Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Pemetari e pergjithshme (2)

25,485 views

Published on

  • Be the first to comment

Pemetari e pergjithshme (2)

  1. 1. Pemëtari e Përgjithshme 2PËRMBAJTJAKAPITULLI I PAREVEÇORITE BOTANIKE DHE BIOLOGJIKE TE PEMEVE FRUTORE1. Rrënja.................................................................................................................62. Sistemi mbitoksor..............................................................................................73. Organet e riprodhimit.......................................................................................154. Zhvillimi individual i pemëve frutore .............................................................184.1. Cikli i madh i jetës........................................................................................194.2 .Cikli i vogël i jetës........................................................................................194.3 .Lulëzimi i pemëve........................................................................................214.4. Rritja e lastarëve dhe rrënjëve..................................................................... 224.5. Formimi i frutave.........................................................................................224.6. Prodhimi periodik i pemëve frutore.............................................................252. Kërkesat e pemëve frutore për klimë dhe tokë................................................252.1. Ndikimi i klimës në rritjen dhe zhvillimin e pemëve frutore.......................262.2. Ndikimi i tokës.............................................................................................293. Shumëzimi i pemëve frutore........................................................ ..................303.1. Shumëzimi vegjetativ i pemëve frutore.................................... ...................304. Nënshartesat e pemëve frutore. ........................................................ ..............34KAPITULLI I DYTEKERKESAT E PEMEVE NDAJ KUSHTEVE TE MJEDISIT1. Kërkesat për temperaturën. .............................................................................422. Reagimi i bimëve ndaj temperaturave të larta dhe të ulta...............................433. Kërkesat për ujë dhe dritë ...............................................................................464. Kërkesat për kushtet tokësore..........................................................................485. Pjesë e veçantë (kërkesat për kushtet klimatike të pemës së mollës) .............495.1. Rrezatimi dhe temperatura............................................................................495.2. Frutifikimi dhe ndikimi i ujit........................................................................51KAPITULLI I TRETENGRITJA E PEMTORES1.Karakteristikat e fidanishtes.............................................................................572. Seksionet e fidanishtes dritë ...........................................................................583. Përmirsimi gjenetik..........................................................................................614. Seleksionimi klonial........................................................................................615. Kryqëzimi dhe hibridizimi...............................................................................626. Krijimi i pemtoreve të reja...............................................................................63
  2. 2. Pemëtari e Përgjithshme 37. Zgjedhja e species, kultivarit, nënshartesës dhe distancave të mbjelljes.........648. Teknikat e mbjelljes së pemtoreve...................................................................659. Mbjellja e fidaanit në vendin e përhershëm.....................................................67KAPITULLI I KATERTPRODHIMI I FIDANAVE VEGJETATIVE1. Shtimi me copa dhe me përpaja.......................................................................722. Shumëzimi in vitro..........................................................................................733. Shtimi me hinka dhe me copa (copa gjethore) ...............................................734. Shartimi. Qëllimet e shartimit.........................................................................755. Shumëzimi me shartim....................................................................................766. Mikroshumëzimi..............................................................................................767. Metodat e shtimit vegjetativ që përdoren për prodhimin e fidanave drunorë.777.1. Shartimi me urë dhe shartimi anglez............................................................787.2. Shartimi anësor apo lateral dhe shartimi në tavolinë....................................817.3. Shartimi me çarje dhe me syth......................................................................827.4. Mbledhja dhe ruajtja e lastareve të mbishartesave.......................................905. Ndikimi i faktorëve të ambientit......................................................................915.1. Infeksioni nga viruset dhe bakteret dhe prekja nga insektet.........................925.2. Koha e shartimit............................................................................................925.3. Mospërputhja në shartim, shkaqet dhe korrigjimi i mospërputhshmërisë....935.4. Ndikimi nënshartesës mbi madhësinë, cilësinë dhe pjekjen e frutave..........95KAPITULLI I PESTEKRASITJA E PEMEVE FRUTORE DHE RENDESIA E SAJ1. Rëndësia dhe detyrat e krasitjes.......................................................................982. Llojet e krasitjve..............................................................................................993. Operacionet e krasitjeve.................................................................................1013.1.Koha e krasitjes............................................................................................1034. Parimet bazë të krasitjes................................................................................1044.5. Veçori të krasitjes së pemëve ne vitin e I,II,III pas mbjelljes në pemtore..1064.6. Format e kurorave dhe rrugët e formimit të tyre tek pemët frutore............1074.6.1. Kurora me kate të përmirsuara.................................................................1094.6.2. Kurora me udhëheqës (lider) ..................................................................1144.6.3. Kurorat kupore...................................................................................... 1144.6.4. Format e detyruara të kurorës..................................................................1174.6.5. Formimi i palmetës me degë të pjerrta....................................................1215. Veglat e krasitjes............................................................................................1246. Mënyrat e kryerjes së prerjeve.......................................................................125
  3. 3. Pemëtari e Përgjithshme 4KAPITULLI I GJASHTËMIREMBAJTJA E TOKES NE PEMTORE1. Mirëmbajtja e tokës.......................................................................................1282. Punimet e zakonshme dhe teknikat bashkëkohore........................................1293. Mirëmbajtja e pemtoreve...............................................................................1324. Mënyrat e mbajtjes së tokave në pemtore.....................................................132KAPITULLI I SHTATEPLEHERIMI I KULTURAVE DRUFRUTORE1. Plehërimi i pemëve frutore............................................................................1382. Bashkëshoqërimi i pemeve frutore dhe efektet e tij......................................1393. Rimbjellja e kulturave drufrutore dhe lodhja e tokës....................................1404. Vlerësimi i nevojave për elementë ushqyes...................................................1405. Analizat e tokës dhe diagnostikimi gjethor....................................................141KAPITULLI I TETEUJITJA E PEMEVE FRUTORE1. Ujitja e pemëve frutore..................................................................................1522. Kërkesat e pemëve frutore për ujë gjatë ciklit vjetor.....................................1533. Efektet, afatet dhe metodat e ujitjes...............................................................154KAPITULLI I NENTEVJELJA DHE RUAJTJA E FRUTAVE1. Përcaktimi i shkallës së pjekurisë..................................................................1592. Treguesit teorik dhe praktik të pjekjes..........................................................1593. Vjelja dhe ruajtja e frutave............................................................................1604. Mënyrat e vjeljes së kulturave frutore...........................................................1635. Klasifikimi dhe amballazhimi i frutave........................................................1666. Përpunimi dhe tharja e frutave .....................................................................167
  4. 4. Pemëtari e Përgjithshme 5KAPITULLI I PAREVEÇORITE BOTANIKE DHE BIOLOGJIKE TE PEMEVE FRUTORE1. Rrënja2. Sistemi mbitokësor3. Organet e riprodhimit4. Zhvillimi individual i pemëve frutore4. 1. Cikli i madh i jetës4. 2. Cikli i vogël i jetës4.3. Lulëzimi i pemëve4. 4. Rritja e lastarëve dhe rrënjëve4. 5. Formimi i fryteve4. 6. Prodhimi periodik i pemëve frutore2. Kërkesat e pemëve frutore për klime dhe toke2.1. Ndikimi i klimës ne rritjen dhe zhvillimin e pemëve frutore2.2. Ndikimi i tokës3. Shumëzimi i pemëve frutore3. 1. Shumëzim vegjetativ i pemëve frutore4. Nënshartesat e pemëve dhe shumezimi vegjetativ i pemëve frutore
