Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Asystent.osoby.niepelnosprawnej 346[02] o1.04_u

599 views

Published on

e-podręcznik

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Asystent.osoby.niepelnosprawnej 346[02] o1.04_u

  1. 1. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 1 MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Danuta Szczepaniak Prowadzenie profilaktyki i promocji zdrowia 346[02].O1.04 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2007
  2. 2. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 1 Recenzenci: mgr Iwona Grudzień dr Iwona Kłóska Opracowanie redakcyjne: mgr Tomasz Sułkowski Konsultacja: mgr Hanna Całuń Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 346[02].O1.04 „Prowadzenie profilaktyki i promocji zdrowia”, zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu asystent osoby niepełnosprawnej. Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
  3. 3. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 2 SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 3 2. Wymagania wstępne 4 3. Cele kształcenia 5 4. Materiał nauczania 6 4.1. Zdrowie i opieka nad zdrowiem człowieka 6 4.1.1. Materiał nauczania 6 4.1.2. Pytania sprawdzające 11 4.1.3. Ćwiczenia 11 4.1.4. Sprawdzian postępów 12 4.2. Wpływ różnych czynników na zdrowie 13 4.2.1. Materiał nauczania 13 4.2.2. Pytania sprawdzające 19 4.2.3. Ćwiczenia 20 4.2.4. Sprawdzian postępów 23 4.3. Działania na rzecz poprawy i utrzymania zdrowia 24 4.3.1. Materiał nauczania 24 4.3.2. Pytania sprawdzające 29 4.3.3. Ćwiczenia 29 4.3.4. Sprawdzian postępów 31 4.4. Polityka zdrowotna państwa 32 4.4.1. Materiał nauczania 32 4.4.2. Pytania sprawdzające 34 4.4.3. Ćwiczenia 34 4.4.4. Sprawdzian postępów 35 5. Sprawdzian osiągnięć 36 6. Literatura 40
  4. 4. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 3 1. WPROWADZENIE Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu profilaktyki i promocji zdrowia. W poradniku zamieszczono: – wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś posiadać, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, – cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie nabędziesz podczas pracy z poradnikiem, – materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w programie jednostki modułowej, – zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone umiejętności, – ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności praktyczne, – sprawdzian postępów, – sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw pytań otwartych. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie treści programowych jednostki modułowej, – literaturę uzupełniającą. Schemat układu jednostek modułowych 346[02].O1 Podstawy świadczenia usług socjalnych 346[02].O1.01 Charakteryzowanie psychofizycznych i społecznych aspektów rozwoju człowieka 346[02].O1.02 Doskonalenie umiejętności interpersonalnych 346[02].O1.03 Kształtowanie umiejętności rozwiązywania problemów 346[02].O1.05 Stosowanie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz udzielanie pierwszej pomocy 346[02].O1.04 Prowadzenie profilaktyki i promocji zdrowia 346[02].O1.06 Stosowanie przepisów prawa w działalności socjalnej
  5. 5. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 4 2. WYMAGANIA WSTĘPNE Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: − określać psychofizyczne i społeczne mechanizmy funkcjonowania człowieka, − charakteryzować strukturę psychofizyczną człowieka, − różnicować okresy rozwoju człowieka, − określać wpływ procesów motywacyjnych na aktywność człowieka, − stosować wybrane metody poznawania osobowości, − określać znaczenie komunikacji w relacjach między ludźmi, − określać rodzaje sytuacji problemowych i zaplanować strategie rozwiązywania problemów, − charakteryzować strukturę pomocy społecznej, − charakteryzować potrzeby człowieka, − charakteryzować wzorzec asystenta osoby niepełnosprawnej.
  6. 6. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 5 3. CELE KSZTAŁCENIA W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: – określić pojęcie zdrowia i choroby, – scharakteryzować czynniki wpływające na stan zdrowia jednostki i zbiorowości, – określić przyczyny powstawania i drogi szerzenia się chorób, – określić wpływ środowiska naturalnego, zamieszkania, nauki i pracy na zdrowie człowieka, – zapobiec negatywnemu wpływowi czynników środowiskowych na funkcjonowanie organizmu człowieka, – sklasyfikować potrzeby zdrowotne człowieka, – scharakteryzować zachowania zdrowotne, – określić strategie promocji zdrowia, – scharakteryzować cele, zadania i kierunki działań profilaktycznych, – scharakteryzować zasady zdrowego stylu życia, – zastosować metody i formy edukacji zdrowotnej, – wdrożyć działania profilaktyczne eliminujące czynniki ryzyka choroby, – podjąć współpracę z instytucjami, organizacjami medycznymi i społecznymi działającymi na rzecz osób niepełnosprawnych, – scharakteryzować sytuację zdrowotną populacji polskiej, – scharakteryzować cele i zadania polityki zdrowotnej państwa.
  7. 7. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 6 4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Zdrowie i opieka nad zdrowiem człowieka 4.1.1. Materiał nauczania Koncepcje zdrowia Pogląd na definicję zdrowia zmieniał się na przestrzeni lat. W kulturze europejskiej jednym z pierwszych, który uporządkował całokształt poglądów na zdrowie, był Hipokrates, nazywany „ojcem medycyny europejskiej”. W myśl jego poglądów dobre samopoczucie – zdrowie, złe – choroba zależy od równowagi między tym co nas otacza, a nami. Poglądy Hipokratesa na zdrowie i chorobę funkcjonowały do czasu pojawienia się nowej filozofii kartezjańskiej, czyli mechanistycznego widzenia świata i człowieka. Zgodnie z tą teorią organizm człowieka był porównywany do wielkiej maszyny, działającej z ogromną doskonałością i precyzją. Teoria ta doprowadziła do poznania jego funkcji, ale spowodowała, że reakcja na chorego człowieka została zawężona do perfekcyjnego naprawiania jego zdrowia jak uszkodzonej maszyny biologicznej. Taki sposób widzenia człowieka doprowadził do szybkiego rozwoju nauk ścisłych a w medycynie do ogromnego postępu technicznego, który pozwolił na wykorzystanie metod analitycznych w badaniu ciała człowieka i jego funkcji. Powstały naukowe podstawy medycyny i biomedycznego pojęcia zdrowia. Zaczęto jednak dostrzegać, iż wpływ na zdrowie mają również, obok czynników biologicznych – czynniki społeczne. Zdano sobie sprawę, że zdrowie nie jest wyłącznie domeną medycyny, ale wielu nauk. Powstała socjomedyczna koncepcja zdrowia, według której „człowiek to przede wszystkim zespół elementów powiązanych względnie prostymi relacjami, wiedza o każdym elemencie i każdej relacji to wiedza o człowieku jako całości”. Przedmiotem uwagi medycyny była choroba, zatem wszelkie działania w medycynie, takie jak: diagnostyka, terapia, rehabilitacja, nastawione były na walkę z chorobą oraz walkę o utrzymanie i przedłużenie życia. Takie podejście sprzyjało uprzedmiotowieniu pacjenta. Momentem przełomowym w określaniu zdrowia było wejście na obszary medycyny obok nauk społecznych – ekologii. Przedmiotem badań stały się „zachowania otaczające chorobę” Powstała w ten sposób socjoekologiczna koncepcja zdrowia, zwana inaczej holistyczną. Biomedyczne aspekty zdrowia stały się jednym z wielu wyznaczników działania, gdyż o treści działań decydować miał w równym stopniu cały psychologiczny, społeczny i kulturowy kontekst, w jakim żyje jednostka ludzka. W ujęciu holistycznym zdrowie jest zjawiskiem wielowymiarowym, obejmującym wzajemnie zależne od siebie aspekty fizyczne, psychologiczne i społeczne, których nie daje się ostro odgraniczyć od choroby. Przechodząc z biomedycznego do holistycznego modelu medycyny nie można całkowicie odrzucać osiągnięć i nauk medycznych. Holizm musi ogarnąć i włączyć bezcenne zdobycze medycyny naprawczej oraz stworzyć warunki do jej humanizowania. Muszą następować ciągłe zmiany w kształceniu medycznym. Należy wyeksponować takie dziedziny jak promocja zdrowia i profilaktyka. Niełatwo jest zdefiniować czym jest zdrowie. Jak pokazano wyżej, poglądy na ten temat wciąż ewoluują. Zdrowie, według definicji ogłoszonej przez Światową Organizację Zdrowia, to całkowity fizyczny, psychiczny i społeczny dobrostan człowieka, a nie tylko brak choroby lub niedomagania. Choroba polega na zaburzeniu funkcji organizmu lub uszkodzeniu jego struktury. Jeszcze do niedawna chorobę definiowano jako odwrotność zdrowia. Obecnie przyjmuje się, że choroba jest takim stanem organizmu, kiedy to czujemy się źle, a złe samopoczucie jest
  8. 8. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 7 spowodowane dolegliwościami wywołanymi przez zmiany strukturalne lub zmienioną czynność organizmu. Klasyfikacja chorób Największą i najlepiej poznaną grupą chorób są choroby zakaźne. Inne grupy chorób to: – choroby genetyczne, – choroby wywołane urazem lub przeciążeniem organizmu, – choroby psychiczne, – choroby autoimmunologiczne, – choroby hormonalne, – choroby z niedożywienia, przekarmienia lub niedoborów pokarmowych, – choroby pasożytnicze, – choroby o nieznanej etiologii. Choroby klasyfikuje się ze względu na: – etiologię: zakaźne, niezakaźne, – postawy anatomiczno-topograficzne: serca, nerek, płuc, itp., – wiek i płeć: kobiece, wieku dziecięcego, wieku podeszłego, – mechanizmy czynnościowe: alergiczne, zwyrodnieniowe, – dyscypliny medyczne: internistyczne, chirurgiczne, – dziedziczne, – wrodzone. Czynniki warunkujące zdrowie. Obecnie przyjmuje się, że zdrowie zależy od czterech grup czynników określonych w 1973 roku przez Lalonda jako tak zwane pola zdrowotne. Poglądowo przedstawiono je na rysunku 1. 16% 21% 53% 10% styl życia środowisko fizyczne czynniki genetyczne opieka zdrowotna Rys. 1. Czynniki wpływające na zdrowie [9] Największy, bo 53% wpływ na zdrowie człowieka ma styl życia, na który składają się między innymi takie elementy: aktywność fizyczna, sposób odżywiania się, umiejętności radzenia sobie ze stresem, stosowanie używek (nikotyna, alkohol, środki psychoaktywne) czy zachowania seksualne. Środowisko fizyczne warunkuje stan zdrowia człowieka w około 21%. Korzystny wpływ na zdrowie ma czyste powietrze, woda, zdrowa i bezpieczna szkoła oraz zakład pracy. Negatywne oddziaływanie środowiska na zdrowie wynika w znacznym stopniu z degradacji środowiska naturalnego, promieniowania jonizującego, hałasu, szkodliwych substancji chemicznych oraz czynników biologicznych. Zdrowie człowieka w 16%
