Successfully reported this slideshow.
Historiku dhe probleme të serrave në Kosovë...........................................................3Zgjedhja e vendit p...
diellore dhe konservimi i saj brenda brendaHISTORIKU DHE PROBLEME TË                            tyre, pa i kushtuar kujdes...
ekstreme të mjedisit, aplikimin e sistemeve        bimëve,etj.të mbrojtjes së integruar dhe biologjike tëMungesa e rregull...
• Të kenë volum sa më të madh që të jetë e          për dritë dhe temperaturë të llojeve të  e mundur.                    ...
përshtatshëm, në mënyrë që vendosja eserrës të jetë në mënyrë sa më të drejtë.           2. Të zgjedhen zonat me vlerat më...
mbrojtura duhet të ndërtohen prana rrugëve         mira, sidomos veti të mira fizike (pasi qëkryesore.                    ...
Plani i vendosjes se serraveËshtë me rëndësi që vendosja e serrave tëbëhet në mënyrë të drejtë. Në rastet kur serra    sig...
• me materiale plastike të natyrave të          atillë që nuk pengon kalimin e lirë të      ndryshme.                     ...
nit ndikohen indirekt nga zgjedhja e            përshtatshme       për     bimët,         ështëmaterialit mbulues. Për një...
me mundësi shfrytëzimi nga një cikël i          •   të mos lejojë grumbullimin e pluhuravevetëm prodhimi deri në 4-6 bile ...
tentojnë adaptimin e bimëve me një mjedis        ndërtimit të serrave sa më të larta, që“jo optimal”. Në këto serra kontro...
formë dominuese te fermerët e vegjël.Tunele të larta – serrë e mbuluar me masëplastike                                    ...
kontrollon dhe rregullon faktorët e rritjes,    sipërfaqet e këtyre rrugëve punohen sëvarësisht nga kërkesat e bimëve.    ...
Instalimi i ngrohjes, zgjedhja e drejtë e        planifikohet të kultivohen në serrë, kushtevekëtij sistemi, është njëri n...
domosdoshme            gjatë      prodhimtarisë       tyre. Është e preferuar që ndriçimi të bëhetsëperimeve në mjedise të...
Serë e pahije-                             36                   40.3                      70200 zuar Serë e hijezuar      ...
•   teknike    •   mikroklimatike dhe    •   agroteknike.Është e domosdoshme njohja e vetivebiologjike të perimeve dhe dis...
Toka në serrë para së gjithash duhet të ketë      Vlera e pH (aciditeti apo alkaliteti i tokës),veti të mira fizike-kimike...
Në përgjithësi, sistemi hidropon është bazë         në mënyra të ndryshme si dhe kultivimin, kupër arritjen e rendimenteve...
ujitjes dhe fertigimit. Gjithashtu edhesistemi i largimit të ujit. Substratet endryshme në të cilat kultivohen perimetmund...
më së miri ato pjesë të perimeve për të cilën      pengohet dalja, ose futja e CO2 në to dheato kultivohen.               ...
Dallimet e mëdha në mes temperaturës sëajrit dhe të tokës, mund të kenë efekte tëdëmshme, në rritjen dhe zhvillimin e bimë...
temperaturën dhe lagështinë relative të ajrit    hapjes së dritareve      duhet     të   jetë    enë serrë.               ...
Kontrolli automatik i dritareve të ajrimit          Në mungesë të dritës bimët zgjaten më tepërlehtëson mjaft punën e krah...
Është e rëndësishme që bimët në serrë të          Gjatë planifikimit të ujitjes së perimeve nëorientohen në mënyrë të atil...
është e nevojshme që në tokë të vendosen              •   Zvogëlohet mundësia e shfaqjes sëgypat për drenazhin në thellësi...
shkojnë në 1-2 l/m2, ndërkohë që në rastin e       bimëve, por në të njëjtën kohë edhe koston ekultivimit në substrate çdo...
Pra, të ushqyerit e bimëve është masë mjaft       ulëta, (faktor ky shumë i rëndësishëm gjatëdelikate dhe e cila varet nga...
PËRLLOGARITJA E NEVOJAVE TËBIMËVE PËR ELEMENTEUSHQYESE                      Toka dhe pjelloria e saj                      ...
cilësinë e tij. Përveç përmbajtjes optimale të          rëndësishme për të siguruar një prodhimelementëve kryesorë ushqyes...
megjithatë, është mirë që një analizë e dytë       përpara mbjelljes së bimëve të përdoret njëtë bëhet gjatë vegjetacionit...
të ndryshme. Cilado qoftë mënyra e                  me CO2 është bërë në kushtet e ndriçimit tëpërdorur duhet të plotësojë...
këtë temperaturë nuk është efektiv. Në                     rastet kur intensiteti i ndriçimit është i lartë,periudha relat...
prodhimeve të hershme dhe natyrisht që, atabëjnë përpjekjet maksimale për të realizuarkëtë. Tabela 5: Afatet e mundshme të...
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura

18,376 views

Published on

  • Be the first to comment

Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura

  1. 1. Historiku dhe probleme të serrave në Kosovë...........................................................3Zgjedhja e vendit për ngritjen e serrave.....................................................................6Klasifikimi i mjediseve të mbrojtura ........................................................................9Ndërtimi i jashtëm i serrave......................................................................................14Ndërtimi i brendshëm ...............................................................................................15Parakushtet e prodhimit të perimeve në serra..........................................................18Zgjedhja e farës cilësore...........................................................................................18Substrati në të cilën kultivohen bimët......................................................................19Regjimi i nxehtësisë në serrë....................................................................................22Ujitja.........................................................................................................................26Përpilimi i kalendarit të aktiviteteve.........................................................................34Prodhimi i fidaneve te perimeve................................................................................38Kultivimi i domates në mjedise të mbrojtura............................................................53Speci..........................................................................................................................65Patëllxhani i zi...........................................................................................................73Trangulli ...................................................................................................................75Kultivimi i pjrpërit në serra.......................................................................................83Sallata .......................................................................................................................86Spinaqi......................................................................................................................93Lakra kokë................................................................................................................95Qepa..........................................................................................................................98 2
  2. 2. diellore dhe konservimi i saj brenda brendaHISTORIKU DHE PROBLEME TË tyre, pa i kushtuar kujdes nevojës për tëPRODHIMIT TË SERRAVE NË nxjerrë jashtë serrës tepricat e energjisë.KOSOVË Lartësia e ulët e serrës dhe pamjaftueshmëria e ajrimit janë ndërNë Kosovë ndërtimi i serrave prej xhami ka kufizimet kryesore për rritjen e bimëve nëfilluar në fillim të vitev 70. Në atë kohë janë serra të tilla. Temperaturat dhe lagështia endërtuar 24 ha serra prej xhami (ne Prizren, lartë relative e ajrit janë të zakonshme dheKamenicë dhe Viti). për rrjedhojë lidhja e pamjaftueshme e frutave është një fenomen i zakonshëm. NëTë dhëna të plota statistikore për serrat në përgjithësi fermerët shqetësohen përKosovë nuk ka, mund të llogaritet se janë mundësinë e dëmtimit të bimëve nga200-300 ha tunele të cilat janë të ndërtuara temperaturat e ulta, por ata nuk i kushtojnëprej materjaleve të thjeshta (pa konstruk- të njëjtën rëndësi dëmtimeve, ndoshta edhecione të forta). Ndërsa serrat prej xhami (për më të rënda, për shkak të temperaturave tëshkak tëdëmtimeve dhe mos mirmbajtjes për larta.një kohë të gjatë), pothuajse janë jashtpërdorimit. Në shumicën e rasteve serrat në Kosovë janë tunele të thjeshtë individualë, me struktura të kombinuara druri dhe shufrash metalike.Egziston një tendencë shumë e dallueshme e Në përgjithësi për mbulim përdoren filmazgjerimit të sipërfaqes me serra në të gjithë plastike të cilësisë së ulët dhe me jetë tëKosovën. Bazuar në statistikat më të fundit, shkurtër shfrytëzimi. Për momentin,sipërfaqja totale me serra në Kosovë është përjashtimet nga kjo pamje e përgjithshmerreth 154 ha1. Kjo sipërfaqe është dyfishuar janë të rralla, por megjithatë janë tëqë nga viti 2005, kur numëroheshin 73 ha. dukshme përpjekjet e kompanive të voglaShumica e serrave në Kosovë, janë tunele të lokale për të zhvilluar dhe promovuarlarta, në shumicën e tyre të ndërtuar me dru, modele të përmirësuara të adaptuara ngaapo kombinime të drurit me shufra metalike, vetë ato.të shoqëruara nga modelet e përmirësuara tëtuneleve individualë, gjerësisht të Aktualisht prodhimi nga serat në Kosovë hasidentifikuara në Kosovë si “serra me nivel të në një numër të konsiderueshëmmesëm teknologjik”. Aktualisht, një modele vështirësishë. Për zgjidhjen e këtyretë përmirësuara, të ndërtuara me celik të problemeve është e nevojshme ndërrmarja egalvanizuar janë subvencionuar dhe një sërë studimesh të karakterit bio-promovuar me sukses nga organizata të agronomik të orientuara drejt vlerësimit tëndryshme që operojnë në Kosovë. efektivitetit dhe cilësisë së prodhimit e tëQëllimi i modeleve ekzistuese është mikroklimës në mjedise të mbrojtura nëmaksimizimi i grumbullimit të energjië raport me atë të fushës së hapur, rritjes së qëndrueshmërisë së bimëve kundrejt1 Intercooperation 2008. Greenhouse inventorying of sëmundjeve, dëmtuesve dhe temperaturaveKosovo. 3
