Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Nauczyciel i uczeń w procesie dydaktyczno wychowawczym

1,943 views

Published on

Nauczyciel i uczeń w procesie dydaktyczno wychowawczym

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Nauczyciel i uczeń w procesie dydaktyczno wychowawczym

  1. 1. Bazą dla środowiska wychowawczego oraz klimatu społecznego szkoły jest poprawna komunikacja. Pozytywne relacje wspomagają wszelkie oddziaływania nauczycieli na uczniów, natomiast nieprawidłowe - mogą przeobrażać się w różnego rodzaju konflikty, dlatego tak ważnym zagadnieniem jest kontakt między nauczycielem i uczniem. Do procesu komunikowania się niezbędna jest interakcja, która jest wzajemnym oddziaływaniem na siebie osób, które się porozumicwają[l]. Wyjaśniając zja- wisko interakcji stwierdza się, że „interakcja to splot wielorakich aspektów wzajemnego wpływu jednostek na siebie w skali makro i mikro, dotyczących szeregu aspektów kontaktów międzyludzkich uwarunkowanych najróżniejszego typu zmiennymi"[2]. Istotą interakcji jest przede wszystkim wzajemny wpływ podmiotów interakcji. Wpływ może być zamierzony lub niezamierzony. Owa zależność oznacza, iż zachowania jednego z partnerów interakcji, wpływają
  2. 2. na zachowania i reakcje u drugiego. Ponadto, istotną rzeczą, którą warto wiedzieć, jest fakt, iż we wzajemne interakcje nauczyciela i ucznia uwikłany jest nie tylko proces komunikacji, ale także proces spostrzegania społecznego, zwanego inaczej spostrzeganiem osób. Owe zjawisko zachodzi wtedy, gdy podmiot obserwujący zwany obserwatorem, tworzy swój własny obraz na temat spostrzeganego partnera. Przedstawienie danej osoby, jakie wytworzył sobie obserwator, powoduje u niego określone reakcje i zachowania. Prawidłowość ta, jest procesem o trzech stopniach. Pierwszy: to obserwacja danej osoby, drugi: na podstawie zachowania, obserwator wnioskuje o wewnętrznych stanach obserwowanej osoby, trzeci: obserwator bazuje na owych wnioskach, stawiając sobie odpowiedź na pytanie, jaka jest ta osoba którą obserwował.
  3. 3. Odpowiedź na postawione pytanie, jaki ten ktoś jest, uruchamia zachowanie obserwatora[3]. Znając schemat spostrzegania społecznego, stwierdza się, iż podstawą do określenia innych osób jest ich działanie. Ta prawidłowość dotyczy nie tylko Uczniów spostrzegających swoich nauczycieli, ale i nauczycieli spostrzegających swoich uczniów. Proces ten ściśle powiązany jest z pierwszym wrażeniem. We wszystkich interakcjach bardzo ważny jest stosunek emocjonalny partnerów interakcji względem siebie. Ważnym źródłem motywacji uczniów (w aspekcie nawiązywania kontaktu z nauczycielem) stanowią postawy emocjonalne, które przejawiają uczniowie względem danego nauczyciela. Owe postawy emocjonalne pełnią decydującą rolę o charakterze i częstotliwości relacji nauczyciel - uczeń.