  5. 5. Pemëtari e Përgjithshme 6KAPITULLI I të jete me e fuqishme së të tjerat për disaVEÇORITE BOTANIKE DHE vjet rresht, afërsisht derisa të futet pema nëBIOLOGJIKE TE PEMEVE FRUTORE prodhim. Përveç rrënjës me prejardhje nga embrioni, rrënjët dalin edhe nga zhvillimi iHyrje pjesëve të veçanta vegjetative, duke formuarPemët frutore përbëhen nga organet rrënjë mitake (adventive).vegjetative (rrënja, trupi, gjethet) dhe në Në gjatësi të një rrënjë veshëse dallohenorgane të riprodhimit (lulja, fruti). këto pjese;Lidhur me vendosjen e organeve ndaj Konusi i rritjes, që ndodhet në majën esipërfaqes së tokës, dallojmë: sistemin rrënjës, përbëhet nga qeliza embrionale, menëntokësor që përfshin të gjitha kategoritë e ane të te cilave rrënja rritet në gjatësi.rrënjëve dhe sistemin mbitokësor, që Zona thithëse ndodhet pas zonës rritëse dhepërfshin të gjitha organet e tjera. Kufiri që ka si funksion thithjen nga toka të ujit dhe tëndan sistemin nëntokësor me sistemin lendeve minerale të tretura në te.mbitokësor, quhet qafa e rrënjës. Qafa errënjës është e vërtetë atëherë kur pema ka Te disa specie frutore shohim njëardhur nga zhvillimi i një fare, dhe e rreme. bashkëjetesë (simbioze) midis rrënjëve tëkur pemët janë formuar nga zhvillimi i tyre dhe kërpudhave.pjesëve të veçanta vegjetative të pemëve, sicopa degësh, këmbëza, sytha etj. Përmasat e sistemit rrënjor, shtrirja e tij në thellësi ose anash, raporti ndërmjet rrënjëve§ Rrënja veshëse dhe atyre skeletore si dhe raportiGjate mbirjes së embrionit të farës rrënjëza ndërmjet sistemit rrënjor dhe atij nëntokësorzhvillohet dhe jep rrënjën e pare, e cila futet janë veçori biologjike të vete pemëvenë thellësi të tokës, duke ruajtur zakonisht frutore.drejtimin vertikal. Rrënja e pare, degëzohetduke na dhënë rrënjët e dyta, të treta. të Kështu, molla, dardha, arra, kumbulla,katërta. etj. qershia etj. zhvillojnë sistem rrënjor të fuqishëm, kurse ftoi, vishnja, luleshtrydhja,Rrënjët e kategorisë së pare, të dyte dhe të paradisi e dyseni (nënshartesa të mollës)trete formojnë rrënjët skeletore, kurse rrënjët formojnë sistem rrënjor me pak të zhvilluar.e kategorive të tjera formojnë rrënjët Mbi të njëjtën nënshartesë, mbishartesa eveshëse. Në pjesën me të madhe të pemëve fuqishme krijon kushte të përshtatshme përfrutore rrënja e pare, disa muaj pas mbirjes fuqizimin e sistemit rrënjor, pasi është nësë farës e humbet fuqinë e rritjes dhe, gjendje ta furnizoje këtë të fundit me shumegradualisht, rrënjët e tjera skeletore bëhen lende të përpunuara. Molla e egër, dardha eme të fuqishme. Përjashtim bëjnë këtu arra egër, qershitë etj., formojnë sistem rrënjor tëdhe dardha, të te cilat rrënja e pare vazhdon fuqishëm të përberë nga rrënjë skeletore të
  6. 6. Pemëtari e Përgjithshme 7mëdha, ku raporti ndërmjet rrënjëveskeletore e rrënjëve veshëse është në favortë te parave.Në toka të thella dhe të ajrosura sistemirrënjor futet thelle, kurse në toka me tabantë ceket sistemi rrënjor e ndërpret futjen e tijnë thellësi.Megjithatë, në përgjithësi, pjesa kryesore errënjëve vendoset në thellësinë 20-100 cm.Rrënjë të veçanta, duke kërkuar ujë dhelende ushqyese, depërtojnë në thellësi edheme të mëdha, si p.sh. molla e dardha e egërderi 3-4 m. qershia e kumbulla në raste të dalin drejtpërdrejt nga qafa e rrënjës dukeveçanta deri 6-7 m etj. Për fuqizimin e mos formuar trung.sistemit rrënjor rol shume të madh luajnëshërbimet agroteknike. Rritja e sistemit Figura 1.1. Sistemi mbitokësor i pemëverrënjor është në përpjesëtim të drejte me frutoremoshën e pemës. 1. Trungu2. Sistemi mbitokësor 2. Udhëheqësi qendrorSistemi mbitokësor përfshin të gjitha 3. Degët e para skeletoreorganet e pemës që ndodhen mbi sipërfaqen 4. Vazhdues të degëve të para skeletoree tokës (Figura 1). Trupi është boshti 5. Dege të dyta skeletoreqendror i pjesës mbitokësore që fillon të 6. Vazhdues të degëve të dyta skeletoreqafa e rrënjës dhe mbaron në majën e 7. Dege të treta skeletoresipërme të pemës. Lartësia e trupit nëkushtet e rritjes natyrore të pemëve Kushtet e kultivimit, si kushtet klimatiko-përcakton edhe lartësinë e të gjithë pemës. tokësore ashtu edhe kushtet agrotekniket, ndikojnë në zhvillimin e trupit dhe tëTrupi shërben për të mbajtur degët dhe trungut. Sa me të përshtatshme të jene këtoorganet e tjera të pemës. Nga ana tjetër, ai kushte, aq me të fuqishëm do të bëhen trupishërben si rruge kalimi për qarkullimin e dhe trungu. Udhëheqësi qendror është ajolimfës. Trungu është pjese perberese e trupit, pjese e trupit që fillon nga dega e poshtme eqë fillon nga qafa e rrënjës dhe përfundon të pare skeletore dhe përfundon të dega me edega e pare skeletore. të drurët, si tek arra, sipërme skeletore. Pjesa e trupit që ndodhetmolla, dardha, kumbulla, qershia etj. trungu mbi degën e sipërme skeletore quhetështë i rregullt, pasi në një lartësi të “vazhdues i udhëheqësit qendror” osepacaktuar nga toka mbi trup dalin degët e tij. ”vazhdues i trupit”të shkurret, si të shega, lajthia etj, degët
  7. 7. Pemëtari e Përgjithshme 8Degët janë degëzimet e trupit. Degëzimetqë dalin drejtpërdrejt nga trupi janë dege të Njeriu gjate kultivimit të pemëve ndikon nëpara. Degëzimet e degëve të para quhen ndryshimin e formës së kurorës natyrore tëdege të dyta, të cilat, duk u degëzuar japin tyre, për të lehtësuar kryerjen e shërbimevedegët e treta e kështu me radhe. Degët e agroteknike dhe për të shfrytëzuar me mirerendit të pare, të dyte dhe të trete quhen token në pemëtore. Kur pemët janë të reja,dege skeletore, kurse degët e rendeve të tjera në përgjithësi, kane kurora me të(katërt e lart) quhen dege veshëse. Degët mbledhura, kurse me vone, me hyrjen e tyreskeletore kane funksion kryesisht të në prodhim, kurora sa vjen e hapet siformojnë kurorën. Ato kane shume mase rrjedhim i masës së gjetheve, degëve dhedrunore, por mbajnë pak gjethe e fryte. veçanërisht i fryteve. Degëzat mund të jene një ose disa vjeçare.Degët veshëse, përkundrazi, kane mase të Ato janë të shumëllojshme. në faroretvogël drunore, por janë të veshura me dallojmë: degëza të shkurtra, të holla,shume gjethe dhe fryte. Ne duhet të torbeste (qeska). drunore, thithake, në formepunojmë vazhdimisht për sigurimin e një gjembi dhe të parakohshme.raporti të drejte ndërmjet degëve skeletore edegëve veshëse, për të marre prodhim sa me Ne bërthamoret dallojmë: degëza bukëtore,të larte. Degët që dalin nga sythi i majës së të holla, të përziera, drunore, thithake, nëçdo dege skeletore, quhen “vazhdues tëdegëve skeletore”. në degët njëvjeçaredallohen nyjat mbi të cilat vendosen sythat,dhe ndërnyjat, që përfshijnë pjesën e degëvendërmjet dy nyjave. në pranvere nga sythiformohet një rritje e re, e njome, e gjelbër,që quhet filiz.Me vone filizi fillon e drunjëzohet. Deri nëkohen e formimit të sythit të majës filiziquhet lastar. Nga kjo kohe dhe deri në fillimtë vegjetacionit të ri në vitin e ardhshëmlastari quhet degëz. Gjate rritjeve të forme gjembi dhe të parakohshme.mëvonshme degëza shndërrohet në dege.Kurora është bashkësia e të gjitha degëve.Format e ndryshme të kurorave varen nga Figura 1.2. Degëzat e shkurtra që i japinveçoritë biologjike të çdo specieje dhe degëzës formën e një buqete.kultivari. Këto veçori duhet të kihenparasysh gjate mbjelljeve të pemëve për të Degëzat e shkurtra (fig. 1. 2) janë degëzatpërcaktuar sakte largësinë midis bimëve. me të shkurtra të grupit të pemëve farore me gjatësi 5-6 cm, që arrijnë edhe deri 10 cm.
  8. 8. Pemëtari e Përgjithshme 9Kane gjithmonë një syth në maje, i cili mund të rralla ndonjë prej tyre mund të jetetë jete vegjetativ ose frutor. vegjetativ) dhe ai i majës është gjithmonëNë syth degëza duket si e rrudhosur dhe si e vegjetativ. Te faroret sythat anësore janëveshur me luspa, që në të vërtetë janë vendet gjithmonë vegjetative, kurse ai i majëse gjetheve. Kur sythi është vegjetativ vitin mund të jete frutor ose jo. të faroret sythi itjetër nga ai formohet një zgjatim i vogël. i majës në vitet e ardhshme përshkon tëcili përsëri në maje ka një syth vegjetativ ose njëjtën rruge si edhe të degëzat e shkurtra.frutor. Kur sythi është frutor, në vitin e Këto lloj degëzash. në përgjithësi, nuk hiqenardhshëm ai jep lule e frute, në bazën e të nga pema gjate krasitjeve, pasi sigurojnëcilave formohet një trashje ku vendosen frytëzim të mire.sytha të tjerë. Degëzat e shkurtra mbetengjithmonë të vogla. Ato duhet ti ruajmë Degëzat torbeste (qeska) ndeshen të mollamire, sidomos në pemët e reja, pasi janë dhe dardha dhe kane formën e qeskave. Atofrutore. Rrojnë 4-10 vjet ose edhe me shume. formohen si pasoje e trashjes në maje të degëzave të shkurtra ose të holla në bazën eDegëzat buketore (figura 1.3) gjenden të sythit frutor.bërthamoret. Kane gjatësi 4-6 cm dhe janë tëpajisura e shume sytha të grupuar pranë njeri- Kështu degëzohet degëza torbeste. Degëzattjetrit. Sythi i majës është vegjetativ, kurse torbeste mund të rrojnë 15 deri 20 vjet.anësoret janë frutore. Në vitin e dyte nga Gjate krasitjes degëzat torbeste nuk duhet tësythi vegjetativ formohet një filizi ri i vogël, i hiqen. pasi japin frute. Kur këto janë shumecili zakonisht mbetet përsëri si degëz të degëzuara dhe të vjetra këshillohet tëbukëtore, kurse nga sythat frutore, dalin lule. shkurtohen (Figura 1.5).Sythat të pemët e reja duhet të shfrytëzohenqë të futen në prodhim, kurse të pemët evjetra duhet të hiqet një pjese e tyre. Kurbuqetat gjenden në numër të madh, sidomostë pjeshket, do të thotë së pema ështëdobësuar shume, prandaj duhet të behetkrasitje e rende dhe plehërim azotik me dozatë larta.Degëzat e holla (Figura 1.4) kane gjatësi 10-25 cm, janë të holla, si një fije kashte dheelastike. Këto degëza ndodhen si të faroret,ashtu edhe të bërthamoret, por me veçorispecifike. të bërthamoret sythat që janë tëvendosur anash degëzës, në gjatësi të saj,janë në përgjithësi frutore (me përjashtime
  9. 9. Pemëtari e Përgjithshme 10 Figura 1.3. Degëza buketoreFigura 1.4. Degëzat e holla të bërthamoret Figura 1. 5. Pamje e degëzave torbestedhe të faroret
  10. 10. Pemëtari e Përgjithshme 11Degëzat e përziera janë degëza frutore që Degëza të parakohshme. Shpesh ndodh qëkane edhe sytha vegjetative. I ndeshim të disa sytha të veçante të celin që në vitin ebimët bërthamore, sidomos të pjeshka, pare të formimit të tyre. Degëzat qëkajsia, vishnja etj. Kane gjatësi 25-40 cm. formohen në këtë mënyrë quhen të parakohshme. Janë degëza të holla, tëDegëzat drunore janë të fuqishme dhe përziera, drunore etj. Gjate krasitjeve duhetarrijne deri në një metër gjatësi. Kane vetëm të shfrytëzohen nga pemëtarët, për tësytha vegjetative. Rrallëherë. si. p.sh., të shpejtuar formimin e kurorës për pemët epjeshka, kane në afërsi të majës disa sytha reja si dhe për prodhimin. Formohen mefrutore. shume të pemët bërthamore. në fidanishteDegëzat drunore formohen si të pemët shfrytëzohen pjeshka e bajamja.farore, ashtu edhe të pemët bërthamore,kryesisht kur ato janë në moshe të re. të Degëzat në forme gjembi vijnë si pasoje epemët e vjetra formohen pas krasitjeve të çeljes me vonese të sythave në pranvere.renda. Prandaj, ata nuk arrijnë të formojnë sytha në maje dhe maja merr formën e gjembit.Thithakët janë degëza drunore shume të Degëzat në forme gjembi formohen mefuqishme. Ato formohen si pasoje e shume të kumbullat, në disa dardhe etj.zhvillimit të sythave të fjetur që vendosen në (fig.1.7) Gjate krasitjes nuk preken, sepsedege dy e me shumëvjeçare. Kane vetëm japin fruta.syth vegjetativ. Drejtimi i tyre është vertikaldhe formojnë ndërnyja të gjata. Këshillohet Sythat. Sythi është një dege e pazhvilluar.të hiqen, sepse kane rritje të fuqishme dhe Ai formohet në sqetullën e gjethes. Përbehetmarrin shume lende ushqyese nga bima. nga konusi i rritjes, që është fillesa e lastaritMegjithatë, të pemët e vjetra duhen të ardhshëm, mbi të cilin janë vendosurvlerësuar mire, pasi thithakët mund të dendur njëra pranë tjetrës një sasi e madheshërbejnë për zëvendësimin e degëve luspash (Figura 1.8)skeletore ekzistuese, të cilat janë vjetruardhe thare.
