Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

SPAANS

920 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

SPAANS

  1. 1. SpaansinNederland MINISTERIO DE EDUCACIÓN CULTURAY DEPORTE DEL REINO DE ESPAÑA MINISTERIO DE EDUCACIÓN CULTURAY DEPORTE DEL REINO DE ESPAÑA GidsvoorCultuurenOnderwijs CONSEJERÍA DE EDUCACIÓN Y CIENCIA EN BÉLGICA, PAÍSES BAJOSY LUXEMBURGO CONSEJERÍA DE EDUCACIÓN Y CIENCIA EN BÉLGICA, PAÍSES BAJOSY LUXEMBURGO
  2. 2. Título: Spaans in Nederland Gids voor Cultuur en Onderwijs Coordinador de la edición Manuel Bordoy Verchili Equipo de Redacción Blas Bernal Esmée Donker Guadalupe Galán Milagros Gómez Cristina Goikoetxea Traducción Monique Harbers Revisión Ana Llamazares Realización, Maquetación, Fotomecánica, Impresión y encuadernación: Serveis de Preimpressió per Publicitat i Arts Gràfiques, S.L. (Estudi Copitrama) MINISTERIO EDUCACIÓN, CULTURA Y DEPORTE © 2001 Secretaría General Técnica. Subdirección General de Información y Publicaciones. © 2001 INSTITUTO CERVANTES Utrecht N.I.P.O. 027-01-004-5 N.I.P.O. 176-01-211-8 I.S.B.N. 90-806879-1-X Dep-Legal: B-17.945 Créditos 5/6/02 11:07 Página 2
  3. 3. Spaans in Nederland Gids voor Cultuur en Onderwijs Consejería de Educación y Ciencia en Bélgica, Países Bajos y Luxemburgo Instituto Cervantes Utrecht 2a Portadilla 5/6/02 11:08 Página 3
  4. 4. 2a Portadilla 5/6/02 11:08 Página 4
  5. 5. Inhoud Voorwoord Carlos de Benavides ........................................................................................................................ 7 Introductie José Luján .................................................................................................................................................... 9 Spaans, internationale taal Jaime Otero ............................................................................................................................................ 11 Spaans in Nederland Manuel Bordoy .................................................................................................................................. 23 Gids Gebruiksaanwijzing voor deze gids ...................................................................... 37 Voortgezet onderwijs .............................................................................................................. 39 Beroepsonderwijs & Volwasseneneducatie .................................................. 53 Volksuniversiteiten ........................................................................................................................ 59 Hogescholen .......................................................................................................................................... 67 Universiteiten ...................................................................................................................................... 71 Lerarenverenigingen .................................................................................................................. 75 Centra voor docentenhulpmiddelen .................................................................... 77 Culturele organisaties .............................................................................................................. 79 Ontmoetingscentra ...................................................................................................................... 81 Media .............................................................................................................................................................. 85 Ambassades en Consulaten .............................................................................................. 87 Agrupación de Lengua y Cultura Españolas de Países Bajos ...................................................................... 91 Instituto Cervantes ........................................................................................................................ 93 Mist u iets in deze gids? Sumario 5/6/02 11:08 Página 5
  6. 6. Sumario 5/6/02 11:08 Página 6