  4. 4. Zatem, zachowanie ucznia w relacji z nauczycielem regulowane jest przez postawy emocjonalne przyjęte wobec tego nauczyciela oraz czynności, które on wykonuje[4]. Szczególnie ważnym zadaniem dla nauczyciela podczas pierwszych kontaktów z uczniami jest stworzenie pozytywnych relacji. Nauczy- ciel, który obdarzony jest szacunkiem i sympatią, potrafi wywierać znacznie większy wpływ na swoich uczniów, a co za tym idzie zwiększa się szansa przeko- nania do przedmiotu, którego uczy ulubiony nauczyciel, gwarantując większe sukcesy. Pozytywne relacje budowane są na wzajemnym zaufaniu[5]. W relacjach szkolnych szczególnie można zaobserwować oddziaływanie jednego człowieka na drugiego. Szczególnym czynnikiem warunkującym charakter kontaktów nauczyciela i ucznia okazuje się wpływ społecznych stosunków, zaistniałych w danym społeczeństwie. Śledząc interakcje nauczyciela i ucznia według zachowanych
  5. 5. źródeł, zaobserwowano szczególnie drastyczne traktowanie uczniów. Na przykład w starożytnych Chinach "za źle napisane zadanie zmuszano ucznia do wypicia butelki atramentu". Bicie („po łapach") za nieuwagę zaliczało się do kary bardzo łagodnej, o wiele bowiem cięższą było na przykład klęczenie na ostrych kamieniach, pod którymi żarzyło się ofiarne kadzidło. Nic więc dziwnego, że często takiego srogiego nauczyciela nazywano „bogiem piekła"[6]. Modyfikujący się ustrój społeczny, który szczególnie formował działalność szkolno-wycho- wawczą, stopniowo wyeliminował kary cielesne. Na szczęście dzisiejszy sposób „obchodzenia się" z uczniem znacznie odbiega od przykładu z przeszłości, jednak na tym punkcie odniesienia, można stwierdzić, iż wzajemność kontaktów nauczyciela i ucznia kształtowała się i zmieniała na podstawie historyczno- społecznej.
  6. 6. W toku lekcji zachodzi wiele interakcji między nauczycielem a uczniem, w których kształtują się standardy interakcji z dorosłymi. Każda lekcja staje się źródłem doświadczeń, dzięki której młodzi ludzie nabywają różnych form relacji międzyludzkich, na przykład argumentacji czy rozwiązywania sporów[71. Każda interakcja zawiera w sobie mnóstwo czynników w skali makro i mikro. Owe czynniki dotyczyć mogą wielu aspektów kontaktów międzyludzkich, implikowa- nych przez różnego typu zmienne. Ogólne i obszerne są czynniki osobowe oraz społeczno-pedagogiczne. Czynniki osobowe dotyczą cech nauczyciela i ucznia, Które wywierają znaczny wpływ na przebieg i rezultat interakcji. Natomiast czynniki społeczno-pedagogiczne obejmują na przykład sytuacyjne warunki w jakich przebiega interakcja, na przykład styl wychowawczego kierowania, sympatia ucznia wobec nauczyciela, oceny ucznia oraz zachowanie[8].
  7. 7. W procesie edukacji wyróżnia się trzy główne style kierowania klasą, jest to styl autorytarny, liberalny i demokratyczny. Każdy ze stylów wywiera znaczący wpływ na relacje między nauczycielem a uczniem. Nauczyciele w rozmaity sposób reagują na zachowania uczniów, a każda ich reakcja powoduje odmienne Skutki[9]. Każdy ze stylów reprezentuje odmienny typ osobowości nauczyciela, co w efekcie spowodować może ograniczenie lub nasilenie się pozytywnych relacji. Styl autorytarny charakteryzuje nauczyciela, który sprawuje ścisłą kontrolę, nie tolerując żadnych odstępstw odprzyjętych zasad, narzucając przy tym własną wolę. Praca uczniów z tego typu nauczycielem przybiera postać przymusu, gdyż uczniowie są bardziej zmuszani niż motywowani, dlatego na wszelkiego rodzaju wymagania czy uwagi, uczniowie zazwyczaj reagują wrogością. Autorytarni nauczyciele narzucają swoją władzę i autorytet, stosując kary