  11. 11. Pemëtari e Përgjithshme 12Figura 1.6. Degëza në forme gjembi Figura 1.7. Ndërtimi i sythit: (1. konusi iSythi mbështillet me luspa që shërbejnë për rritjes. 2 fillesat e gjetheve. 4. fillesat embrojtjen e tij. Sythi mbi të njëjtën dege mund nyjave)të jete i majës, kur është i vendosur në maje,dhe anësor, kur është i vendosur në gjatësi të Sythat vegjetative janë të thjeshte dhe japindegëzës. në pemëtari ka rendësi edhe vetëm lastarë me gjethe, prandaj quhen edhepozicioni i sythit në raport me kurorën. në sytha gjethesh ose drunore. Janë të vegjëlkëtë drejtim dallojmë sytha të jashtëm, të cilët dhe kane forme konike të mprehte. Kurkane drejtim nga jashtë, të brendshëm, që kane sythi vegjetativ ndodhet në maje të degëzës,drejtim nga brenda, dhe anësore, që janë të ai është pak me i madh, me i rrumbullakuarvendosur në të dyja drejtimet, të nisur nga dhe simetrik, kurse kur është i vendosurndërtimi i brendshëm i sythit, dallojmë anash degëzës, është me i mprehte, me isytha vegjetative dhe sytha frutore (Figura vogël dhe i shtypur nga ana që puthitet, me1.8). degëzën. Sythat që janë të vendosur në majën e degëzës, japin lastarë me të fuqishëm së lastarët e bazës. Shpesh ndodh që sythat e bazës japin vetëm një tufe gjethesh dhe nganjëherë ato nuk cilin fare. Kur sythat celin qysh në vitin e i formimit të tyre, duke na dhënë degëza të parakohshme, themi që sythat janë të hershem.
  12. 12. Pemëtari e Përgjithshme 13Sythat vegjetative japin lastarë dhe degëza Sythat frutore, të pemët frutore, përveçqë i ngjajnë plotësisht bimës mbi të çilen konusit të rritjes, gjethezave dhe luspaveështë formuar. Për këtë arsye ata përdorën mbështjellëse, kane edhe fillesat e luleve.për shtimin e pemëve me ane të shartimit Sythi quhet i përzier, pasi jep gjethe oseose me mënyra të tjera të shtimit vegjetativ. lastarë dhe lule. të pemët bërthamore, konusi i rritjes shndërrohet në lule, prandaj quhet edhe syth i thjeshte. Sythat frutore dallohen nga sythat vegjetative, sepse janë me të mëdhenj dhe me të rrumbullakuar. Nga një syth frutor mund të dale vetëm një lule (te pjeshka, kajsia, bajamja, ftoi), dy lule (te kumbulla), tri deri në katër lule (te qershia e vishnja), 7 deri 8 lule (te molla). Sythat frutore të pemët farore vendosen një nga një në maje të degëzave të veçanta frutore (te shkurtra, të holla, torbeste), kurse të pemët bërthamore vendosen në gjatësi, anash degëzave të vendosura një nga një ose të grupuar. në një nyje mund të kemi 2-3Figura 1.8. Llojet e sythave sytha (rralle me shume). Zakonisht sythi i mesit është vegjetativ, por nuk përjashtohet rasti kur të tre të jene vegjetative ose frutore. të pemët farore, në afërsi të sythit vegjetativ, formohen 1-2 sytha të vegjël rezerve, të cilët nuk zhvillohen në qofte së zhvillohet normalisht sythi vegjetativ. në qofte së sythi vegjetativ dëmtohet, ose në vitin e dyte dëmtohet krejtësisht degëza që ka dale nga ai syth, atëherë zhvillohen sythat rezerve. Ata zakonisht rrojnë disa vjet dhe kur zhvillohen japin degëza të shkurtra, të holla dhe deri në drunore me rritje mesatare. Këtaa- Sytha vegjetative sytha quhen zëvendësues ose edhe nxitës.b- Sytha frutor
  13. 13. Pemëtari e Përgjithshme 14Disa sytha vegjetative, sidomos nga ata qëndodhen në fundin e degëzave të fuqishme,nuk cilin, në vitin përkatës dhe si pasoje etrashjes së degëve, ata mbulohen ngalëvorja, gjë që e vështirëson mjaft çeljen etyre. Figura 1.10. Forma dhe madhësi të ndryshme gjethesh të pemëve frutore Për këtë arsye, ata rrinë në gjendje qetësie (gjumi) për disa vjet, prandaj quhen sytha të fjetur. Këta sytha mund të ruajnë aftësinë për të çelur për një kohe të gjate (20-30 madje, në disa raste. edhe me shume vjet), sidomos të pemët farore. të pemët bërthamore sythat e fjetur jetojnë me pak (7, 8 deri 10 vjet). Këta sytha cilin kur tek ata grumbullohet një sasi e madhe ushqimi, gjë që ndodh kur thahet ose pritet në krasitje pjesa e degës që ndodhet mbi një syth të fjetur. Prandaj, nga sythat e fjetur marrim thithake. Gjate krasitjeve, punimeve të pemëve dhe shërbimeve të tjera, hapen plage. Në vendet e plagëve pema formon kallusin, i ciliFigura 1. 9. Pamje e një sythi frutifikues përbehet prej disa qelizave të reja që e dhe e një sythi vegjetativ mbyllin plagën dhe nuk lejojnë dëmtim të pemës. Disa nga këto qeliza kane aftësi për tu shumëzuar duke dhënë syth dhe, si pasoje, lastarë të ri. Ndodh që nga plagët të
  14. 14. Pemëtari e Përgjithshme 15formohen në të njëjtën mënyrë edhe rrënje. 3. Organet e riprodhimitKëta sytha quhen adventive ose mitake dheformohen aty ku nuk ka pasur asnjëherëgjethe, pra në zonën e ndërnyjës. Lulja. Është organ i riprodhimit seksual.Gjethet (Figura 1.10). Te pemët frutore Ajo është një lastar i ndryshuar, bishti igjethet kryejnë të njëjtat funksione si edhe të së cilës rrjedh nga lastari, kurse pjesët ebimët e tjera. tjera të lules janë shndërrime të gjethes. Lulja normale të pemët frutore përbehetRealizojnë fotosintezën; frymëmarrjen, tran- nga bishti, shtrati, kupa, kurora, theketspirimin etj. Gjethet e pemëve janë të dhe pistili. Theket përbehen nga filli dhethjeshta dhe përbehen nga llapa, bishti dhe, trastat pjalmore, kurse pistili përbehetnë disa raste, nga ndajgjethëzat. Te disa nga vezorja, shtyllëza, dhe kreza.peme, si të arrat etj., gjethet janë të përbëra.Llapa e çdo gjetheje përshkohet nga Pjalmi përmban qelizën seksualenervatura, e cila mund të jete paralele, si të mashkullore dhe gjendet në trastat pjalmorepjesa me e madhe e pemëve, ose të thekeve, kurse qeliza seksuale femërorepëllëmbore, si te fiku. gjendet ne| trastën embrionale brenda çdo veze (ovulë). në çdo vezore kemi një oseNjë nga tiparet dalluese është madhësia. disa vezeza (te bërthamoret një dhe rralle dy,Madhësia e gjetheve ndryshon edhe brenda kurse të faroret disa).një bime. Gjethet që dalin mbi degëza tëfuqishme dhe mbi peme të reja janë me të Ndërtimi i luleve ndryshon të pemët emëdha. në specie dhe kultivarë të ndryshëm, ndryshme. Kështu p.sh., kur në një lulendryshon dhe forma e llapës, dhëmbëzimi, gjenden si organet mashkullore, ashtu edhengjyra, pushëzimi, trashësia e gjethes dhe e organet femërore, atëherë kemi lulekutikulës së saj, karakteristikat e bishtit etj. dyseksore (hermafroditë), kurse kur të lulja gjendet vetëm njeri nga organet seksuale,Për të njëjtën specie dhe kultivar sipërfaqja atëherë edhe lulja quhet njeseksore.gjethore mund të ndryshoje në varësi tëkushteve të kultivimit. Kryerja në rregull e Pjesa me e madhe e pemëve frutore qëshërbimeve agroteknike, lufta sistematike kultivohen në vendin tone, janë dyseksore,kundër sëmundjeve dhe insekteve, kushte të si: molla, dardha, ftoi, pjeshka, kumbulla,mira klimatiko-tokësore, si vere e freskët me bajamja, qershia, vishnja etj. Lule njeseksorelagështirë ajrore e tokësore të mire, toka të janë arra, lajthite, gështenja etj.pasura etj, ndihmojnë formimin e njësipërfaqeje gjethore të madhe, gjë që Pemët me lule njeseksore mund të jenesiguron prodhim të madh lende organike monoike dhe dioike. të pemët monoike, luletdhe, për pasoje, rritje dhe frytëzim të mire. mashkullore dhe femërore ndodhen të e
  15. 15. Pemëtari e Përgjithshme 16njëjta bime (arra, lajthia, gështenja) kurse të Sipas pjesëve të lules që marrin pjese nëpemët dioike ndodhen në bime të veçanta formimin e frutit dallojmë:(fiku, aktinidia). - Frute të thjeshta që formohen nga një lule si: molla, dardha, pjeshka, kumbulla etj.Te bimët njeseksore zakonisht lulet janë të - Frute të përbëra që formohen nga njëvendosura, në lulesa sidomos lulet shumice lulesh, si: fiku, mani etj.mashkullore dhe kane aftësi të prodhojnë - Frute të vërteta që formohen vetëm ngapjalm me shumice, kurse lulet femërore vezorja, si: kumbulla, pjeshka, qershia,vendosen nga 2-4 së bashku (si tek arra) dhe vishnja, bajamja, arra, mani etj.rralle me shume. Ato kane shtyllëz të Frute të rreme ku përveç vezores, nëshkurtër dhe kreze të ndare me dysh dhe formimin e frutit marrin pjese edhe organetmjaft të gjere. të lulet dyseksore ndodh e tjera të lules, si shtrati i lules, kupa (molla)nganjëherë që një nga organet seksuale të dhe bishti (dardha).mos jete i zhvilluar mire. Atëherë themi sëlulja është funksionale mashkullore (kur Pjesët përbërëse të një fruti (Figura 1.12)organi femëror nuk është i rregullt) ose janë: perikarpi dhe fara, Perikarpi përbehetfunksionale femërore (kur organi mashku- nga epikarpi (quhet edhe ezokarp), qëllor nuk është i rregullt). Fruti është prodhim ndodhet he pjesën e jashtme dhe përbeni pllenimit që kryhet në lule, ku zhvillimi i cipen e frutit të përberë nga dy ose mevezores formon frytin, kurse vezeza kthehet shume shtresa qelizash; nga mezokarpi, qënë fare. përben shtresën e brendshme tulore të frutitNdodh që në formimin e frutit përveç dhe endokarpi, që përben pjesën mbështje-vezores, marrin pjese edhe shtrati i lules, llëse të farës, e cila të molla është në formekupa dhe bishti i lules. luspash, të dardha në forme qelizash drunore të forta, të qershia, kumbulla, pjeshka etj. përben bërthamën. në brendësi të perikarpit ndodhet fara. Pemët e ndryshme frutore dhe kultivarët e tyre dallohen mjaft njëra nga tjetra për nga karakteristikat e veçanta të pjesëve të ndryshme të perikarpit. Kështu, epikarpi mund të këtë ngjyre dhe trashësi të ndryshme, mund të jete i lëmuar ose me push etj. Mezokarpi, gjithashtu, mund të jete i ngrënshëm, si të molla, pjeshka etj., ose i pangrënshëm, si tek arra, bajamja etj;Figura 1.11. Lulja si organ riprodhues gjithashtu, ai mund të këtë trashësi, ngjyre.tek drufrutoret përbërje të ndryshme etj. Po kështu edhe
