίσματα του είδους της επικοινωνίας που επιδιώκουν τα ΜΜΕ αλλά και αντικείμενο διαπραγμάτευσης με το κοινό στο οποίο στοχεύουν [...] Οι μελέτες που κινούνται στο πλαίσιο της παραδοσιακής υφολογίας εξετάζουν, μέσα από μια τυπικά περιγραφική οπτική, κυρίως τη σύνταξη και το λεξιλόγιο και -σε μικρότερο βαθμό- τη φωνολογία, τη μορφολογία ή τον επιτονισμό και τη στίξη ειδησεογραφικών και σχολιαστικών κειμένων. Συχνά, μάλιστα, συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον τους στους τίτλους της πρώτης σελίδας των εφημερίδων [headlines] ή τις περιλήψεις που ανοίγουν τα δελτία ειδήσεων στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο, το "σήμα κατατεθέν" της σύγχρονης δημοσιογραφίας.. 'Ετσι, σε ό,τι αφορά τη σύνταξη, φαινόμενα με σχετικά υψηλή συχνότητα εμφάνισης (ιδιαίτερα στον τύπο) θεωρήθηκαν: η αντιστροφή της σειράς Υποκείμενο-Ρήμα, που σε γλώσσες όπως η νέα ελληνική δεν είναι η πλέον αναμενόμενη και χρησιμοποιείται για να προβληθεί η καινούρια πληροφορία μιας πρότασης (Σκληραίνει η στάση των Σκοπίων για το όνομα)· η πρόταξη επιρρηματικών, που φέρνει στο προσκήνιο συστατικά της καινούργιας πληροφορίας, όπως ο χώρος ή ο χρόνος των συμβάντων ('Εως τις 6.00 σήμερα τα καταστήματα)· η εκτεταμένη χρήση τροποποιητών (προσδιορισμών) πριν ή μετά την κεφαλή μιας ονοματικής φράσης (ουσιαστικό) και, μάλιστα, αξιολογικών επιθέτων, που φορτίζουν συναισθηματικά τον λόγο (Ιδιαίτερα ευνοϊκό κλίμα στην οικονομία)· η παθητικοποίηση, σύνταξη που εναρμονίζεται με το τυπικό, επίσημο και απρόσωπο ύφος, το οποίο συχνά υιοθετούν οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι, κατεξοχήν στους τίτλους (Η διαφορά 3% θεωρείται ασφαλής από τους νικητές και ανατρέψιμη από τους ηττημένους)· η ονοματοποίηση, δηλαδή η μετατροπή μιας ρηματικής φράσης σε ονοματική, όπου το ρήμα έχει αντικατασταθεί από ομόρριζο μεταβατικό ουσιαστικό (εξοικονομώ 14
  15. 15. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» ενέργεια --> εξοικονόμηση ενέργειας), σύνταξη που επίσης χρησιμοποιείται ως στρατηγική υψηλού ύφους· οι ελλειπτικές δομές (για παράδειγμα, η παράλειψη του άρθρου ή του ρήματος της πρότασης), που κυριαρχούν στους τίτλους των ειδήσεων (Δολάριο: σήμερα τα επιτόκια) και έλκουν την καταγωγή τους από τη λαϊκίζουσα δημοσιογραφία, η οποία καθιέρωσε ένα λόγο συνθηματολογικό και υπαινικτικό, κ.λπ. Στο επίπεδο του λεξιλογίου χαρακτηριστικά φαινόμενα θεωρήθηκαν: το πλήθος νέων και ασυνήθιστων συνθέτων-ζευγών (τιμές-φωτιά, τιμολόγιομαϊμού, στροφή-καρμανιόλα)· το πλήθος των αξιολογικών επιθέτων που λειτουργούν ως ποιοτικά υπερθετικά (ανελέητος, πύρινος, αδιανόητος, σατανικός, εφιαλτικός)· η προτίμηση σε εκφραστικά κλισέ ('Ενα βήμα πριν από..., υπάρχει άμεσος κίνδυνος να..., ραγδαίες εξελίξεις σε...)· ο εκτεταμένος δανεισμός ιδιαίτερα από την αγγλική (δάνεια μεταφραστικά, όπως κλωνοποίηση, ή δάνεια αναφομοίωτα, όπως θρίλερ, debate)· η επιμονή στο τεχνικό λεξιλόγιο (για παράδειγμα της οικονομίας, υποτίμηση, διολίσθηση, μετοχοποίηση, κεφαλαιοποίηση)· οι μεταφορές (Το πόρισμα της επιτροπής καίει τον Χ, ανάχωμα στην ανηθικότητα, τα θύματα της φτώχειας)· η μίμηση της άτυπης καθημερινής γλώσσας (Μαγειρεύει μεταθέσεις το Υπουργείο, τα βρήκαν τελικά οι δύο Υπουργοί Εξωτερικών) αλλά και η πομπώδης γλώσσα (Αλώβητη εξέρχεται η οικονομία, το 'Εθνος θρηνεί τον θάνατο του μεγάλου ηγέτη του)· ένα μεγάλο φάσμα λέξεων που εισάγουν παραθέματα ή αφηγήσεις (είπε, επανέλαβε, δήλωσε, ομολόγησε) κ.