  8. 8. w stosunku do tych uczniów, którzy nie chcą się podporządkować. Na lekcjach nie uznają ciepła i humoru. Przeciwieństwem stylu autorytarnego, także który nie przynosi dobrych rezultatów, jest styl liberalny. Nauczyciele liberalni nie są kon- sekwentni w tym co robią. Pozwalając uczniom na swobodne zachowanie się, często zapominają, jak ważne dla młodych ludzi jest wykształcenie w sobie samo- dyscypliny, która pomaga w podjęciu bardziej odpowiedzialnego stylu życia. Lekcje prowadzone przez typ liberalny charakteryzują się niesprzyjającą dla nauki atmosferą oraz ogólnym zamętem. Ostatni styl zwany demokratycznym, okazuje się być najbardziej pożądanym. Nauczyciel demokratyczny, utrzymuje porządek na lekcji, wprowadzając ograniczenia nie naruszające praw i autonomii uczniów, dzięki czemu nie jest zmuszony do ustawicznego korygowania niepożą- danych zachowań. Ponadto, pomaga zrozumieć podopiecznym, że podejmowanie
  9. 9. przez nich decyzje, pociągają za sobą określone konsekwencje. Pozwala dzieciom i młodzieży uczestniczyć w ustanawianiu zasad i daje możliwości w podejmowa- niu decyzji dotyczących tego, czego się uczą, pozostawiając jednocześnie pewną swobodę, która ułatwia naukę samodzielności. Dzięki takiej postawie nauczyciela, uczniowie nie buntują się[ 10]. Reasumując, stwierdza się, że styl demokratyczny jest najbardziej odpowiednim dla budowania odpowiednich relacji między nauczycielem a uczniem, ponieważ opiera się nie tylko na zdrowym rozsądku nauczyciela, ale i trosce o dzieci. Jakość procesów porozumiewania się związana jest z umiejętnościami i kompetencjami komunikacyjnymi nauczyciela, gdyż wzajemne interakcje w procesie nauczania i wychowania opierają się na nadawaniu, odbieraniu i interpretacji komunikatów. Kompetencja komunikacyjna jest umiejętnością specyficznego działania
  10. 10. nabywaną w trakcie psychicznego i społecznego rozwoju jednostki. Do nauczy- cielskich kompetencji komunikacyjnych należy zaliczyć: - „zdolność odbierania komunikatów, - świadomość zaistnienia różnego rodzaju zakłóceń oraz umiejętność umiejsco- wienia ich w procesie kształcenia, - umiejętność dialogowego sposobu porozumiewania się, - umiejętność przyjęcia postawy niedyrektywnej, - umiejętność komunikowania się na poziomie empatii"[l 1]. W relacji nauczyciel - uczeń, brane są takSe pod uwagę umiejętności komunika- cyjne uczniów. Owe umiejętności pozwalają im nawiązać i podtrzymać rozmowę, a należą do nich środki językowe i niewerbalne. Często sposób wypowiedzi i jej treść zależy od stopnia zaangażowania ucznia w pewną sytuację komunika-
  11. 11. cyjną oraz jego możliwości otwierania się na sytuację, przez którą dokonuje określonego wyboru informacji. Ponadto, zaangażowanie się dziecka w sytuację komunikacyjną zapewnia poczucie sprawstwa oraz przyczynowości osobistej, co stanowi główny element podmiotowego funkcjonowania człowieka! 12]. Kompetencje komunikacyjne nauczycieli decydują w znaczący sposób o atmosferze jaka zapanuje w klasie, a także o tworzeniu się kompetencji komu- nikacyjnych u uczniów. Ponieważ komunikacja, zachodząca między dorosłymi stanowi wzór dla dziecka, które bierze udział w tym procesie, niewątpliwie jest też umacnianiem się osobowych relacji nauczyciela i ucznia. Rola nauczyciela nie kończy się na przekazywaniu informacji lecz pozwala zgłaszać dzieciom propo- zycje i pytania, dobierać zadania, formułować problemy, a tego typu zachowania sprzyjają tworzeniu się modelu komunikacji dwukierunkowej oraz wielokierun-
  12. 12. kowej a także sytuacji w których uczniowie zdobywają doświadczenie. Tego typu sytuacje warunkują atmosferę zaufania i bezpieczeństwa, gdyż nauczyciel i uczniowie często się komunikują lepiej się poznają, współpracują i wzajemnie się akceptują! 13]. Należy nadmienić, iż w szkole nie występują wyłącznie pozytywne relacje między nauczycielem a uczniem lecz również różnego rodzaju konflikty. Każdy konflikt poprzedza tak zwana sytuacja konfliktowa, która prowadzi do konfliktu otwartego[14]. „Sytuacja jest to stan otoczenia człowieka i jego samego w danym momencie czasu"! 15]. Każda sytuacja zawiera w sobie pewne pożądane dobra dla jednostki, jak i te niechciane. Konflikt jest sprzecznością interesów w relacjach interpersonalnych, a w szczególności napięciem wewnątrz osób lub między osobami lub napięciami wewnątrz grupy lub między grupami[16]. W klasie szkolnej konflikty wpływają szczególnie ujemnie nie tylko na osoby, ale i na proces nauczania.