  16. 16. Pemëtari e Përgjithshme 17endokarpi mund të jete i, ndryshëm. në disa tyre është i vërtetë.frute, si të shega, kemi ndryshime tëtheksuara, të pjesëve të frutit. Arroret ku hyjnë arra, bajamja, lajthia, të cilat kultivohen për thelbin e tyre.Te shega i gjithë perikarpi paraqitet lëkuror Manoret ku përfshihen luleshtrydhet,dhe i pangrënshëm. Farat e shumta të manaferrat etj që formojnë frute tëvendosura brenda në fole, janë të ngjeshura paqëndrueshme, Këtyre u hahet i gjithëdhe secila është e mbështjellë me një fruti.nënshartesë indi të lëngshëm e të Subtropikalet të cilat janë të larmishme ngangrënshëm. Fara formohet si pasoje e forma e frutit, por që janë përfshirë në këtëzhvillimit të vezës pas pllenimit, pra pas grup si bime me kërkesë me të madhe përbashkimit të qelizave seksuale. Fara nxehtësi në krahasim me kulturat e tjera, sipërbehet nga lëkura, endosperma dhe shega, fiku, nespola, hurma etj.embrioni. Embrioni përbehet nga rrënjëza,maja e rritjes. thelpinjtë dhe hipokotili (qafae ardhshme e rrënjës).Figura 1.12. Ndërtimi i brendshëm i frutittë mollësFruti është organ shume i rendesishem, përdallimin e pemëve të ndryshme. Prandajpemët, pavarësisht nga grupimi i tyrebotanik, në varësi të frutit i ndajmë ne:Farore, ku përfshihen molla, dardha, ftoi.Bërthamore, në të cilën përfshihen pjeshka,kumbulla, qershia, vishnja, kajsia. Fruti i
  17. 17. Pemëtari e Përgjithshme 18 lidhje të ngushte me njëra tjetrën dhe me mjedisin që i rrethon. Bimët marrin nga mjedisi atë që e kane të domosdoshme për jetën e tyre, si ujin, ajrin, lendet minerale, energjinë diellore etj. Kur faktorët e mjedisit të jashtëm nuk janë të mjaftueshëm, bima rritet dhe zhvillohet ngadalë duke prodhuar pak dhe e kundërta. Kushtet e mjedisit kane ndikuar gjithmonë dhe në paraardhësit e bimëve që kemi sot, prandaj agrobiologjia e studion jetën e bimëve të veçanta në lidhje me zhvillimin Figura 1.13. Pamje frutash bërthamore historik të tyre, pra me paraardhësit. farore dhe manoreJeta e pemëve Nga kjo del së në zhvillimin e një bimePemët frutore janë bime me jete të gjate pasqyrohen ndryshimet e bëra historikishtdhe, prandaj, edhe proceset jetësore në të në kulturën e dhënë, të bazuar nëjanë mjaft të ndërlikuara. Me gjithë arritjet evolucionin e botes bimore, agrobiologjiae mëdha të shkencës në tërësi, jeta e materialiste na dha mundësi jo vetëm tapemëve, pra, proceset biologjike që e njohim. por edhe ta drejtojmë jetën epërshkojnë atë, janë pak të njohura nga bimëve, duke krijuar forma të reja sipasnjeriu. dëshirës sonë.Në këtë drejtim teoria e Darvinit mbizhvillimin dhe evolucionin e botes organike 4. Zhvillimi individual i pemëve frutorehapi horizonte të reja, Duke u mbështetur Gjate gjithë jetës së tyre prej disa dhjetëranë teorinë e Darvinit, u arrit të përcaktohen vjetësh (20-40 ose 80--100 e me shumedisa nga ligjet e rritjes dhe të zhvillimit të vjet), pemët kalojnë ciklin e madh dhe nëbimëve dhe, në veçanti, edhe të pemëve ciklin e vogël të jetës. Me cikël të madh tëfrutore. në këtë mënyrë u krijua shkenca jetës kuptojmë jetën e një peme, që ngamoderne dhe e përpunuar, agrobiologjia, formimi i saj në embrion dhe deri në tharje,materialiste. Kjo shkence ka për qellim të kurse me cikël të vogël të jetës kuptojmënjohe ligjet e zhvillimit të bimëve, që pastaj jetën e pemës gjate një viti.të jete në gjendje, në mënyrë të drejtuar, tëndërhyjë në jetën e atyre për ti bere ato sa Pemët e reja të prejardhura nga fara, gjateme të dobishme për njeriun. zhvillimit të tyre individual kane disa ndryshime nga pemët e reja që rrjedhin ngaDukuritë e natyrës dhe dukuritë e jetës së copa të ndryshme ose nga shartimi.bimëve nuk studiohen të shkëputura por në
  18. 18. Pemëtari e Përgjithshme 194. 1. Cikli i madh i jetës vjet. Dardha mbi dardhe të egër ose mbiZhvillimi individual i pemëve të data nga gorrice prodhon 40-50 vjet, kurse mbi ftuafara. Pemët qe shtohen me fare që nga 15-20 vjet. Nga fundi i kësaj etape prodhimimbirja e deri në plakje, pësojnë ndryshime fillon të bjere dhe vërehen tharje të degëvetë njëpasnjëshme sasiore e cilësore dhe të para.kalojnë në katër etapa. Etapa e plakjes. Në këtë etape, rritja dheEtapa embrionale fillon që kur krijohet prodhimi dobësohen shume nga viti në vit.zigoti dhe përfundon pas mbirjes së farës. Degët e reja kane rritje të vogël, kurse të vjetrat, duke lenë të zhveshura degëtEtapa e rinise fillon me mbarimin e etapës skeletore, ulin prodhimin derisa thahenembrionale dhe përfundon disa vjet pas krejt.fillimit të formimit të frutave nga pema.Gjatësia e kësaj etape është e ndryshme për 4. 2. Cikli i vogël i jetësspecie të ndryshme, p.sh. e shkurtër për Veprimtaria jetësore e pemëve nuk është epjeshkën dhe e gjate për arrën. njëllojtë gjate gjithë vitit në varësi të ndikimit të kushteve të mjedisit, të pemëtEtapa e frytëzimit karakterizohet me çdo vit shfaqet në rregullshmëri nëqendrueshmerine e veçorive dhe të shenjave ndryshimet e gjendjes së pemës dhe nëtë bimës. proceset jetësore të saj. Lidhur me këto, gjate një viti dallojmë dy periudha kryesore:Etapa e pleqërisë karakterizohet me periudhën e qetësisë relative dhe periudhën edobësim të theksuar të rritjes dhe me shtim vegjetacionit.të madh të pjesëve të thara të kurorës. nëkëtë kohe bima e dobëson aftësinë Periudha e qetësisë relative fillon me rënienprodhuese, behet e ndjeshme ndaj e gjetheve të pemëve dhe përfundon mesëmundjeve dhe insekteve dhe, gradualisht, fillimin e lëvizjes së shpejtuar të limfës nëvjen drejt tharjes së plote. pranvere, pak kohe para çeljes së sythave.Etapa e rritjes. Kjo fillon me mbjelljen e Kjo kohe përkon me muajt e ftohte tëcopës ose vënien për rrënjëzim dhe mbaron vjeshtës dhe të dimrit.me hyrjen në prodhim. Gjate periudhës së qetësisë pjesa me eEtapa e prodhimit. në këtë etape kloni ka madhe e proceseve fiziologjike zhvillohetarritur zhvillimin e plote të sistemit rrënjor me intensitet të kufizuar dhe meqenëse ngadhe të kurorës dhe ngadalëson rritjen. jashtë nuk duken, krijohet përshtypje sikur pema është në qetësi. Prandaj, kjo quhetKështu, molla e shartuar mbi mollën e egër qetësi relative.prodhon mire deri 80-100 vjet, kurse eshartuar mbi Malus pumila prodhon 30-40 Gjate kësaj periudhe kryhen procese
  19. 19. Pemëtari e Përgjithshme 20fiziologjike, si frymëmarrja, transpirimi, cilat fazën e qetësisë së detyruar e kane meqarkullimi i limfës, thithja e ujit dhe e të gjate. Për të kaluar në vegjetacion këtolendeve ushqyese nga toka etj. Gjate kërkojnë një ngrohtësi me të madhe dhe përqetësisë relative, në ditët kur temperatura e një periudhe me të gjate. Periudha etokës në shtresën ku janë rrënjët është 2- vegjetacionit.5°C, rrënja vazhdon rritjen. Periudha e vegjetacionit fillon kur limfa nëGjate qetësisë relative, pemët frutore peme e shton shpejtësinë e lëvizjes dhepërshkojnë dy faza: përfundon me rënien e gjetheve në vjeshte.Fazën e qetësisë natyrore, që përfshin Tek lulet, pasi kryhet pjalmimi dhe pllenimipjesën e kohës që kalon pema gjate dimrit në lidhen frutet, të cilat gradualisht rriten dhetë cilën bima nuk është në gjendje të piqen. Periudhën e vegjetacionit e ndajmë nëvegjetoje edhe sikur të jene kushte të disa faza fenologjike (fenofaza) si:përshtatshme klimatike. diferencimin e sythave, lulëzimin, rritjen e lastarëve dhe të rrënjëve, formimin e frutaveKjo ndodh sepse pemët janë në fazën e dhe rritjen e frutave.qetësisë natyrore, që do ta kalojnë patjetërnë qetësinë me të thelle. Për këtë arsye, ajo Diferencimi i sythave. Në pranvere disaquhet edhe faza e qetësisë së thelle. Gjate sytha japin gjethe e lastarë, kurse disa japinkësaj faze pemët kane nevoje për lule. Të paret janë vegjetative, kurse të dytëttemperatura të ulëta, përgjithësisht nen 7°C. janë frutore. Ky ndryshim i destinacionit tëKoha e zgjatjes së kësaj faze në peme të sythit është bere që në vegjetacionin endryshme nuk është e njëjtë. kaluar. Si ndodh ky ndryshim në destinacionin e sythit? Gjate rritjes sëFazën e qetësisë së detyruar, që përfshin lastarëve në pranvere, në bazën e bishtit tëkohen tjetër të qetësisë relative të pemëve. gjetheve formohen sytha. Kur përfundonnë këtë faze pemët frutore, megjithëse janë rritja në gjatësinë e lastarit, vete maja etë gatshme të çelin, nuk çelin, pasi nuk i rritjes vegjetative të tij kthehet në syth, dukelejojnë kushtet e këqija të motit gjate dimrit, dhënë sythin e majës. të gjithë sythat deri nësidomos temperaturat e ulëta. këtë kohe janë vegjetative.Te disa peme qetësia e detyruar është me e Me vone konusi i rritjes së disave prej tyreshkurtër, si të bajamja, kajsia, disa lloje fillon dhe zgjerohet dhe, gradualisht, fillojnëkumbullash etj. Ato dalin nga qetësia edhe te. duken organet e një luleje ose të disakur ngritja e vogël e temperaturës zgjat pak luleve, sipas specieve. Diferencimi i sythitdite. Kjo është arsyeja që këto peme fillon pak jave pas formimit të sythit tëshpeshherë çelin që në janar - shkurt kur ka majës së lastarëve, por për specie të veçantadisa dite të ngrohta rresht. Ndryshe ndodhë është i ndryshëm. Kështu, mollët, dardhat,me mollët, dardhët, fikun, hurmat etj., të kumbullat, pjeshket, qershitë, arrat fillojnë