  3. 3. ekstreme të mjedisit, aplikimin e sistemeve bimëve,etj.të mbrojtjes së integruar dhe biologjike tëMungesa e rregulloreve specifike për serat, mungesë e kontrollit mbi rritjen enë raport me zgjedhjen e tokës ku ato sistemit rrënjor.ndërtohen, modelet, strukturat dhe pajisjet e • lagështia ajrore e lartë sidomos gjatëtyre, është një element kufizues për zhvil- natës, çka favorizon zhvillimin e shumëlimin këtij sektori të bujqësisë. Zgjidhjet e sëmundjeve këpurdhore.ardhëshme duhet të konsistojnë në • shkallë e ulët e ajrimit të serrave erajonizimin e zonave më të përshtatëshme shoqëruar me shterim të rezervave tëpër ndërtimin e serave, bazuar në kriteret e CO2 gjatë ditës.ruajtjes së resurseve natyrore e të mjedisit, • kondesim i lartë i avujve të ujit në faqetpërshtatshmërinë klimatike dhe potencialet e brendshme të serave, sidomos në ato tëprodhuese të zonave të ndryshme, afërsitë mbuluara me materiale plastike, pasojë eme tregjet, mundësitë për komunikim dhe së cilës është reduktimi i ndriçimit qëtransport, etj. Vendet e Komunitetit futet në serrë dhe formimi i rrjedhjeveEvropian kanë aprovuar së fundi një standart konstante të pikave të ujit në pika tëstruktural të serrave. Adaptimi i kërkesave të ndryshme të serës.tij në Kosovë do të përbënte një instrument • humbje të larta termike, sidomos gjatëtë fuqishëm për zhvillimin e suksesshëm të natës si pasojë e rrezatimit të lartë termikkësaj fushe. nga mbulesat e serrave. • përdorim gjithnjë dhe më masiv i ujitRendimenti dhe cilësia e prodhimit të dhe i plehrave kimike.serrave është e kushtëzuar nga standartet • përdorimi gjithnjë dhe më intensiv dhe iteknologjike që karakterizojnë kushtueshëm i kimikateve për mbrojtjenkonstruksionin e tyre. Në kushtet e nivelit e bimëve.relativisht të ulët të standarteve të ndërtimit,kontrollit të mikroklimës dhe shfrytëzimit të Me qëllim të përmirësimit të këtyre tëserrave, në Kosovë, janë shqetësuese shumë metave është me rendësi që tënga problemet që vijojnë; • Të zvogëlohen humbjet e energjisë,• amplituda ekstreme midis temperaturave minimale të natës në serrë dhe atyre Të kenë ajrim efektiv. Dritaret duhet të maksimale të ditës. përfaqësohen në masën 18-25 % të sipër-• temperatura të larta të ajrit në serrë gjatë faqes së sipërfaqes së serës. Të përfshihet si sezonit të verës të cilat kufizojnë kërkesë e domosdoshme konstruktive ajrimi shfrytëzimin e serrave për të gjithë vitin. i serrave nga çatia.• mungese e kontrollit të temperaturës në mjedisin e kultivimit dhe për pasojë 4
  4. 4. • Të kenë volum sa më të madh që të jetë e për dritë dhe temperaturë të llojeve të e mundur. ndryshme dhe me rezistencë të lartë• Të lejojnë instalimin e pajisjeve për mekanike karshi fenomeneve ngrohjen e serrës gjatë natës. Është e do- atmosferike. bishme të instalohen sisteme ngrohje të • instalimi i sistemeve të ujitjes me thjeshta të bazuara në shfrytëzimin e efektivitet të lartë, për të garantuar burimeve energjetike natyrore lokale, apo njëkohësisht mundësinë e kombinimit të instalimi i impianteve të thjeshta që tyre me sistemet e plehërimit të bimëve. shfrytëzojnë për ngrohje energjinë • krijimi në përspektivë i sistemeve të diellore. kultivimit të bimëve në sistemet pa tokë, të cilët krijojnë mundësinë e• rritja e standarteve të kontrollit të riqarkullimit të solucioneve ushqyes, mikroklimës në serrë nëpërmjet in- kosto të ulët dhe mundësinë e stalimit dhe shfrytëzimit të sistemeve të shfrytëzimit të mjediseve lokale artifi- ngrohjes, ftohjes, ajrimit, hijezimit, ciale. ekranëve termikë dhe mbulesave të dyfishta.• zgjedhja dhe shfrytëzimi i materialeve plastikë më të përshtatshëm për kërkesat gabimet eventuale në këtë fazë është shumëZgjedhja e vendit për ngritjen e serrave vështirë që të përmirësohen, në fazat e mëvonshme gjatë eksploatimit të serrave. Me qëllim të racionalizimit sa më të madh tëËshtë moment kyç në tërë ciklin e punëve, është e nevojshme që më parë tëprodhimit, para së gjithash për arsye se bëhet plani i përgatitur, të zgjidhet vendi i 5
  5. 5. përshtatshëm, në mënyrë që vendosja eserrës të jetë në mënyrë sa më të drejtë. 2. Të zgjedhen zonat me vlerat më të larta të temperaturave minimale. Du-Gjatë përcaktimit të vendit për ngritjen e het të kihet mirë parasysh që një serrëserrave para së gjithash duhet marrë pa ngrohje nuk e rrit domosdosh-parasysh tre faktor kryesor: mërisht temperaturën brenda saj. Në disa raste temperatura e saj mund të • Ekonomik jetë edhe më e ulët se ambienti rreth • Gjeografik saj. • KlimatikPërcaktimi i përshtatshmërisë së një rajoni të 3. Shmangni zonat me temperaturëcaktuar për ndërtimin e serave kërkon para maksimale shumë të larta, sidomos nësë gjithash të analizohen të dhënat e tij qoftë se në to lagështia ajrore është eklimatike dhe të krahasohen me kërkesat më ulët. Këta dy faktorë së bashkutë rëndësishme biologjike të bimëve. shkaktojnë një nivel evapotranspirimiSerra nuk krijon një klimë artificiale. Ajo shumë të lartë.vetëm mund të transformojë klimën lokalenatyrore dhe si e tillë duhetdomosdoshmërisht të vendoset në një mjedistë favorshëm nëse dëshirojmë që ajo të jetësi produktive dhe ekonomike. Në zgjedhjenpërfundimtare të zonave më të përshtatshmetë kultivimit në serra duhen respektuar mepërparësi kërkesat që vijojnë: 1. Të zgjedhen zonat që kanë rrezatimin diellor më të lartë në periudhën e dimritUjrat nëntokësore të mos jenë pranë tokës. përmbysjen e plotë të mjediseve tëAfërsia e ujrave nëntokësore kufizon rritjen mbrojtura.normale të sistemit rrënjor të bimëve dhe në Afërsia me burimet energjetike, tregjet dheditë me reshje intensive mun d të rrezikojnë rrugët. Mjediset e mbrojtura janë konsumatorë të mëdhenj të energjisë, prandaj për të ulur koston e transportimit të energjisë, duhet të ndërtohen pranë burimeve energjetike ose pikave të shpërndarjes së saj. Në të njëjtën kohë për të mundësuar transportimin e shpejtë të prodhimeve të gatshme, mjediset e 6
  6. 6. mbrojtura duhet të ndërtohen prana rrugëve mira, sidomos veti të mira fizike (pasi qëkryesore. përmirësimi i tyre është i vështirë.Afërsia me qëndrat e banuara. Mjediset e Është shumë e rëndësishme që serrat tëmbrojtura kërkojnë vëllime relativisht të ngrihen sa më afër me burimet energjetike,mëdha të punës së gjallë. Për këtë arsye tregjet dhe rrugët. Mjediset e mbrojtura janëduhet të ndërtohen pranë qëndrave të ba- konsumatorë të mëdhenj të energjisë,nuara që ofrojnë kontigjente të mjaftueshmetë fuqisë punëtore.Ekspozicioni sa më i mirë i serrës ndaj dritësdirekte diellore është shumë i rëndësishëmsidomos në mbjelljet e hershme, kur inten-siteti i rrezatimit diellor është i ulët dheshpesh i pamjaftueshëm për rritjen normaletë bimëve. prandaj për të ulur koston e transportimit të energjisë, duhet të ndërtohen pranë burimeve energjetike ose pikave të shpërndarjes së saj. Në të njëjtën kohë për të mundësuar transportimin e shpejtë të prodhimeve të gatshme, mjediset e mbrojtura duhet të ndërtohen sa më afër rrugëve kryesore.Është e rëndësishme që vendi ku ngrihet Afërsia me qendrat e banuara. Mjediset eserra të ketë intensitet të lartë të ndriçimit mbrojtura kërkojnë vëllime relativisht tëedhe gjatë sezonës dimërore temperature mëdha të punës së gjallë. Për këtë arsyemesatare më të larta gjatë dimrit. Nga ana duhet të ndërtohen pranë qendrave të ba-jugore, nuk duhet të ketë objekte të larta apo nuara që ofrojnë kontingjente tëdrunj të lartë, të cilët sjellin hije mbi serrë. mjaftueshme të fuqisë punëtore.Toka në të cilën ngrihen serrat (pavarësishtnga tipi i serrave), duhet të jetë me veti tëSerrat duhet të jenë së paku 1-5 km, larg nga shumë lëshueshmërinë e dritës. Mungesa endotësit industrialë (varësisht nga intensiteti dritës, jo vetëm që ndikon në intensitetin ei ndotjes dhe drejtimi i erërave). rritjes së bimëve, por mund të ndikojë mjaftObjektet industriale, të cilat lirojnë gazra të shumë edhe në cilësinë e tyre (ndikimi nëndryshëm dhe pluhur, përveç që mund të akumulimin e materieve të dëmshme sindikojnë në mënyrë toksike në bimë, pluhuri nitrate dhe nitrite), sidomos tek perimeti cili bie mbi çatinë e serrës (qoftë prej gjethore.xhami, mase plastike etj) e zvogëlon mjaft 7