  7. 7. Voorwoord Carlos de Benavides Ambassadeur van Spanje Het Spaans als schrijftaal is duizend jaar geleden geboren in een klooster langs de pelgrimsweg naar Santiago, aan de voet van de Pyreneeën. Sedertdien heeft deze in Europa gewortelde taal een grote geografische en demografische groei gekend en heeft een zeer gevarieerde en rijke culturele traditie vergaard. Toen enkele dagen geleden een enquête onder schrijvers van vijftig landen, onder auspiciën van de Club van het Boek uit Oslo, Don Quijote aanwees als het beste literaire werk aller tijden, was het onvermijdelijk in ogenschouw te nemen dat dit uitzonderlijke boek in zijn originele taal gelezen kan worden door miljoenen personen. De zorg voor een taal, die gedeeld wordt met een twintigtal naties, wordt door Spanje zeer serieus genomen. Sedert drie eeu- wen wordt de taal door de Real Academia Española "gezuiverd, vastgelegd en met pracht verfraaid", in een taak die gedeld wordt met de overeenkomstige Academies van de Spaanssprekende landen. Vele andere openbare en particuliere instellingen in Spanje en Amerika ontwikkelen programma's om het gebruik van het Spaans te perfectioneren en te bevorderen. Het Ministerie van Onderwijs en Cultuur verricht in het buiten- land, via de Onderwijsafdelingen van de Ambassades, een belangrijke taak op het gebied van onderricht, raadgeving en vorming van leraren en zet zich er voor in dat Spaanse ingezete- nen in het buitenland toegang hebben tot onderwijs in het Spaans. De oprichting van het Instituto Cervantes in 1991 heeft een instrument in het leven geroepen ter promotie van de taal en de cultuur, dat momenteel een veertigtal centra omvat verspreid over de gehele wereld. Onder deze taak van zorg en bevordering valt de publicatie van de gids Spaans in Nederland, uitgegeven door de Onderwijsafdeling van de Ambassade van Spanje en door het Instituto Cervantes te Utrecht, middels het weer opnemen van een initiatief uit 1995 van de sectie Spaans van de Vereniging van Leraren in Levende Talen. Hierin kunnen de lezers een register vin- den van instellingen die gerelateerd zijn aan het onderwijs van het Spaans, naast andere nuttige adressen voor diegenen die dich- ter tot de taal en de cultuur van de Spaanssprekende landen wil- len komen. 7 SpaansinNederland Carlos de Benavides 5/6/02 11:16 Página 7
  8. 8. Voor de verwezenlijking van Spaans in Nederland was het nood- zakelijk informatie te vergaren van vele instellingen en particu- lieren, die zich verbonden hebben aan het onderwijs van de Spaanse taal of aan de verspreiding van de Spaanse cultuur. Namens de Onderwijsafdeling en het Instituto Cervantes wil ik hen mijn erkentelijkheid richten voor hun dagelijkse werkzaam- heden, met het verzoek dat zij, in toekomstige uitgaven, er aan blijven bijdragen deze gids te maken tot het nuttige hulpmiddel dat hij wil zijn. 8 SpaansinNederland Voorwoord Carlos de Benavides 5/6/02 11:16 Página 8
  9. 9. Introductie José Luján Onderwijs Raadgever, Ambassade van Spanje Eén van de belangrijkste taken van de Onderwijsraad van de Spaanse Ambassade in België, Nederland en Luxemburg is de sti- mulering en de verspreiding van de Spaanse taal in deze landen. Om dit doel te verwezenlijken organiseert de Onderwijsraad ver- schillende activiteiten. Deze zijn gericht op de scholing van leraren die Spaans als vreemde taal doceren (cursussen, seminars, confe- renties, bijeenkomsten etc). Tevens wordt er samengewerkt met allerlei instellingen die een link hebben met het onderwijs van de Spaanse taal (universiteiten, lerarenverenigingen, vakbonden voor leraren etc.). Daarnaast organiseren wij symposia en congressen over onderwijsmethoden voor het onderwijs van het Spaans. Wij geven ook het tijdschrift Mosaico uit alsmede andere van belang zijnde verslagen en documenten. Al deze activiteiten zijn gericht op de stimulering en de verspreiding van de Spaanse taal. De afgelopen vier jaar, tijdens het uitvoeren van de activiteiten gericht op de stimulering en de verspreiding van de Spaanse taal in Nederland, is de Onderwijsraad ook bezig geweest met het nauwkeurig in kaart brengen van de instellingen die op de een of andere manier een