  20. 20. Pemëtari e Përgjithshme 21diferencimin në periudhën qershor-gusht, Të disa peme lulet me gjethet çelinbajamet e kajsitë në gusht-shtator. menjëherë, si të molla. dardha dhe shpesh tëDiferencimi vazhdon për një kohe të gjate kumbulla. në disa të tjera çelin në fillimdhe në disa specie, si pjeshka. në disa lulet e pastaj gjethet, si të pjeshka, bajamja,kultivarë kumbullash, të qershitë, bajamet e kajsia, kurse në disa të tjera me përparakajsitë, dhe përfundon në vjeshte, kurse në gelin gjethet pastaj lulet (ftoi, hurma etj.).disa specie të tjera, si molla, dardha, disalloje kumbullash etj., diferencimi përfundon Edhe brenda një specieje dallojmë kultivarënë pranvere, para fillimit të vegjetacionit. me lulëzim të hershem, të mesëm dhe tëSythi ka përfunduar diferencimin kur është vone. Ky është një problem mjaft iplotësuar me të gjitha pjesët perberese të rendesishem që duhet të njihet për çdolules. kultivar, për dy arsye kryesore: nga njëra ane në pemëtore duhet të bashkeshoqerojmeSa me e mire të jete gjendja shëndetësore e njërin kultivar me tjetrin, që të kenë tëbimës dhe funksioni-mi normal i organizmit, njëjtën kohe lulëzimi, me qellim që tëaq me mire kryhet diferencimi i sythave. Ka realizohet pllenimi i kryqëzuar: nga anaraste kur pema është shume e shëndetshme, tjetër, në zona me ngrica të vona tëjep lastarë shume të fuqishëm drunore dhe pranverës duhet të zgjedhim ata kultivarë qënga ana tjetër, e diferencon pak ose aspak janë me lulëzim të vone që të mënjanojmësythin frutor. Kjo vjen nga që në kohen kur dëmtimin e luleve ose të frutave tëduhet të filloje diferencimi sythat nuk porsalidhura.furnizohen me karbohidratet e nevojshme, Afatet e lulëzimit varen edhe nga disapasi këto lende harxhohen gjate rritjes faktorë të tjerë. Me rritjen e lartësisë mbivegjetative, duke formuar, krahas degëzave nivelin e detit për çdo 100 m, lulëzimidrunore, edhe degëza me rritje me të dobët vonohet 3-4 dite. në faqet jugore lulëzimi(ku gjejmë sytha frutore), si buketore të behet me i shpejte. në bime të veçanta ngaholla e të përziera (te bërthamoret), të ana jugore lulëzimi behet me përpara. Poshkurtra, të holla dhe torbeste (te faroret). ashtu në degëzat me rritje vegjetative me të pakte, siç janë degëzat buketore, të shkurtra4.3. Lulëzimi i pemëve etj., lulëzimi behet me herët.Ne pranvere sythi frutor fillon e fryhet. Lulëzimi i një luleje të vetme në kushte tëGjate kësaj kohe lulja çlirohet nga luspat përshtatshme zgjat rreth një jave, kurse imbështjellëse. hapet kupa dhe me vone gjithë lulëzimi zgjat 2-3 ose me shume jave.kurora, duke çliruar theket dhe pistilin. Kjo Në këtë drejtim ndikojnë shume faktorëtdukuri quhet lulëzim. Lulëzimi përfundon klimatike, si era, shiu, temperatura etj. nëme rënien e petlave, pas kryerjes së disa peme frutore vihet re një dukuripjalmimit dhe pllenimit. në fillim çelin lulet negative dikogamia. Kjo ndodh kur gjatee nespoles, lajthisë, pastaj me radhe vijnë lulëzimit nuk sigurohet në të njëjtën kohebajamja, kajsia, pjeshka. kumbulla. dardha, pjekuria e thekeve me pistilin. Këto rasteqershia, molla, ftoi, mushmolla, hurma etj.
  21. 21. Pemëtari e Përgjithshme 22duhet të kihen parasysh pasi, për të siguimar vrullshme gjate vjeshtës dhe kufizohet osepllenimin, duhet siguruar bashkëshoqërimi i edhe mund të ndërpritet gjate dimrit. Kurkëtyre kultivarëve me të tjerë që lulëzojnë vera është e freskët dhe dimri i ngrohte,në një kohe. rritja e rrënjëve vazhdon gjate gjithë vitit. në sistemin rrënjor, rrënjët veshëse rriten,4. 4. Rritja e lastarëve dhe rrënjëve dhe, pasi kryejnë funksionin e tyre, shkëputen nga bima.Rritja e lastarëve fillon me rritjen e shpejtetë sythit vegjetativ he pranvere dhe Kështu, qimet thithëse rrojnë vetëm disapërfundon me formimin e sythit të majës së jave dhe vazhdimisht. zëvendësohen me tëlastarit të ri dhe të unazës vjetore në degët reja. Prandaj funksionimi normal i pemëveskeletore e degëzimet. Nga fillimi i behet kur krijohen kushte për rritje tëpranverës deri në fillim të verës lastarët pandërprerë, ose për një kohe sa me të gjate,rriten në mënyrë të dukshme në gjatësi deri të rrënjëve që të behet furnizimi sa me inë formimin e sythit të majës. Kjo quhet mire i pemës me ujë dhe lende ushqyese.edhe rritja e bujshme e lastarëve. Me vonederi nga gjysma e dyte e verës, lastari rritet Ndermjet rritjes së rrënjëve dhe lastarëve kavetëm në trashësi. Kjo rritje, meqenëse nuk një lidhje të forte. Rritja normale e rrënjëvevërehet lehte me sy, quhet edhe rritje e ndihmon edhe në rritjen normale tëngadalshme ose e qete. lastarëve dhe e kundërta.Natyra e rritjes së rrënjëve është e ndryshme 4. 5. Formimi i frutavenga natyra e rritjes së lastarëve. Rrënjët Frutet të pemët formohen në dy rrugemund të rriten gjate gjithë vitit, mjafton që kryesore: me ane të pjalmimit dhe pllenimittë kemi temperaturën e nevojshme, e cila si dhe në rruge partenokarpike. Pjalmimipër peme të ndryshme duhet të jete e është procesi gjate të cilit pjalmi i dale ngandryshme, trastat pjalmike të thekeve bie mbi krezen e pistilit.Kështu, kumbulla e pjeshka fillojnë rritjen errënjëve kur temperatura e tokës në shtresën Pjalmimi të pemët frutore behet me ane tëku janë vendosur rrënjët është mbi 2-4°C. të erës si tek arra, lajthia, gështenja dhe me anemolla, dardha rrënjët rriten kur temperatura të insekteve, si të molla, dardha, pjeshka,arrin 7-8°C, kurse fiku në 8-10°C. në kumbulla, qershia etj. në rastin e pare pemëtpërgjithësi temperatura optimale për rritjen i quajmë anemofile dhe në rastin e dytee rrënjëve është 12-16°C dhe kur ajo kalon entomofile. Ndërtimi i lules të pemëtmbi 30°C, ndërpritet. në vendin tone në anemofile i është përshtatur këtij pjalmimi.mjaft zona klimatike rrënja mund të rritetgjate gjithë vitit. Këto janë në gjendje të prodhojnë në çdo traste pjalmike rreth 10 here me shumeRritja me e madhe behet në pranvere, kokrriza pjalmike së bimët entomofile. Pokufizohet dhe mund të ndërpritet nga ashtu, kreza në këto bime. është e gjere, qëtemperatura e larte gjate verës, rifillon e
  22. 22. Pemëtari e Përgjithshme 23të këtë sipërfaqe me të madhe për rënien e largësinë deri 800-1000 m. Kurpjalmit. vështirësohet pjalmimi nga moti. i keq kjo largësi duhet të pakësohet.Të bimët anemofile lulet çelin zakonishtpara gjetheve, kështu që pjalmi është në këtë Pllenimi. Ky është procesi i bashkimit tëmënyrë me i lire për të kryer pjalmimin. të dy qelizave seksuale. duke formuar zigotënbimët entomofile pjalmimi behet kryesisht e re, që gradualisht, formon embrionin.me ane të bletës, por nuk përjashtohet rastiqë të marrin pjese në këtë proces edhe Pjalmi i rene mbi krezen mbin, formoninsekte të tjera. Në mënyrë të veçante të fiku gypin pjalmik, i cili në maje ka qelizënpjalmimi behet nga një insekt i veçante që seksuale mashkullore. Kur arrin në trastënquhet Blastophaga glossorum. embrionale të vezës, bashkohet me qelizën veze, duke kryer pllenimin. Mbirja normaleBleta ka aftësi tel madhe pjalmuese. e pjalmit behet në temperaturën 22°-27°CFamiljet (kosheret) e saj kur janë në gjendje dhe ndërpritet kur temperatura është nentë mire përmbajnë 30-50 000 individë. Çdo 5°C dhe mbi 30°-35°C. Kryerja në rregull eblete është në gjendje të marre me pushin e mbirjes së pjalmit dhe realizimi i pllenimitkëmbëve rreth 100 000 kokrriza pjalmike. normal pengohet shpeshherë nga tempera-Bleta fluturon në largësi të mëdha, prej disa tura jo të përshtatshme, nga reshjet,kilometrash, por rrezen me të mire të thatësia, erërat e fuqishme etj. Pllenimiveprimit për pjalmim në kushte të mira përfundon brenda një ose disa ditëve, nëklimatike e ka në largësinë deri në 900-1000 varësi të faktorëve të mjedisit.m. në kushte të vështira, me reshje dheerëra, largësia fluturuese e bletës për efekt të Formimi i frutave partenokarpike. nësigurimit të pjalmimit normal zbret në 400- disa peme frutore, si të hurmat, fiku, disa600 metra. lloje mollësh e dardhësh etj., formohenPo ashtu bleta ka aftësi që pa mbaruar me frute pa fare, pasi aty nuk kryhet pllenimi.një specie frutore nuk fillon me tjetrën. në Ky rast quhet partenokarpi dhe si pemëtkëtë mënyrë pjalmimi i një luleje shkon në ashtu edhe frytet quhen partenokarpike.lulet e së njëjtës specie dhe kështu pjalmimibehet në rruge normale. Rrëzimi i luleve dhe i frutave. Te pemët frutore vetëm një pjese e luleve të çeluraPër këto arsye, për të kryer në rregull arrijnë të formojnë frute. Nga këto vetëmpjalmimin. është e nevojshme që në blloqet një pjese arrijnë deri në pjekjene pemëve frutore entomofile të sigurohet përfundimtare. Sipas vrojtimeve të bëra delnumri i nevojshëm i bletëve. Ky numër së maksimumi i mundshëm i frutave nëduhet të jete jo me pak së 2 koshere të përqindje të luleve të çelura është përshëndosha për hektar. Bletët duhet të pjeshkën 55%, për kajsinë 14%, përgrumbullohen në kampe të veçanta, në mes kumbullën 27%. për qershi në 45%, përtë bllokut, ku pemët me të largëta ta kenë dardhën 25% etj. Rrëzimi i luleve. sidomos
