Open Access – czy tylko
       zalety?
     Dr Marek Nahotko




        Białystok, 14.05.2010   1
Open Access
• Wspólna nazwa dla grupy bardzo różnych
  zjawisk związanych z publikowaniem treści
  naukowych w Sieci:
  – ...
Open Access
• Co więc łączy te wszystkie serwisy?

BEZPŁATNY DOSTĘP DO PUBLIKACJI
            NAUKOWYCH
DLA tzw. UŻYTKOWNI...
Gdzie jest więc różnica?
• Zastosowanie techniki komputerowej i sieci
  rozległych (ICT) w nauce w ogóle, w tym w
  publik...
Open Access
• W związku z tym zróżnicowaniem bardzo
  trudno mówić o zaletach i wadach OA jako
  całości;
• Większość argu...
Wady OA
• Problemy oceny jakości artykułów;
• „Bałkanizacja” artykułów rozproszonych w
  repozytoriach
• Problemy prawa au...
Jakość artykułów
• Szansa na wzrost cytowań, ale:
  – Obawy przed przedkładaniem popularności
    nad jakość;
  – Szczegól...
Jakość artykułów c.d.
• Nowe sposoby oceny jakości spowodują wzrost
  ilości dostępnych prac, jednak bez oceny
  ekspercki...
Jakość artykułów c.d. (Gargouri i in. 2010)




Cytowania w kolejnych latach; cytowania OA nie zależą od obowiązku archiwi...
Jakość artykułów OA (Swan 2010)




            Białystok, 14.05.2010   10
Jakość artykułów c.d.
• Argumenty:
  – ICT ograniczyła przydatność scentralizowanej metody
    oceny jakości;
  – Nowe nar...
Jakość artykułów c.d.
• Argumenty c.d.:
  – Szersze rozpowszechnienie sprzyja powszechnej
    ocenie przez recenzowanie, k...
Bałkanizacja
• OA powoduje decentralizację komunikacji
  naukowej;
• Szczególnie repozytoria instytucjonalne i strony
  We...
Rozproszenie repozytoriów




         Białystok, 14.05.2010   14
Bałkanizacja c.d.
• Argumenty:
  – Nowe standardy wciąż powstają;
  – Bardzo istotna rola wyszukiwarek globalnych typu
   ...
Prawo autorskie
• Standardowo autor zrzeka się praw
  majątkowych na rzecz wydawcy, co
  przynosi określone konsekwencje, ...
Prawo autorskie c.d.
• Argumenty:
  – Negocjacje z wydawcami (Sherpa/RoMEO)
  – Licencje typu Creative Commons
  – Polityk...
Wydawcy a OA




   Białystok, 14.05.2010   18
Prestiż
• Wciąż mniejszy prestiż publikacji OA niż
  umieszczanych w znanych czasopismach;
• Korzyści z OA mogą być niwelo...
Prestiż c.d.
• Sprzeczność: Przydatność OA polega m.in. na
  zapewnieniu szerszego dostępu do prac o coraz
  węższym zakre...
Efektywność ekonomiczna
• OA jako naiwna idea bezpłatnego dostępu
  do kosztownych dóbr;
• Niechęć środowiska OA do uczciw...
Efektywność ekonomiczna c.d.
• Argumenty:
  – Rynek publikacji naukowych jest
    zmonopolizowany, co umożliwia windowanie...
Efektywność ekonomiczna c.d.
• Argumenty:
  – Dzięki łączeniu bibliotek w konsorcja obniżeniu uległy
    ceny czasopism: n...
Porównanie kosztów (Swan 2010)




           Białystok, 14.05.2010   24
Porównanie kosztów




Koszty obejmują: koszty badań, tworzenia artykułu i jego
rozpowszechnienia w przeliczeniu na artyku...
Komunizm OA?
•   Cyberkomunizm: „Socjalizm = wolny dostęp do internetu + władza
    dla rad” (Žižek 2002);
•   Internauci ...
Komunizm OA?
• Informacja (szczególnie naukowa) dobrem
  niekonkurencyjnym, ale w wyniku
  rozpowszechniania tracącym wart...
Wpływ OA na biblioteki
• Zmiany w krótkim okresie: tworzenie
  zasobów OA (biblioteki cyfrowe);
• Zmiany w długim okresie:...
Dziękuję za uwagę




             marek.nahotko@uj.edu.pl

     Białystok, 14.05.2010             29
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Open Access – czy tylko zalety