λπ. Το πρόβλημα είναι ότι και οι πιο φιλόδοξες από τις εργασίες με περιγραφικό προσανατολισμό δεν κατάφεραν να οδηγηθούν σε μια σύνθεση σχετικά με την ταυτότητα της "δημοσιογραφικής γλώσσας". Συνεισέφεραν, πάντως, στην κριτική αντιμετώπιση της φιλολογίας που σχετίζεται με "τη γλώσσα των ΜΜΕ" και έδειξαν τον κατακερματισμό της όχι μόνο σε σχέση με τα διάφορα είδη δημοσιογραφικών κειμένων, αλλά και σε σχέση με τη δημοσιογραφική παράδοση και τη γλώσσα μιας χώρας, τη διάκριση των μέσων σε "λαϊκά" και "σοβαρά" (τα πρώτα πλειοδοτούν υπέρ του στοιχείου της διασκέδασης, ενώ τα δεύτερα υπέρ εκείνου της πληροφόρησης), τον βαθμό ιδεολογικής στράτευσης του μέσου ή χειραγώγησης του κοινού του, τον εθνικό ή τοπικό χαρακτήρα του μέσου, το αδιαφοροποίητο ή ειδικό "ακροατήριο" στο οποίο απευθύνεται ένα μέσο ή, ακόμη, το ιδιόλεκτο κάθε δημοσιογράφου. Από τις πλέον πρόσφατες μελέτες στον χώρο της "δημοσιογραφικής γλώσσας" αξίζει να αναφέρει κανείς και εκείνες που αναδεικνύουν την ιδιαιτερότητα των προφορικών (δηλαδή συνομιλιακών) ειδών δημοσιογραφικού λόγου και συγκεκριμένα της συνέντευξης, η δομή και το ύφος της οποίας μπορεί να θεωρηθεί πρότυπο και για παρόμοιες περιστάσεις επικοινωνίας ("παράθυρα", "στρογγυλά τραπέζια"). Η μελέτη αυτού του τόσο αντιπροσωπευτικού είδους λόγου, όπου ένας δημοσιογράφος, εκπροσωπώντας υποτίθεται το κοινό της εκπομπής του, συνδιαλέγεται μ' ένα δημόσιο πρόσωπο και προσπαθεί να του αποσπάσει πληροφορίες ή εκμυστηρεύσεις για θέματα δηλωμένου ενδιαφέροντος, ανέδειξε ιδιαιτερότητες του λόγου των ΜΜΕ που η μελέτη του γραπτού δημοσιογραφικού 15
  16. 16. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» λόγου δεν μπορούσε να φέρει στην επιφάνεια: τον ρόλο των κάθε είδους ερωτήσεων (φατικών, δηλαδή εκείνων που εδραιώνουν ένα κλίμα οικειότητας απαραίτητο για την εκκίνηση μιας συζήτησης, αίτησης ή απαίτησης πληροφοριών, αποσαφήνισης ή επιβεβαίωσης πληροφοριών κ.ά.)· τον ρόλο των απαντήσεων (σαφών ή αμφίσημων, πληροφοριακών ή προσχηματικών)· τις δομές εναλλαγής των ερωτο-αποκρίσεων των δύο συνομιλητών· τη διαχείριση των αναγκών της δημόσιας εικόνας των συνομιλητών (γλωσσική ευγένεια)· τη λειτουργία των διακοπών, των διορθώσεων και των αναδιατυπώσεων, των παύσεων· ακόμη, τη λειτουργία των μορίων που εξυπηρετούν την απρόσκοπτη ροή της συνομιλίας κ.λπ. Παρά την αδιαφορία τους για τον κοινωνικό και ιδεολογικό προσδιορισμό των μέσων μαζικής ενημέρωσης, μελέτες που στηρίζονται σε μοντέλα συνομιλιακής ανάλυσης (εθνομεθοδολογία, εθνογραφία της επικοινωνίας) έχουν ρίξει καινούριο φως κυρίως στις πτυχές της οργάνωσης και τους συνομιλιακούς ρόλους που χαρακτηρίζουν συμβάντα λόγου του τύπου της συνέντευξης, που κατακλύζουν πλέον τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας. Τα αδιέξοδα της υφολογικής προσέγγισης της "δημοσιογραφικής γλώσσας" επιχείρησε, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, να υπερβεί η Κριτική Γλωσσολογία και αργότερα η Kριτική Aνάλυση Λόγου, δύο τάσεις που συνδυάζουν τα πορίσματα της Λειτουργικής Γλωσσολογίας του Halliday με μια δηλωμένη ιδεολογική ανάγνωση του λόγου των ΜΜΕ, δηλαδή μια προσπάθεια να έρθουν στο φως -με στόχο τη διαμόρφωση αναγνωστικής συνείδησης από το κοινό- οι γλωσσικές επιλογές μέσω των οποίων αναπαριστάται (ωραιοποιείται, εξιδανικεύεται, παραποιείται ή συσκοτίζεται) η κοινωνική πραγματικότητα στα μέσα ενημέρωσης. 'Ετσι, η απόκρυψη μέσα στην πρόταση δρώντων (δηλαδή υπεύθυνων για ανεπιθύμητα γεγονότα) προσώπων με την παθητικοποίηση και την ονοματοποίηση, η σκόπιμη προβολή δρώντων προσώπων (για λόγους ιδεολογικής συμπάθειας) με την έμφαση ή τη χρήση αξιολογικών προσδιοριστικών, η αντίστοιχη απόκρυψη ή προβολή συμβάντων και καταστάσεων με την επιλογή κατάλληλων (ας πούμε, μεταβατικών) ρημάτων, η εκμετάλλευση των τροπικοτήτων -αφενός της επιστημικής, δηλαδή λέξεων και φράσεων που δηλώνουν το αβέβαιο, το πιθανό ή το αμφίβολο, και μεταδίδουν στον λόγο τον αέρα της μετριοπάθειας και της διάθεσης για διάλογο (Πιθανολογείται ότι οι λόγοι της παραίτησης του κυβερνητικού εκπροσώπου είναι προσωπικοί), και αφετέρου της δεοντικής, δηλαδή λέξεων και φράσεων που δηλώνουν το πρέπον, το απαγορευμένο ή το επιτρεπόμενο, και προσφέρονται για την υπαγόρευση κοινωνικών κανόνων και στάσεων (Να αποτραπεί η αναμέτρηση)-, η πυροδότηση της συναισθηματικής σημασίας λέξεων-αξιών, που εύκολα ανακαλούν ψυχολογικούς συνειρμούς στο θυμικό του κοινού, και οι κάθε είδους συνδηλωτικές σημασίες (καθιερωμένες ή πρωτότυπες μεταφορές, προσωποποιήσεις κ.