  7. 7. Plani i vendosjes se serraveËshtë me rëndësi që vendosja e serrave tëbëhet në mënyrë të drejtë. Në rastet kur serra sigurohej prodhimtari e vazhdueshme gjatëështë e tipit bllok, apo e veçuar me dy rënie gjithë vitit e më këtë edhe qarkullim i tëështë e preferuar që ajo të vendoset në ardhurave gjatë gjithë vitit.drejtim veri-jug. Në këtë mënyrë, shfrytëzimi i dritës ështëmë i mirë, si dhe mundësohet largimi i borësmbi çatinë e serrës, përmes erërave, që Kombinimi i prodhimit nga serra në serrërëndom gjatë dimrit fryjnë nga veriu. Kur tek perimet mund të arrihet pa vështirësi tëndërtohen serrat me një strehë, është e mëdha, pasi që ato mund të trapiantohen apopreferuar që ato të ngri-ten në drejtim lindje- të ndërrohen nga një serrë në tjetrën,perëndim me kusht që rënia (streha) të jetë varësisht nga lloji i kulturës dhe mundësitë enga ana jugore, me çka ekspozimi ndaj ngrohjes së serrës.diellit është më i mirë.Për fermerët është me rëndësi që serrat tëjenë të radhitura në mënyrë sa mëfunksionale, në të cilat do të mund tëTipet e mjediseve të mbrojtura dhe • xham (materiali mbulues tradi-klasifikimi i tyre cional), oseSerrat mund të jenë të mbuluara me: 8
  8. 8. • me materiale plastike të natyrave të atillë që nuk pengon kalimin e lirë të ndryshme. punonjësve nën to.Këto të fundit kanë fituar përhapje shumë tëgjerë në Kosovë, pas viteve 80 të shekullit të Aktualisht zgjerimi i sipërfaqeve të mbjellakaluar dhe janë të përhapura sidomos në me serra tek ne është i orientuar nërajonet mesdhetare. Egzistojnë dy tipe krye- zgjerimin e sipërfaqeve të serrave tësore të serave: thjeshta për prodhimin e perimeve dhe tëKlasa A. Serra të mbuluara me mbulesa joelastike (xham ose materiale plastike tëngurtësuara), të cilat janë të bashkuara me Klasifikimi i tyre mund të bëhetkonstruksionin e serës në mënyrë të atilë që në bazë të karakteristikave të ndryshme siç janë:deformimet apo zhvendosjet e mundshme tëkëtij konstruksioni , mund të shkaktojnë • për nga pamja edëmtime në materialin mbulues. jashtme,Klasa B. Serra të mbuluara me mbulesa • ndërtimi, si dhe(filma, folie) plastike elastike (fleksibile), tëcilët janë të bashkuara me konstruksionin në drejtimi i prodhimtarisëmënyrë të atillë që deformimet apozhvendosjet e mundshme të konstruksionit luleve me kërkesa të vogla përtë serës nuk shkaktojnë dëmtime të ma- temperaturë. Këto serra kërkojnë investimeterielit mbulues. të vogla, kanë kosto të vogël shfrytëzimi dheSerat e mbuluara me filma plastikë efektivitet të mirë të shfrytëzimit tëpërfshijnë të gjithë tipet e mundshme të energjisë. Ndërtimi i tyre bazohet nëserave, forma dhe konstruksioni i të cilave shfrytëzimin e shufrave të lehta metalike osemanifeston një shkallë të lartë ngjashmërie materialeve të tjera të përshtatshme dheme serrat me xham. Sera të tilla mund të mbulesave plastike, pa/ose me sisteme tëjenë bllok dhe të pajisura me ullukë të thjeshta ngrohje, të destinuar për shfrytëzimpandërprerë në të gjithë gjatësinë e tyre. maksimal të energjisë diellore, kryesisht nëForma e çatisë së kësaj kategorie mund të zonat me kushte klimatike të përshtatëshme.jetë e harkuar ose me kulm. Kjo formë serre Ndërtimi i tyre shpesh bëhet në mënyrëlejon krijimin e një zonë të pandërprerë kul- artizanale dhe duke shfrytëzuar edhetivimi falë vendosjes së ulluqeve në lartësi të materiale rrethanore.Sistemet e mbulimit të serrave prodhues të serrave. Ajo përcakton sasinë dhe tipin e rrezatimit diellor që mbërrin në mbulesën bimore brenda në serrë. Veç kësajZgjedhja e materialeve mbuluese, ka një faktorë mikroklimatikë të tillë si lagështiarëndësi të jashtëzakonshme në kapacitetin ajrore dhe përqëndrimi i dyoksidit të karbo- 9
  9. 9. nit ndikohen indirekt nga zgjedhja e përshtatshme për bimët, ështëmaterialit mbulues. Për një vlerësim të saktë jashtëzakonisht e rëndësishme.të mbulesës së serrës, jo vetëm që është e Energjia diellore mund të transmetohet,domosdoshme që të vlerësohen potencialet e reflektohet ose absorbohet nga atmosferasaj, por gjithashtu të merren në konsideratë dhe mbulesat e serrave. Energjia qëmarrëdhëniet e saj në kuadrin e të gjithë transmetohet është e nevojshme për procesinsistemit të prodhimit në serrë. e fotosintezës, por vetëm një pjesë e saj (1-5Zgjedhja e mbulesës është një nga %) përdoret nga bimët. Pjesa që mbetetkomponentët e ndërtimit të serrës. Ajo është absorbohet dhe riemetohet si radiacionesenciale për të realizuar një mjedis optimal termik (nxehtësi), sidoqoftë duke ngrohurtë kontrolluar, sidomos në raport me inten- ajrin e serrës. Ky “efekt serrë” është rezultatisitetin e rrezatimit diellor dhe gjatësinë e i mirëpritur i përshkueshmërisë së energjisëvalës së dritës që depërton në atë. Asnjë së dritës në një ambient të mbyllur.material i vetëm nuk është ideal. Edhe nëraste kur një material i caktuar ofron forcë, Nga studime të shumta që janë bërë përkonsistencë të përshtatshme, qëndrueshmëri, vlerësimin e faktorit të përshkueshmërisëcilësi të kontrolluara prodhimi dhe siguri, për rrezatimin diellor dhe infra të kuq përfaktorë të tjerë duhen marrë në konsideratë. disa lloje materialesh konkludohet që;Këta përfshijnë transmetimin e rrezatimitdiellor dhe ruajtjen e energjisë si edhemënyrën se si ato bashkëveprojnë me • të gjithë materialet mbulues njështresorësuperstrukturën e serrës. të përshtatur për serra, kanë praktikisht vlera të barabarta të përshkueshmërisëPërshkueshmëria e rrezatimit diellor. për rrezatimin total diellor (87-92%).Qëllimi kryesor i mbulimit të një serrë ështëtë krijojë një mjedis të brendshëm, të • vetëm materiale të veçanta, xhama mepërshtatshëm për rritjen e bimëve, shkallë të ulët emetimi dhe xhama në dypavarësisht nga mjedisi i jashtëm. Energjia shtresa, reduktojnë në një masë tëdiellore përcillet nëpërmjet mbulesës së konsiderueshme (72-74%)serrës tek bimët, në të cilat ajo mundëson përshkueshmërinë e rrezatimit totalzhvillimin e fotosintezës. Aftësia e mbulesës diellor.për të përcjellë dritën në gjatësi vale të• disa PE janë lehtësisht të ngjyrosur. Pavarësisht se influenca e këtyre ngjyruesve në përshkueshmërinë e Për prodhuesin “jetëgjatësia optimale” e materialit mbulues është e provuar (2- materialeve sintetike është ajo që 3%), mund të injorohet në kushtet e korrespondon me numrin e cikleve të Mesdheut. prodhimit që ai dëshiron. Në treg egzistojnëQëndrueshmëria e materialeve plastike materiale mbuluese 10
  10. 10. me mundësi shfrytëzimi nga një cikël i • të mos lejojë grumbullimin e pluhuravevetëm prodhimi deri në 4-6 bile edhe më në sipërfaqe të tij, ose të paktën të jenëshumë. Numri i cikleve të shfrytëzimit të lehtësishit të largueshme (me ujë tëmbulesave shpesh përcaktohet nga motive pastër ose acid oksalik 6%).ekonomike. Tendenca e përgjithshme është • të mos lejojnë formimin e pikave të ujittë rritet jetëgjatësia natyrore e fletëve në faqen e brendshme të mbulesave, porplastike, sidomos kur ato përdoren për të mundësojë krijimin e një cipe të hollëmbulimin e serrave. ujore, e cila përmirëson vetitë termike tëMaterialI plastik, me një fletë ose mure materialit mbulues.dyfishe, me përdorim të gjatë ose tëpërkohshëm duhet të plotësojë kërkesat emëposhtme:• të ofrojë përdorim ekonomik, cka nuk do të thotë se domosdoshmërisht ai duhet të ketë koston më të ulët të blerjes.• të ofrojë përshkueshmërinë maksimale për rrezatimin diellor, kryesisht për atë “të dukshëm”• të pengojë sa më shumë që është e mundur largimin e rrezatimit infra të kuq Mjediset e mbrojtura, të cilat shfrytëzohen nga serra, pra të parandalojë humbjet e në perimtari, mund të jenë nga më të energjisë nga serra. Kjo do të thotë që ndryshmet, duke filluar nga foletë e PE duhet të përmbajë substanca të mbuluara, lehët e nxehta për prodhimin e ndryshme të afta të absorbojnë fidanit e deri tek objektet më të përsosura, rrezatimin infra të kuq. siç janë serrat prej xhami. Klasifikimi i tyre• të kenë koeficient të ulët të humbjeve të mund të bëhet në bazë të karakteristikave të energjisë konduktive (k). Është me vend ndryshme siç janë; për nga pamja e jashtme, të thuhet se vlera e “k’ është e ndërtimi, si dhe drejtimi i prodhimtarisë. kushtëzuar nga karakteristikat klimatike të mjedisit ku ndodhen serrat.;Një serrë mund të trajtohet se është perfekt, objektivat e planifikuara nga ana enëse vlerat e përcaktuara të temperaturës dhe prodhuesit. Ky në të vërtetë është rasti ifaktorëve të tjerë të mjedisit, mund të ruhen serrave moderne që sot ndërtohen nënë serrë, pavarësisht çfarë janë ato vlera në vendet me bujqësi të përparuar.mjedisin jashtë saj (në mjedisin e jashtëm). Për dallim nga këto serra , modelet e njohuraNë këto kushte, rritja dhe zhvillimi i bimëve si modele “mesdhetare të serrave”, nëështë optimal, në kuptimin që ai përkon me vend të kontrollit të plotë mbi mjedisin 11