  9. 9. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 8 uwarunkowane jest przez czynniki genetyczne, zaś jedynie 10%, czyli w najmniejszym stopniu poprzez opiekę zdrowotną, jej strukturę, organizację, funkcjonowanie czy też dostępność do świadczeń medycznych i ich jakość. Potrzeby zdrowotne człowieka Pojęcie „potrzeba” oznacza taki brak, który występuje w człowieku i który musi być uzupełniany, aby mógł on żyć i osiągać dobrostan oraz coraz wyższy poziom realizacji swoich możliwości rozwojowych. U człowieka braki mogą występować zarówno ze względu na biologiczną, jak i psychiczną strukturę organizmu. Dlatego też klasyfikacja potrzeb ludzkich jest dokonywana ze względu na te dwie struktury. Szczegółowo hierarchia potrzeb człowieka omówiona została w innej jednostce modułowej. Podstawą do planowania wszelkiego rodzaju działań prozdrowotnych jest rozpoznanie potrzeb zdrowotnych. Pojęcie potrzeb zdrowotnych jest szeroko stosowane w procesie planowania. Potrzeby zdrowotne dzielimy na wyrażone i niewyrażone. Potrzeby wyrażone stanowią 20% potrzeb rzeczywistych, 80% jest niezidentyfikowanych, niewyrażonych. Potrzeby niewyrażone to działania mające za zadanie niedopuszczenie do pogorszenia stanu zdrowia. W skład tych działań wchodzą przede wszystkim szeroko pojęta profilaktyka, programy zdrowotne oraz wczesna diagnostyka. Podstawową informacją służącą szacowaniu potrzeb zdrowotnych mieszkańców danego regionu są dane o stanie zdrowia ludności. Od ich rzetelności zależy trafność przedsięwzięć w zakresie zabezpieczenia opieki zdrowotnej, z uwzględnieniem nie tylko działań w zakresie medycyny naprawczej, ale także szeroko rozumianej medycyny zapobiegawczej. Największy nacisk w szacowaniu potrzeb zdrowotnych należy położyć na choroby, które stanowią najważniejszą przyczynę umieralności. Do najczęściej wykorzystywanych narzędzi w szacowaniu potrzeb zdrowotnych należą: 1. Analiza sumy pomiarów pojedynczych osób – składa się na badanie zdrowia populacji w określonym zakresie, jak na przykład charakterystyka przebiegu badanej choroby, charakterystyka zdrowia określonego zawodu, zdrowie osób w określonych przedziałach wiekowych. 2. Analiza danych ilościowych z działań opisowych (biernych), to jest z oficjalnych statystyk szpitali, przychodni, stacji sanitarno-epidemiologicznych, danych o liczbie ludności – urodzenia i zgony, liczba chorych, liczba chorych na choroby zakaźne. Wszystkie te dane można znaleźć w rocznikach statystycznych ogólnych i służby zdrowia. 3. Badania eksperymentalne – aktywne, doświadczalne lub przesiewowe; służą do poznawania rzeczywistych potrzeb zdrowotnych populacji. Ta grupa badań nazywana jest także badaniami interwencyjnymi, wymaga czynnego i aktywnego podejścia badaczy. Analiza danych statystycznych i danych z badań eksperymentalnych pozwala na dokładne określenie potrzeb zdrowotnych. Niezwykle ważne znaczenie dla szacowania potrzeb zdrowotnych, mają także dane demograficzne. Obserwowany ostatnio proces starzenia się społeczeństwa znacznie wpływa na wskaźniki zachorowalności, zwłaszcza na choroby o przebiegu przewlekłym co zwiększa zapotrzebowanie na opiekę zdrowotną ambulatoryjną i szpitalną. Diagnozowanie jednostki Diagnozowanie jest procesem ustalania diagnozy, która jest podstawą pomocy dla osób, grup dotkniętych problemem. Określenie terminu diagnoza przypisuje się M. Richmond, która punktem wyjścia do pracy z indywidualnym przypadkiem uczyniła rozpoznanie sytuacji podopiecznego, a w szczególności wgląd w cechy osobowościowe jednostki, rozpoznanie zasobów, zagrożeń i wpływów otoczenia społecznego na jednostkę. Diagnoza jest efektem
  10. 10. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 9 wielu czynności badawczych, zaś celem jej jest ustalenie stanu faktycznego badanych, analizowanych, np. badanej sytuacji życiowej podopiecznego, analizowanego problemu. Podczas diagnozy rozpoznajemy: − niezaspokojone potrzeby człowieka, które mogą być źródłem problemów w jego funkcjonowaniu, − problemy, określając ich rodzaj i zakres, − przyczyny powodujące niezaspokojenie potrzeb, tkwiące w jednostce i w jej najbliższym środowisku (np. rodzinie, grupie). − siły jednostki i jej najbliższego środowiska, np. możliwości, umiejętności. Wyniki diagnozy wskazują kierunek oddziaływań, które mogą zmierzać do: – zmian w samej jednostce np. jej wiedzy, postawach, stanie psychosomatycznym, – zmian w jej otoczeniu społecznym. Procedura diagnozowania osób indywidualnych składa się z następujących etapów: 1. Zebranie materiału diagnostycznego – z wykorzystaniem techniki zbierania informacji i narzędzi badawczych (rozpoznanie potrzeb), np. wywiadu, rozmowy, obserwacji, analizy dokumentów. 2. Opis – polegający na uporządkowaniu zebranych informacji (faktów), składających się na sytuację życiową, uwzględniających następujące aspekty, np. sytuację zdrowotną, mieszkaniową, rodzinną, materialną, zawodową (szkolną), prawną, kontaktów społecznych. Opis (jako rejestr faktów) skupia się nie tylko na dysfunkcjach. 3. Ocena diagnostyczna – jest czynnością wielokierunkową, w której analizowane są problemy społecznego funkcjonowania jednostki, przy wykorzystaniu podejścia ekologicznego, rozwojowego, systemowego. Techniki i narzędzia uzyskiwania informacji Prawidłowe rozpoznanie potrzeb i problemów jednostki, grupy, środowiska wymaga zastosowania odpowiednich technik i narzędzi uzyskiwania informacji o opiniach, postawach, przekonaniach, pragnieniach podopiecznych, a także o faktach dotyczących ich sytuacji życiowej. Do takich technik należą: technika wywiadu, rozmowy, obserwacji, analizy dokumentów, ankieta. Z uwagi na ich użyteczność w pracy asystenta osoby niepełnosprawnej omówione zostaną jedynie wybrane techniki zbierania informacji. W pracy opiekuńczej służą one nie tylko celom badawczym, ale rozpoznaniu potrzeb w celu przede wszystkim udzielenia pomocy. Wywiad i rozmowa – są podstawowym typem interakcji między pracownikiem a podopiecznym, w którym zachodzą procesy komunikowania się. Wywiad to inaczej rozmowa kierowana i występują w niej przynajmniej dwie osoby. Podczas wywiadu stawiamy pytania kierunkowe dążące do założonego wcześniej celu. Należy pamiętać o tym, że zarówno wywiad, jak i rozmowa jest procesem wzajemnego oddziaływania w relacjach badający – badany. Wyróżniamy typy wywiadu ze względu na: a) formę wypowiadania się badanego (respondenta), b) sposób przeprowadzania wywiadu, c) zachowanie się badającego, d) liczbę uczestników. Do wyżej wymienionych grup należą wywiady: a) ustne i pisemne, b) skategoryzowane i nieskategoryzowane, c) jawne i ukryte, d) indywidualne i zbiorowe, e) panelowe. W zależności od rodzaju wywiadu dobierane są odpowiednie narzędzia, np. kwestionariusz wywiadu, wykaz problemów zawierający listę pytań. W trakcie
  11. 11. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 10 przeprowadzania wywiadu należy pytać o fakty i opinie. Pytania o fakty dotyczą wieku, wykonywanego zawodu, liczby osób zamieszkującym z podopiecznym. Pytania o opinie pozwalają na dotarcie do subiektywnych nastawień, odczuć, postaw. W wielu przypadkach wywiad przeprowadzany z podopiecznym jest uzupełniany rozmową z rodziną lub osobami bliskimi. Obserwacja jako metoda badawcza powinna charakteryzować się celowością, planowością, czyli metoda powinna być stosowana zgodnie z wcześniejszymi założeniami (planem). Obserwacja nie może być przypadkowa i jednorazowa, powinna być stosowana w różnych warunkach. Obserwacja polega na świadomym, systematycznym gromadzeniu danych o podmiocie opieki przez spostrzeganie tego co robi, jak się zachowuje w określonej sytuacji zdrowotnej, jak reaguje na ludzi czy zdarzenia. Może być stosowana w celu uzupełnienia posiadanych już informacji, sprawdzenia wiarygodności danych zgromadzonych wcześniej, pochodzących na przykład z wywiadu z pacjentem. Rezultaty obserwacji stanowią przesłanki czynności poznawczych człowieka, dokonywanych za pomocą różnych narządów zmysłów, takich jak np. wzrok, słuch, węch, smak, dotyk. Ze względu na sposoby dokonywania obserwacji wyróżnić można następujące jej rodzaje: a) bezpośrednią i pośrednią, b) kontrolowaną i niekontrolowaną, c) jawną i ukrytą. Ankieta jest techniką gromadzenia informacji polegającą na wypełnieniu specjalnych kwestionariuszy, na ogół o wysokim stopniu standaryzacji. Powinna zawierać pytania dotyczące stylu życia, sposobu odżywiania się i spędzania wolnego czasu, zachowań seksualnych, zachowań służących ochronie zdrowia psychicznego – sposobów radzenia sobie ze stresem, czyli wszystkich tych czynników, które determinują zachowanie zdrowia lub ryzyko zachorowań. Specyfika diagnozowania potrzeb i problemów osób niepełnosprawnych Choć ogólny schemat postępowania diagnostycznego jest taki sam niezależnie od tego, czy jest to środowisko osób sprawnych, czy osób z ograniczoną sprawnością, to specyfika problemów występujących w środowisku osób z niepełnosprawnością sprawia, że należy zwrócić szczególną uwagę na niektóre aspekty zakresu diagnozy. Pełna diagnoza społeczna problemów osoby niepełnosprawnej obejmuje: − diagnozę indywidualną, skoncentrowaną na człowieku niepełnosprawnym, − diagnozę rodzinną, obejmującą wszystkich członków rodziny, − diagnozę społeczności lokalnej. Diagnoza indywidualna – skupia się na rozpoznaniu niezaspokojonych potrzeb, dysfunkcji, ograniczeń osoby niepełnosprawnej, wynikających z rodzaju i stopnia niepełnosprawności, np. ograniczenia w wykonywaniu czynności życia codziennego oraz potencjału, sił osoby niepełnosprawnej, zachowanych sprawności, np. zdolności do samoobsługi. Pomiar i zakres niepełnej sprawności polega na ocenie samodzielności człowieka w wykonywaniu określonych czynności: − samoobsługi, np. mycie się, kąpiel, jedzenie, czesanie, golenie, obcinanie paznokci, załatwianie potrzeb fizjologicznych, − prowadzenie gospodarstwa domowego, np. sprzątanie, gotowanie, palenie w piecu, większe porządki itp., − poruszanie się poza domem, np. szkoła, praca, zakupy, urzędy, poczta, lekarz, kościół, kultura itp. Pełne rozpoznanie problemów podopiecznego wymaga oceny stopnia zapotrzebowania na opiekę i pielęgnację. Użyteczne mogą tu być skale oceny samodzielności podopiecznego przyjęte dla domów pomocy społecznej obejmujące 5 wyznaczników opieki: 1) poruszanie się,
  12. 12. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 11 2) czynności higieniczne, 3) odżywianie, 4) wydalanie, 5) orientacja w sprawach zdrowia i potrzeba opieki psychospołecznej. W zależności od dokonanej oceny następuje zakwalifikowanie podopiecznego do jednej z czterech kategorii wymaganej opieki: − minimalnej, − umiarkowanej, − wzmożonej, − intensywnej. Diagnoza rodzinna – ten rodzaj rozpoznania skoncentrowany jest na określeniu obszarów zagrożeń i dysfunkcji normalnej egzystencji rodziny, tj. niezaspokojonych potrzeb rodziny. Czynności diagnostyczne zmierzają więc do oceny czynników wewnątrzrodzinnych i zewnątrzrodzinnych wpływających na funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej w rodzinie. Istotnymi elementami rozpoznania sytuacji rodzinnej jest poznanie jej potencjału, możliwości w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem diagnozy rodzinnej jest więc określenie zakresu wydolności opiekuńczo-pielęgnacyjnej, na którą składają się: a) poziom sprawności fizycznej i psychicznej członków rodziny, b) pełność i niepełność rodziny, c) wielodzietność, d) dyspozycyjność członków rodziny, e) sytuacja bytowa (sytuacja materialna), f) wiedza i umiejętności członków rodziny, g) poziom wykształcenia osób dorosłych w rodzinie. 4.1.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jak zmieniały się poglądy i definicje zdrowia? 2. Jakie czynniki decydują o zdrowiu? 3. W jakim celu przeprowadzamy badania potrzeb zdrowotnych? 4. Jakie narzędzia wykorzystujemy do badania potrzeb zdrowotnych? 5. Jakie znasz typy wywiadu? 6. Na czym polega diagnozowanie potrzeb i osób niepełnosprawnych? 7. Jakie znasz grupy chorób? 8. Jak klasyfikuje się choroby? 4.1.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Przedstaw na forum grupy charakterystykę jednego z wylosowanych zagadnień dotyczących zdrowia: − mechanistyczna koncepcja zdrowia, − socjomedyczna koncepcja zdrowia, − podejście holistyczne do zdrowia. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym zdrowia 2) wylosować zagadnienie do scharakteryzowania, 3) zaprezentować wylosowane zagadnienie.