ά.) είναι οι κυριότερες στρατηγικές που μελετήθηκαν, προκειμένου να δειχθεί ότι η γλώσσα των ΜΜΕ είναι "ένοχη", αφού σε συγκεκριμένες χρήσεις της εμπεριέχεται ιδεολογία, δηλαδή ρητή ή (συνήθως) υπόρρητη αναπαράσταση αντικρουόμενων κοσμοειδώλων, που αποδίδουν την ασυμφιλίωτη διάσταση συμφερόντων ανάμεσα σε μιαν ολιγομελή ηγέτιδα τάξη και το πλήθος των κυριαρχούμενων πολιτών -και σε πείσμα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η "κριτική" προσέγγιση των ΜΜΕ, παρά τις απλουστευτικές κάποτε αναγωγές γλωσσικών επιλογών σε ιδεολογικές, εξακολουθεί να αποτελεί κυρίαρχη τάση στον χώρο της ανάλυσης του λόγου των ΜΜΕ. 16
  17. 17. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» * ο Περικλής Πολίτης είναι γλωσσολόγος, επιστημονικός συνεργάτης του Kέντρου Eλληνικής Γλώσσας. (Πηγή: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας) 3. Τη διαφήμιση (Εικόνα από το Google) 17
  18. 18. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» (Διαφημιστική αφίσα του 1937 για ρουχισμό στην Πολωνία από τη Βικιπαίδεια) Α) Διαφήμιση είναι διαδικασία γνωστοποίησης και επηρεασμού του καταναλωτικού κοινού για ένα προϊόν ή μία υπηρεσία επί πληρωμή. Η διαφήμιση μπορεί να χρησιμοποιεί άλλοτε συγκινησιακά χαρακτηριστικά (επίκληση στο συναίσθημα) που συνδέουν τον χρήστη με την αγορά ή την χρήση του προϊόντος και άλλοτε λογικά χαρακτηριστικά (επίκληση στη λογική) όπως τεχνικά χαρακτηριστικά και πλεονεκτήματα του προϊόντος σε σχέση με τα ανταγωνιστικά. Η διαφήμιση ανήκει στο μείγμα προβολής και επικοινωνίας του τμήματος Μάρκετινγκ. Τα τελευταία χρόνια όλο και μεγαλύτερα ποσά ξοδεύονται από τις εταιρίες για την διαφημιστική προβολή των προϊόντων της. Εταιρίες κολοσσοί μπορεί να ξοδεύουν ακόμα και δισεκατομμύρια δολάρια ή ευρώ ετησίως. Ο διαφημιστικός τομέας συνδέεται παραδοσιακά με προϊόντα προς κατανάλωση, αλλά το μάρκετινγκ έχει επεκταθεί και σε άλλους τομείς, οπως στην "πολιτική διαφήμιση (διαφημιστικά μηνύματα στη διάρκεια προεκλογικών κυρίως περιόδων) καθώς και βαθύτερα στην πολιτικη ζωή (ειδικοί που επεξεργάζονται την εικόνα (image) ενός πολιτικού προσώπου για να το καταστήσουν εκλέξιμο με τον θετικό επηρεασμό της κοινής γνώμης). Ο τομέας έχει επεκταθεί επίσης και σε μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς που πληρώνουν (συνήθως σε μειωμένη τιμή) διαφημίσεις, ώστε να προβληθεί το έργο τους και να βρουν περισσότερη ανταπόκριση στο κοινό (π.χ. το υπουργείο υγείας μιας χώρας ζητεί από επαγγελματίες τη δημιουργία διαφημίσεων που θα οδηγήσουν περισσότερους πολίτες στν απόφαση να γίνουν δωρητές οργάνων, να δώσουν αίμα κ.λπ. (Πηγή:Wikipedia) Β) Η Διαφήμιση και ο Ρόλος της στον Σύγχρονο Κόσμο 18
  19. 19. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» (Εικόνα από το Google) Μια ψηλάφηση των σύγχρονων τεχνικών διαφήμισης. Μια προσπάθεια αποκωδικοποίησης του αμφιλεγόμενου ρόλου της στο σύγχρονο κοινωνικό γίγνεσθαι, αλλά και αντίστασης στα αδιόρατα μηνύματά της. -Αυτό το θέλω, αυτό το θέλω δικό μου. Θέλω να το αγοράσω! Ετούτος είναι ο ένας και μοναδικός απώτερος στόχος της εμπορικής διαφήμισης: Να υπαγορεύσει - προκαλέσει μέσα μας την παραπάνω φράση. Διαβάζουμε στο αντίστοιχο λήμμα σε διαδικτυακή εγκυκλοπαίδεια ότι διαφήμιση είναι διαδικασία γνωστοποίησης και επηρεασμού του καταναλωτικού κοινού για ένα προϊόν ή μία υπηρεσία επί πληρωμή. Η διαφήμιση μπορεί να χρησιμοποιεί άλλοτε συγκινησιακά χαρακτηριστικά (επίκληση στο συναίσθημα) που συνδέουν το χρήστη με την αγορά ή τη χρήση του προϊόντος και άλλοτε λογικά χαρακτηριστικά (επίκληση στη λογική) όπως τεχνικά χαρακτηριστικά και πλεονεκτήματα του προϊόντος σε σχέση με τα ανταγωνιστικά. Όμως, δυστυχώς, δεν είναι μόνο αυτοί οι τρόποι που μπορεί ένα διαφημιστικό μήνυμα να διεισδύσει εντός μας και να καταλάβει την ελεύθερη μας