  11. 11. tentojnë adaptimin e bimëve me një mjedis ndërtimit të serrave sa më të larta, që“jo optimal”. Në këto serra kontrolli i krijojnë kushte shumë më të favorshme përtemperaturës dhe faktorëve tjerë të mjedisit rritjen dhe zhvillimin e primeve.është i mundur vetëm pjesërisht. Mjedisi në .këto serra do të jetë në varësi si të mjedisitjashtë saj ashtu edhe të reagimit të bimëvendaj tij.Këto dy modele të ndryshme, pa dyshim qëedhe gjenerojnë rezultate të ndryshme.Gjetja e një kompromisi të përshtatshëmekonomik midis kostos më të lartë tëndërtimit dhe shfrytëzimit të një serre meparametra të përmirësuar në drejtim tëkontrollit të mikroklimës, dhe rendimentit serra prej xhami të tipit bllokmë të lartë e prodhimit më cilësor që pritetprej saj, është dicka e komplikuar dhe që Në literaturë mund të hasen edhekërkon zgjidhja specifike për kushte klasifikime tjera të serrave. Gjithashtuspecifike natyrore dhe social ekonomike. në vende të ndryshme aplikohenModeli dominues i serrave në Kosovë është (ndërtohen) tipe të ndryshme të serrveai i tuneleve të thjeshta individualë. (duke filluar nga forma, materiali përPër shkak të nivelit të ulët të standarteve të konstruksion dhe ai për mbulim). Në këtondërtimit, rritja dhe vetë prodhimi i bimëve raste mjediset e mbrojtura ndahen në tipe tënë serra të tilla është i kushtëzuar në një ndryshme, si p.sh:masë shumë të madhe nga kushtet klimatiketë regjionit ku ato janë të ndërtuara. Këto tëfundit do të ndikojnë ndjeshëm si në sasinë eprodhimit dhe shpërndarjen e tij përgjatëvitit, po ashtu edhe cilësinë e prodhimit.Tendencat e ndërtimit të serravebashkëkohore shkojnë në drejtim të • Tunele të ulëtaJanë të ndërtuar nga materiale të ndryshme materiale të ndryshme plastike. Kjo është(plastike, metali etj), të mbuluar me 12
  12. 12. formë dominuese te fermerët e vegjël.Tunele të larta – serrë e mbuluar me masëplastike serra prej xhami të veçuara Tunele të tipit bllokNdërtimi i jashtëm i serrave ndryshëm (prej druri, metali apo konstruksione plastike), dhe i mbuluar meNë praktikën e gjerë me serra nënkuptohet material gjithashtu të ndryshëm (xhami,“objekti” i ngritur në konstruksion të masë plastike), në të cilën njeriu nga brenda 13
  13. 13. kontrollon dhe rregullon faktorët e rritjes, sipërfaqet e këtyre rrugëve punohen sëvarësisht nga kërkesat e bimëve. bashku me sipërfaqet tjera.Ndërtimi i jashtëm i serrave kryesisht Instalimi elektrik, - Ka për qëllim që tapërfshinë; themelet, murin anësor, çatinë, ndriçojë serrën, në kohën kur bimët kanëdyert dhe dritaret, të cilat shërbejnë për nevojë për ndriçim plotësues) dhe t’i vë nëajrosjen e serrës. lëvizje motorët e ndryshëm që përdoren në serrë.Ndërtimi i brendshëm Tavolinat, - Rëndom në serrat për fidanëPërveç ndërtimit të jashtëm, është shumë i (në disa raste edhe në serrat për kultivimin erëndësishëm edhe ndërtimi i brendshëm iserrave. Nga ky ndërtim në masë të madhevaret edhe funksionalizimi i serrës. Kyndërtim përfshinë:Rrugët, - në serra janë dy llojesh, rrugët epërhershme, rrugët e përkohshme(ndihmëse). Rrugët definitive, në të shumtëne rasteve janë të betonuara, kurse rrugët epërkohshme punohen pas vjeljes së perimeve), ndërtohen tavolinat, të cilatperimeve dhe këto shfrytëzohen vetëm për mund të jenë të ndërtuara nga materiali it’u shërbyer bimëve gjatë kultivimit të tyre, ndryshëm dhe të kenë dimensione tëndërkaq pas largimit (vjeljes) së kulturave, ndryshme. 14
  14. 14. Instalimi i ngrohjes, zgjedhja e drejtë e planifikohet të kultivohen në serrë, kushtevekëtij sistemi, është njëri nga parakushtet më klima-tike të rajonit përkatës etj.të rëndësishme gjatë prodhimtarisë sëperimeve në serra (sidomos gjatë periudhës Instalimi për ujë, vendosja e këtij instalimi në serrë ka për qëllim që të mundësojë qarkullimin e ujit për ngrohje dhe ujit për ujitjen e bimëve. Hijesimi i ambienteve të mbrojtura, është masë e cila aplikohet në rastet kur si pasojë edimërore). Pajisjet për ngrohje, duhet të jenëtë konstruktuara në atë mënyrë, që tësigurojnë temperaturë optimale, për kulturatë caktuara, pavarësisht nga ndryshimi itemperaturave në ambientin e jashtëm. Ngazgjedhja e sistemit për ngrohje dhe burimitpër ngrohje, varet në masë të madhe kostoja temperaturave të larta në ambientin ee prodhimtarisë në serrë. jashtëm dhe ndriçimit intensiv, temperatura në serra, mund të jetë shumë e lartë (në kushtet tona gjatë muajve qershor-korrik), që mund të ketë ndikim të dëmshëm në rritjen dhe zhvillimin e bimëve në serrë. Për këtë arsye, në disa raste aplikohen metoda me të cilat bëhet një hijesim i vogël i serrave, përmes perdeve të ndryshme (në formë rrjete etj.), që vendosen në brendi apo në pjesën e jashtme të serrave.Zgjedhja e sistemit për ngrohje, duhet bërëvarësisht nga lloji i serrës dhe konstruksionii saj, llojeve të kulturave perimore, qëSistemi i ajrosjes Ajrosja e serrave është masë e 15
  15. 15. domosdoshme gjatë prodhimtarisë tyre. Është e preferuar që ndriçimi të bëhetsëperimeve në mjedise të mbrojtura. Kjo në mënyrë sa më uniforme (sa më shumë t’imasë bazohet në hapjen e dritareve (me dorë përngjajë ndriçimit natyral).apo në mënyrë të mekanizuar), të cilat nëmasë më të madhe lihen në çati, dhe në nëmuretanësore të serës. Përmes ajrosjes sëserrave, nuk bëhet vetëm rregullimi itemperaturës, por edhe i lagështisë relativetë ajrit, si dhe i përmbajtjes së ajrit, sidomos Pajisjet për hijesim, hijesimi i ambientevepërqendrimit të CO2. të mbrojtura, është masë e cila aplikohet në rastet kur si pasojë e temperaturave të larta në ambientin e jashtëm dhe ndriçimit intensiv, temperatura në serra, mund të jetë shumë e lartë (në kushtet tona gjatë muajve qershor-korrik), që mund të ketë ndikim të dëmshëm në rritjen dhe zhvillimin e bimëve në serrë. Për këtë arsye, në disa raste aplikohen metoda me të cilat bëhet njëSistemi i ndriçimit, ndriçimi plotësues hijesim i vogël i serrave, përmes perdeve tëaplikohet në orët e hershme të mëngjesit dhe ndryshme (në formë rrjete etj.), që vendosennë fillim të mbrëmjes. Në raste më të rralla në brendi apo në pjesën e jashtme të serrave.edhe gjatë ditës kur ka vranësira apo Reduktimi i sasisë së rrezatimit diellormjegulla të dendura. Sistemi i ndriçimit të shoqërohet me zvogëlim të energjisë sëserrave duhet të jetë çdo herë në varshmëri grumbulluar në serrë. Hijezimi i serraveme sistemin e ngrohjes së serrave. Në rastet është një nga mënyrat për reduktimin ekur ndriçimi është më intensiv, edhe rrezatimit diellor në serrë, por meqënësetemperatura në serrë duhet të jetë më e lartë drita është e domosdoshme për fotosintezëndhe anasjelltas. Në kushtet e prodhimtarisë e bimëve, masa e hijezimit të bimëve ka njëbashkëkohore të perimeve në serra, limit të caktuar. Në tabelën që vijonekzistojnë sisteme të ndriçimit (sikurse ato paraqitet efekti i hijezimit mbi temperaturëntë ngrohjes etj.), shumë precize, të cilat me e ajrit, temperaturën e gjetheve të bimëvepërpikëri u përshtaten kërkesave të bimëve dhe intensitetin e rrezatimit.varësisht nga faza e rritjes dhe zhvillimit tëTab. 1 Ndikimi i hijësimit në temperatureën në sera Temperatura e ajrit Temperatura e Intensiteti i ndriçimit 0 C gjetheve 0C në lux 16
  16. 16. Serë e pahije- 36 40.3 70200 zuar Serë e hijezuar 32 31.6 27000Në rastet e vranësirave të zgjatura, hijezimishndrrohet në problem për rritjen normale tëbimëve, por megjithatë ai mbetet një ngamjetet kryesore të uljes së temperaturave tëserrës në verë. Materialet që përdoren përhijezim dhe kombinimet e mundshme midistyre janë të shumta.Konstruksionet për mbajtjen(mbështetjen) e bimëvePër disa kultura perimore që kultivohen nëserra për shkak të vetive të tyremorfologjike, është i nevojshëm sigurimi imbështetëseve. Këto konstruksione mund tëjenë në formë të rrjetës plastike, me tel (nëformë të sistemit shpalir, ngjashëm mevreshtat), spago etj. Pyetjet Përshkruaj gjendjen e serrave në Kosovë Ndërtimi i jashtëm i serrave Ndërtimi i brendshëm i serrave Instalimet e nevojshme në serra Gjatë prodhimit të perimeve në mjedise tëPARAKUSHTE E PRODHIMIT TË mbrojtura, është i rëndësishëm racionalizimiPERIMEVE NË SERRA sa më i madh i prodhimtarisë. Ky racionalizim mund të arrihet vetëm në kushte optimale: 17