  13. 13. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 12 Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 2 Korzystając z roczników statystycznych z ostatnich 5 lat przeanalizuj zachorowalność na choroby układu krążenia i choroby nowotworowe. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym zachorowalności na choroby układy krążenia i choroby nowotworowe, 2) wyszukać w rocznikach dane statystyczne dotyczące zachorowań na choroby układu krążenia w ciągu ostatnich 5 lat, 3) wyszukać w rocznikach dane statystyczne dotyczące zachorowań na choroby nowotworowe w ciągu ostatnich 5 lat, 4) określić podczas dyskusji w grupie czy zachorowalność na te choroby spada, czy się zwiększa. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − roczniki statystyczne, − roczniki statystyczne służby zdrowia. 4.1.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) zdefiniować pojęcia zdrowia i choroby? ¨ ¨ 2) określić czynniki wpływające na zdrowie? ¨ ¨ 3) scharakteryzować techniki i narzędzia wykorzystywane w diagnozowaniu potrzeb zdrowotnych? ¨ ¨ 4) zanalizować dane statystyczne dotyczące stanu zdrowia społeczeństwa ? ¨ ¨ 5) ocenić stan zdrowia na podstawie danych statystycznych? ¨ ¨
  14. 14. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 13 4.2. Wpływ różnych czynników na zdrowie 4.2.1. Materiał nauczania Zachowania zdrowotne Styl życia, czyli zespół zachowań i postaw zdrowotnych, jest najważniejszym czynnikiem warunkującym zarówno stan zdrowia jednostki, jak i populacji. Zachowania zdrowotne lub zachowania związane ze zdrowiem to każde zachowanie lub aktywność jednostki będące elementem codziennego życia, a ponadto wpływające na stan jej zdrowia. Są to działania polegające na praktycznym stosowaniu posiadanej wiedzy na temat zdrowia i choroby. Stanowią one przedmiot względnie wolnych i indywidualnych wyborów i decyzji. Zachowania zdrowotne mogą być: 1. Biopozytywne (prozdrowotne) – wykazujące pozytywny wpływ na zdrowie, mające na celu lub dające w efekcie podtrzymanie, umacnianie, przywracanie zdrowia i sprawności. Należą do nich: – aktywność fizyczna, racjonalne żywienie, – utrzymywanie czystości ciała i otoczenia, – zachowanie bezpieczeństwa, – utrzymywanie właściwych relacji między ludźmi, – radzenie sobie ze stresem, – poddawanie się profilaktycznym badaniom medycznym. 2. Bionegatywne (antyzdrowotne) – mające negatywny wpływ na zdrowie, wywołujące jego zagrożenie, chorobę lub utratę sprawności. Do tej grupy można zaliczyć: – palenie tytoniu, – nadużywanie alkoholu i używanie innych substancji psychoaktywnych, – siedzący tryb życia, – lekceważenie objawów chorobowych, – ryzykowne zachowania seksualne. Zachowania zdrowotne można również podzielić na: – zachowania zdrowotne w profilaktyce – wiążą się z ochroną zdrowia i zapobieganiem chorobom, – zachowania zdrowotne w chorobie – obejmują zachowania człowieka chorego, które mają wpływ na przebieg i rezultat leczenia, – zachowania zdrowotne w rehabilitacji – obejmują zachowania zdrowotne osób niepełnosprawnych i chorych, które mają związek z przebiegiem i efektem rehabilitacji. Styl życia i zachowania zdrowotne ludzi najsilniej determinowane są przez płeć i wiek, a w dalszej kolejności przez takie czynniki, jak wykształcenie czy zamożność. Badania polskie wykazują, że kobiety częściej niż mężczyźni realizują wzór zachowań prozdrowotnych, przejawiają też większą niż mężczyźni dbałość o zdrowie. Ponadto istnieje wprost proporcjonalna zależność między stylem życia a wykształceniem. Zachowania zdrowotne są w znacznym stopniu kształtowane czynnikami związanymi z życiem społecznym jednostki. 1. Uwarunkowania kulturowe – system norm i przekonań, wzorów postępowania, a także ogół wytworów materialnych, niematerialnych wytworzonych przez grupę społeczną. a) Kultura zdrowotna – jest to pewien standard zdrowotny, typowy dla określonej zbiorowości, uzyskany dzięki powiązaniom kultury tej społeczności z jej zdrowiem. Kultura reguluje: − wyobrażenia o zdrowiu i chorobie, − sposób odczuwania, postrzegania i opisywania objawów chorobowych, − stan wiedzy dotyczącej przyczynowości chorób,
  15. 15. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 14 − postawy i zachowania wobec własnej choroby, − styl życia uznany za decydujący czynnik w kształtowaniu zdrowia społeczności. b) Zależność wzorów kulturowych od: − sposobów spędzania wolnego czasu, − dbałości o higienę osobistą i otoczenia, − stosunku do używek typu: papierosy, alkohol, narkotyki, który ma niewątpliwie związek ze społeczną sankcją ich stosowania w danej grupie. 2. Uwarunkowania stratyfikacyjno-ekonomiczne: − im niższa klasa społeczna, tym gorsze wejście w różne układy społeczne, tym większa tolerancja na objawy chorobowe, tym bardziej ograniczone korzystanie z usług medycznych, − wymagania w zakresie opieki zdrowotnej są wyższe u ludzi żyjących w korzystnych warunkach niż u tych, którzy mają warunki gorsze, − zależność między wykształceniem a stosunkiem do własnego zdrowia. W ostatnich dziesięcioleciach jesteśmy świadkami dynamicznego rozwoju nauki i techniki. Ludzie pochłonięci troską o wygodniejsze życie, coraz częściej zapominają o swojej biologicznej egzystencji. Technika ułatwia człowiekowi życie, czyni je bardziej wydajnym, jej stały postęp jest nieodwracalny. Rozwój techniki i urbanizacji eliminuje z ludzkiego życia ruch i pracę fizyczną, a także prowadzi do dewastacji i zanieczyszczaniu naturalnego środowiska. Udogodnienia cywilizacyjne, środki komunikacji, automatyzacja, różnego rodzaju maszyny – zmniejszają do minimum aktywność fizyczną w życiu codziennym ludzi. Również środki masowego przekazu, szczególnie telewizja, z roku na rok zabierają człowiekowi coraz więcej wolnego czasu i zmuszają go do siedzącego trybu życia. Styl życia można zmienić. Składają się na niego pewne zachowania zdrowotne, których należy przestrzegać, na przykład spożywanie 3–4 posiłków dziennie o stałych porach, kolacja 2–3 godziny przed snem, nie dojadanie między posiłkami, spożywanie pokarmów o optymalnej temperaturze i nie przejadanie się. Systematyczna aktywność fizyczna dostosowana do indywidualnych potrzeb, nie tylko wpływa stymulująco na wzrastanie i dojrzewanie oraz na utrzymanie zdrowia i kondycji fizycznej w latach dojrzałości, ale jest naturalnym środkiem spowalniania procesów starzenia się i łagodzenia objawów inwolucji osobniczej oraz dolegliwości nasilających się pod koniec życia. Stres, radzenie sobie ze stresem Stres jest naturalną, nieuniknioną częścią naszego życia i towarzyszy każdemu z nas. Jest reakcją na codzienne wyzwania i życiowe zmiany – nie tylko negatywne, ale i pozytywne. Istnieje kilka definicji stresu, które można ująć w trzy podstawowe kategorie: 1. Stres jako bodziec – przykry, przeszkadzający i odrywający od aktywności. Kategoria ta próbuje opisać różnorodne, nieprzyjemne sytuacje wywołujące stres, na przykład hałas w miejscu pracy, strata pracy lub choroba. 2. Stres jako reakcja na przykry bodziec ze środowiska zewnętrznego. Kategoria ta próbuje opisać reakcje, które pojawiają się w ciele i umyśle człowieka w odpowiedzi na nieprzyjemne sytuacje, na przykład gorsze wykonanie zadania. 3. Stres jako dynamiczna relacja pomiędzy człowiekiem, a otoczeniem – która może być oceniana przez jednostkę albo jako wymagająca określonego wysiłku adaptacyjnego, albo przekraczająca możliwości jej sprostania. Czynniki stresogenne można podzielić na: − zewnętrzne – presja środowiska, przytłaczająca ilość zajęć, zmiana szkoły lub mieszkania, złe warunki pracy, monotonia pracy, choroba, wypadek, − wewnętrzne (tkwiące w jednostce) – nierealistyczne oczekiwania, brak poczucia sprawowania kontroli, przynależności, kwalifikacji, przesądy, kompleksy, nieodpowiednie nawyki.