βούληση. Φημολογείται ότι όταν εμφανίστηκαν οι πρώτες διαφημίσεις στον ελληνικό ημερήσιο τύπο, υπήρξαν αναγνώστες που προσβλήθηκαν, αφενός διότι θεώρησαν τις καταχωρήσεις ανήθικες καθώς εκείνη την εποχή που οι αναγνώστες ήταν ανυποψίαστοι το διαφημιστικό μήνυμα ήταν δύσκολο να διαχωριστεί από τις ειδησεογραφικές καταχωρήσεις, και αφετέρου διότι υποπτεύθηκαν το μήνυμα ως απάτη. Προσέτρεξαν λοιπόν στη δικαιοσύνη με μηνύσεις για να αποκαταστήσουν την ηθική τάξη των πραγμάτων. Φυσικά έχασαν τις δίκες. Η νέα εποχή της κατανάλωσης, της προώθησης των προϊόντων, του marketing είχε αρχίσει. Άμεση και Έμμεση Διαφήμιση Η διαφήμιση στην πραγματικότητα είναι η εκπομπή ενός μηνύματος που προτρέπει στην αγορά ενός προϊόντος, στη δημιουργία θετικής γνώμης για ένα προϊόν ή μια εταιρεία. 19
  20. 20. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Το αν το μήνυμα αυτό είναι αληθές δεν απασχολεί τις εταιρείες παραγωγής και προβολής διαφημίσεων. Επίσης. δεν υπάρχει κάποιος δεοντολογικός κώδικας ή ηθική αναστολή για το πώς αυτό το μήνυμα θα φτάσει και θα αφομοιωθεί από τον υποψήφιο πελάτη. Αντιθέτως, το μοναδικό μέτρο αξιολόγησης μιας διαφήμισης είναι το πόσο βαθιά έχει καταφέρει να εντυπώσει το μήνυμα στους υποψήφιους αγοραστές. Έτσι, κατά καιρούς, χωρίς δισταγμό οι διαφημιστικές εταιρείες προκειμένου να αλώσουν κάθε άμυνα του καταναλωτικού κοινού, χρησιμοποιούν μεθόδους πλάγιες και πολύ ύποπτες για να εμφυτεύσουν το μήνυμα που θέλουν. Το πιο απλό διαφημιστικό μήνυμα είναι το άμεσο. Συγκεκριμένα, άμεση λέγεται μια διαφήμιση όταν είναι αναγνωρίσιμη και ο καθένας αντιλαμβάνεται πως αυτό που βλέπει ή διαβάζει είναι ένα διαφημιστικό μήνυμα. Όπως, για παράδειγμα, μια διαφημιστική ταμπέλα στο δρόμο, ή μια διαφημιστική καταχώριση σε ένα περιοδικό ή εφημερίδα, ένα διαφημιστικό ηχητικό μήνυμα στο ραδιόφωνο ή ένα τηλεοπτικό διαφημιστικό σποτ. Εκτός από την άμεση διαφήμιση, όμως, υπάρχουν πολλές άλλες εναλλακτικές μορφές με τις οποίες η διαφήμιση φτάνει στον καταναλωτή. Στις έμμεσες διαφημίσεις είναι πιο δύσκολο να αναγνωρίσει ο υποψήφιος πελάτης ότι αυτό που προσλαμβάνει είναι διαφημιστικό μήνυμα. Για παράδειγμα, μπορεί ένας πρωταγωνιστής σε μια ταινία να φορά ευκρινώς αναγνωρίσιμα μια συγκεκριμένη μάρκα παντελόνι ή να πίνει ένα συγκεκριμένο ποτό ή να ανάβει μια αναγνωρίσιμη μάρκα τσιγάρου. Οι διαφημιστικές εταιρείες, πολύ συχνά, πληρώνουν τεράστια ποσά για να διαφημίσουν τα προϊόντα τους μέσα από κινηματογραφικές ταινίες. Ένας άλλος τρόπος έμμεσης διαφήμισης πραγματοποιείται όταν μια εταιρία γίνεται χορηγός σε κάποια δραστηριότητα όπως, για παράδειγμα, σε ένα πολιτιστικό γεγονός ή σε αθλητική ομάδα κλπ. Τότε συνδέεται η δραστηριότητα και τα χαρακτηριστικά της με την εταιρεία που διαφημίζεται κι έτσι κατά κάποιο βαθμό η εταιρεία γίνεται γνωστή, αλλά ταυτόχρονα αποκτά και χαρακτήρα από τη σύνδεση αυτή με την χορηγούμενη δραστηριότητα. Για παράδειγμα, αν μια εταιρεία τσιγάρων μετά από έρευνα αγοράς διαπιστώσει ότι μπορεί να αποκτήσει μερίδιο αγοράς σε καπνιστές που είναι νέοι κι αγαπούν την τέχνη αλλά και τους εναλλακτικούς και οικολογικούς τρόπους ζωής, τότε μπορεί να προσφέρει μια χορηγία. Για παράδειγμα, να γίνει χορηγός σε έναν διαγωνισμό τέχνης από ανακυκλωμένα υλικά τον οποίο να χρησιμοποιήσει ως μέσο για να προβληθεί, να προσεγγίσει το αγοραστικό της κοινό και να το πείσει ότι το τσιγάρο της είναι συνδεδεμένο με την οικολογία, την τέχνη, τους εναλλακτικούς τρόπους ζωή που αναζητούν οι νέοι. Βέβαια, το γεγονός ότι για έναν ενδιαφέροντα, εναλλακτικό, οικολογικό τρόπο ζωής δεν είναι απαραίτητο το κάπνισμα, αποσιωπάται. Ούτε γίνεται λόγος για τα φυτοφάρμακα και τα άλλα χημικά που χρησιμοποιούνται για να παραχθεί το συγκεκριμένο τσιγάρο κλπ. Ένα άλλο μέσο για να πειστεί ο πελάτης ότι ένα συγκεκριμένο προϊόν είναι «καλό» αποτελεί ο τρόπος με τον οποίο το προϊόν αυτό προβάλλεται στα καταστήματα. Όταν, για παράδειγμα, ένα κεντρικό