  17. 17. • teknike • mikroklimatike dhe • agroteknike.Është e domosdoshme njohja e vetivebiologjike të perimeve dhe disa vetispecifike, të cilat kanë të bëjnë me kushtetmikro-klimatike në mjedise të mbrojtura, nëmënyrë që të mund ta planifikojmë kohën evjeljes dhe në një masë edhe të rendimentit.Zgjedhja e farës cilësoreFara cilësore është ndër parakushtet më të Duke i pasur parasysh kushtetrëndësishme të prodhimtarisë së perimeve specifike në serra, kultivarëtnë serra dhe për arritjen e rendimenteve të që përdoren në prodhimtari nëlarta serra, duhet të jenë tëCilësia e farës varet nga një kompleksfaktorësh (nga kushtet ne te cilat ajo qëndrueshëm ndajprodhohet deri tek mënyra se si ajo ruhet) sëmundjeve dhe dëmtuesve, Fara e cila përdoret për mbjellje në serra në temperatura të ulëta dhe tëduhet të jetë me veti të mira biologjike dhe e larta, t’i qëndrojnë mirëshëndoshë (pasi që një numër i madh i gjatësisë së ndryshme tësëmundjeve barten përmes farës). ditës, të kenë potencial të lartë gjenetik etj.Në prodhimtarinë bashkëkohore (intensive)të perimeve, gati në tërësi për mbjelljeshfrytëzohet fara hibride e F1 gjeneratës, ecila ka përparësi të theksuara në krahasimme farën e kategorive të tjera.Zgjedhjes së farës cilësore duhet kushtuarkujdes edhe për faktin se gabimet eventualenë këtë fazë, nuk ka mundësi që tëpërmirësohen në fazat e më vonshme..Substrati në të cilën kultivohen bimët 18
  18. 18. Toka në serrë para së gjithash duhet të ketë Vlera e pH (aciditeti apo alkaliteti i tokës),veti të mira fizike-kimike dhe biologjike dhe për shumicën e kulturave perimore, është etë ketë regjim të mirë ujoro-ajror të tokës. preferuar që të jetë neutral deri i dobëtMeqenëse toka në serrë i nënshtrohet acidik.shfrytëzimit mjaft intensiv gjatë gjithë vititdhe për një kohë më të gjatë, është me Tabela 2. Vlerat e pH mbrenda të cilaverëndësi që përmes plehërimit, punimit të është i mundur kultivimi i perimeve në serrëtokës, ujitjes, si dhe masave tjeraagroteknike, të ruhen sa më mirë vetitë etokës.Për arsye se gjatë kultivimit të perimeve, toka Lloji Minim Optimal Maksimnë serrë ujitet mjaft shumë, është e ale e alenevojshme që të ndërtohet sistemi i Trangulli 5,5 6,0 – 7,0 7,5drenazhës, i cili do ta mundësojë kullimin Sallata 5,5 6,0 – 7,0 7,5(largimin) e ujit të tepërt (kjo është sidomose domosdoshme në rastet kur toka është me Domatja, 5,0 5,5 – 6,8 7,0lëshueshmëri të dobët të ujit). speci Selino 6,0 6,5 – 7,0 8,0Përmbajtja e materies organike (humusit) në Lulelakra 5,8 6,4 – 7,0 8,0tokë, është me rëndësi të shumëfishtë. Ajo Rillka - 6,0 – 7,0 7,5vepron si rregullator (bufer) i vetive fizike, Patatja 5,0 6,0 – 7,0 7,5kimike dhe biologjike të tokës. Përmbajtja e Magdano. 6,0 7,0 – 7,5 8,5humusit në tokë gjatë kultivimit në serra,duhet të jetë së paku 4-5% (për tokat e Karrota 5,5 6,0 – 6,8 7,5lehta), ndërkaq tek tokat e rënda (të cilatpërmbajnë mbi 20% argjilë) 8-10%. Në shumë serra bashkëkohore sotpothuajse në tërësi përdorensubstratet artificiale për kultivimin eperimeve.Përdorimi i substrateve artificiale – më tepër bazohet në përdorimin ehidroponeve substrateve artificiale dhe hidroponeve.Në prodhimtarinë bashkëkohore,prodhimtaria e perimeve në serra, gjithnjë e 19
  19. 19. Në përgjithësi, sistemi hidropon është bazë në mënyra të ndryshme si dhe kultivimin, kupër arritjen e rendimenteve të larta, si dhe si substrat përdoren tretjet me koncentrim tëkultivimin e kulturave të njëjta për një kohëtë gjatë rresht në të njëjtën objekt (sipërfaqe).Edhe pse kjo metodë është e njohur qyshmoti gjatë shekullit 16-të, megjithatëzhvillimi i hidroponisë industriale lidhet meemrin e profesorit të Universitetit tëKalifornisë U. Gerek i cili në vitin 1920përdori metodën e kulturave ujore, duke equajtur atë hidroponi. Në të vërtetëpërdorimi i kësaj metode në prodhimin egjerë të perimeve fillon vetëm pas Luftës sëDytë Botërore.Eksperimentet e para me qëllim tëpërdorimit të substrateve artificiale përprodhim komercial të perimeve fillojnë në ndryshëm, varësisht nga lloji i bimës dhe fazavitin 1969. Arsyet kryesore që kanë ndikuar e zhvillimit të sajnë nevojën e aplikimit të kësaj metode nëkultivimin e perimeve, lidhen para së Për dallim nga toka, substratet inerte nukgjithash me dëmtimet e mëdha të tokës gjatë kanë sistem rregullator (bufer), andaj është eshfrytëzimit intensiv të saj në serra dhe nevojshme kontroll i vazhdueshëm dhepërhapjen e sëmundjeve dhe dëmtuesve. Të korekcioni i tretjes, në mënyrë që mos tëgjitha këto mund të menagjohen mjaft mirë vjen deri tek mungesa e ushqimit për bimën,me përdorimin e substrateve artificiale për apo rritja e tepërt e koncentrimit të ndonjëkultivimin e perimeve. elementi (që mund të ketë efekt toksik).Përparësitë e këtyre substrateve, përveçcilësisë dhe mundësisë së të ushqyerit Substratet mbështillen në thasë apooptimal të bimëve, bazohen edhe në atë që paketime tjera, dhe vendosen në serra. Atomundësojnë ngritjen e serrave edhe në vendosen në sipërfaqe të izoluara ngaregjionet ku toka nuk është e përshtatshme ndikimet tjera (në beton ose mbi sipërfaqe tëpër kultivimin e perimeve. toës vendoset folia plastike e cila shërbenSistemi hidropon i kultivimit është nëj term i për izolim të sipërfaqes në të cilën vendosengjerë, i cili nënkupton kultivimin e bimëve substratet. Në serra ku përdoren substratet artificiale është e domosdoshme vendosja e 20
  20. 20. ujitjes dhe fertigimit. Gjithashtu edhesistemi i largimit të ujit. Substratet endryshme në të cilat kultivohen perimetmund të jenë: rëra, smollat e ndryshme,stropori, “leshi i qelqit etj. Si regjim optimal i temperaturës, llogaritetRegjimi i nxehtësisë në serrë ajo tempera-turë në të cilën si në aspektin sasior ashtu dhe në atë cilësor, zhvillohen 21
  21. 21. më së miri ato pjesë të perimeve për të cilën pengohet dalja, ose futja e CO2 në to dheato kultivohen. praktikisht bimët vdesin. Veprimi i zgjatur iNga kërkesat e perimeve për nxehtësi varen temperaturave ekstreme inicon dobësimin eedhe afati i mbjelljes dhe aspekti ekonomik i shpejtë të bimëve dhe vdekjen eventuale tëkultivimit të perimeve në ambiente të tyre. Për shumë bimë funksionimi normalmbrojtura. realiz- ohet në shumicën e rasteve në kufijtë e temperaturave 12 deri në 24 0C.Sigurimi i nxehtësisë optimale në mjedise tëmbrojtura, është njëri ndër parakushtet më të Në temperatura më të ulta se 5 0C shumica erëndësishme. Është me rëndësi që të bimëve e ndërpresin fotosintezën. Mbi këtëdallohen temperaturat e skajshme (ekstreme) temperaturë intensiteti i fotosintezës rritetnë të cilat bimët «vdesin». Në rastet kur gradualisht deri sa ajo arrin maksimumin etemperaturat janë ekstreme (qoftë të ulëta saj për shumicën e bimëve në 18-20 0C. Mbiapo të larta), bima nuk zhvillohet, por vetëm këtë temperaturë, jo vetëm që intensiteti ii kryen funksionet më elementare fotosintezës nuk ritet më tej, por përkundrazifiziologjike, çka do të thotë stagnon në rritje. bimët pengohen në realizimin e aktiviteteve normale jetësore. Në temperatura më të lartaPerimet, të cilat kanë kërkesa të mëdha ndaj se 35-40 0C intensiteti fotosintezës zbret derinxehtësisë (domatja, speci, trangulli etj.), në kuota minimale.intensitetin më të lartë të fotosintezës e Kulturat e ndryshme perimore, kanë kërkesaarrijnë në temperatura 25 – 30 oC, të ndryshme ndaj temperaturës. Në këtë drejtim i dallojmë perimet në kërkesa tëAmplituda e temperaturave shtrihet nga el- mëdha ndaj nxehtësisë (speci, domatja,eminimi nga ngricat në temperaturë 0 0C, tek trangulli, shalqina etj.), dhe ato me kërkesatharja dhe vdekja nga temperaturat e larta më pak të theksuara ndaj nxehtësisë (lakrat,mbi 40 0C. Shumë bimë e ndërpresin spinaqi, sallata etj.). Gjithashtu duhet paturaktivitetin nën 10 0C, ose edhe 15 0C, dhe parasysh faktin se kërkesat për nxehtësi nukshumica e bimëve e ndërpresin fotosintezën janë të njëjta në të gjitha fazat e rritjes dheefektive mbi 30 0C. zhvillimit të bimëve.Në temperatura ekstreme gojëzat e gjethevetë bimëve mbeten të mbyllura, efektivishtMarrë në përgjithësi kërkesat më të mbirja deri tek paraqitja e luleve dhetheksuara për nxehtësi janë gjatë mbirjes së fryteve) kërkesat për nxehtësi rëndom janëfarës dhe rritjes së organeve gjenerative. Në më të vogla.fazën e rritjes së organeve vegjetative (nga 22