  13. 13. Idealnym podłożem dla rozwoju konfliktów w klasie jest nauczyciel stosujący autokratyczny styl kierowania klasą. Nauczyciel, aby zaprowadzić dyscyplinę, zastrasza, ośmiesza, lekceważy, oskarża. Współzawodnicząc! 17] Konflikty są naturalnym wynikiem ścierania się odmiennych typów osobowości, przekonań lub zainteresowań. Najwłaściwszą formą rozwiązywania konfliktów są negocjacje oraz współpraca, gdzie nie ma miejsca na wygranych czy przegranych. Nauczyciel, który chce wystąpić w roli negocjatora, nie powinien krytykować czy pouczać, tylko zaakceptować ucznia, oddzielając jego osobę od problemu. Elastyczne dopasowanie się do zaistniałej sytuacji, z okazywaniem szacunku dla oponenta, stworzą warunki to rozwiązania konfliktów. W sytuacji konfliktowej nauczyciele nie powinni dominować lub unikać ucznia ale przede
  14. 14. wszystkim wziąć pod uwagę jego emocje, ponieważ one zwykle są źródłem konfliktu. Chcąc budować porozumienie należy zrobić to w odpowiedniej atmo- sferze stawiając pytania, tak aby szukanie odpowiedzi napotkało się z refleksją Ucznia[18]. Dodatkowymi czynnikami utrudniającymi kontakt w procesie komu- nikacji między nauczycielem a uczniem, są błędy wychowawcze, na przykład sarkazm, postawa męczennika, nietaktowność, poniżanie, słowna i fizyczna agresja, „kazania", moralizowanie, niekonsekwencja, nadmierny rygoryzm, ocze- kiwanie od uczniów nie kreatywności, ale posłuszeństwa, brak poszanowania godności osobistej ucznia, wyręczanie dziecka w działaniu, bezradność, obcią- żanie ucznia odpowiedzialnością za odmienność zdania, brak otwartości serca wobec uczniów, hamowanie aktywności ucznia, a także obojętność wobec jego Przejawów[ 19]. Porównania, sądy, stereotypy, dyskryminacja, uprzedzenia
  15. 15. czy generalizowanie również ujemnie wpływają na relacje podmiotów edukacji, natomiast autentyczność, szczerość, empatia, a także akceptacja każdego ucznia, nie tylko z jego dodatnimi cechami, ale także problemowymi stronami. Oto cechy, które stanowią podstawę powodzenia uczniów w ich klasie szkolnej[20]. Kontakt nauczyciela z uczniem jest szczególnie ważny na początku drogi edu- kacyjnej, gdyż w razie wystąpienia jakiegokolwiek problemu interwencja będzie szybsza, a co za tym idzie, skuteczniejsza będzie jego eliminacja. Mając na uwadze relacje między nauczycielami a uczniami, należy wziąć pod uwagę klimat klasy, który często bywa nazywany „środowiskiem nauczania". Choć jest wiele definicji dotyczących klimatu klasy, ogólnie twierdząc jest to atmosfera klasy jako suma norm i wartości, jako współpraca nauczyciela i uczniów[21]. Widząc wspólne podłoże dla relacji w odpowiednim klimacie
  16. 16. klasy szkolnej, istotne stają się czynniki go stwarzające. Najistotniejszym z nich jest nauczyciel, gdyż w znacznej mierze od niego zależy czy potrafi (lub nie) współpracować z klasą. Nie ma możliwości oddzielania od siebie klimatu klasy i klimatu nauczania, gdyż oba wzajemnie zazębiają się. Atmosferze pozytywnych kontaktów w klasie szkolnej sprzyja klimat komunikacyjny, dzięki któremu uczniowie pobudzani są do otwartych, szczerych, konstruktywnych i efektywnych interakcji. Należy wymienić zachowania wspierające takie jak: opisowe, ukierun- kowane na problem, spontaniczne, empatia, równość, tymczasowość. W zachowaniach opisowych zawarte są komunikaty jasne i dokładne, w których twórca stara się unikać „ciężkich" słów, mając świadomość niewerbalnych aluzji. Zachowania ukierunkowane na problem, zawierają w sobie zaproszenie do grupy, w której uczestnicy wspólnie pracują, poszukując rozwiązań problemów.