  23. 23. Pemëtari e Përgjithshme 24të pemët bërthamore, behet në dy etapa: frutave mund të ndihmohen nga shumepara pjalmimit dhe pas pllenimit. Në rastin e faktorë të mjedisit të jashtëm, si ngadyte rrezohen vetëm lulet e papllenuara. sëmundjet dhe insektet, nga reshjet e forta, (veçanërisht në lulëzim), erërat e fuqishme eTë pemët farore këto dy etapa rrëzimi veçanërisht, nga temperaturat e ulëta.përfshihen në një të vetme, pasi, nuk ndodhrrëzimi i luleve para pjalmimit. Frutat Gjate pllenimit ndihet shume mungesa errezohen zakonisht rreth muajit qershor, azotit. Plehërimet me azot para lulëzimitprandaj rrëzimi i tyre quhet edhe rrëzimi i kane trefishuar sasinë e frutave të lidhura,qershorit. Megjithatë, rrëzimi i frutave pasi azoti ndihmon ne" mbirjen e pjalmitmund të filloje me përpara dhe mund të dhe në rritjen e gypit pjalmik. Po ashtuvazhdoje edhe me gjate, madje deri në mjaft të ndjeshme janë frutet të pemëvekohen e pjekjes së frutave. kundrejt mungesës së lendeve organike në bime dhe të ujit. Prandaj, për të shtuarRrëzimi i luleve mund të shkaktohet nga prodhimin duhet të punojmë shume për tëshume faktorë. Kështu, p.sh., shpeshherë siguruar një bilanc të mire ujor dhevihen re lule me defekte në ndërtimin e ushqimor të bimët.thekeve ose të pistilit, duke i bere këta tëpapërshtatshme për pllenim. Këto defekte Po ashtu, rrëzimi është me i madh në frutet emund të kenë ardhur me trashëgiminë e pemëve farore që kane me pak fara dhe tëpemëve ose mund të shkaktohen nen pemëve bërthamore me fara të vogla. Njohjandikimin e faktorëve të papërshtatshëm e rrëzimit të luleve dhe frutave dhe egjate diferencimit të sythave. Po ashtu shkaqeve të tyre jep mundësi që të merrendefekti mund të jete në qelizat seksuale të masa për pakësimin e tij, duke krijuarlules, të cilat nuk janë të afta ose kane aftësi kështu kushte për shtimin e prodhimit.të kufizuara për pllenim. Rritja e frutave fillon menjëherë pas pllenimit të lules dhe përfundon afërLlojet netështerpa të cilat, megjithëse pjekjes.organet seksuale i kane në rregull, nuk kaneaftësi të vetepllenohen; lloje ndershterpa, Në etapën e pare kemi rritje të fuqishme tëkur një grup llojesh nuk janë në gjendje të mezokarpit dhe pak të farës. Në etapën epllenohen ndërmjet tyre. Pasi të behet e dyte kemi rritje të madhe të farës dhe frenimnjohur aftësia pllenuese e kultivarit për të të rritjes së mezokarpit dhe në etapën e tretemënjanuar rrëzimin e luleve, duhet qe, kemi përsëri si në etapën e pare rritje tëkrahas mbjelljes në pemëtore të kultivarit që fuqishme të mezokarpit dhe me tëdëshirojmë, të mbjellim dhe 1-2 lloje të tjera ngadalësuar të farës.të afta për të bere pllenimin dhe që nuk ipërkasin ndonjë grupi ndershterpe. Rritja e frutit shkaktohet në fillim nga shtimi i qelizave dhe me vone ngaSi rrëzimi i luleve, ashtu edhe rrëzimi i zmadhimi i tyre. Rritja e frutave varet nga
  24. 24. Pemëtari e Përgjithshme 25veçoritë biologjike të kultivarëve dhellojeve si dhe nga kushtet e të ushqyerit, Harxhimi i tepërt i lendeve ushqyese tëlagështirës ajrore e tokësore, numrit të bimës frenon rritjen vegjetative dhefarave në frutë etj. Gjate rritjes dhe pjekjes diferencimin e sythave frutore për vitinsë frutave, në to grumbullohen sasi të pasardhës. Kështu në qofte së viti i parendryshme lendesh organike. Kështu, mund te quhet bosh, viti i dyte do të jetesheqeri, vjen gjithnjë duke u rritur. Po ashtu plot, viti i trete përsëri bosh e kështu meshtohet sasia e kripërave minerale, radhe. Prodhimi periodik mund të këtëvitaminave, lendeve aromatike etj., kurse pikënisje edhe nga një vit me prodhimtari tëpërqindja e acideve dhe sasia e tanines vijnë larte, në saje të kushteve të përshtatshmegjithnjë duke u pakësuar. klimatike. Prodhimi periodik, pra, nuk është dukuri biologjike, por pasoje e çrregu-4.6. Prodhimi periodik i pemëve frutore llimeve fiziologjike. Njeriu mund tëTe pemët frutore që janë në moshe ndërhyjë në zbutjen dhe deri në zhdukjen eprodhimi, nganjëherë, ndodh që pas një viti tij,.me prodhimtari të madhe, një vit ose gjatedisa vjetëve të tjerë. prodhimi të jete shume Rëndësi të madhe në luftën kundëri vogël. Kur kjo dukuri përsëritet prodhimit periodik ka njohja e kalimit tevazhdimisht, atëherë kemi të bëjmë me fenofazave për kultivarët e veçante nëprodhimtari periodike të pemëve. Prodhimi kushtet e caktuara dhe në zonat e caktuara,periodik të pemët shfaqet kryesisht të molla. që shërbimet të bëhen në përputhje me to.disa lloje kumbullash etj. Prodhimi periodik Vetëm kështu do të japë rezultatin e duhur,është mjaft i dëmshëm, sepse, në radhe të pasi ndryshe, në vend që ta luftojmëpare, pengon realizimin e përvitshëm të prodhimin periodik, mund ta nxitim atë.detyrave të planit. 2. Kërkesate pemëve frutore për klimë dhe tokëGjithashtu, duke mos prodhuar në të gjitha Gjate zhvillimit historik pemët e ndryshmevitet, ulet prodhimi i pergithshem dhe rritet frutore janë formuar në kushte të ndryshmekostoja e prodhimit. Prodhimi periodik klimatiko-tokësore dhe mbi atë baze kaneshfaqet veçanërisht kur prishet raporti edhe kërkesa të ndryshme për faktorëtndërmjet rritjes dhe frytëzimit. Kështu. ekologjike. Sa me mire të përputhen kushtetp.sh., kur në një vit të dhënë prodhimi ekologjike, të kultivimit me vete kërkesat edëmtohet plotësisht nga ngricat e vona të bimës, aq me normalisht do të rritet dhe dopranverës, rritja vegjetative do të jete me e të zhvillohet bima dhe rezultatet e prodhimitfuqishme së në një vit normal meqenëse do të jene me të mira.lendet ushqyese nuk harxhohen nga pema.Ato kalojnë në sytha, dhe ndihmojnë Kështu, p.sh., pjeshket në toka të thata e padiferencimin e tepër të sythave frutore për ujitje vegjetojnë, por mbeten të vogla,vitin e ardhshëm. Kështu, në vitin e dyte prodhojnë pak dhe me cilësi të dobët, pasiprodhimi është i madh. nuk plotësojnë si duhet kërkesat për ujë. Si
  25. 25. Pemëtari e Përgjithshme 26faktorët klimatike, ashtu edhe faktorët gjethet. Kur nuk sigurohet në sasinë etokësore ndryshojnë jo vetëm në zona të nevojshme, gjethet mbeten të holla, memëdha, por edhe në zona të vogla, madje ngjyre të zbehte, dhe, për pasoje pervetsojneedhe brenda territorit të një ekonomie pak, duke prodhuar pak lende organike. Sibujqësore. Kur mbillen pemëtore të mëdha, rrjedhim, edhe prodhimi bie.edhe vete blloku behet faktor për tëndryshuar ndikimin e treguesve klimatike. Ndikimi i temperaturës. Të gjitha proceset jetësore e fiziologjike në bime lidhenKështu, në brendësi të bllokut pemët janë në ngushte me temperaturën. Kështu, p.sh.,mekushte me të mira të lagështirës ajrore, temperaturën lidhet zhvillimi normal ikurse pemët e mbjella në periferi janë me të fotosintezës, i frymëmarrjes, i transpirimit, iekspozuara nga era, me të ajrosura dhe me lulëzimit, i rritjes së frutave, i rritjes sëndriçim me të mire. Faktorët klimatike lastarëve etj. Kërkesat e pemëve përndryshojnë treguesit e tyre si gjate stinëve të temperature janë të ndryshme në periudhavitit ashtu edhe brenda njëzet e katër orëve. të ndryshme.Po ashtu edhe kërkesat e pemëve për këtafaktorë janë të ndryshme në varësi të Kështu, p.sh., në periudhën e qetësisëmoshës, fenofazave dhe gjate njëzetekatër relative ato nuk kane kërkesa përorëve. Organe të veçanta të pemës kane temperatura të larta, madje në fazën ekërkesa të ndryshme për faktorët klimatike. qetësisë natyrore ato kane nevoje përKështu, sythat frutore dëmtohen me shpejt temperatura të ulëta. Sipas shtimit tënga temperaturat e ulëta gjate dimrit sesa kërkesave për temperature, pemët mund tësythat vegjetative. renditen në këtë mënyrë: molla, vishnja, dardha, kumbulla, qershia, ftoi dhe me2.1. Ndikimi i klimës në rritjen dhe shume kajsia, pjeshka, bajamja, fiku, hurmazhvillimin e pemëve frutore etj. Po kështu brenda të njëjtit lloj dallojmë kultivarë me kërkesa të ndryshme përNdikimi i dritës. Drita është kusht i temperature.domosdoshëm për kryerjen e mjaftproceseve fiziologjike, si fotosinteza, Varietetet e ndryshme kane nevoje pertranspirimi etj. temperatura te ndryshme dhe kjoDrita, ndikon, gjithashtu, dhe mbi ngjyrosjen temperature ndryshon edhe në vartësi tëe frutave, rritjen e lastarëve etj. Me shume fenofazave.nevoje për drite kane organet e riprodhimitdhe gjethet. Në mungese të dritës frutet Nga temperaturat e larta dëmtohen gjethet,mbeten shume të zbehta dhe marrin ngjyrën lëvorja e degëve dhe e frutave, sidomoskarakteristike. Nga ana tjetër, në disa peme. mbulesa e frutave të mollës me ngjyre tësi të pjeshka, qershia etj. mungesa e dritës kuqe.ndikon shume edhe në sasinë e prodhimit. Mjaft i dukshëm është dëmtimi i pemëve nëDrita ndikon në mënyrë të ndjeshme mbi teresine e tyre ose në organe të veçanta nga