  16. 16. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 15 Wpływ stresu na efektywność działania przedstawiono na schemacie (rys. 2). Rys. 2. Wpływ stresu na efektywność działania [opracowanie własne] Rozróżniamy trzy typy reakcji na stres: 1. Eustres to stres mobilizujący pozytywnie do działania. Eustres jest potrzebny – pobudzając nas wzmacnia nasze reakcje, podnosi próg naszej reaktywności. Umożliwia skuteczne działanie. 2. Strumień bodźców, który przekracza pewną granicę naszej indywidualnej wytrzymałości oddziałuje na nas negatywnie i nosi nazwę dystresu. Dystres jest reakcją organizmu na zagrożenie, utrudnienie lub niemożność realizacji ważnych celów i zadań człowieka, pojawia się w momencie zadziałania bodźca zewnętrznego lub wewnętrznego. 3. Neustres to bodziec dla danej osoby neutralny w działaniu, chociaż dla innych bywa on eustresowy lub dystresowy. Pewien optymalny poziom stresu jest niezbędny dla efektywnego funkcjonowania człowieka. Zbyt niski poziom stresu powoduje spadek motywacji, apatię i znudzenie. Zbyt wysoki-napięcie, trudności z koncentracją, lęk i zamęt w głowie, fizyczne zmęczenie, zwolnienie refleksu. Rozróżniamy fizjologiczne i psychiczne reakcje na stres. Reakcje fizjologiczne to: wzrost aktywności systemu nerwowego, zwiększony poziom adrenaliny we krwi, co powoduje palpitacje serca, wzrost ciśnienia, przyspieszony oddech, wzrost cukru we krwi, bóle głowy, pleców, żołądka. Reakcje psychologiczne to: lęk, stany depresyjne, smutek, irytacja, rozczarowanie życiem i sobą. Wysoki poziom stresu może prowadzić do utraty kontroli nad swoim zachowaniem. Skutki utraty kontroli nad długoterminowym stresem mogą być znacząco bardziej niebezpieczne. W konsekwencji może dojść do: − wyczerpania, przemęczenia, − depresji, − wypalenia, − załamania nerwowego. To nie sam stres jest niebezpieczny dla człowieka, ale to jak na niego reagujemy. Niezwykle ważne jest poznanie naszych indywidualnych reakcji na sytuacje stresujące. Pozwoli nam to bowiem na natychmiastowe zadziałanie, zanim poziom stresu dojdzie do poziomu, który przerośnie nasze możliwości poradzenia sobie z nim. Stres korzystny eustres Stres szkodliwy dystres Optymalny poziom stresu Pobudzenie stresowe działanie wyczerpanie
  17. 17. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 16 Istnieją dwa sposoby poradzenia sobie z trudną sytuacją: − próba zmiany niekorzystnych zdarzeń, dokonywana poprzez ucieczkę z trudnej sytuacji (co nie zawsze jest możliwe) lub psychiczne przygotowanie się do mogących zajść nieprzyjemnych wydarzeń i odpowiedź na nie poprzez realne działanie – na przykład ucząc się do egzaminu zamiast martwić się o niego, − próba osłabiania wpływu stresu poprzez zaprzeczanie zaistniałym trudnościom lub odcięcie się emocjonalne od trudnej sytuacji, by uniknąć przeżywania smutku czy lęku. Oba sposoby mają za zadanie chronić nas przed trudnościami. Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że mogą one utrudnić realne sprostanie trudnościom. Niestety są w naszym życiu momenty, kiedy tragiczne zdarzenia całkowicie nas pochłaniają. Śmierć, rozwód, utrata pracy, bankructwo. Przy wyborze metod zwalczania stresu, należy wziąć pod uwagę źródło jego pochodzenia. Jeśli wywołują go czynniki zewnętrzne – efektywne będą techniki wyobrażeniowe i pozytywne myślenie, jeżeli stres odczuwalny jest jako silny przypływ adrenaliny w ciele – ważny będzie relaks i obniżenie adrenaliny. Techniki redukcji stresu można pogrupować w trzech kategoriach: 1. Metody środowiskowe, w których chodzi o zmniejszenie znaczenia stresorów tkwiących w otoczeniu. Do nich należą: − redukcja wagi wydarzenia, − redukcja niepewności, − słuchanie uspokajającej i relaksującej muzyki. 2. Techniki fizjologiczne – odpowiednie przy nagłym wzroście adrenaliny. Należą do nich: − relaksacja mięśniowa − kontrolowanie oddechu. 3. Techniki umysłowe – odpowiednie gdy czynniki psychologiczne mają znaczący wpływ na poziom stresu. Należą do nich: − relaksacja wyobrażeniowa, − racjonalne, pozytywne myślenie, − medytacja, − autohipnoza i autosugestia. Istnieje ścisła zależność między stresem a zachowaniami zdrowotnymi, które składają się na określony styl życia. Osoby nie potrafiące skutecznie radzić sobie ze stresem stosują często destrukcyjne w konsekwencji środki służące zaspokajaniu ich potrzeb. Alkohol, leki, narkotyki nie tylko nie przynoszą im rozwiązania problemów, ale doprowadzają do pogłębienia się trudności osobistych, rodzinnych, zawodowych itp. Długotrwały stres może być przyczyną wielu chorób: – schorzeń układu krążenia, – owrzodzeń układu pokarmowego, – schorzeń układu oddechowego (astma, alergia), – nerwic i innych chorób układu nerwowego, – ogólnego obniżenia odporności organizmu, – zaburzeń układu ruchu (przykurcze mięśni), – schorzeń skóry (np. egzemy), – zespołu uzależnień od alkoholu. Choroby, do których powstania przyczynia się przede wszystkim zachowanie zdrowotne jednostki, określa się mianem chorób zachowaniozależnych lub chorób wyboru. Zachowania zdrowotne, które mają negatywne oddziaływanie na nasze zdrowie i są przyczyną wielu chorób to przede wszystkim: – palenie papierosów, – alkoholizm, – niewłaściwe odżywianie.
  18. 18. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 17 Różne jest rozłożenie w czasie realizacji efektu zdrowotnego określonych zachowań, np. w przypadku związku picia alkoholu z wypadkami drogowymi – skutek zdrowotny danych zachowań pojawia się prawie natychmiast, natomiast w przypadku związku palenia tytoniu z rakiem płuc muszą upłynąć lata. Skutki zdrowotne palenia tytoniu: 1) powstanie nowotworów w narządach, które mają bezpośredni kontakt z dymem tytoniowym (płuca, przełyk, krtań, gardło, jama ustna), 2) zwiększone ryzyko zachorowań na przewlekłą chorobę płuc i dróg oddechowych, 3) zwiększona podatność na zakażenia bakteryjne i wirusowe układu oddechowego, 4) nasilenie procesów miażdżycy i zapadalność na choroby układu naczyniowego. Alkoholizm w polskiej nomenklaturze diagnostycznej nosi nazwę zespołu zależności alkoholowej. Jest chorobą postępującą, wieloobjawową, a nawet prowadzącą do śmierci. Jest jednak chorobą możliwą do powstrzymania w wyniku skutecznej terapii. Wpływ alkoholu na zdrowie nie ogranicza się tylko do możliwości wywoływania uzależnienia, ale jest substancją toksyczną dla większości narządów i układów organizmu. Nadużywanie alkoholu: − zwiększa ryzyko wystąpienia wielu chorób (m.in.: choroby nadciśnieniowej, chorób serca, narządów miąższowych), − działa szkodliwie na każdy z elementów przewodu pokarmowego, co powoduje powstawanie wielu schorzeń, − uszkadza układ nerwowy obwodowy i ośrodkowy, − sprzyja rozwojowi choroby nowotworowej jamy ustnej, gardła, przełyku, krtani, − działa toksycznie na wątrobę, rozwój komórek krwi, upośledza syntezę czynników krzepnięcia. Alkohol pity przez kobiety w ciąży upośledza rozwój płodu. Błędy w sposobie żywienia mają również wpływ na zdrowie człowieka, są to: – błędy żywieniowe związane z nadkonsumpcją, – błędy żywieniowe związane ze zbyt niskim spożyciem niektórych składników pokarmowych. Błędy w żywieniu sprzyjają rozwojowi wielu chorób, m.in.: miażdżycy, nadwagi i otyłości, anoreksji, bulimii, cukrzycy, próchnicy zębów, osteoporozie, niedokrwistości, niektórym nowotworom. Mają również duży wpływ na rozwój fizyczny i dojrzewanie fizjologiczne dzieci i młodzieży. Środowisko a zdrowie człowieka Od wielu tysięcy lat, a więc od początku istnienia Ziemi, człowiek czerpał i czerpie wiele ze środowiska przyrodniczego, w którym żyje. Środowisko przyrodnicze, w którym żyje człowiek, jest jego naturalnym miejscem na Ziemi. Człowiek nauczył się z tego korzystać, lecz nie zawsze w sposób racjonalny i zgodny z naturą istnienia. Śmieci i odpady przemysłowe, zanieczyszczone i zatrute wody rzek, jezior i mórz oraz skażone powietrze w wielkich miastach i okręgach przemysłowych to dziś najbardziej widoczne skutki gospodarowania człowieka. Zatrucie środowiska zagraża naszemu zdrowiu, a nawet życiu. Zanieczyszczenie środowiska naturalnego stwarza duże niebezpieczeństwo dla odporności człowieka. Przez zanieczyszczone środowisko dochodzi do uszkodzenia mechanizmów obrony – zwiększona jest wtedy skłonność do zachorowań. Wiele chorób w obecnym czasie nosi nazwę chorób środowiskowych lub cywilizacyjnych. Wdychanie z powietrzem substancji szkodliwych tam się znajdujących powoduje: − choroby układu krążenia, − choroby układy oddechowego, − choroby skóry, − alergie i uczulenia, − choroby narządu słuchu i wzroku.
  19. 19. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 18 Najbardziej narażone na zachorowania są dzieci, u których odporność nie jest jeszcze dobrze wykształcona i wszelkie zanieczyszczenia środowiska są szczególnie niebezpieczne. Zdrowie jednostki zależy nie tylko od stanu środowiska przyrodniczego. Jest ono kształtowane we wszystkich środowiskach, z którymi człowiek pośrednio lub bezpośrednio ma kontakt. Należą do nich między innymi: miejsce pracy, szkoła, rodzina, przemysł i inne. Przez środowisko, rozumie się sumę zewnętrznych warunków oddziałujących na człowieka. Otoczenie człowieka można podzielić na: biologiczne, fizykochemiczne i społeczne. Do czynników biologicznych kształtujących środowisko oprócz mikroorganizmów takich jak wirusy, bakterie, pasożyty, zalicza się rezerwuary infekcji, przenosicieli, produkty żywnościowe, alergeny i tym podobne. Czynniki fizykochemiczne to temperatura, wilgotność, zanieczyszczenia chemiczne powietrza atmosferycznego, wody, gleby, promieniowanie, nasłonecznienie i inne, występujące w otoczeniu człowieka. Czynniki społeczne to warunki materialno-bytowe, poziom kultury materialnej i duchowej, struktura i funkcja rodziny, system ochrony zdrowia, organizacja wolnego czasu i wypoczynku, środowisko pracy, nauki. Wzajemne relacje i oddziaływania pomiędzy jednostkami i grupami, wynikające ze społecznej organizacji i innych aspektów życia społecznego składają się na środowisko społeczne. Ze względu na wzajemne przenikanie tych czynników trzeba zdawać sobie sprawę z tego, że nie można ich w aspekcie zdrowia rozpatrywać oddzielnie. Czynniki te są wzajemnie ze sobą powiązane i działają wspólnie w każdym wymiarze zdrowia człowieka. Przykłady sektorów i instytucji mających wpływ na kreowanie zdrowia przedstawia rysunek 3. Umieszczono tam także przykładowe czynniki wpływające na zdrowie.