βιβλιοπωλείο στην είσοδό του έχει ειδικά ράφια γεμάτα με ένα και μοναδικό τίτλο βιβλίου, αυτό προκαλεί την πεποίθηση ότι αυτό το βιβλίο πουλάει πολύ, άρα είναι καλό. Επίσης, σχηματίζει την εντύπωση στον πελάτη ότι αφού το βιβλίο αυτό προτείνεται από το συγκεκριμένο βιβλιοπωλείο θα είναι και αξιόλογο. Συνήθως παραβλέπεται το γεγονός ότι ο εκδότης έχει πληρώσει στο βιβλιοπωλείο για αυτή την προβολή. Εκτός αυτού η διάταξη του προϊόντος στα ράφια ενός καταστήματος αποτελεί τεχνική έμμεσης διαφήμισης και προβολής. Οι εταιρείες που παράγουν προϊόντα πληρώνουν πολλά ή δίνουν μεγάλες παροχές στα πολυκαταστήματα που φιλοξενούν τα προϊόντα τους, ώστε να τοποθετηθούν στα ράφια σε θέσεις που συνήθως πέφτει το βλέμμα και 20
  21. 21. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» είναι εύκολο να προσεγγίσει κανείς χωρίς να σκύψει, απλώς απλώνοντας το χέρι του. Είναι όμως τότε η κρίση του καταναλωτή εκείνη που επιλέγει τις αγορές του όταν αγοράζει από τα πολυκαταστήματα; Πέρα από αυτές τις τεχνικές υπάρχουν κι άλλες που προχωρούν ακόμη περισσότερο στην πολιορκία της ελεύθερής μας βούλησης. Έτσι, τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο εμφανίζονται άρθρα και εκπομπές με χαρακτήρα επιστημονικοφανή που προσεγγίζουν κάποιο θέμα, λόγου χάρη ένα ζήτημα υγείας όπως η υπέρταση. Και αμέσως μετά το σχετικό κείμενο και μετά την εκπομπή ή στη διάρκειά της, παρουσιάζονται ή προβάλλονται διαφημίσεις για κάποιο συγκεκριμένο σχετικό προϊόν, π.χ. ένα φάρμακο ή συμπλήρωμα διατροφής για την υπέρταση. Στην καλύτερη περίπτωση η διαφημιστική εταιρεία έχει εντοπίσει και αγοράσει το χώρο ή το χρόνο ως πιο κατάλληλο για να τοποθετήσει την καταχώριση της. Στη χειρότερη περίπτωση, η διαφημιστική εταιρεία έχει φροντίσει να γραφτεί το άρθρο ή έχει σκηνοθετήσει την εκπομπή. Ακόμη πιο έντεχνα και αδιόρατα επιβουλεύονται την ελεύθερη βούληση επιστημονικά άρθρα ή και ολόκληρες δημοσιευμένες επιστημονικές έρευνες που έχουν γραφεί από επιστήμονες που με την αυθεντία τους προβάλλουν ένα συγκεκριμένο προϊόν ή ακόμη και μια στάση ζωής. Το επικίνδυνο είναι ότι αυτοί οι επιστήμονες και τα ερευνητικά τους αποτελέσματα είναι χρηματοδοτημένα είτε από διαφημιστικές εταιρείες ή κι από τις ίδιες τις εταιρείες που παράγουν το προϊόν. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, ότι ολόκληρες γενιές επηρεάστηκαν στο ότι τα γάλατα των εταιρειών είναι πιο πλήρη και ωφέλιμα από το μητρικό γάλα για να τρέφονται βρέφη. Πρόσφατα ολόκληρες αγροτικές περιοχές στην Ινδία ξεκληρίστηκαν από το γεγονός ότι οι αγρότες πείστηκαν διαφημιστικά ότι οι μεταλλαγμένοι σπόροι είναι πιο προσοδοφόροι από τους φυσικούς. Αλλά συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Οι μεταλλαγμένοι σπόροι έγιναν η αιτία για ολοκληρωτικές καταστροφές της σοδειάς, πτώχευση και εντέλει ακόμη και αυτοκτονίες των υπερχρεωμένων αγροτών. Τα Υποσυνείδητα Μηνύματα Όμως, δεν επαρκούν για τους διαφημιστές και τις εταιρείες που πασχίζουν να προβληθούν στην αγορά -ή θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε να επιβληθούν- μόνο αυτοί οι τρόποι για να πολιορκηθεί η ελεύθερη μας βούληση. Όσο ο θεατής ή ο αναγνώστης εξελίσσεται συγκροτώντας αμυντικές γραμμές προκειμένου να διατηρήσει ανεξάρτητη και καθαρή την κρίση του, τόσο οι διαφημιστές επιστρατεύουν όλο και πιο αποτελεσματικά μέσα για να πετύχουν το σκοπό τους. Ένα από αυτά είναι η προσπάθεια να φτάσει το διαφημιστικό μήνυμα στον καταναλωτή μέσα από οδούς ασυνείδητης επικοινωνίας. Δηλαδή, οι αισθήσεις να μη συλλαμβάνουν το μήνυμα κι ο εναργής νους να μην αντιλαμβάνεται ότι βομβαρδίζεται από διαφημίσεις, αλλά να παρακάμπτεται όλη η συνειδητή υπόστασή μας και να φτάνει το μήνυμα κατευθείαν στο υποσυνείδητο χωρίς να βρίσκει αντίσταση στις γραμμές άμυνας του συνειδητού. Αυτό επιτυγχάνεται ως εξής: Καταρχήν αφορά ηχητικά ή οπτικά μηνύματα, καθώς στηρίζεται στις λειτουργίες της ακοής και της όρασης. Για την όραση υπάρχει η αρχή ότι αν το μάτι δει μια εικόνα για χρονικό διάστημα μικρότερο του 1/10 του δευτερολέπτου, αυτή η εικόνα δε γίνεται άμεσα αντιληπτή. Δηλαδή κοντολογίς δεν την βλέπει. Ωστόσο, διατηρείται ως οπτικό ερέθισμα που δεν συνειδητοποιείται αλλά επηρεάζει το υποσυνείδητο. Έτσι αν, για παράδειγμα, σε , τηλεοπτική ή κινηματογραφική προβολή κατά τακτά χρονικά διαστήματα εκπέμπονται διαφημιστικά μηνύματα πολύ μικρής διάρκειας, οι θεατές τα προσλαμβάνουν υποσυνείδητα και ένα πολύ μεγάλο ποσοστό ανταποκρίνεται σε αυτά. 21