  26. 26. Pemëtari e Përgjithshme 27temperaturat e ulëta. Dëmtime vihen re kur përqendrimit të lëngut qelizor luajnë rol tëtemperatura gjate dimrit zbret nen madh në shtimin e qendrueshmerise sëminimumin e mundshëm për çdo specie e pemëve ndaj të ftohtit.kultivar. Dëme shkaktojnë gjithashtu,ngricat e pranverës, kur pemët kane Për këto arsye pemët duhet të vendosen nëlulëzuar ose kane lidhur frutet. në një regjim të mire ushqimor, tu kryhen nëpërgjithësi, klima jone me temperaturat jo rregull shërbimet agroteknike duke frenuarshume të ulëta, që ka, lejon kultivimin vegjetacionin e vonuar, duke berenormal të një pjese të madhe të pemëve plehërime në kohe e me doza optimale,frutore në një sipërfaqe të madhe dhe në duke luftuar sëmundjet, kandrrat, thatësinëzona të ndryshme të vendit tone. gjate verës etj. Dëmtimi ndaj temperaturave të ulëta eleminohet me marrjen masaveKështu molla i qëndron gjate dimrit (qetësia agroteknike.e thelle) temperaturës deri në -30°C dhe nëraste të veçanta deri në -40°C. Kumbulla Po ashtu, për të mënjanuar rrezikun eevropiane (gjatore) dardha, vishnja deri - ngricave pranverore, pemët, mbillen në25°C, pjeshka, kajsia, kumbullat faqet veriore të kodrave, ku, për efekt tëkinojaponeze, deri në -20-22°C, bajamja ngrohjes me të pakte nga dielli, pemët ederi -18°C, fiku, hurma, deri -15°C, etj. Me fillojnë me vone vegjetacionin.uljen e temperaturës nen këto limite gjatedimrit pemët dëmtohen. Dëmtimet nga Çarjet e lëvores ose plagët mjekohen duke itemperaturat e ulëta janë të ndryshme në lyer këto vende me mastikë pemësh. Për tëorganet e ndryshme të së njëjtës bime. mënjanuar rrezikun e ngricave të vonshme pranverore, përdoret tymosja, e cilaNga temperaturat e ulëta dëmtohen sythat shkakton ngritje të ndjeshme tëindet dhe kambiumi i bimëve. temperaturës.Qëndrueshmëria e pemëve ndajtemperaturave të ulëta varet shume nga Ndikimi i regjimit ujor. Uji është një ngapërqendrimi i lëngut qelizor. Qelizat me faktorët baze për jetën e bimëve, pasi aipërqendrim me të madh janë me të përben pjesën me të madhe të masës sëqëndrueshme ndaj temperaturave të ulëta. pemës. Me ane të ujit të bima kryhet lëvizja e lendeve ushqyese nga rrënjët të gjethetGjithashtu, degët e papjekura mire që nuk dhe anasjellas.arrijnë të grumbullojnë lendet e nevojshmerezerve, dëmtohen me shpejt gjate dimrit. Për të prodhuar 1 kg lende organike bimës iQëndrueshmëri me të madhe pemët kane në nevojiten 200-500 1 ujë. Kur bima nukfazën e qetësisë natyrore. plotëson nevojat e veta me ujë, atëherë ajo fillon të vyshket.Përfundimisht mund të themi së të gjithë Vyshkja e përkohshme shkaktohet kryesishtata faktorë që ndikojnë në shtimin e nga mungesa e lagështirës normale ajrore,
  27. 27. Pemëtari e Përgjithshme 28kurse vyshkja e përhershme vjen si pasoje e vete rrënjëve për të shfrytëzuar me miremungesës së lagështirës së nevojshme në ujitjen nga toka.toke.Thatësira ajrore pengon formimin normal Pemët frutore dëmtohen edhe nga lagështiratë lendes organike gjate fotosintezës. Si e tepërt. Lagështira e madhe ajrore, pengonpasoje, gjethet fillojnë të zverdhen, frutat pjalmimin dhe pllenimin në pranvere. kursembeten të vogla dhe të një cilësie të dobët. gjate verës krijon kushte të përshtatshme për zhvillimin e sëmundjeve.Demi që shkaktohet nga thatësira tokësorepasqyrohet në të gjithë sistemin mbitokësor Lagështira e tepërt tokësore nuk veprondhe nëntokësor. Nga thatësia tokësore drejtpërdrejt mbi pemët. Ajo i dëmtondëmtohen sidomos qimet thithëse dhe pemët, sepse e vendos sistemin rrënjor nërrënjët e reja, prandaj pema në tërësi vuan. kushte të këqija ajrimi, gjë që pengonThatësia tokësore pengon sigurimin e frymëmarrjen e rrënjëve dhe ato,rezervave ushqyese të pemës, prandaj ulet gradualisht, thahen (kalben). Ujerat eedhe aftësia e pemës për t:u qëndruar rrjedhshme, meqenëse janë të pasura metemperaturave të ulëta gjate dimrit. oksigjen, janë shume pak të dëmshme.Pemëtoret tona, të vendosura në kodra, Te gjitha pemët dëmtohen nga lagështira eduhet të punohen mire gjate dimrit, që të tepërt. Me të ndjeshme janë pjeshka,mos e ndiejnë thatësinë. Thatësia e verës bajamja, kajsia, qershia e shartuar mbipengon shume frytëzimin, pasi shkakton mezhdrave etj. Molla, dardha dherrëzim të madh të frutave. Gjithashtu, veçanërisht kumbulla janë relativisht methatësia frenon rritjen e rrënjëve dhe dëmton pak të ndjeshme nga lagështira e tepërt.qimet thithëse dhe rrënjët e reja. Me lufte biologjike kuptohet mbjellja eNga thatësia ndikohen me shume ftoi, pemëve frutore në zona të caktuara, qëmolla, pjesa me e madhe e kultivarëve të plotësojnë kërkesat e tyre për lagështirë.dardhës, kultivarët e vone të kumbullës dhe Kështu, në zona krahasimisht me të lagëtaqershia. mbillen kumbullat, pastaj mollët etj., dhe nëDisa kultivarë mollësh e dardhësh ulin zona me të thata mund të mbillen bajamja,prodhimin edhe në toka të ujitshme, por me fiku etj.thatësi të madhe atmosferike. Kajsia, Me punime meliorative kuptohen masat qëkultivarët e hershem të pjeshkës, vishnja, duhet të merren për kullimin dhe ujitjen.bajamja, fiku e durojnë me shume thatësinë. Masat agroteknike janë veçanërisht tëQëndrueshmëria me e madhe e tyre ndaj rëndësishme në luftën kundër thatësisë. Përthatësisë shpjegohet me koeficientin e vogël këtë qellim duhet të bëhen punime tëtë transpirimit, me hershmërinë e rritjes dhe rregullta, të cilat frenojnë avullimin dhetë pjekjes së frutave si dhe me aftësinë e dëmtojnë barërat e këqija që u marrin
  28. 28. Pemëtari e Përgjithshme 29pemëve një pjese të mire të ujit. Gjithashtu, molla, pjeshka etj. deri në 2 m. Thellësia eplehërimet e mira shtojnë përqendrimin e tokës përcaktohet nga vendosja e shtresavelendeve ushqyese, në ujin e tokës. të papërshkueshme dhe nga vendosja e ujerave nëntokësore.Studimet rreth klimës tregojnë se kërkesat e Ne vitet e para të zhvillimit të pemëve nukveçanta të pemëve ndaj klimës lejojnë bie në sy dallimi ndërmjet pemëve tëkultivimin e specieve dhe të kultivarëve të vendosura në toka të cekëta dhe pemëve tëndryshëm sipas zonave të ndryshme vendosura në toka të thella, pasi në të dyklimatike. rastet pema siguron sasinë e nevojshme të ujit dhe të lendeve ushqyese të nevojshme2.2. Ndikimi i tokës dhe sistemi rrënjor është i vendosur ceket.Ne radhe të pare, pemët kane kërkesa përcilësitë fizike të mira të tokës, të cilat Me vone, me rritjen e pemës. mesigurojnë regjim të mire ujor dhe ajror. zhvillimin e sistemit rrënjor, me futjen eTokat shume të përshkueshme dhe tokat e pemës në prodhim, kërkesat e pemëverenda të papërshkueshme, argjilore janë të shtohen. në këtë kohe pemët e mbjella nëpapërshtatshme. Ky faktor është i lidhur toka të cekëta fillojnë e vuajnë për ujë dheedhe me klimën në tërësi dhe me speciet lende ushqyese, kurse ato të mbjella. nënë veçanti. toka të thella vazhdojnë të zhvillohen normalisht.Tokat e përshkueshme argjilo-ranore dheranore-argjilore janë të ajrosura mire dhe, Pemët frutore kane kërkesa, gjithashtu,prandaj, janë të përshtatshme për pemët edhe për reaksionin e tokës. Ato kërkojnëfrutore. toka asnjanëse, me prirje pak acide. Kështu, p.sh., pjeshket, dardhët, mollët,Pemët gjithmonë japin rezultate me të mira kumbullat, zhvillohen mire në toka me pHnë toka të pasura, por, për arsyet që u 5,5-7,5, kurse kajsitë, bajamet, fiqtë etj.,thane, pemët gjejnë kushte të mira kërkojnë toka me pH 6,5-8. Kërkesat përkultivimi edhe në toka relativisht të varfra reaksionin e tokës varen edhe ngadhe të papershtatme për bimët e arave, nënshartesa.sidomos për drithërat. Kështu qershia e shartuar mbi vetveten duron toka pak acide deri 5,5, kurse eNdërmjet pemëve frutore me pak kërkesa shartuar mbi mezhdrave ajo kërkon mejanë; fiku, bajamja, qershia mbi shume toka asnjanëse dhe pak bazike.mezhdrave, dardha mbi gorrice, kurse toka Pemët frutore pëlqejnë toka, metë shëndosha duan me shume molla, përmbajtje gëlqereje mbi 10%. Bëjnëpjeshka, hurma etj. përjashtim ftoi dhe pjeshka. që fillojnë e dëmtohen kur sasia e gëlqeres kalon mbiPemët në përgjithësi kërkojnë toka me 4-5% dhe kultivimi i tyre behet ithellësi jo me pak së 1-1,5 m. kurse disa si pamundur mbi 7 deri 8%.