  20. 20. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 19 Rys. 3. Sektory i instytucje kształtujące zdrowie (opracowanie własne) 4.2.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jak definiujemy styl życia? 2. Od czego zależy styl życia? 3. Jak dzielimy zachowania zdrowotne? 4. Jakie zachowania sprzyjają zdrowiu? 5. Jakie znasz zachowania antyzdrowotne? 6. Jakie znasz środowiska wpływające na zdrowie jednostki? 7. Czym jest stres i co go powoduje? 8. Jak dzielimy czynniki stresogenne? 9. Jaki jest wpływ stresu na efektywność działania? 10. Jakie są objawy długotrwałego stresu? 11. Jakie znasz techniki redukcji stresu? 12. Przyczyną jakich chorób jest nieprawidłowe odżywianie się? 13. Jakie są skutki zdrowotne wywołuje zespół zależności alkoholowej? 14. Jakie są skutki zdrowotne palenia tytoniu? Zakład pracy: - organizacja pracy - czas - stres - higiena i bezpieczeństwo Szkoła: - organizacja - czas - higiena - wzory zachowań - relacje emocjonalne Przyjaciele: - więzi emocjonalne - spędzanie wolnego czasu Środowisko fizyczne, ulica - hałas - skażenie środowiska naturalnego - wypadki - środki transportu Sklepy, handel: - rodzaj żywności, - rodzaj odzieży - reklama Przemysł: - produkcja żywności - produkcja odzieży - opakowania i inne Służba zdrowia: - lekarz domowy - poradnia specjalistyczna - szpital Rodzina: - wzory zachowań - wypoczynek - żywienie - higiena - relacje emocjonalne Media: - kształtowanie wzorów zachowań - oddziaływanie na emocje - kształtowanie gustów, upodobań Urzędy administracji państwowej: - prawodawstwo - finansowanie - organizacja pracy Instytucje ubezpieczeniowe: - stymulowanie zachowań prozdrowotnych przez zwiększanie stawek ubezpieczeniowych Elity finansowe: - możliwość uzyskania środków na ochronę zdrowia CZŁOWIEK
  21. 21. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 20 4.2.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Scharakteryzuj pojęcia: styl życia, zachowania prozdrowotne, zachowania antyzdrowotne. Określ czynniki pozytywnie i negatywnie wpływające na zdrowie. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym czynników wpływających na zdrowie, 2) scharakteryzować poszczególne pojęcia, 3) w formie plakatu przedstawić czynniki pozytywnie i negatywnie wpływające na zdrowie, 4) zaprezentować wyniki pracy. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − arkusze papieru, − markery, − klej, − nożyczki, − kolorowe kartki. Ćwiczenie 2 Analizując własne codzienne zachowania określ jaki reprezentujesz styl życia. Określ który z elementów Twojego stylu życia niesie zagrożenia dla zdrowia. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym stylów życia, 2) przeanalizować własne codzienne zachowania, 3) określić styl życia jaki reprezentujesz, 4) określić czy reprezentowane przez Ciebie zachowania mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia, 5) przedstawić wyniki swojej pracy, 6) wziąć udział w dyskusji podsumowującej ćwiczenie. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − kartki papieru, − przybory do pisania. Ćwiczenie 3 Uzupełnij tabelę korzystając z gotowych karteczek z podanymi czynnikami stresogennymi. Czynniki stresogenne zewnętrzne Czynniki stresogenne wewnętrzne
  22. 22. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 21 Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym czynników stresogennych, 2) dokonać selekcji karteczek z czynnikami, 3) przykleić karteczki w odpowiednich miejscach w tabeli, 4) porównać swoją tabelę z innymi uczniami. Wyposażenie stanowiska pracy: − czynniki stresogenne przygotowane na karteczkach: - presja środowiska, - nierealistyczne oczekiwania, - brak kwalifikacji, - choroba, - nieodpowiednie nawyki, - zmiana pracy, - kompleksy, - monotonia pracy, - wypadek, − tabela do uzupełnienia, − klej, − literatura dotycząca czynników stresogennych. Ćwiczenie 4 Wskaż techniki redukcji stresu, odnosząc je do sytuacji z życia codziennego. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć sobie przynajmniej dwie sytuacje, które Cię stresują i zastanowić się, jak wówczas reagujesz, 2) przeanalizować techniki redukcji stresu (na podstawie informacji zawartych w Poradniku dla ucznia oraz korzystając z innych dostępnych źródeł), 3) dobrać właściwą technikę radzenia sobie ze stresem do rodzaju sytuacji, 4) wyniki swojej pracy zaprezentować na forum grupy, uzasadniając swój wybór, 5) wziąć udział w dyskusji podsumowującej ćwiczenie. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − kartki papieru, − przybory do pisania.
  23. 23. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 22 Ćwiczenie 5 Opracuj mapę zagrożeń ekologicznych w Twojej miejscowości. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym zagrożeń ekologicznych, 2) zidentyfikować źródła zagrożeń dla środowiska naturalnego np.: – zakłady przemysłowe, – środki transportu. 3) opracować mapę zagrożeń ekologicznych, 4) wyniki swojej pracy zaprezentować na forum grupy, 5) wziąć udział w dyskusji podsumowującej ćwiczenie. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − kartki papieru, − przybory do pisania. Ćwiczenie 6 Opracuj poradnik na temat radzenia sobie ze stresem w szkole. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym radzenia sobie ze stresem, 2) przedyskutować jakie elementy powinny znaleźć się w poradniku, 3) wziąć udział w ogólnej dyskusji nad ostatecznym kształtem poradnika, 4) zapisać na tablicy wnioski i opracować poradnik, 5) umieścić poradnik na stronie internetowej szkoły. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − literatura dotycząca stresu, − komputer z dostępem do Internetu.
  24. 24. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 23 4.2.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) zdefiniować pojęcie stylu życia? ¨ ¨ 2) określić zachowania wpływające na zdrowy styl życia? ¨ ¨ 3) wymienić zachowania antyzdrowotne? ¨ ¨ 4) określić czynniki kształtujące określone zachowania zdrowotne? ¨ ¨ 5) zidentyfikować czynniki, które mają wpływ na ludzkie zdrowie? ¨ ¨ 6) scharakteryzować czym jest stres? ¨ ¨ 7) scharakteryzować wpływ stresu na zdrowie? ¨ ¨ 8) wymienić czynniki stresogenne? ¨ ¨ 9) wymienić techniki redukcji stresu? ¨ ¨ 10) określić własny styl życia i wymienić zachowania zdrowotne mogące mieć negatywny wpływ na Twoje zdrowie? ¨ ¨ 11) zidentyfikować czynniki biologiczne, społeczne i fizykochemiczne wpływające na zdrowie? ¨ ¨ 12) określić wpływ czynników społecznych i środowiskowych na zachowania zdrowotne jednostki? ¨ ¨
  25. 25. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 24 4.3. Działania na rzecz poprawy i utrzymania zdrowia 4.3.1. Materiał nauczania Strategie promocji zdrowia Promocja zdrowia, to proces umożliwiający każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na własne zdrowie w sensie jego poprawy i utrzymania. Definicja ta została zamieszczona w dokumencie „Karta Ottawska Promocji Zdrowia”, który został opracowany podczas Międzynarodowej Konferencji Promocji Zdrowia w Ottawie w 1986 r. Koncepcja promocji zdrowia wpłynęła znacząco na współczesne ukierunkowanie rozwoju opieki nad zdrowiem. Proces ten realizowany jest przez jednostki i instytucje poszukujące korzystnych dla zdrowia rozwiązań w zakresie polityki społecznej, tworzenia warunków sprzyjających dobremu samopoczuciu, wzmacnianiu inicjatyw i działań społecznych na rzecz zdrowia, rozwijania indywidualnych umiejętności służących zdrowiu. Duże znaczenie w tym procesie ma kształtowanie u wszystkich ludzi zdolności uczenia się przez całe życie tak, aby opanować umiejętność rozwiązywania problemów poszczególnych etapów życia, np. naturalne ograniczenie sprawności związane z wiekiem, z chorobą przewlekłą, kalectwem albo zmianą sytuacji rodzinnej, konieczności opieki nad dziećmi, rodzicami, współmałżonkiem. Koncepcja promowania zdrowia za podstawę przyjmuje zasadę odpowiedzialności każdego człowieka za własne zdrowie. Do zasad podstawowych zalicza się także: – właściwe żywienie, – podejmowanie aktywności fizycznej, – radzenie sobie ze stresem. Głównym celem promowania zdrowia jest pomaganie ludziom poprzez budzenie koniecznej motywacji do podejmowania decyzji własnych w sprawie stylu życia – wtedy, kiedy jeszcze nie występują u nich żadne symptomy choroby. Od stylu życia, związanego z poczuciem odpowiedzialności za własne zdrowie, zależy w ogromnej mierze jakość życia każdego z nas. Budzenie motywacji do podejmowania decyzji w sprawach odrzucenia z własnego stylu życia tego, co szkodzi zdrowiu, a wprowadzenie postępowania, które jest dla niego korzystne wymaga partnerskiego traktowania i odrzucenia wydawania poleceń, nakazów, zakazów. Dochodzenie do własnych decyzji jest procesem złożonym i trudnym. Nie odrzuca się łatwo niekorzystnych, czasem głęboko zakorzenionych przyzwyczajeń, jak np. palenie papierosów. Działalność w zakresie promowania zdrowia podejmowana jest w stosunku do wszystkich grup wiekowych ludzi. Opracowane są programy i formy ich realizacji dostosowane do potrzeb różnych grup i poszczególnych ludzi. Działalność ta podejmowana w szkołach, miejscach pracy i zamieszkania, w różnych organizacjach społecznych, za pośrednictwem środków masowego przekazu i publikacji. Prowadzenie działalności związanej z promocją zdrowia w stosunku do pojedynczego człowieka wymaga wzięcia pod uwagę wielu znaczących czynników, takich jak: wiek, płeć, przyzwyczajenia, historia zdrowia własnego i rodziny. Zebrane dane są potrzebne do rozpoznania silnych i słabych stron człowieka, aby na tej podstawie dobierać i proponować do wyboru różne możliwe warianty wprowadzania w stylu życia zmian korzystnych dla zdrowia. W Polsce w ramach promocji zdrowia realizowany jest Narodowy Program Zdrowia. Program ten zakłada rozwijanie wieloresortowego współdziałania na rzecz działalności prozdrowotnej. Właściwe żywienie, aktywność fizyczna, radzenie sobie ze stresem zostały również zaliczone do najbardziej znaczących zasad promowania zdrowia. W celu promowania zdrowia opracowane są programy szczegółowe np. zdrowy dom, zdrowa szkoła, zdrowe miasto, sami sobie. Programy te są coraz szerzej podejmowane i rozwijane.
  26. 26. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 25 Celem wszystkich działań promocji zdrowia jest umacnianie zdrowia i wyrabianie odpowiedzialności każdego człowieka za zdrowie własne i innych. Na dużą uwagę zasługują działania, jakie można podejmować w zakresie promocji zdrowia psychicznego. Wyróżnić można pięć strategii stosowanych w pracy opiekuńczej służących motywowaniu do zachowań prozdrowotnych w tym zakresie: 1) współpraca z naturalnymi systemami wsparcia, które odgrywają znaczącą rolę w zapobieganiu zaburzeniom psychicznym, np. z sąsiadami, 2) sieć społeczna lub tworzenie koalicji, których celem jest promowanie zdrowego stylu życia, tworzenie wspólnych inicjatyw przez lokalne organizacje i stowarzyszenia, 3) wsparcie dla opiekunów, asystentów osób niepełnosprawnych, 4) edukacja w zakresie zdrowia psychicznego poprzez: – informowanie społeczeństwa o zagadnieniach związanych ze zdrowiem psychicznym, – uświadamianie praw i możliwości osobom korzystającym z usług w zakresie ochrony zdrowia psychicznego, – wspieranie wszystkich osób opiekujących się ludźmi w sytuacjach kryzysowych, np.: kapłanów, prawników, nauczycieli, 5) wpływanie na ustawodawców – przekazywanie informacji, nagłaśnianie problemów dotyczących ochrony zdrowia i promocji zdrowia psychicznego. Programy promocji zdrowia to przede wszystkim programy edukacyjne, które mają za zadanie uświadomić zagrożenia i pokazać sposoby zapobiegania. Przy konstruowaniu programu promocji zdrowia należy: 1. Ustalić obszar największych zagrożeń zdrowia, stanu zdrowotności populacji – diagnoza. 2. Ustalić cele działań – cele strategiczne i operacyjne. 3. Wybrać strategie działania. 4. Opracować międzysektorowe programy skierowane na cel. 5. Monitorować programy. 6. Zmierzyć efektywność działań i ewentualnie wprowadzić korekty działań i strategii. Przykład konstrukcji takiego programu przedstawiono na schemacie (rys. 4).