  22. 22. Dallimet e mëdha në mes temperaturës sëajrit dhe të tokës, mund të kenë efekte tëdëmshme, në rritjen dhe zhvillimin e bimëve. • Për këtë qëllim është shumë eNë kushtet e Kosovës ngrohja e serrave bëhet rëndësishme zgjedha e lokacionit tënë forma të ndryshme, duke përdorur për përshtatshëm,ngrohje materiale të ndryshme (kryesisht • Sigurimi i nxehjes uniforme në tërëthëngjill dhe dru). Shpesh herë nxehja në këto hapësirën e serrësobjekte nuk është uniforme që shkaktondefekte të mëdha në rritjen dhe zhvillimin e • aplikimit sa më profesional tëbimëve. masave agroteknike - përfundimi më i shpejtë i vegjetacionit, me çka • Në përgjithësi sot në botë qymyri, pakësohen shpenzimet për ngrohje. vajrat (naftë dhe solar) dhe gazi natyror janë lëndët më të përhapura • Zgjedhja e kultivarit të përshtatshëm për sigurimin e energjisë në serrë. (që është më i qëndrueshëm ndaj temperaturave të ulëta). • Përzgjedhja midis tyre bëhet mbështetur në kritere ekonomike. • Kontrolli i temperaturës në serat me ngrohje bëhet në mënyrë automatike • Gazi natyror është një nga format më nëpërmjet sistemeve të ndryshme. efektive të ngrohjes, por në këtë rast Ekzistojnë tipe të ndryshme të duhet të parashikohen masa të sensorëve të temperaturës dhe të konsiderueshme sigurimi, për të termostateve. eliminuar gazrat helmuese që krijohen gjatë djegies • Sensorët e temperaturës duhet të vendosen në lartësinë e bimëve, të mbrohen nga rrezatimi direkt diellorNë serra moderne në Evropë ngrohja kryesisht dhe të shpërndahen në numër tëbëhet me gas, ndërsa tendencat e fundit mjaftueshëm në pika të ndryshme tëshkojnë në drejtim të ngrohjes me energji serrës, për arsye se shpesh herësolare. temperatura në serrë mund tëGjatë shfrytëzimit të serrave, është me ndryshojë edhe në distanca shumë tërëndësi që të arrihet një racionalizim sa më i shkurtramadh i shfrytëzimit të nxehtësisë. Ajrosja e serrave Është masë e rregullt (dhe e domosdoshme) gjatë kultivimit të perimeve në serra. Ajrosja para së gjithash ka për qëllim të zvogëlojë 23
  23. 23. temperaturën dhe lagështinë relative të ajrit hapjes së dritareve duhet të jetë enë serrë. kontrolluar.Ajrosja e serrave bëhet varësisht nga kushtetklimatike, lloji, faza e rritjes dhe gjendjabimëve Me këtë mënyrë ajrimi është e veshtirë të përllogaritet sasia e ajrit që shkëmbehet dhe ndryshimet në nivelin e temperaturës në serë. Disavantazhi kryesor i saj është sipërfaqja e madhe e dritareve të ajrimit, e cila në rast se temperatura e ajrit jashtë serrës është shumë e ulët çon në ndryshime të menjehershme të temperaturës së ajrit brenda në serrë. Shpërndarja e energjisë në serrë mund të realizohet në mënyra të ndryshme:Ajrimi natyror. Serat duhet të jenë tëpajisura me dritare ajrimi, në të dy anët dhe • shpërndarja në serrë e ajritnë kulmin e serrës. Sasia e ajrit që të ngrohtë nëpërmjetshkëmbehet varet nga diferenca e ajrit tubave të polietilenitbrenda dhe jashtë serrës, shpejtësia e erës, • Përdorimi i sistemeve memadhësia e dritareve të ajrimit, si edhedistanca midis dritareve të ajrimit. qarkullim të ujit të ngrohtëEfektiviteti i kësaj mënyre rritet ndjeshëmkur dritaret anësore shoqërohen me dritarenë kulmin e serrës. Lëvizja e ajrit nga poshtë Hapja e dritareve të ajrimit mund të bëhetdrejt kulmit të serrës, krijon të ashtuqua- me dorë, ose e mekanizuar. Kur kontrollijturin “efekt oxhak”. është manual shfrytëzuesit e serrave duhet të jenë vazhdimisht të gatshëm dhe të reagojnë Intensiteti i ajrimit të serrës ku- menjëherë ndaj ndryshimeve të motit.shtëzohet nga dy faktorë; diferenca etemperaturave brenda dhe jashtë serrës dheshpejtësia e erës. Të dy këto forca veprojnënjëkohësisht dhe prandaj është e vështirë tëpërllogariten saktë- sisht. Në mot të qetë paerë, dritaret mund të hapen plotësisht,ndërkohë që në kushte me erë, madhësia e 24
  24. 24. Kontrolli automatik i dritareve të ajrimit Në mungesë të dritës bimët zgjaten më tepërlehtëson mjaft punën e krahut dhe rrit efek- dhe janë shumë më të ndjeshme ndajtivitetin e kontrollit të mikroklimës në serrë. sëmundjeve. Në mungesë të dritës së mjaftueshme vegjetacioni zgjatet mjaft shumë, vie deri te rritja më e madhe e pjesëve vegjetative e më pak e atyre reproduktive. Gjithashtu edhe cilësia e fryteve është më e dobët. Drita rregullon gjithashtu disa funksione morfologjike të perimeve, të tilla si lulëzimi dhe formimi i farave nëpërmjet gjatësisë së ditës, ose më saktë nëpërmjet gjatësisë së natës. Bimë të caktuara reagojnë kundrejt gjatësisë së ditës në të ashtuquajturin reagim fotoperiodik, kalimi nga faza vegjetative në atë riprodhuese.Ndriçimi Kostoja e lartë e ndërtimit të mjediseve të mbrojtura, bën të domosdoshëmËshtë mjaft shumë e lidhur me shfrytëzimin maksimal të dritës që hyn nëtemperaturën, andaj është e rëndomtë që serrë. Përpara se drita të mbërrijë tek bimët,perimet të cilat kanë kërkesa të mëdha ndaj ajo duhet të përshkojë mbulesat e serrës.nxehtësisë, kanë edhe kërkesa më të mëdha Këto të fundit absorbojnë dhe transpirojnëpër dritë. një pjesë të dritës dhe në varësi nga lloji iNë intensitetin e ndriçimit, brenda në serrë materialit mbulues, një maksimum prej 80prej, përveç tjerash ndikim të madh ka edhe % të rrezatimit diellor në orët e mesditës dhecilësia dhe pastërtia e mbulesës së serrës. një mesatare ditore prej vetëm 68 % të tijEdhe në variantin më të mirë tek bima në mbërrin tek bimët. Një pjesë e kësaj driteserrë nuk arrin e gjithë drita (rrallë herë arrin përthyhet në mënyra të ndryshme nganë 80 %). Ky element duhet të merret mbulesat e serrës dhe mbërrin tek bimët nëparasysh gjatë kultivimit të perimeve në trajtë difuze. Drita difuze depërton më lehtëserra. në shtresat e poshtme të gjetheve, ndërkohë që drita direkte bën që gjethet e bimëve të hijezojnë njëra tjetrën. Në shfrytëzimin racional të dritës kanë ndikim edhe masat agroteknike, si dendësia e mbjelljes, drejtimi i vendosjes së rendeve, etj. 25
  25. 25. Është e rëndësishme që bimët në serrë të Gjatë planifikimit të ujitjes së perimeve nëorientohen në mënyrë të atillë që të lejojë serra duhet përmbushur kushtet themelore:maksimumin e shpërndarjes së dritës nëmasën gjethore të bimëve. Bimët e mbjella • Që sasia e ujit të jetë e mjaftueshme,në serre kanë strukturë vertikale, kështu që pasi që në serra nevojitet sasi edrita depërton drejt bazës së tyre duke kaluar madhe e ujit.nëpërmjet një sistemi “filtrash” të gjethevetë kateve të mësipërme, derisa vetëm njëpërqindje e vogël e totalit të saj arrin në • Që uji të jetë i pastër në pikëpamje tësipërfaqe të tokës. përbërjes kimike (pH optimale, përbërje të përshtatshme minerale,Aplikimi i ndriçimit plotësues, mund të mos jetë i ndotur me mbetje tëbëhet në mëngjes dhe në pasditen e ndryshme kimike ).vonshme, në fillim të mbrëmjes e në rastemë të rralla edhe gjatë ditës kur ka vranësira Në qoftse uji nuk i sigurohet bimës në sasi tëapo mjegulla të dendura. mjaftueshme përpara se ato të arrijnë në stadin e vyshkjes së përhershme do tëHijesimi ndodhë shkatërrimi i qelizave dhe do tëËshtë masë që ka për qëllim të zvogëlojë zvogëlohet prodhimi përfundimtar i bimëve.mbrojtjen e bimëve nga temperaturat e larta, Për të siguruar prodhim maksimal bimëtposaçërisht në orët e mes ditës, kur perimore duhet të mbrohen nga streset ujoretemperatura në serrë (posaçërisht tek ato me të zgjatura.sistem të dobët të ajrosjes) mund të arrijë Është e rëndësishme të theksohet se rreth 90vlera shumë të larta. % e ujit të konsumuar nga bimët përdoret kryesisht për të rregulluar regjimin e temperaturës së bimëve, nëpërmjet procesit të transpirimit. Transpirimi është i mundur vetëm nëse gojëzat janë të hapura dhe përUjitja këtë duhet dritë. Gjatë natës kur gojëzat janëSigurimi i lagështisë optimale në tokë dhe të mbyllura, bima nuk konsumon ujë përlagështisë optimale, të ajrit, është njëri ndër transpirim dhe thithja e ujit gjatë kësaj koheparakushtet më të rëndësishme, gjatë realizohet vetëm në sajë të presionit rrënjor.prodhimtarisë së perimeve ambienteve të Sidoqoftë, kjo sasi uji lejon rikuperimin embrojtura deficitit ujor në bimë, që mund të jetë krijuarUji tek perimet (dhe te bimët tjera ka rol të gjatë ditës dhe për pasojë bimët fitojnëshumëfishtë dhe mjaft kompleks. Gjithashtu sërish turgor të plotë.uji i rregullon proceset, kimike, fizike dhebiologjike në tokë. Në toka në të cilat është niveli i lartë i ujit nëntokësor, për shkak të ujitjes së shpeshtë, 26