1,545 views

Published on

Published in: Education, Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,545
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
18
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Open Access – czy tylko zalety

  1. 1. Open Access – czy tylko zalety? Dr Marek Nahotko Białystok, 14.05.2010 1
  2. 2. Open Access • Wspólna nazwa dla grupy bardzo różnych zjawisk związanych z publikowaniem treści naukowych w Sieci: – Komercyjne czasopisma naukowe; – Sponsorowane czasopisma naukowe; – Repozytoria dziedzinowe; – Repozytoria instytucjonalne; – Biblioteki cyfrowe; – Strony Web naukowców; – Wymiana e-maili; – Zasoby w serwisach Webu 2.0… Białystok, 14.05.2010 2
  3. 3. Open Access • Co więc łączy te wszystkie serwisy? BEZPŁATNY DOSTĘP DO PUBLIKACJI NAUKOWYCH DLA tzw. UŻYTKOWNIKA KOŃCOWEGO • W takim sensie tradycyjne biblioteki są również instytucjami Open Access! Białystok, 14.05.2010 3
  4. 4. Gdzie jest więc różnica? • Zastosowanie techniki komputerowej i sieci rozległych (ICT) w nauce w ogóle, w tym w publikowaniu i rozpowszechnianiu publikacji; • Zmienia się nie tylko sposób udostępniania artykułów; zmienia się cała nauka: z jednej strony wielkie przedsięwzięcia eNauki i jej cyberinfrastruktury, z drugiej Nauka 2.0 i „invisible colleges”. Białystok, 14.05.2010 4
  5. 5. Open Access • W związku z tym zróżnicowaniem bardzo trudno mówić o zaletach i wadach OA jako całości; • Większość argumentów za lub przeciw dotyczy wyłącznie określonego sposobu publikowania cyfrowego, dla innych nie mając zupełnie zastosowania; • Warto więc zwracać uwagę na to, dla kogo dany typ OA ma zalety lub wady. Białystok, 14.05.2010 5
  6. 6. Wady OA • Problemy oceny jakości artykułów; • „Bałkanizacja” artykułów rozproszonych w repozytoriach • Problemy prawa autorskiego; • Prestiż związany z publikowaniem OA; • Ekonomiczna efektywność modeli OA; • Komunizm OA; • Perspektywy dla bibliotekarzy. Białystok, 14.05.2010 6
  7. 7. Jakość artykułów • Szansa na wzrost cytowań, ale: – Obawy przed przedkładaniem popularności nad jakość; – Szczególna popularność artykułów o „modnych” zagadnieniach kosztem ważnych, ale mniej popularnych problemów. • Bez kontroli dostępu poprzez prenumeratę trudniej odszukać właściwe badania i ocenić ich jakość. Białystok, 14.05.2010 7
  8. 8. Jakość artykułów c.d. • Nowe sposoby oceny jakości spowodują wzrost ilości dostępnych prac, jednak bez oceny eksperckiej (dostępność kosztem jakości); • OA ogranicza pozytywną rolę wydawców jako organizatorów recenzowania i archiwizacji wiedzy naukowej; • W efekcie OA przyczynia się do rozpowszechnienia oszustw i fałszowania wyników badań. Białystok, 14.05.2010 8
  9. 9. Jakość artykułów c.d. (Gargouri i in. 2010) Cytowania w kolejnych latach; cytowania OA nie zależą od obowiązku archiwizacji. Badania na podstawie ponad 700 tys. postprintów (po recenzji). Białystok, 14.05.2010 9
  10. 10. Jakość artykułów OA (Swan 2010) Białystok, 14.05.2010 10
  11. 11. Jakość artykułów c.d. • Argumenty: – ICT ograniczyła przydatność scentralizowanej metody oceny jakości; – Nowe narzędzia oceny: komentarze, punktowanie, pozwalają wybrać teksty mające najlepsze oceny u najbardziej wiarygodnych użytkowników; – Czasopisma OA też mogą być recenzowane (np. czasopisma PLoS); – Recenzowanie też ma swoje wady: błędy i oszustwa zdarzają się też w czasopismach NOA (Nowak 2009); Białystok, 14.05.2010 11