  27. 27. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 26 Rys. 4. Zasady tworzenia programu promocji zdrowia[opracowanie własne] Profilaktyka Profilaktyka jest to szereg działań mających na celu zapobieganie chorobie bądź innemu niekorzystnemu zjawisku zdrowotnemu przed rozwinięciem się, poprzez kontrolowanie przyczyn i czynników ryzyka. Polega ona na zapobieganiu poważniejszym konsekwencjom choroby poprzez jej wczesne wykrycie i leczenie. Celem profilaktyki jest podjęcie szybkich i skutecznych działań przywracających zdrowie, ma ona również na celu zahamowanie postępu lub powikłań już istniejącej choroby. Dzięki temu prowadzi do ograniczenia niesprawności i inwalidztwa. Istotnym elementem profilaktyki jest także zapobieganie powstawaniu niekorzystnych wzorów zachowań społecznych, które przyczyniają się do podwyższania ryzyka choroby. Wyróżniamy następujące fazy profilaktyki: 1. Profilaktyka wczesna – mająca na celu utrwalenie prawidłowych wzorców zdrowego stylu życia i zapobieganie szerzeniu się niekorzystnych wzorców zachowań, w odniesieniu do osób zdrowych. 2. Profilaktyka pierwotna (I fazy) – mająca na celu zapobieganie chorobie poprzez kontrolowanie czynników ryzyka, w odniesieniu do osób narażonych na czynniki ryzyka. 3. Profilaktyka wtórna (II fazy) – zapobieganie konsekwencjom choroby poprzez jej wczesne wykrycie i leczenie (przesiewowe badania skriningowe mające na celu wykrycie osób chorych). 4. Profilaktyka III fazy, której działania zmierzają w kierunku zahamowania postępu choroby oraz ograniczeniu powikłań. W zakresie profilaktyki wtórnej znaczącą rolę odgrywają przesiewowe badanie skriningowe. Są to zorganizowane działanie polegające na wczesnym wykryciu w populacji Zagrożenie: choroby układu krążenia Cel strategiczny: spadek zachorowalności Praca edukacyjna Program zdrowej szkoły Działania legislacyjne wspomagające propagowanie zdrowego stylu życia Działania na rzecz ochrony środowiska Programy: kliniczny, cholesterolowy, nadciśnieniowy i tym podobne Ustalenie potrzeb zdrowotnych Mężczyźni 40 lat Polityka fiskalna w celu uzyskania środków na międzysektorowe programy promujące zdrowieProgram zdrowe miasta
  28. 28. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 27 chorób lub stanów patologicznych za pomocą stosowanych masowo prostych, bezpiecznych i wiarygodnych testów diagnostycznych. Badania skriningowe prowadzone są w odniesieniu do chorób stanowiących znaczny problem zdrowotny danej populacji, charakteryzujących się częstym występowaniem stadiów przedklinicznych, dość długim okresem między pierwszymi oznakami choroby a jej pełnym obrazem i możliwością wyleczenia. Podobnie jak programy promocji zdrowia, również programy profilaktyczne tworzone są dla różnych grup wiekowych. Wśród dzieci i młodzieży prowadzone są między innymi: − program profilaktyki wad postawy i bocznych skrzywień kręgosłupa u dzieci i młodzieży – celem programu jest wczesne diagnozowanie wad postawy u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym oraz korygowanie nieprawidłowości, − program wczesnego wykrywania wad i schorzeń narządu wzroku – celem programu jest wczesne wykrywanie wad i schorzeń narządu wzroku oraz zapewnienie wykonania pierwszej konsultacji okulistycznej dzieciom, u których wykryto wady i schorzenia wymagające pogłębionej diagnostyki i leczenia, − program wczesnego wykrywania wad i schorzeń narządu słuchu oraz niedosłuchu – celem jest przeprowadzenie wstępnej diagnozy epidemiologicznej zaburzeń słuchu i niedosłuchu u dzieci w wieku szkolnym poprzez przesiewowe badania audiometryczne oraz wykonanie konsultacji otolaryngologicznych u dzieci ze stwierdzonymi zaburzeniami. Dla osób dorosłych: − program profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych, − program profilaktyki wczesnego wykrywania raka szyjki macicy, − program profilaktyki chorób nowotworowych skóry i czerniaka, − programy profilaktyki chorób reumatycznych i reumatoidalnych i wiele innych. Prowadzenie szeroko zakrojonych działań profilaktycznych przynosi w krótszej lub dłuższej perspektywie czasowej wymierne korzyści dla społeczeństwa w postaci: − poprawy świadomości zdrowotnej populacji, − poprawy stanu zdrowia ludności, − zmniejszenia ilości osób z powikłaniami chorób i trwałym inwalidztwem, − zmniejszenia liczby zachorowań i zgonów, − zwiększenia wykrywalności chorób we wczesnym stadium rozwoju, − zwiększenia odsetka wyleczeń, − zmniejszenia absencji chorobowej, − obniżenia kosztów leczenia, − mniejszych strat finansowych (zasiłki chorobowe, straty produkcyjne). Tworząc programy profilaktyczne musimy wziąć pod uwagę: 1. Wzorce zachowań składające się na styl życia. 2. Czynniki ryzyka sprzyjające danej chorobie. 3. Sposób oddziaływania na czynniki ryzyka. 4. Zakres świadczeń udzielanych w ramach programu. Edukacja zdrowotna Na każdym etapie działań profilaktycznych znaczącą rolę odgrywa edukacja zdrowotna – proces, w trakcie którego ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i innych osób. Koncentruje się ona na uświadamianiu związków między zdrowiem człowieka a jego stylem życia oraz środowiskiem fizycznym i społecznym. Edukacja zdrowotna to głównie działania informacyjne, których bezpośrednim celem jest ukształtowanie sprzyjających zdrowiu przekonań, motywacji i umiejętności, a co za tym idzie postaw zdrowotnych jednostki, które powinny prowadzić do realizacji zachowań służących zdrowiu.
  29. 29. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 28 Obejmuje ona trzy etapy: 1. Uświadomienie sobie problemów z utrzymaniem i wzmocnieniem własnego zdrowia – następuje to w wyniku podwyższenia poziomu wiedzy o zdrowiu, nabyciu nowych umiejętności oceny stanu zdrowia. 2. Podjęcie osobistych decyzji o wprowadzeniu zmian w zachowaniach na bardziej korzystne dla zdrowia. 3. Podjęcie zaplanowanych działań zmieniających zachowania zdrowotne i stan środowiska w wyniku ukształtowania postaw prozdrowotnych. Wykorzystywane są trzy modele edukacji zdrowotnej: 1. Model edukacji zdrowotnej zorientowanej na chorobę – jako główny cel przyjmuje zapobieganie określonym chorobom. W tym celu najpierw trzeba przeprowadzić badania stanu zdrowia, stwierdzić poziom zagrożenia określonymi chorobami, a następnie opracować i upowszechnić konkretne zasady prowadzące do uchronienia się od zachorowań. Nie daje ona jednak oczekiwanych rezultatów, gdyż dla młodych ludzi perspektywa wystąpienia danej choroby w przyszłości nie stanowi argumentu do zmiany zachowań. 2. Model edukacji zdrowotnej zorientowanej na czynniki ryzyka – kładzie nacisk na prewencje chorób, które mogą się pojawiać w populacji, niestety nie uwzględnia korzyści płynących z zachowania zdrowia. 3. Model edukacji zorientowanej na zdrowie – uwzględnia czynniki związane z aktywnym współuczestnictwem jednostki w zachowaniach prozdrowotnych. Polega na określeniu własnej kondycji zdrowotnej i znajomości czynników wpływających na zdrowie w sposób pozytywny lub negatywny. Model ten jest najkorzystniejszy i szczególnie użyteczny w przypadku dzieci i młodzieży, ponieważ wpływa na zmianę postaw zdrowotnych. Tradycyjna edukacja przebiega dwutorowo: w drodze bezpośredniej edukacji jednostek oraz poprzez użycie w celach edukacyjnych środków masowego przekazu. Działania skierowane na edukację i rozwój jednostek obejmują podnoszenie poziomu wiedzy o zdrowiu, poradnictwo z zakresu zagrożeń zdrowia, budowanie wysokiej samooceny oraz samodzielności. Proces edukacji przebiega w ramach relacji nauczyciel – uczeń, lekarz – pacjent. Edukacja poprzez środki masowego przekazu ma charakter bezosobowy i obejmuje podnoszenie poziomu świadomości społecznej, kreowanie właściwego klimatu wokół problemów zdrowotnych oraz poradnictwo z zakresu zagrożeń zdrowia. Przybierać może formę reklamy, marketingu, serwisu informacyjnego, a wykorzystane do tego celu mogą być: radio, telewizja, prasa oraz inne formy publikacji. Planowanie procesu edukacji obejmuje następujące etapy: 1. Określenie celów edukacji. 2. Dobór celów edukacji. 3. Planowanie form organizacyjnych, metod, środków dydaktycznych. 4. Wdrażanie przygotowanego programu. 5. Ocenę uzyskanych wyników. Wybór formy organizacyjnej w pracy edukacyjnej zależy od treści edukacji, miejsca, wieku, częstotliwości, liczby uczestników. Praca indywidualna – forma pracy polegająca na wykonywaniu przez ucznia specjalnie dla niego przygotowanych zadań, sformułowanych na podstawie rozpoznania stanu i sytuacji w jakiej się znajduje. Praca grupowa – forma pracy polegająca na wspólnym wykonywaniu zadań przez grupę liczącą kilka osób. Podstawą doboru uczestników grupy może być cel i treść pracy – na przykład zapobieganie cukrzycy, wiek uczestników, miejsce.