  29. 29. Pemëtari e Përgjithshme 303. Shumëzimi i pemëve frutore 3.1. Shumëzimi vegjetativ i pemëvePemët frutore shumëzohen me dy mënyra: frutore.me fare (gamike) dhe në mënyrë Shumëzimi me këmbëza. Nga sythatvegjetative (agamike). Gjate shumëzimit adventive të rrënjëve të trasha afër qafës,me fare pema kalon ciklin e plote jetësor sidomos pas dëmtimeve mekanike, në disanë të gjitha etapat e zhvillimit. në dy etapat peme dalin lastarë të fuqishëm. Pjesae para, në etapën embrionale, dhe në nëntokësore e tyre lëshon rrënje, kurseetapën e rinise, bima e re, nen ndikimin e pjesa mbitokësore degëzohet. Këta lastarëmjedisit të jashtëm, ndryshon bazën quhen këmbëza. në fund të një ose dytrashëguese, duke u shmangur nga bima vegjetacioneve këmbëzat mund tëmëmë. Veç kësaj, në formimin e embrionit shkëputen nga bima nga kane dale dhe tënuk merr pjese zakonisht pjalmi i së mbillen në fidanishte për tu fuqizuar po tënjëjtës bime, madje dhe i të njëjtit kultivar. jene të dobëta ose drejtpërdrejt në pemëtoret kur janë të fuqishme.Si pasoje e kësaj, embrioni i ri do të marreedhe karakteristikat e bimës babe, dukendryshuar, deri në njëfarë mase atë qëtrashëgonte nga bima mëmë. Prandaj përshumëzimin e pemëve frutore mënyragamike pothuajse nuk përdoret. Sotshumëzimi me fare përdoret kryesisht përtë prodhuar kultivarë të rinj dhe sidomospër të prodhuar nënshartesa.Te në me fare shtohen arra, gështenja dherralle kumbulla tropojane. Por, edhe këtoraste duhen zhdukur, pasi edhe këtushfaqen pasojat negative. në pemëtari nëmase të gjere sot përdoret shumëzimivegjetativ i pemëve me ane të te cilit ruhentë pacenuara veçoritë trashëguese të Figura 1.14. Mënyrat e shumëzimitpemëve. Me shtim vegjetativ kuptojmë vegjetativ: 1, 2, 3, 4 shumëzimi me capa.5,përdorimin e pjesëve të veçanta të kurorës 6, shumëzimi me mbathje, 7. shumëzimiose të sistemit rrënjor të pemës, duke me perpaja të zakonshme, 8. shumëzimipërjashtuar farën. në varësi të organit që me perpaja shumëfishëpërdoret për këtë mënyrë shtimi, ka disalloje të shumëzimit vegjetativ. Këmbëzat në fillim varen nga bima mëmë, kurse me vone pas rrënjëzimit fillojnë të thithin vete kripëra minerale, por gjithnjë duke u ushqyer edhe nga bima mëmë.
  30. 30. Pemëtari e Përgjithshme 31Prandaj kur pema do të shumëzohet në qëllimit të përdorimit të tyre. Lastarët ekëtë mënyrë, duhet që disa këmbëza ti fuqishëm dërgohen drejtpërdrejt nërrallohen, duke lenë vetëm 5-10 cope (ne pemëtore.varësi të fuqisë së vete pemës). Në dimër, pas prerjes së lastarëve tëShumëzim me këmbëza mund të përdoret të rrënjëzuar, bima mbetet si një cung ifiku, lajthia, shega, vishnja, disa kultivarë zhveshur. në këtë mënyrë bima lodhetkumbullash etj. Ky shtim përdoret rralle, shume prandaj nga viti në vit duhet tëpasi nuk është praktik. Si rregull, kur planifikohet një ngarkese e mundshme përnënshartesa është e egër nuk merren tu përballuar nga bima. në vitet e parakëmbëza. ngarkesa nuk duhet të jete me e madhe sëShumëzimi me mbathje përdoret për të me 5-8 lastarë për bime, kurse në vitet eprodhuar fidanë lajthie ose nënshartesa të mëvonshme, numri i tyre mund të shkojerrënjëzuara të ftoit, Dusenit, Paradisit dhe deri në 15-20 cope. Lastarët e tepërtpjesës me të madhe të nënshartesave të tjera largohen qysh në pranvere.vegjetative të kulturave të tjera, të te cilat nëpërgjithësi rrënjëzimi me copa është i Gjithashtu, njëherë në çdo 3-4 vjet bimavështirë (fig.1.14). duhet të lihet të çlodhet duke mos bere fare mbathje. Bimët mëmë, prej të cilave merrenPër këtë qellim krijohen pemëtore të lastarët me mbathje, rrojnë rreth 15-20 vjet.posaçme, duke mbjelle fidanët me largësi Shumëzimi me perpaja përdoret në pemëtari1,5-2 m midis rreshtave dhe 0,6-0,8 m midis për shtimin e lajthisë dhe me rralle të ftoit,bimëve. Një vit fidanët lihen të rriten lirisht mollës etj., kur rrënjëzimi i copavepër tu bere sa me të fuqishëm. Në vitin e drejtpërdrejt është i vështirë.dyte, në pranvere, fidanët, priten 5-6 cm mbisipërfaqen e tokës. Nga sythat që mbeten në Për të shumëzuar pemët me perpaja që nëpranvere, do të dalin lastarë. Kur ata arrijnë vitin e pare të mbjelljes fidani pritet 5-6 cmlartësinë 20-25 cm, bëhen mbathje me dhe të mbi sipërfaqen e tokës. në vitin e pareshkrifet. Mbathja e pare be-het deri në lastarët rriten lirisht. Për tu dhënë atyrelartësinë 8-10 cm. Me vone, me ndërkohë 3- mundësi të bëhen sa me të gjate, u hiqen4 javësh, këshillohet të bëhen edhe dy vazhdimisht filizat që dalin para kohe tëmbathje të tjera. Qëllimi është që të kryhet sqetullat e gjetheve. në pranverën e vitit tërrënjëzimi i filizave. ardhshëm si shtrirja përtokë e degëzave të formuara një vit me pare. Këto degëzaGjate vitit kryhen të gjitha shërbimet t quhen perpaja. në varësi të mënyrës sënevojshme agroteknike, si: prashitja, ujitja, shtrirjes së degëzave dallojmë perpaja tëspërkatja kundër se-mundjeve, kandrrave etj. zakonshme dhe perpaja shumëfishë.në fund të vitit zbulohet bima dhe priten mekujdes lastarët e rrënjëzuar, të cilët qohen në Për të prodhuar fidanë me perpaja tëfidanishte për tu fuqizuar ose shartuar, sipas zakonshme, në afërsi të bimës (për çdo
  31. 31. Pemëtari e Përgjithshme 32perpaje që do të shtrihet)hapet një kanal me ka aftësi të formoje lastunja (stolone), nyjatthellësi rreth 20 cm në fund të kanalit behet e të cilave kur bien në kontakt me token,shkrifërimi i tokës edhe plehërimi i saj. Aty lëshojnë rozeta gjethesh dhe rrënjësh, dukeshtrihet perpaja në mënyrë të tille që 2-3 formuar një fidan të ri. Lastunjat zakonishtsythat e markës së saj të qëndrojnë mbi formohen gjate verës. pasi është forcuarsipërfaqen e tokës. Pastaj perpaja mbulohet, fryti. Nga një lastunje, në saje të rritjes nëderisa kanali të mbushet plotësisht me dhe. gjatësi të saj, mund të merren disa fidanë, por kurdoherë 1-2 fidanët e pare të çdoMajës së perpajes, që ka qëndruar mbi lastunje janë me të mirët. Nga çdo bimesipërfaqe, i vendoset një kunj për mbështetje mund të lihen të zhvillohen 4-5 lastunja.dhe mbulohet me 2-3 cm dhe. në këtë Fidanët që prodhohen, mund të dërgohenmënyrë pjesa nen toke rrënjëzohet, kurse dy- drejtpërdrejt në pemëtore. Lastunjat e lidhintre sythat e sipërm japin lastarët. Si pasoje, bimën mëmë, prandaj duhen kryer në rregullnga një perpaje marrim një fidan të të gjitha shërbimet agroteknike.rrënjëzuar. Shumëzimi në copa përdoret mjaft nëPerpaja shumëfishë ndryshon nga ajo e pemëtari, sidomos për shumëzimin e fikut,zakonshmja. Edhe në këtë rast hapet një lajthisë, shegës, ftoit dhe për të prodhuarkanal me thellësi rreth 20 cm. por i gjate deri nënshartesa të ftoi, molla (Paradisi dheku të arrije perpaja. Pasi shtrihet plotësisht Dusen). kumbulla Sen Zhulien, Mariana) etj.perpaja, fiksohet përtokë me disa kërrabadhe mbulohet me 5-7 cm dhe të shkrifet. Pas Zakonisht në pemëtari ka gjetur zbatimdisa ditësh nga sythat e perpajes mbi toke do përdorimi i copave të pjekura njëvjeçare,të formohen lastarë, kurse në toke ajo do të por gjate verës mund të përdoren edhe.lëshojë rrënje. copat e gjelbra. Copat kurdoherë duhet të merren nga bime të shëndetshme dhe që nukKur rriten lastarët, bëhen një deri në dy janë të infektuara nga sëmundje ose kandrra.mbathje, derisa kanali të mbushet plotësishtme dhe, me qellim që edhe lastari i ri të Copat njëvjeçare duhet të jene të pjekura, sëlëshojë rrënje. Përfundimisht, çdo syth i në këtë mënyrë janë në gjendje të japinperpajes mund të japë një fidan. Fidanët e fidanë të fuqishëm, meqenëse kane merrënjëzuar me perpaje priten nga bima mëmë shume lende ushqyese rezerve. Koha me enë vjeshte dhe përdoren për pemëtore, përshtatshme për prerjen e copave ështëzevendesojne vendet bosh ose qohen në menjëherë pas rënies së gjetheve. por,fidanishte për tu fuqizuar. Perpajat, me meqenëse deri në pranvere ato mund tëpërjashtim të lajthisë, përdoren pak të pemët kalben në praktike ka gjetur përdorim prerjae tjera frutore. e copave në periudhën dhjetor-janar. Copat priten me gjatësi të ndryshme, por meShumëzimi me lastunja është e vetmja shpesh përdoret gjatësia 25-30 cm. Prerja nëmënyrë e shumëzimit të luleshtrydhes. Ajo pjesën e poshtme behet afër një sythi, kurse

×