  26. 26. është e nevojshme që në tokë të vendosen • Zvogëlohet mundësia e shfaqjes sëgypat për drenazhin në thellësi 80-120 cm sëmundjeve(varësisht nga tipi i tokës), me qëllim të • Zvogëlohet mundësia e zhvillimit tëlargimit të ujërave të tepërta. barërave të këqija. • Rritet prodhimi i bimëve dheAfatet dhe numri i ujitjeve, varen nga një përmirësohet cilësiakompleks faktorësh si nga lloji, faza e rritjes • Zvogëlohet mundësia e ngjeshjes sëzhvillimit të bimëve dhe nga kushtet e tokës, erozionit dhe shpëlarjes sëambientit të jashtëm (periudha e vitit). elementëve ushqyes nga toka. • Lejon mundësinë e ndërhyrjeve tëEdhe pse mund te hasen edhe sot ujitje në tjera në bimë dhe në tokë edhe gjatëformë shiu e më rrallë edhe në formë ujitjeve.brazdave, në prodhimn bashkëkohor të • Gjatë përdorimit të këtij sistemiperimeve ujitja e bimëve bëhet vetëm me është e nevojshme mirëmbajtja e tij.sistemin pikë – pikë i cili njëherit Kjo masë në rend të parë nënkuptonpërfaqëson sistemin më të përshtatshëm të përdorimin e filtrave tëujitjes së perimeve në serra. përshtatshëm dhe shfrytëzimit të ujerave të pastër, pa mbetje të ngurta, Ujitja me pika është përdorur për herë tëparë në Angli, që nga viti 1940, por kjo Në kultivimin e perimeve në serra, përveçmënyrë ujitjeje është përhapur gjerësisht pas lagështisë në tokë është shumë e rëndësishmeviteve 60 të shekullit të kaluar, kur filloi edhe lagështira relative e ajrit në serra. Andajshfrytëzimi i materialeve plastike për është e nevojshme që përmes ajrosjes sëprodhimin e tubave. Ajo është në mënyrë të rregullt, lagështia relative e ajrit të përshtatetveçantë e përshtatshme për kulturat bu- sa më shumë kërkesave të bimëvejqësore intensive. Ujitja me pika përfaqësonmënyrën më të përshtatshme të ujitjes sëbimëve në serra. Dozat e ujitjeveSipërfaqet e ujitura në këtë mënyrë kanëardhur vazhdimisht duke u zgjeruar, falëavantazheve të saj krahasuar me mënyrat e Dozat e ujitjeve varen nga nevojat ditore përtjera tradicionale të ujitjes. ujë. Këto nevoja përcaktohen së pari nga rezervat ujore që gjenden në tokë apoKy sistem i ujitjes ka përparësi të mëdha në substrat dhe që janë lehtësisht të asimilue-krahasim me ujitjet tera. shme nga bimët. Në një tokë lymo-argjilore • Rritet efektiviteti i përdorimit të dozat e ujitjeve mund të jenë nga 4-6 mm plehrave (l/m2), ndërkohë që në një tokë lymore dozat e ujitjeve shkojnë në 2-4 l/m2. Në toka të lehta dhe të drenuara dozat e ujitjeve 27
  27. 27. shkojnë në 1-2 l/m2, ndërkohë që në rastin e bimëve, por në të njëjtën kohë edhe koston ekultivimit në substrate çdo dozë ujitjeje ujitjeve. Përcaktimi i drejtë i frekuencës sëshkon jo më shumë se 1 l/m2 dhe në ujitjeve është edhe më i rëndësishëm, nëseshumicën e rasteve shkon nga 0.2 në 0.5 ujitja me pika shoqërohet me plehërimin emm(l/m2). Nëse kërkesat ditore për ujë janë lëngshëm apo përdoret mulçirimi i tokës memë të ulta se sa doza e ujitjes, është mirë që fletë polietileni.kjo e fundit të copëtohet në kohë.Përgjithësisht këshillohen doza të vogla Të ushqyerit e bimëve në mjedise tëujitjeje. Vetëm në kushte të veçanta, siç jane mbrojturarastet qe vijojne, mund të përdoren doza tëlarta ujitjeje. Të ushqyerit e bimëve është masë e rregullt • Për të krijuar një sipërfaqe më të gjatë prodhimtarisë së perimeve (si dhe te madhe të lagur në toka të lehta, ose kulturat tjera bujqësore), përmes së cilës në substrate shumë të lehta. rregullohet tempoja e rritjes dhe zhvillimit, • Për të parandaluar bllokimin e pjekja më e hershme, si dhe rendimenti dhe shpejtë të pikuesve (driperave) në cilësia e perimeve. rastet kur përdoret per ujitje ujë me përmbajtje të lartë kripërash. Në sistemin hidropon, kjo arrihet përmesDoza e ujit varet nga numri i driperave për koncentrimit optimal të tretësirës ujore menjësi të sipërfaqes dhe doza e ujit që jep makro dhe mikroelementet e nevojshme, sisecili prej tyre. Sasia e ujit që jep çdo driper dhe pH optimale. Në prodhimtarinëduhet të zgjidhet në funksion të parametrave intensive-bashkëkohore të perimeve, nëqë vijojnë: kushtet e zhvillimit të hovshëm tëa. tipi i tokës ose substratit, teknologjisë së prodhimtarisë bimore, tëb. kripëzimi i ujit për ujitje ose i solucionit ushqyerit e bimëve bazohet në njohjen e ushqimor. kërkesave të bimëve të ndryshme ndajc. Faza e rritjes dhe zhvillimit në të cilën materjeve ushqyese, lloji, kultivari, faza e gjindet bima. zhvillimit të bimëve, qëllimi i prodhimtarisë, kushteve klimatike si dhe mënyrës së kultivimit. Duke i patur parasysh këto tëFrekuenca e ujitjeve dhëna, sasirat e materjeve ushqyese tëPërcaktimi i saktë i frekuencës (numrit të shprehura në njësi të ndryshme për hektarujitjeve në një ditë), është absolutisht i paraqesin vetëm vlera orjentuese, të cilatdomosdoshëm për të garantuar rendimente çdoherë duhet përshtatur kushteve tëtë larta të bimëve dhe cilësi të mira të prodhimtarisë së perimeve në raste konkrete.produkteve të tyre. Frekuenca e ujitjeve,ashtu si edhe sasia e ujit që aplikohetnëpërmjet tyre influencojnë direkt rritjen e 28
  28. 28. Pra, të ushqyerit e bimëve është masë mjaft ulëta, (faktor ky shumë i rëndësishëm gjatëdelikate dhe e cila varet nga një kompleks kultivimit të primeve në serra).faktorësh. Kërkesat e bimëve për elementë ushqyes,Plehërimi i bimëve i kryen dy funksione dozat dhe intensiteti i asimilimit, përcakto-kryesore; bimëve të kultivuara u siguron hen eksperimentalisht për cdo specie dhesasinë e nevojshme të materieve ushqy-ese mundësisht kultivar, në kushte sa më tëdhe e ruan, apo sipas nevojës e rritë afërta me ato të kultivimit në fushë të hapur.plleshmërinë (potenci-ale) të tokës. Këto të dhëna mund të jenë të mjaftueshme,Gjendja e materieve ushqyese në tokë nuk për të përcaktuar sasinë e elementëveështë statike, përkundrazi, ajo është shumë ushqyes që u duhet dhënë bimëve nëpërmjetdinamike edhe i ekspozohet ndryshimeve plehërimit, në kushte ideale. Me kushtemjaft të shpeshta. ideale supozohet një situatë ku nuk egziston mundësia e reaksioneve midis elementëve tëMënyra më e shpeshtë në bazë të së cilës ndryshëm ushqyes, apo e fiksimit të ujit ngabëhet plehërimi i kulturave perimore në substrati i rritjes, kështu që bimët mund tëserra, është ajo në bazë të analizave të tokës. absorbojnë të gjithë sasinë e elementëve tëKjo metodë është bazë për caktimin e ofruar nëpërmjet plehërimit.dozave të plehërave, në kushtet e prodhimitbashkëkohor të perimeve në serra. Është e Ne praktiken e të ushqyerit të bimëve nëpreferuar që analizat e këtilla të bëhen çdo mjedise të mbrojtura eshte e rendesishme tëvit, apo së paku çdo dy vjet. bëhet dallimi midis çrregullimeve te shkaktuara nga patogjenet dhe çrregullimeveEfekti i përdorimit të plehrave (në mënyrë të te shkaktuara nga mungesa ose teprica e ele-drejtë) është i shumëfisht. Përveç ndikimit të menteve të caktuar ushqyes për bimët. Tëdrejtpërdrejtë në ushqimin e bimëve (e me ashtuquajturat çrregullime ushqimore mundkëtë edhe me rendimente) dhe rritjes së të shkaktohen nga;plleshmë-risë së tokës, plehërimi (në mënyrë 1. mungesa absolute e një elementitë drejt) ndikon edhe në zvogëlimin e ushqyes ne mjedisin e rritjes.efekteve të dëmshme të kushteve të 2. mungesa e induktuar e elementeveambientit të jashtëm. P.sh. oplikimi i ushqyes në mjedisin e rritjes.plehrave e zvogëlon ndikimin negativ të 3. teprica absolute e elementeve tëtemperaturave të ulëta në bimë, për arsye se caktuara ushqyese në mjedisin e rrit-stimulon rritjen më të mirë të sistemit jes.rrënjor, akumulim më të madh të lëndës së 4. teprica e induktuar e elementevethatë, sheqernave dhe materieve organike, ushqyese në mjedisin e rritjes.me çka zvogë-lohet efekti i temperaturave të 29
  29. 29. PËRLLOGARITJA E NEVOJAVE TËBIMËVE PËR ELEMENTEUSHQYESE Toka dhe pjelloria e saj Pjelloria e tokës ku janë ndërtuar mjediset e mbrojtura eshte nje aspekt shume i rende- sishem si për prodhimin, ashtu edhe për 30
  30. 30. cilësinë e tij. Përveç përmbajtjes optimale të rëndësishme për të siguruar një prodhimelementëve kryesorë ushqyes, pjelloria ne optimal si sasior ashtu edhe cilësor, pornje kuptim më të pergjithshem perfshin rrallë herë ndodh që ajo është optimale në tëgjithashtu, cilësi të mira fizike dhe çfarë gjitha parametrat e saj.është shumë e rëndësishme, ujë të Klasifikimi i tokave në përputhje medisponueshëm. përmbajtjen totale të azotit, fosfateve tëToka, duke qenë burimi kryesor i ushqimit asimilueshme dhe të kationeve tëpër bimët në rritje, duhet të përmbaje një shkëmbyeshëm (mg/kgshumëllojshmëri elementesh ushqyes, qëjanë të nevojshëm për rritjen e bimës. Meg-jithatë, është e mundshme, që krahas tyre,toka mund të përmbajë komponente kimiketë rrezikshëm apo helmues për jetën ebimëve, siç jane metalet e rënda.Pjelloria natyrale e Treg.analizës Shumë e E pasur Mesatarisht E varfërtokës, është sigurisht e së tokës pasur e pasur Koeficienti 1 1.25 1.4 0Tab3. Treguesit e Azoti total >3 2-3 1-2 <1pjellorisë së tokës P2O5 i >0.3 0.2-0.3 0.1-0.2 <0.1 asimilueshëm K2O Toka të lehta >0.2 0.15-0.2 0.1-0.15 <0.1 Toka aluvion- >0.25 0.2-0.25 0.15-0.2 <0.15 ale Toka argjilore >0.3 0.25-0.3 0.2-0.25 <0.2 CaO >75 25-75 12.5-25 <12.5 MgO Toka të lehta >0.15 0.12-0.15 0.08-0.12 <0.08 Toka aluviale >0.25 0.15-0.25 0.12-0.15 <0.12 Toka argjilore >0.3 0.25-0.3 0.15-0.25 <0.15Nëse një tokë e caktuar është mjaft e pasur që ky element të merret në konsideratë nënë një element, nuk është e domosdoshme hartimin e skemës së plehërimit, por, 31