  30. 30. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 29 Praca zbiorowa – forma pracy polegająca na tym, że wszyscy uczestnicy zajęć pracując indywidualnie wykonują tę samą czynność, na przykład słuchają wykładu, oglądają film, analizują problem. Metody stosowane w edukacji zdrowotnej są zawsze pochodną celów i zadań, jakie stawia się w procesie wychowania. Ze względu na specyfikę tej edukacji do najczęściej stosowanych powinny należeć: 1. Metoda organizacji środowiska – podejmowane są działania w odniesieniu do właściwej organizacji życia codziennego i środowiska. Organizacja środowiska to przede wszystkim dbałość o estetykę i funkcjonalność otoczenia, prawidłowe oświetlenie, zieleń w pomieszczeniach, warunki sanitarnohigieniczne. Właściwa organizacja życia codziennego akcentuje zwłaszcza wielość i różnorodność zajęć odbywających się w różnych pozycjach, stosowanie technik relaksacyjnych. 2. Metoda przekazu wiedzy – dotycząca sposobów informowania, wyjaśniania i instruktażu. 3. Metoda pobudzania zachowań sprzyjających zdrowiu - z jednej strony stawia wymagania z zakresu zachowań prozdrowotnych, takich jak czystość ciała, jego hartowanie, profilaktyczne zabiegi zdrowotne, z drugiej inspiruje do podejmowania działań zmierzających do dbałości o własne zdrowie. 4. Metoda utrwalania pożądanych zachowań i przyzwyczajeń zdrowotnych – powtarzanie pewnych czynności oraz zachowań w określonych sytuacjach edukacyjnych. 5. Metody aktywizujące – drama, narracja, burza mózgów, techniki twórczego myślenia. Celem indywidualnej edukacji jest przygotowanie podopiecznego do samoopieki rozumianej jako samodzielne wykonywanie przez człowieka wszystkich czynności życia codziennego, które przyczyniają się do utrzymania zdrowia, wzmacniają zdrowie oraz podejmowanie decyzji dotyczących zdrowia i życia. Podstawą szacowania zdolności i możliwości do samoopieki jest: − wydolność wynikającą z etapu rozwoju fizycznego, psychicznego, intelektualnego, − sytuacja społeczna, − stan zdrowia w ujęciu całościowym, − w odniesieniu do człowieka chorego stan w aspekcie rozpoznania lekarskiego. 4.3.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie znaczenie ma promocja zdrowia? 2. Jak konstruujemy programy promocji zdrowia?? 3. Czym się charakteryzuje profilaktyka? 4. Jakie wyróżniamy fazy profilaktyki? 5. Jaki cel ma profilaktyka I fazy i II fazy? 6. Co to jest edukacja zdrowotna? 7. Jakie znasz metody edukacji zdrowotnej? 4.3.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Opracuj scenariusz zajęć na temat profilaktyki próchnicy zębów dla uczniów szkoły podstawowej. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym zajęć profilaktycznych,
  31. 31. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 30 2) opracować scenariusz zawierający: – cel główny, – cele szczegółowe, – przebieg zajęć. 3) przygotować pomoce dydaktyczne potrzebne do przeprowadzenia zajęć: plakaty, filmy, ulotki, 4) przedstawić swoją pracę na forum klasy, 5) wziąć udział w dyskusji podsumowującej ćwiczenie. Wyposażenie stanowiska pracy: – karki papieru, – wzory scenariuszy lekcji, – literatura zgodna z punktem 6 poradnika dla ucznia. Ćwiczenie 2 Zaplanuj i przeprowadź metodą pogadanki zajęcia na temat szkodliwości palenia tytoniu. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym prowadzenia zajęć, 2) przygotować pytania dotyczące substancji szkodliwych zawartych w papierosach, chorób spowodowanych przez palenie tytoniu, 3) uzupełnić odpowiedzi uczestników dodatkowymi informacjami, 4) zaplanować zajęcia, przeprowadzić je w grupie, 5) przedyskutować wyniki ćwiczenia. Wyposażenie stanowiska pracy: – plakaty obrazujące szkodliwość palenia tytoniu, – dane dotyczące substancji szkodliwych zawartych w tytoniu, – wykaz chorób spowodowanych paleniem papierosów. Ćwiczenie 3 Przeprowadź metodą dyskusji zajęcia na temat szkodliwości nadużywania alkoholu. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym szkodliwości nadużywania alkoholu, 2) wybrać lidera grupy, w której będziesz pracował, 3) pracując w grupie, poddać pod dyskusję: przyczyny alkoholizmu, zachowania alkoholika, szkodliwość alkoholu dla zdrowia, społeczne skutki alkoholizmu, 4) zanotować na tablicy odpowiedzi liderów innych grup i wziąć udział w dyskusji. Wyposażenie stanowiska pracy: – broszury i plakaty o przyczynach i skutkach alkoholizmu, – tablica i kreda.
  32. 32. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 31 Ćwiczenie 4 Wykonaj plakat informujący o czynnikach ryzyka chorób układu krążenia. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym czynników ryzyka chorób układu krążenia, 2) wypisać wzorce zachowania sprzyjające powstawaniu chorób układu krążenia, 3) wybrać czynniki ryzyka jako najistotniejsze w zachorowaniach na te choroby, 4) zaproponować działania profilaktyczne zmniejszające ryzyko zachorowania, 5) zaprezentować przygotowany plakat. Wyposażenie stanowiska pracy: – broszury informacyjne na temat chorób układu krążenia, – arkusze papieru, – kolorowe markery, klej, papier kolorowy, nożyczki. Ćwiczenie 5 Przedstaw i przedyskutuj w grupach: − teorię potrzeb Maslowa i jej przydatność w pomaganiu/opiece, − znaczenie profilaktyki w dbaniu o zdrowie, − związek promocji zdrowia, profilaktyki i edukacji zdrowotnej. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym wylosowanego problemu do dyskusji, 2) scharakteryzować przydzielone zagadnienie, 3) włączyć się do dyskusji przy omawianiu pozostałych zagadnień przez inne grupy. Wyposażenie stanowiska pracy: – poradnik dla ucznia, – literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia, – kartki papieru, – przybory do pisania. 4.3.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) opracować program promocji zdrowia dla danej grupy? ¨ ¨ 2) opracować propozycje działań zaliczanych do profilaktyki I, II i III fazy? ¨ ¨ 3) określić czynniki ryzyka w chorobach układu krążenia? ¨ ¨ 4) przeprowadzić zajęcia na temat szkodliwości działania nikotyny i alkoholu na organizm człowieka? ¨ ¨ 5) wymienić metody edukacji zdrowotnej? ¨ ¨ 6) wykazać związek pomiędzy profilaktyką, promocją i edukacją zdrowotną? ¨ ¨ 7) przeprowadzić zajęcia edukacyjne różnymi metodami? ¨ ¨
  33. 33. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 32 4.4. Polityka zdrowotna państwa 4.4.1. Materiał nauczania Termin polityka zdrowotna obejmuje całokształt działań podejmowanych przez państwo i społeczeństwo w celu zapewnienia najlepszej ochrony zdrowia ludności. Politykę zdrowotną można podzielić na: − międzynarodową, − krajową, − regionalną, − lokalną. Międzynarodową Polityką Zdrowotną (MZP) zajmują się liczne organizacje międzynarodowe, organizacje pozarządowe, Organizacja Narodów Zjednoczonych, która ukierunkowuje MPZ, Światowa Organizacja Zdrowia, Światowe Zgromadzenie Zdrowia - uchwala zarządzanie obowiązujące wszystkie państwa członkowskie, określa standardy i normy, przyjmuje i bada raporty i sprawozdania. Polska jako kraj członkowski ŚOZ określiła własne założenia i cele polityki zdrowotnej. Dokumentem rządowym, wyznaczającym politykę zdrowotną państwa, jest Narodowy Program Zdrowia (NPZ), który powstał w odpowiedzi na europejską strategię ŚOZ pod nazwą „Zdrowie dla wszystkich w 2000 roku. Jego realizacja i kolejne nowelizacje przypadały na okres przeobrażeń politycznych, gospodarczych i społecznych w kraju, niosących w sobie wiele perspektyw i możliwości, ale również ryzyko zagrożeń zdrowotnych dla społeczeństwa. Obecna, czwarta już wersja Narodowego Programu Zdrowia na lata 2005-2015, powstała w okresie po wdrożeniu wielu reform: administracyjnej, ochrony zdrowia, ubezpieczeń społecznych, systemu edukacji, które w kolejnych latach podlegały kolejnym modyfikacjom. Generalnie, koncepcja NPZ jest zgodna z merytorycznymi założeniami programu Unii Europejskiej, dotyczącego monitorowania stanu zdrowia oraz nowej strategii zdrowia publicznego zaproponowanej przez Komisję Europejską. Narodowy Program Zdrowia, opracowany na początku XXI wieku, określa główne kierunki polityki zdrowotnej państwa, co nadaje mu szczególną rangę w stosunku do innych programów polityki zdrowotnej oraz stwarza szansę na bardziej skuteczną realizację jego zadań. Podstawowym warunkiem osiągnięcia celu strategicznego i celów operacyjnych Narodowego Programu Zdrowia jest włączenie się do jego realizacji wielu działów administracji rządowej i funkcjonujących w ich ramach instytucji, organizacji pozarządowych, a przede wszystkim samorządów i społeczności lokalnych. Rolą rządu jest tworzenie warunków i wspomaganie tych działań. Tylko wspólnym wysiłkiem i przy ścisłym współdziałaniu możemy poprawić stan zdrowia Polaków, a tym samym jakość ich życia. Jest on ukierunkowany szczególnie na promocję zdrowia, na zmiany stylu życia, kształtowanie środowiska sprzyjającemu zdrowiu oraz zmniejszenie różnic w zdrowiu i dostępie do świadczeń zdrowotnych. Zadania i cele Narodowego Programu Zdrowia Cel strategiczny Przyjęto jeden nadrzędny, długofalowy cel strategiczny "Poprawa zdrowia i związanej z nim jakości życia ludności". Dla osiągnięcia tego celu wytyczono trzy główne kierunki: − zmniejszanie różnic w zdrowiu i dostępie do świadczeń zdrowotnych, − kształtowanie prozdrowotnego stylu życia, − tworzenie środowiska życia, pracy i nauki sprzyjającego zdrowiu. I. Cele ogólne 1. Zmniejszenie różnic terytorialnych i społecznych w stanie zdrowia.
  34. 34. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 33 2. Aktywizacja jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych na rzecz zdrowia społeczeństwa. II. Cele dotyczące czynników ryzyka i działania w zakresie promocji zdrowia 3. Zwiększenie aktywności fizycznej ludności; 4. Poprawa sposobu żywienia ludności i jakości zdrowotnej żywności oraz zmniejszenie występowania otyłości; 5. Zmniejszenie rozpowszechnienia palenia tytoniu; 6. Zmniejszenie i zmiana struktury spożycia alkoholu oraz zmniejszenie szkód zdrowotnych spowodowanych alkoholem; 7. Ograniczenie używania substancji psychoaktywnych i związanych z tym szkód zdrowotnych; 8. Zmniejszenie narażenia na czynniki szkodliwe w środowisku życia i pracy; 9. Poprawa stanu sanitarnego kraju; 10. Zmniejszenie liczby wypadków i ograniczenie ich skutków; 11. Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. III. Cele dotyczące wybranych populacji 12. Poprawa opieki nad matką i dzieckiem; 13. Usprawnienie wczesnej diagnostyki zaburzeń zdrowotnych i czynnej opieki nad dziećmi i młodzieżą; 14. Tworzenie warunków do zdrowego i aktywnego życia osób starszych; 15. Tworzenie warunków dla aktywnego życia osób niepełnosprawnym; IV. Cele dotyczące działania systemu ochrony zdrowia 16. Poprawa jakości i efektywności usług świadczonych w ochronie zdrowia; 17. Rozbudowanie kadr i infrastruktury dla potrzeb promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej; 18. Usprawnienie wczesnej diagnostyki i czynnej opieki nad osobami z chorobami nowotworami, układu krążenia w tym udarami mózgowymi, chorobami układu oddechowego oraz chorobami narządu ruchu; 19. Zwiększenie skuteczności zapobiegania chorobom zakaźnym. Opierając się na ogólnych założeniach NPZ tworzone są Wojewódzkie Programy Promocji Zdrowia. Powstają one na podstawie diagnozy demograficznej, epidemiologicznej i społecznej danego województwa. Do współudziału w ich opracowaniu angażuje się potencjalnych realizatorów. Zbierając dane do opracowania programów uwzględnia się: 1. Sytuację geograficzno-demograficzną województwa. 2. Główne problemy zdrowotne: umieralność, zachorowalność, chorobowość szpitalną, choroby zawodowe, niepełnosprawność. 3. Główne zagrożenia dla zdrowia ludności: zachowania zagrażające zdrowiu, czynniki społeczno-ekonomiczne, zagrożenia w środowisku fizycznym. 4. Bezpieczeństwo publiczne: ochrona przeciwpożarowa, wypadki drogowe i ich skutki, przestępczość. 5. Zasoby służby zdrowia i zatrudnienie. Na podstawie zebranych danych określa się cel strategiczny i cele operacyjne programu. Wojewódzkie Programy Promocji Zdrowia są ofertą zadań dla samorządów, instytucji i organizacji pozarządowych zarówno kreujących politykę zdrowia publicznego na poziomie lokalnym, jak i kształtujących środowisko zdrowotne. Wojewódzkie programy są podstawą do działań na rzecz zdrowia na szczeblach samorządowych: miastach, powiatach, gminach. Bardziej ambitni mogą stworzyć programy – odpowiednie do potrzeb, kompetencji oraz zasobów ludzkich i finansowych. Mający skromniejszy potencjał mogą przygotować harmonogramy działań na poszczególne lata i je realizować.