  22. 22. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Για την ακοή ισχύει ότι το φάσμα ήχων που μπορεί να αντιληφθεί το ανθρώπινο αυτί ξεκινά από μια χαμηλή συχνότητα και φτάνει σε μια υψηλή. Όλες τις ενδιάμεσες συχνότητες ο άνθρωπος τις ακούει. Τις πιο μπάσες από την χαμηλή, τις υποηχητικές δηλαδή, όπως και τις πιο υψίσυχνες από την υψηλή, τις υπερηχητικές, δεν τις ακούει. Παρόλα αυτά έχει διαπιστωθεί ότι όταν εκπέμπεται σε ένα χώρο υποηχητικό ή υπερηχητικό μήνυμα, παρόλο που όσοι βρίσκονται εκεί δεν ακούνε κάτι, όμως επηρεάζονται από αυτό σε μεγάλο ποσοστό. Έτσι, αν σε ένα πολυκατάστημα από τα μεγάφωνα εκπέμπονται τέτοια μη ακροατά διαφημιστικά μηνύματα, τότε οι πελάτες επηρεάζονται για τις αγορές τους. Αν θυμηθούμε τώρα εκείνους που όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι διαφημίσεις προσέτρεξαν στη δικαιοσύνη νιώθοντας ότι εξαπατώνται, μάλλον εκ των υστέρων θα τους δικαιώσουμε. Κι αυτό, όσο πρόδηλο κι αν είναι από την ταξινόμηση που προηγήθηκε και έγινε με βάση τον τρόπο που εκπέμπεται το διαφημιστικό μήνυμα, φανερώνεται ακόμη πιο πολύ όταν εξετάσουμε το συντακτικό, τη γραμματική και τα υλικά της διαφήμισης. Ας κάνουμε λοιπόν μια ταξινόμηση της διαφήμισης σχετική με το περιεχόμενο του μηνύματος. Η Επίδραση της Διαφήμισης Η διαφήμιση χρησιμοποιεί την πειθώ. Υπάρχουν κάποιοι συγκεκριμένοι τρόποι για να πείσει κανείς. Χρησιμοποιώντας το συναίσθημα, τη λογική, την αυθεντία και τέλος σύμβολα και αρχέτυπα που μιλούν κατευθείαν στα ενδόμυχα μας. Ο πιο απλός τρόπος είναι αυτός που απευθύνεται στη λογική μας. Είναι ευθύς και μπορεί να τεθεί πολύ εύκολα στον έλεγχο της κρίσης μας. Παράδειγμα είναι η προβολή με τη διαφήμιση των τεχνικών χαρακτηριστικών, της τιμής αγοράς ενός προϊόντος κ.α. Πολύ εύκολα ο αποδέκτης της πληροφορίας μπορεί να ελέγξει και συγκρίνει τις πληροφορίες που παραθέτει η διαφήμιση. Αυτή η διαφήμιση περισσότερο έχει το νόημα της πληροφόρησης για την ύπαρξη ενός προϊόντος και είναι η λιγότερο δόλια. Σε ένα βαθμό είναι η μετεξέλιξη του «ντελάλη» αλλοτινών εποχών στη σημερινή εποχή με τα σημερινά μέσα, είναι κατά κάποιο τρόπο μια έντυπη ή ηλεκτρονική βιτρίνα. Μια βαθμίδα δυσκολίας για την κρίση μας προκύπτει όταν η διαφήμιση κάνει αναφορά στην αυθεντία. Τότε επιστρατεύονται στατιστικές, η κοινή γνώμη, επιστήμονες, ειδήμονες και κάθε λογής αυθεντίες για να μας πείσουν ότι το συγκεκριμένο προϊόν είναι καλό. Είναι βέβαια οξύμωρο να εμφανίζονται κάποιες φορές ηθοποιοί και να υποδύονται τον ρόλο γιατρών ή ερευνητών ή άλλων ειδημόνων σε διαφημιστικά σποτ για να μας πείσουν για την αξία ενός προϊόντος. Παρόλα αυτά. Όμως. η δύναμη του λόγου των ειδημόνων κάμπτει την αντίσταση, ειδικά των αποδεκτών που δεν είναι αρκετά εξοικειωμένοι με τον τρόπο που λειτουργεί η διαφήμιση και την αντιμετωπίζουν εύπιστα. Αυτό παθαίνουν, κυρίως, οι παλαιότερες γενιές και τα μικρά παιδιά. Ένας άλλος «Δούρειος Ίππος» για να εισχωρήσει η διαφήμιση στα πεδία της ελεύθερης μας βούλησης είναι το συναίσθημα. Όλα τα μέσα επιστρατεύονται για να διεγερθεί το συναίσθημά μας: Μωράκια, κουταβάκια, συμπαθητικοί ηλικιωμένοι, ερωτευμένα ζευγάρια, κι ο κατάλογος είναι πολύ μακρύς. Έτσι ο πιθανός πελάτης βομβαρδίζεται με πληροφορίες που αποσκοπούν στο να ταυτίσουν ή έστω να συνδέσουν συνειρμικά ένα προϊόν με κάποια ελκυστικά συναισθήματα και να τα κάνουν όχημα ώστε να νιώσουμε τελικά αντίστοιχα για το προϊόν. Παρόμοια με την τελευταία κατηγορία είναι και αυτή όπου αρχέτυπα χρησιμοποιούνται για να μεταφέρουν μηνύματα και ως σύμβολα να εισχωρήσουν κατευθείαν στις εσώτερες πτυχές της φύσης μας και να αντικαταστήσουν αυθεντικά στοιχεία που υπάρχουν εκεί. Είναι σαν να φυτεύονται μέσα μας κατάσκοποι, υποβολείς στη θέληση μας και να αντικαθιστούν τις αξίες μας με καταναλωτικά πρότυπα. Το Ζευγάρι, η 22