  31. 31. megjithatë, është mirë që një analizë e dytë përpara mbjelljes së bimëve të përdoret njëtë bëhet gjatë vegjetacionit dhe pas kësaj të sasi plehrash, në formën e plehërimit bazë.bëhen korigjimet e mëvonshme. Në qoftëse Ky i fundit duhet të sigurojë;toka është e pasur, këshillohet që plehërimi • sasitë e rekomanduara tëtë bëhet në të njëjtën sasi me nevojat e mikroelementëve,përllogaritura, ndërkohë që në tokat • sasitë e rekomanduara tëmesatarisht të pasura dhe në ato të varfëra kalciumit, magnezit dhe squfurit,dozat e plehërave duhet të jenë 1.25 dhe 1.4 • sasitë e rekomanduara të fosforit,herë më të larta se sa nevojat për plehëra. • 20-40 % të sasive tëPër të realizuar të ushqyer efektiv dhe të rekomanduara të azotit dhebalancuar të bimëve duhet të mbahen në potasit.konsideratë kërkesat që vijojnë;• të përdoren plehra të prodhuar posaçerisht për kultivimin e bimëve në Mënyrat e injektimit të solucionit serra, ushqimor• të njihen saktë nevojat e bimëve për secilin nga elementët ushqyes, Detyra e plehërimit të bimëve është ruajë në• të njihet saktësisht doza e aplikimit zonën ku shtrihet sistemi rrënjor i bimëve, nëpërmjet plehërimit për secilin nga ele- atë përqëndrim të të gjitha joneve të mentët ushqyes, elementëve ushqyes që është mbi nivelin• të kontrollohet dhe korektohet kritik të të ushqyerit të bimëve dhe periodikisht vlera e pH dhe e konduk- ndërkohë, të parandalojë rritjen e kripëzimit tivitetit elektrik të solucionit ushqyes, të substratit në nivele të dëmshme për bimët.• të monitorohen simptomat e mungesës Ajo që e dallon shumicën e bimëve ose të tepricës së ndonjë elementi perimore, nga bimët e tjera të arave është ushqyes në bimë, fakti që ato vazhdojnë të rriten, shpesh me• të monitorohet periodikisht statusi i të intensitet të lartë, edhe në kohën e vjeljeve ushqyerit të bimëve nëpërmjet analizimit të tyre, ndërkohë që këto të fundit e kanë të mostrave të tokës dhe të bimëve. ndërprerë rritjen e tyre në këtë periudhë. Për këtë arsye, plehërimi i bimëve perimore du-Egzistojnë dy modele të plehërimit të het të vazhdojë pa ndërprerje edhe gjatëbimëve, klasik dhe modern. Metodat klasike kohës së vjeljeve të tyre. Nëse është etë plehërimit të bimëve, mbështeten në mundur, injektimi i plehrave duhet të bëhethedhjen në tokë përpara mbjelljes dhe gjatë në çdo ujitje, me qëllim që të ruhen kripëratvegjetacionit të plehrave të ngurta të cilat në tokë në një nivel të stabilizuar. Në varësifuten në tokë nëpërmjet punimeve në thellësi nga lloji i bimës dhe faza fenologjike etë ndryshme të tokës. zhvillimit të saj, këshillohet që sasia ePraktika moderne e plehërimit mbështetet në plehrave në solucion të jetë midis vleraveaplik-imin e pandërprerë të plehrave, në çdo 0.5 dhe 2 gr/liter. Shpërndarja e plehraveujitje. Megjithatë, është e këshillueshme që nëpërmjet ujitjes mund të bëhet në mënyra 32
  32. 32. të ndryshme. Cilado qoftë mënyra e me CO2 është bërë në kushtet e ndriçimit tëpërdorur duhet të plotësojë kushtet që plotë. Megjithatë, një përqëndrim i lartë ivijojnë; të sigurojë sasinë e kërkuar të CO2, mundet që të kompensojë pjesërishtplehrave, të respektojë kohën e plehërimit, të mungesën e dritës, duke dëshmuar në këtëruajë proporcionet e parashikuara të mënyrë mundësi të gjera sinergjizmi midisplehrave me ujin e ujitjes dhe të ketë CO2 dhe intensitetit të ndricimit.mundësi të rregullojë kohën e fillimit dhepërfundimit të procesit të plehërimit Në rast se intensiteti i ajrimit të serrës është i lartë, kostoja e pasurimit të mjedisit të serrës(Dozat detale për çdo lloj janë dhënë në është gjithashtu e lartë. Kjo është shumë epjesën ku flitet për Kultivimin e llojeve të rëndësishme kur sistemi i ventilimit të serrësndryshme të perimeve në mjedise të është i rregulluar në intervalin 19-21 0C.mbrojtura) Faktor tjetër që duhet patur parasysh është se efekti i rritjes së % në CO2 në serra, mundCilësia e ajrit në serra të arrihet vetëm nëse edhe faktorët tjerë që ndikojnë në procesin e fotosintezës dhe rritjes së bimëve në përgjithësi, (përveçKur flitet për cilësinë e ajrit në serra, para së dritës që u përmend më lart), si lagështia,gjithash mendohet në përmbajtjen e temperatura, të ushqyerit etj., të jenë nëdioksidit të karbonit (CO2) dhe ajrosjen e optimum. Andaj është gabim nëse mendohetrregullt në serra. për ndonjë rregull të përgjithshëm përRezultatet e hulumtimeve të shumta, aplikimin e CO2 në serra. Çdo kulturë duhettregojnë se me rritjen e përqendrimit të CO2 të trajtohet veçmas për arsye se ekzistojnëderi 0,3-0,5% në ajër mund të ketë efektet një kompleks faktorësh, të cilët ndikojnë nëmjaft pozitiv në rendiment, madje edhe në rritjen apo uljen e % së CO2 dhe efektin e tijcilësinë e prodhimeve. në serra.Me rastin e aplikimit të plehrave organike nëtokë, mund të vjen deri tek rritja e Rekomandimi më i mirë për të rriturpërqendrimit të CO2 në ajrin e serrës. efektivitetin e shfrytëzimit të CO2 është tëPër rritjen e % në CO2, në serra përveç pasurohet serra deri në, ose pak më lartë sepërdorimit të plehut organik aplikohet edhe përqëndrimi natyror i tij, 300-350 ppm. Nëgazifikimi me CO2. Në serrat moderne ky këtë mënyrë minimizohet rrjedhja e CO2 ngaproces është i automatizuar. serra në atmosferë. Praktikisht në këtë rast shtohet në serrë, ajo sasi gazi që konsumohet nga bimët gjatë fotosintezës.Teknikat e pasurimit të serrës me CO2 janërelativisht standarte. Intensiteti më i lartë i Në temperatura më të larta se 25 0C,rritjes së bimëve është arritur kur pasurimi intensiteti i fotosintezës fillon të zvogëlohet dhe prandaj pasurimi i serrës me CO2, mbi 33
  33. 33. këtë temperaturë nuk është efektiv. Në rastet kur intensiteti i ndriçimit është i lartë,periudha relativisht të gjata të pasurimit të si pasojë e reduktimit të intensitetit tëserrës me CO2, gojëzat e bimëve mbeten transpirimit, rritet temperatura dhe mund tëpjesërisht të mbyllura. Në këto kushte, në shfaqen dëmtime në bimë.Planifikimi i AKTIVITETEVETabela 4. Koha e mbjelljeve dhe periudha e vjeljeve në serra Lloji i Ndërrimi i objektit Periudha kohore Mbjellja e farës Fillimi i vjeljes fidaneve (serrës) Dimërore 5 – 15.X. 15 – 20.XI. 20.XII.– 05.I. Serra me ngrohje E hershme 15 –25 .XI. 20–25.XII. 10 – 15. II. pranverore Serra pa Pranverore 01. – 10. III. 5 – 10.IV. 10 – 20. V. ngrohje Vjeshtore 01 – 10.VII. 5– 10.VIII. 10 – 15.IX. Lehë të E hershme 1 – 10. II. 5 – 15. III. 1- 20 .IV. nxehta pranveroreShumica e serrave në Kosovë zakonisht numrin e vogël të frutave të formuar nëmbillen një herë të vetme në vit. Periudha bimë, si edhe në plakjen e përshpejtuar tëmë e zakonshme e shfrytëzimit të tyre është bimëve gjatë kësaj periudhe.nga fundi iShtatorit deri në fund të Tetorit. Në disa Së bashku me këto, praktikat modeste tëraste sallata jeshile apo spinaqi përdoren si kultivimit të bimëve, njohuritë ekultura të dyta përgjatë dimrit. Është krejt e pamjaftueshme në të ushqyerit e bimëve,qartë që kjo është një kohë shumë e shkurtër mungesa e kombinimeve të përshtatshme nëshfrytëzimi, që padyshim ndikon negativisht qarkullimin e bimëve, apo përzgjedhjen enë efektivitetin e shfrytëzimit të serrave. kultivarëve, mund të konsiderohen siNga ana tjetër, temperaturat e larta të ajrit në faktorët më të rëndësishëm të rendimenteveserrë gjatë muajve të verës për shkak të të ulta në serra. Ekziston opinioni iajrimit të pamjaftueshëm mund të përgjithshëm te fermerët që qëllimi ikonsiderohen ndër faktorët më negativë për shfrytëzimit të serrave është realizimi i 34
  34. 34. prodhimeve të hershme dhe natyrisht që, atabëjnë përpjekjet maksimale për të realizuarkëtë. Tabela 5: Afatet e mundshme të prodhimtarisë së domates në serraLloji i objektit (serrës) Periudha Mbjellja e farës Ndërrimi i fidaneve Fillimi i vjeljes kohore Vjeshtore 15-30.VII 5 – 15.IX 1 – 15.XI. Serra me Dimërore 10.IX–5.X. 15.XI.–15.XII. 10.I.– 20.II. ngrohje Pranverore 20.XI–15.XII. 25.I. – 20.II. 25.III.– 15.IV Vjeshtore 25.I.–15.II. 25.III.–10.IV 10-20 .VI. Serra pa Dimërore 1-15.III. 25.IV – 5 .V. 25.VI –15.VII. ngrohje Pranverore 10-20 V. 20.VI.-5.VII. 12.IX.-15.X.Zgjatja e periudhës së shfrytëzimit të Shfrytëzimi i tuneleve të përkohshëm brendaserrave, nëpërmjet mbjelljeve më të në serra, mund të jetë gjithashtu një tjetërhershme, apo përtej afateve të zakonshme të alternativë për të përmirësuar hershmërinë eshfrytëzimit të tyre (nëpërmjet mbjelljeve të prodhimeve nga serrat.dyta), është alternativa më realiste. . 35Lloji/maji I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

×