  12. 12. Jakość artykułów c.d. • Argumenty c.d.: – Szersze rozpowszechnienie sprzyja powszechnej ocenie przez recenzowanie, komentowanie i dyskusje; – Sprzyja mu dostęp do dodatkowych materiałów: informacji o błędach, danych z eksperymentów, filmów, notatek, baz danych; – Problem: brak zaangażowania uczonych (Zasada 90- 9-1: tylko 1% użytkowników komentuje regularnie). • Badania i ich wyniki są coraz bardziej separowane od czasopism tradycyjnych. Białystok, 14.05.2010 12
  13. 13. Bałkanizacja • OA powoduje decentralizację komunikacji naukowej; • Szczególnie repozytoria instytucjonalne i strony Web autorów skutkują „bałkanizacją” lub „rozagregowaniem” publikowania (fragmentacją na dyskretne części nie współpracujące ze sobą): – Stosowanie odrębnych narzędzi (np. systemów); – Brak standaryzacji (formaty, protokoły). • Efekt: OA powoduje mniejsze możliwości współpracy interdyscyplinarnej i brak pełnego zrozumienia przejmowanej wiedzy. Białystok, 14.05.2010 13
  14. 14. Rozproszenie repozytoriów Białystok, 14.05.2010 14
  15. 15. Bałkanizacja c.d. • Argumenty: – Nowe standardy wciąż powstają; – Bardzo istotna rola wyszukiwarek globalnych typu Google i Google Scholar: integracja wyszukiwania danych o zasobach tradycyjnych z zasobami cyfrowymi; – Serwisy typu Citeseer i Citebase agregujące rozproszone zasoby; – Możliwość dostępu do różnych zasobów: recenzowanych artykułów, blogów, list dyskusyjnych, zakładek, księgarni internetowych. Białystok, 14.05.2010 15
  16. 16. Prawo autorskie • Standardowo autor zrzeka się praw majątkowych na rzecz wydawcy, co przynosi określone konsekwencje, np. • Utrudnia autoarchiwizację; • Uczelnie i funduszodawcy coraz częściej wymagają udostępnienia publikacji w trybie OA. Białystok, 14.05.2010 16
  17. 17. Prawo autorskie c.d. • Argumenty: – Negocjacje z wydawcami (Sherpa/RoMEO) – Licencje typu Creative Commons – Polityka OA instytucji: zobowiązanie autorów do publikowania u takich wydawców, którzy umożliwiają archiwizację OA, nałożenie obowiązku przekazywania prac do repozytorium. Białystok, 14.05.2010 17
  18. 18. Wydawcy a OA Białystok, 14.05.2010 18
  19. 19. Prestiż • Wciąż mniejszy prestiż publikacji OA niż umieszczanych w znanych czasopismach; • Korzyści z OA mogą być niwelowane przez utratę prestiżu; • Prestiż czasopisma wpływa m.in. na decyzje związane z awansami, co oczywiście wpływa na decyzje autorów; • Praca umieszczona w prestiżowym źródle sama zyskuje na prestiżu; wyjęta z tego otoczenia traci go. Białystok, 14.05.2010 19
  20. 20. Prestiż c.d. • Sprzeczność: Przydatność OA polega m.in. na zapewnieniu szerszego dostępu do prac o coraz węższym zakresie, nie przeznaczonych dla czytelnika nieprzygotowanego. • Prestiż autorów: wzrost cytowań, powszechne uznanie, obowiązek udostępniania w OA; • Prestiż instytucji: poprzez zarządzanie własnymi zasobami możliwość bezpośredniego wpływu na wizerunek, nie tylko poprzez wydawców czasopism; • Najlepiej, aby interesy autorów i instytucji były zrównoważone. Białystok, 14.05.2010 20