  23. 23. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» Γυναίκα, ο Φίλος, ο Βασιλιάς, η Ευτυχισμένη Οικογένεια, η Περιπέτεια, η Ελευθερία και άλλα πολλά γίνονται εργαλεία για να πουληθούν σοκολάτες, παγωτά, μπύρες, αυτοκίνητα, δάνεια, τσιγάρα, ποτά. Λες και το ζευγάρι νιώθει απαραίτητα τον έρωτα μόνο μέσα από μια συγκεκριμένη μάρκα σοκολάτας ή ότι μόνο όποια γυναίκα τρώει το συγκεκριμένο παγωτό είναι τόσο γυναίκα όσο αυτή της διαφήμισης. Ή ότι η πραγματική ευτυχία της οικογένειας εξαρτάται από το χρήμα κι ότι το δάνειο θα γίνει και εισιτήριο για έναν γυαλιστερό κόσμο μακριά από τις τριβές της καθημερινότητας. Μια πιο σύνθετη δομή τέλος έχουν εκείνες οι διαφημίσεις που προάγουν ένα ύφος ζωής (life style). Παρουσιάζουν μια πραγματικότητα εικονική κι επίπλαστη που υπόσχεται ευτυχία και υπαρξιακή ικανοποίηση. Υπόσχεται ότι οι αγωνίες, τα ερωτηματικά και οι πόνοι που υπάρχουν στον αληθινό βίο στον κόσμο αυτό έχουν απαντηθεί, αρκεί να μοιάσει κανείς σε αυτό το πρότυπο, έστω και εξωτερικά. Αυτό σημαίνει αμέσως ότι για να μοιάσει κανείς σε αυτό το πρότυπο πρέπει να αποκτήσει τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής που προτείνει, δηλαδή να αγοράσει αντίστοιχα ρούχα, αξεσουάρ, γκάτζετς, έπιπλα, συσκευές, αυτοκίνητα κλπ. Σε αυτή την κατεύθυνση κινούνται ολόκληρες οικογένειες περιοδικών που μαζί με δημοσιογραφικά άρθρα που αναλύουν με χίλιους δυο τρόπους και προωθούν τέτοιου είδους πρότυπα ζωής, φιλοξενούνται πολλές, μα πάρα πολλές, διαφημίσεις ανάλογου περιεχόμενου. Έτσι το πραγματικό πρότυπο για ζωή, αυτή η εικόνα που έχουμε μέσα μας σιγά - σιγά αλλοιώνεται κι αντικαθίσταται από μια άλλη, παρόμοια μεν, αλλά που αντί του εσωτερικού της περιεχόμενου που ελεύθερα θα αναπτυσσόταν μέσα μας έχει ένα εξωτερικό περιτύλιγμα που το μόνο που εξυπηρετεί είναι η κατανάλωση. Χάνουμε έτσι την ελευθερία μας για να μεταλλαχτούμε σε καταναλωτές. Αμφιλεγόμενα Κοινωνικά Μηνύματα Δεν υπάρχει βέβαια μόνο η εμπορική διαφήμιση. Όσο κι αν αυτό παλιά δε ονομαζόταν διαφήμιση αλλά απλά ανακοίνωση, σήμερα πολλά κοινωνικά μηνύματα προβάλλονται μέσω της διαφημιστικής οδού. Αυτό γίνεται διότι και στον ραδιοτηλεοπτικό χρόνο αλλά και στον έντυπο χώρο, οι καταχωρίσεις ανταγωνίζονται μεταξύ τους πληρώνοντας χωρίς εξαίρεση. Έτσι και τα κοινωνικά μηνύματα και οι ανακοινώσεις είναι υποχρεωμένα να πληρώσουν. Επίσης, αυτά τα μηνύματα, τα κοινωνικά, έχουν συνήθως προτρεπτικό χαρακτήρα και δεν είναι απλές ανακοινώσεις. Επιπλέον, με το κοινό εκπαιδευμένο να προσλαμβάνει μηνύματα μέσω της διαφήμισης, έχει διαπιστωθεί ότι αυτός είναι ένας τρόπος αρκετά αποτελεσματικός για να προβληθούν και κοινωνικά μηνύματα. Παραδείγματα τέτοιων κοινωνικών διαφημίσεων είναι, για παράδειγμα, η προτροπή από δημόσιους φορείς για οικονομία στην κατανάλωση του νερού και ηλεκτρικού ρεύματος, η ευαισθητοποίηση του κοινού για το AIDS, η προτροπή για ενίσχυση της δράσης οικολογικών και ανθρωπιστικών οργανώσεων. Όμως και σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχουν, σε ορισμένες περιπτώσεις, κάποιες γκρίζες πτυχές. Για παράδειγμα, μπορεί να φαίνεται ότι είναι κοινωνική μια διαφήμιση αλλά με προσεκτικότερη εξέταση θα διαπιστώσουμε ότι πρόκειται για καθαρά εμπορική διαφήμιση, «ντυμένη» με ένα «ένδυμα» κοινωνικής ευαισθησίας. Μια διαφήμιση προτροπή προς ανακύκλωση μπορεί να κρύβει πίσω της μια ιδιωτική εταιρεία ανακύκλωσης. Οπότε η κοινωνική ανάγκη που εξυπηρετείται ίσως κρύβει την αλήθεια, δηλαδή την πρόθεση κέρδους. Αλλά αυτό μπορεί να γίνει ακόμη πιο δόλια. Η διαφημιστική προτροπή για αγορά ενός αξεσουάρ ένδυσης που έχει σήμα του ένα κοινωνικό μήνυμα να χρησιμοποιεί αυτό το μήνυμα μόνο και μόνο για αύξηση των πωλήσεων. Εξαπατά τους αγοραστές που ενώ νομίζουν ότι βοηθούν κοινωνικά ή έστω ότι διαδίδουν μια ιδέα, αντίθετα απλά αυξάνουν τις πωλήσεις της συγκεκριμένης 23