  35. 35. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 34 Struktura opieki zdrowotnej Opiekę zdrowotną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie na zasadzie partnerstwa z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, kościołami i związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Można więc wyróżnić trzy sektory tej opieki: – sektor I – publiczny, – sektor II – prywatny, – sektor III – non-profit. Sektory i poziomy pomocy społecznej krzyżują się. W sektorze I administrację publiczną można podzielić na: – rządową: centralna i terenowa (wojewódzka), – samorządową: wojewódzka, powiatowa, gminna. Sektor II prywatny to niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej, prywatne przychodnie i gabinety lekarskie. Sektor III to organizacje pozarządowe, takie jak: stowarzyszenia, fundacje, związki, działające na szczeblu krajowym, regionalnym, powiatowym i gminnym. W Polsce system ochrony zdrowia po reformie, jest finansowany z podatków obywateli (składka na ubezpieczenia zdrowotne, które rozdziela Narodowy Fundusz Zdrowia). Każdy ubezpieczony znajduje się pod opieką lekarza rodzinnego (podstawowa opieka zdrowotna), który, jeżeli zachodzi taka potrzeba, kieruje go do specjalistycznego lekarza. 4.4.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Co rozumiemy pod pojęciem polityka zdrowotna? 2. Jakie są główne cele polityki zdrowotnej? 3. Jakie znasz międzynarodowe organizacje zajmujące się problematyką zdrowotną? 4. Jakie zadania spełnia Światowa Organizacja Zdrowia? 5. Co to jest Narodowy Program Zdrowia? 6. Jakie znasz cele i zadania Narodowego Programu Zdrowia? 7. Jakie sektory opieki zdrowotnej występują w strukturze opieki zdrowotnej w Polsce? 8. Na jakich szczeblach administracji one funkcjonują? 4.4.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Po przeanalizowaniu Narodowego Programu Zdrowia z dnia 3.09.1996 r. wypisz: – cele NPZ i zadania dla ich osiągnięcia, – oczekiwane zmiany w stanie zdrowia ludności. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować Narodowy Program Zdrowia, 2) opracować w grupie zagadnienie, 3) zaprezentować wyniki pracy, 4) wziąć udział w dyskusji. Wyposażenie stanowiska pracy: − Narodowy Program Zdrowia z dn. 3.09.1996 r., − arkusze papieru, − przybory do pisania.
  36. 36. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 35 Ćwiczenie 2 Przedstaw i przedyskutuj w grupach: − ideę promocji zdrowia jako podstawę wprowadzania przemian w opiece nad zdrowiem, − rolę Światowej Organizacji Zdrowia, − strategie polityki zdrowotnej. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym zagrożeń do dyskusji, 2) omówić wybrane zagadnienie na forum grupy, 3) przedyskutować jego znaczenie dla zdrowia ludności. Wyposażenie stanowiska pracy: − poradnik dla ucznia, − literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia, – komputer z dostępem do Internetu, – kartki papieru, – przybory do pisania. Ćwiczenie 3 Zaprezentuj organizacje pozarządowe zajmujące się wspomaganiem działań profilaktycznych i promocją zdrowia w swojej miejscowości lub jej okolicy. Zapoznaj się z ich programem. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym organizacji pozarządowych zajmujących się promocja zdrowia, 2) odwiedzić stowarzyszenia, fundacje i związki działające w Twojej miejscowości, 3) zapoznać się z pracą tych jednostek na rzecz profilaktyki i promocji zdrowia 4) wnioski spisać na jednym arkuszu. Wyposażenie stanowiska pracy: – arkusz papieru, – przybory do pisania, – poradnik dla ucznia, – literatura z punktu 6 poradnika dla ucznia. 4.4.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) wskazać organizacje zajmujące się zdrowiem? ¨ ¨ 2) zdefiniować politykę zdrowotną? ¨ ¨ 3) określić założenia Narodowego Programu Zdrowia? ¨ ¨ 4) określić zasady tworzenia programów promocji zdrowia? ¨ ¨ 5) wskazać instytucje zajmujące się polityką zdrowotną? ¨ ¨ 6) określić sektory, które działają w opiece nad zdrowiem? ¨ ¨
  37. 37. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 36 6. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Przeczytaj uważnie instrukcję. 2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 4. Test zawiera 20 zadań dotyczących prowadzenia profilaktyki i promocji zdrowia. 5. Udziel odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi. Zaznacz jedną prawidłową odpowiedź X (w przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową). 6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonania zadania. 7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudności, wtedy odłóż jego rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 8. Na rozwiązanie testu masz 45 minut. Powodzenia! ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 1. Według Lalonda największy wpływ na zdrowie mają a) czynniki genetyczne. b) opieka zdrowotna. c) style życia. d) środowisko fizyczne. 2. Kartę Promocji Zdrowia opracowano na konferencji w a) Ottawie. b) Ałma-Acie. c) Adelajdzie. d) Sundvall. 3. Promocja zdrowia to a) uświadamianie zagrożeń dla zdrowia. b) podnoszenie poziomu wiedzy na temat zdrowia. c) kształtowanie postaw zdrowotnych. d) wszystkie powyższe zadania. 4. Polityką zdrowotną nazywamy a) całokształt działań podejmowanych w celu najlepszej ochrony zdrowia ludności. b) tworzenie programów informacyjnych. c) określanie metod leczenia. d) tworzenie programów edukacyjnych. 5. Styl życia można zdefiniować jako a) zespół postaw, zachowań i ogólną filozofię życia. b) sposób ubierania się. c) sposób spędzania wolnego czasu. d) środowisko, w którym człowiek żyje.
  38. 38. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 37 6. Na zdrowie człowieka wpływa środowisko a) biologiczne. b) społeczne. c) fizykochemiczne. d) wszystkie te środowiska. 7. Do metody redukcji stresu nie należą metody a) środowiskowe. b) fizjologiczne. c) geograficzne. d) umysłowe. 8. W hierarchii potrzeb według A. Maslowa u podstawy znajdują się potrzeby a) samorealizacji. b) bezpieczeństwa. c) szacunku. d) biologiczne. 9. Do narzędzi szacowania potrzeb zdrowotnych nie zaliczamy a) ankiety. b) wywiadu. c) pomiaru. d) szacowania. 10. Profilaktyka I fazy ma na celu a) zapobieganie konsekwencjom choroby przez wczesne jej wykrycie. b) kontrolowanie czynników ryzyka, mogących wywołać chorobę. c) utrwalanie prawidłowych wzorców zachowań. d) zahamowanie postępu choroby. 11. Edukacja zdrowotna ukierunkowana na zdrowie jako główny cel przyjmuje a) zapobieganie określonym chorobom. b) prewencję chorób, które mogą pojawić się w określonej populacji. c) wiedzę o sposobach radzenia sobie w czasie choroby. d) wiedzę o zdrowiu i wzmacnianiu zdrowia. 12. Pomiaru tętna dokonujemy najczęściej na tętnicy a) promieniowej. b) szyjnej. c) udowej. d) dowolnej. 13. Nadciśnienie u dorosłego człowieka to wartości ciśnienia tętniczego powyżej a) 110/70. b) 140/90. c) 80/60. d) 120/80.
  39. 39. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 38 14. Cechą oddechu jakiej nie bierzemy pod uwagę przy ocenie układu oddechowego jest a) rytm. b) długość. c) szybkość. d) zapach. 15. Eustres to stres a) korzystny. b) niekorzystny. c) neutralny. d) obojętny. 16. Dystres działa na organizm a) korzystnie. b) szkodliwie. c) zdrowotnie. d) neutralnie. 17. Neustres jest dla danej osoby a) neutralny. b) korzystny. c) szkodliwy. d) zdrowotny. 18. Zmierzony poziom stresu u podopiecznego wynosił 180 punktów. Ryzyko wystąpienia choroby to a) 10%. b) 33%. c) 50%. d) 88%. 19. Do technik umysłowych redukcji stresu należą a) kontrolowanie oddechu, relaksacja mięśniowa. b) medytacja, relaksacja wyobrażeniowa. c) redukcja wagi wydarzenia, medytacja. d) redukcja niepewności, autohipnoza. 20. Narodowy Program Zdrowia zawiera a) główne kierunki polityki zdrowotnej państwa. b) programy edukacji zdrowotnej. c) programy profilaktyczne. d) programy promocji zdrowia.
  40. 40. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 39 KARTA ODPOWIEDZI Imię i nazwisko ............................................................................................................................ Prowadzenie profilaktyki i promocji zdrowia Zakreśl poprawną odpowiedź Nr zadania Odpowiedź Punkty 1 a b c d 2 a b c d 3 a b c d 4 a b c d 5 a b c d 6 a b c d 7 a b c d 8 a b c d 9 a b c d 10 a b c d 11 a b c d 12 a b c d 13 a b c d 14 a b c d 15 a b c d 16 a b c d 17 a b c d 18 a b c d 19 a b c d 20 a b c d Razem:
  41. 41. „Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 40 6. LITERATURA 1. Boenish E., Haney C.M.: Twój stress. Sens życia, równowaga i zdrowie. GWP, Gdańsk 2002 2. Karski J. B.: Promocja zdrowia. Oficyna Poligraficzna MBG, Warszawa 1992 3. Korczak C.:(red.): Higiena i ochrona zdrowia. PZWL, Warszawa 1997 4. Odleżyny, zapobieganie i leczenie – praca zbiorowa. Naczelna Rada Pielęgniarek i Położnych. Warszawa 2001 5. Pike S., Forster D.: Promocja zdrowia dla wszystkich. Lublin 1998 6. Praca zbiorowa pod red. Ślusarskiej B., Zarzyckiej D., Zahradniczek K.: Podstawy pielęgniarstwa. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2004 7. Praca zbiorowa pod red. Zahradniczek K.: Pielęgniarstwo, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004 8. Praca zbiorowa do red. Kulik T. B. i Latalskiego M.: Zdrowie publiczne. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2002 9. Praca zbiorowa pod red. Kulik T. B. i I. Wrońskiej I.: Zdrowie w medycynie i naukach społecznych. KUL, Oficyna Wydawnicza W Stalowej Woli, 2000 10. Praca zbiorowa pod redakcją Gwiazdkowskiego A.: Zachowania zdrowotne. Instytut Medycyny Pracy, Łódź 1990 11. www.mpps.gov.pl Czasopisma: − Remedium − Zdrowa żywność, zdrowe żywienie, − Zdrowie

×