  21. 21. Efektywność ekonomiczna • OA jako naiwna idea bezpłatnego dostępu do kosztownych dóbr; • Niechęć środowiska OA do uczciwego oszacowania kosztów publikowania; • Intensywne inwestycje (koszty) usprawiedliwiają wzrost cen; • Wydawcy są istotnymi uczestnikami rynku publikacji naukowych, OA może ten rynek zniszczyć. Białystok, 14.05.2010 21
  22. 22. Efektywność ekonomiczna c.d. • Argumenty: – Rynek publikacji naukowych jest zmonopolizowany, co umożliwia windowanie cen, a to psuje rynek; – Niezbędne jest precyzyjne określenie kosztów, co ułatwia OA i model opłat odautorskich; – Koszty może obniżyć istnienie repozytoriów; – Koszty nie mogą być ukryte lub dublowane, nie powinny powodować ograniczeń dostępu. Białystok, 14.05.2010 22
  23. 23. Efektywność ekonomiczna c.d. • Argumenty: – Dzięki łączeniu bibliotek w konsorcja obniżeniu uległy ceny czasopism: nie ma już problemu dostępu w Europie Zach. – Jednak Big Deal usztywnił politykę gromadzenia; – Wydawcy komercyjni stosują model płatności odautorskich windując wysokość opłat; – Biblioteki uczelniane rezygnują z prenumeraty tradycyjnej (w Polsce w 2007 r. wydały ponad dwa razy tyle na źródła elektroniczne, co na czasopisma drukowane); – W niektórych krajach UE refundowany jest VAT za czasopisma elektroniczne. Białystok, 14.05.2010 23
  24. 24. Porównanie kosztów (Swan 2010) Białystok, 14.05.2010 24
  25. 25. Porównanie kosztów Koszty obejmują: koszty badań, tworzenia artykułu i jego rozpowszechnienia w przeliczeniu na artykuł naukowy Białystok, 14.05.2010 25
  26. 26. Komunizm OA? • Cyberkomunizm: „Socjalizm = wolny dostęp do internetu + władza dla rad” (Žižek 2002); • Internauci jako nowy proletariat, hakerzy jako nowi rewolucjoniści; • Zasady „liberalnego komunizmu”: – Należy wszystko rozdawać za darmo (wolny dostęp, brak copyright); opłaty za dodatkowe usługi; – Należy zmieniać świat, nie sprzedawać dobra; – Trzeba być podzielnym, uspołecznionym; – Trzeba być kreatywnym: projektowanie, nowe technologie, nauka; – Trzeba być otwartym: bez sekretów, transparentność, swobodny przepływ informacji; wszyscy mają współpracować – Zamiast 8 godz. pracy dynamiczna i elastyczna komunikacja; – Edukacja permanentna; – Aktywne tworzenie nowych form społecznej współpracy. • Sieć jako najwyższa forma rozwoju ekonomicznego. Białystok, 14.05.2010 26
  27. 27. Komunizm OA? • Informacja (szczególnie naukowa) dobrem niekonkurencyjnym, ale w wyniku rozpowszechniania tracącym wartość; • Informacja zawsze miała charakter niematerialny; materialny był nośnik. Teraz nośnik też jest „niematerialny”; • Za „niematerialnym” Internetem stoi potężna, całkiem materialna infrastruktura. Białystok, 14.05.2010 27
  28. 28. Wpływ OA na biblioteki • Zmiany w krótkim okresie: tworzenie zasobów OA (biblioteki cyfrowe); • Zmiany w długim okresie: ograniczenie funkcji organizowania (gromadzenia, opracowania, archiwizacji zbiorów), inna realizacja pośredniczenia: informowanie, udostępnianie zbiorów (cyfrowych online); • Wyjście bibliotekarzy z bibliotek do użytkowników (zespołów badawczych). Białystok, 14.05.2010 28
  29. 29. Dziękuję za uwagę marek.nahotko@uj.edu.pl Białystok, 14.05.2010 29

×