  24. 24. Ερευνητική Εργασία με θέμα: «Μαθητική Εφημερίδα» εταιρείας. Βέβαια, σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει αυτές οι τακτικές να ακυρώσουν μέσα στη συνείδησή μας όλους εκείνους που μοχθούν καθημερινά, μέσα από οικολογικές και ανθρωπιστικές οργανώσεις, για την επίτευξη ενός καλύτερου κόσμου. Τέλος η πολιτική διαφήμιση είναι ένα ακόμη πεδίο άξιο προσοχής. Γιατί μέσα στο στίβο της κατανάλωσης και του μάρκετινγκ, όλως παραδόξως, έχει εισχωρήσει και η πολιτική, που εξ ορισμού είναι ένας χώρος όπου κατεξοχήν θα έπρεπε να κυβερνά η κριτική σκέψη. Όμως, η δύναμη της διαφήμισης στο να ασκεί πειθώ οδήγησε τα κόμματα να την χρησιμοποιούν υποβιβάζοντας έτσι τον πολιτικό λόγο σε μια επιφανειακή, επιδερμική αντιπαράθεση γοητευτικών και επιπόλαιων εικόνων ή λέξεων που δεν έχουν καμία ουσιαστική σχέση με την ουσία των προγραμμάτων των κομμάτων, τα οποία θα έπρεπε κανονικά να είναι το υλικό προς εξέταση από τους υποψήφιους. Υποβιβάζουν την νοημοσύνη των ψηφοφόρων. Οι image makers και οι διαφημιστές, οι συγγραφείς πολιτικών λόγων ενδιαφέρονται αποκλειστικά για το φαίνεσθαι, φυσικά χωρίς να παραβιάζουν τις βασικές αρχές του είναι. Αλλά τελικά σε μεγάλο βαθμό κερδίζει το ένα κόμμα ή το άλλο ανάλογα με το πόσο έχουν φτιάξει ένα καλό φαίνεσθαι που πείθει. Στον αντίποδα όλων αυτών των διαφημιστικών μεθόδων βρίσκεται η πράξη της αντιδιαφήμισης -αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο. Υπάρχουν εταιρείες που από άποψη επιλέγουν να μη χρησιμοποιήσουν τη διαφήμιση για να προβληθούν. Στοχεύουν σε μακροπρόθεσμα αποτελέσματα, θέλουν να μειώσουν το κόστος των προϊόντων τους δίνοντας περιθώριο για καλύτερη ποιότητα. Επιχειρούν να επιβληθούν στην αγορά με τη «φιλοσοφία» και την ποιότητα του προϊόντος τους. Αυτές οι εταιρείες πράγματι παράγουν μια αισθητική και μια ηθική αντίληψη διαφορετική από την παραδοσιακή. Το δικό τους μάρκετινγκ στηρίζεται σε άλλες δυνάμεις, όπως για παράδειγμα στη δύναμη του λόγου των ίδιων των καταναλωτών που όταν ικανοποιούνται από το προϊόν το διαδίδουν κι έτσι η διαφήμιση γίνεται από στόμα σε στόμα. Έτσι σχεδιάζουν και παράγουν τα προϊόντα τους με διαφορετική στρατηγική μέθοδο. Αντιστεκόμενοι στις Διαφημίσεις Η διαφήμιση είναι ένα προϊόν που χρησιμοποιεί πολλές τέχνες, επιστήμες και τεχνικές για να παραχθεί: Μαθηματικές αναλύσεις και αρχές οικονομίας με την μορφή στατιστικών ερευνών και ερευνών αγοράς ώστε να σχεδιαστεί ένα κατάλληλο προϊόν που θα πουλήσει. Ψυχολογία με σκοπό να σφυγμομετρηθεί ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να παραχθεί μια επίπλαστη ανάγκη και πώς αυτή θα εμφυτευθεί μέσα μας για να μας κάνει να αγοράσουμε. Εικαστικές τέχνες και μουσική για να μπορεί να φτιασιδώνει ένα φανταστικό και ουτοπικό μοντέλο ζωής που όμως θα πουλάει, είναι μόνο κάποιοι από τους τομείς που εξυπηρετούν την παραγωγή διαφημίσεων. Ο κύκλος εργασιών που σχετίζεται παγκοσμίως με τη διαφήμιση είναι τεράστιος και αν κανείς συνειδητοποιήσει τα ποσά που ξοδεύονται για διαφήμιση τον πιάνει ίλιγγος. Εν τέλει η διαφήμιση είναι ένα πολύ σύνθετο, ακριβό προϊόν που τελικά πληρώνει ο πελάτης. Κι επιπλέον είναι τόσο ισχυρή και πολλές φορές δυσδιάκριτη η επίδρασή της που προκαλεί ασυνείδητα λαθεμένες αξίες ζωής και στη συνέχεια μας καθιστά μαριονέτες στις καταναλωτικές προσταγές ενός συστήματος που διαβρώνει συστηματικά την ποιότητα της ύπαρξης του ανθρώπου με σκοπό να παράγει κέρδος. Τι μπορούμε να κάνουμε; Πώς μπορούμε να αποκαταστήσουμε την ισχυρή κυριαρχία του υγιούς Ανώτερου Εαυτού μας; Να αποκαταστήσουμε την κυριαρχία της Ψυχής μέσα 24

×