  17. 17. Spontaniczność, w której komunikaty są najbardziej bezpośrednie, wskazują na postawę szczerości i otwartości, zaprzeczając postronnym zamiarom. Empatia jako kolejne zachowanie wspierające komunikacyjny klimat klasy, ukierunkowana jest na myśli i emocje innych. Empatyczny komunikat niesie w sobie zainteresowanie, a co ważniejsze - zrozumienie. Komunikaty równości domagają się włączenia się innych, wskazując tym samym na wartość ich wypo- wiedzi i nich samych, kontynuując wyjaśnienie lub potwierdzenie ich komentarzy. Tymczasowy komunikat jest zaproszeniem do zbadania lub stwierdzenia alterna- tywy, prezentując przy tym otwartą postawą oraz uwzględnienie prezentowanego stanowiska innych[22]. Na relacje nauczycieli i uczniów, wywiera wpływ bardzo wiele czynników, jednak jednym z najważniejszych wydaje się być nastawienie nauczyciela do uczniów oraz jego styl kierowania klasą.
  18. 18. Pytania: 1. Co oznacza zjawisko interakcji? 2. Co stanowi źródło motywacji uczniów w aspekcie nawiązywania kontaktów z nauczycielem? 3. Jakie czynniki decydują o zachowaniu ucznia w relacji z nauczycielem? 4. Jakie wyróżnia się style kierowania klasą? 5. Jakie znaczenie ma lekcja w kształtowaniu interakcji nauczycieli i uczniów? 6. Który styl uważa się za najbardziej odpowiedni w relacjach interpersonalnych nauczycieli i uczniów? 7. Co to jest konflikt? 8. Które czynniki decydują o utrudnianiu kontaktów w procesie komunikacji między nauczycielem a uczniem?
  19. 19. 9. Jak można określić klimat klasy? 10. Jakimi kompetencjami powinien wyróżniać się nauczyciel w komunikacji z uczniami? Przypisy 1 J. Maciąg, Osobowość nauczyciela a komunikacja interpersonalna, [w:] Procesy komunikacyjne w szkole, (red). W. Kojs. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001, s. 108. 2 A. Szczurck-Boruta. Obraz interakcji miedzy nauczycielem a uczniem w procesie edukacji. .,[w:] Nauczyciel- uczeń. Między przemocą a dialogiem, obszary napięć i interakcji,( red). M. Dud/ikowa, Impuls. Kraków 1996, wyd. I, s. 47. 3 M. SnicSyński. Przezwiska.... op. cit., s. 14. 4 A. Szczurck-Boruta, Obraz.....op. cit., s. 123. 5 C.H. Edwards, Dyscyplina i kierowanie klasą, PWN, Warszawa 2006, s. 302. 6 J. Stcfanovic, Psychologia wzajemnych kontaktów nauczycieli i uczniów, WSiP, Warszawa 1976, s. 14. 7 M. SnicSyński, Przezwiska nauczycieli. Impuls, Kraków 2003, s. 12.
  20. 20. Dziękujemy za uwagęDziękujemy za uwagę

×