link hebben met de Spaanse taal en cultuur. Door hen te leren kennen en erachter te komen wat hun behoef- ten zijn op het gebied van het onderwijs van de Spaanse taal, kun- nen wij hen op een efficiëntere manier steunen en helpen. Het resultaat van het onderzoek naar instellingen, impliceerde het herzien, actualiseren, en aanvullen van diverse gegevens over de instellingen in Nederland die Spaans doceren of op de een of andere manier een link hebben met de stimulering van de Spaanse taal. Wij hebben dit gedaan in samenwerking met het Instituto Cervantes te Utrecht, óók een betrokken instituut op het gebied van het onderwijs en de stimulering van het Spaans in Nederland. Deze gids is dan ook van enorm belang voor het uitvoeren van ons werk. Zonder een geschikte gids riskeren wij immers dat wij we onze vakgenoten mislopen. Bovendien kan deze gids onderwijsin- stellingen, leraren, leerlingen en hun ouders ten goede komen. In feite is het gebruik van deze gids rechtstreeks gericht op deze groepen. Wij denken dat het publiceren en toegankelijk maken van deze informatie, onder andere de volgende voordelen met zich meebrengt: 9 SpaansinNederland José Luján 5/6/02 11:17 Página 9
  10. 10. • Kennismaking met een aantal instellingen waarvan de ver- scheidenheid van het linguïstische aanbod en het internatio- nale profiel aantrekkelijk is voor leerlingen. • Stimulering van andere onderwijsinstellingen, die nog geen Spaanse cursussen aanbieden, om zich aan te sluiten bij deze groep instellingen. • Informatieverstrekking aan leraren Spaans als vreemde taal over waar men vacatures kan vinden. Dit zal hun plaatsing en mobiliteit ten goede komen. • Het vergemakkelijken van contact tussen leraren zodat zij pro- fessionele netwerken kunnen opzetten en materieel en erva- ringen kunnen uitwisselen etc. • Het bieden van hulp aan de ouders en aan de leerlingen bij de keuze van een instelling waar Spaans onderwezen wordt. • Bijdragen aan een gevoel van saamhorigheid in alle sectoren door een netwerk van instellingen en docenten, dat zich aan het uitbreiden is. Zo wordt een isolement voorkomen. Kortom, wij hopen dat deze gids een nuttig naslagwerk is voor iedereen die zich beweegt in het Spaanse circuit in Nederland en dat deze gids als een soort leidraad kan dienen voor de stimule- ring en verspreiding van het Spaans in Nederland. U kunt er zeker van zijn dat wij al uw suggesties en tips serieus zullen nemen en gebruiken om deze nuttige gids continu te kunnen vernieuwen en verbeteren. 10 SpaansinNederland Introductie José Luján 5/6/02 11:17 Página 10
  11. 11. Spaans, een internationale taal Jaime Otero Directeur, Instituto Cervantes te Utrecht Volgens de resultaten van opeenvolgende onderzoeken onder Europeanen in opdracht van de Europese Commissie, zijn het na de Luxemburgers vooral de Nederlanders die verklaren dat zij in een andere taal dan hun moedertaal aan een gesprek kunnen deel- nemen. Ook beweren zij het vaakst vreemde talen te spreken1. Deze onderzoeksgegevens zouden elke poging overbodig maken om de Nederlanders te overtuigen dat het leren van vreemde talen nuttig is voor de persoonlijke ontwikkeling of het verbete- ren van de arbeidskansen. We weten dat de meerderheid van de bevolking, niet alleen de Nederlandse, maar de hele Europese, overtuigd is van het nut van het leren van vreemde talen. Met name als het gaat om een taal die veel in de wereld of in Europa wordt gesproken2. Zo bevorde- ren de communautaire instanties sinds jaren het leren van vreem- de talen door middel van resoluties en aanbevelingen of campag- nes, zoals die van het Europese Jaar van de Talen (2001). De nieu- we Europese Raad in Barcelona, de eerste van het halfjaarlijkse Spaans voorzitterschap in de Europese Unie, heeft in haar conclu- sies verzocht om "ten minste twee vreemde talen aan zeer jonge kinderen te onderwijzen"3. Uit recente initiatieven kan men con- cluderen dat ook de nationale educatieve autoriteiten zich inspan- nen om het aanbod van vreemde talen aan het reguliere onder- wijs te versnellen en uit te breiden4. Deze tendens strookt met het besef dat het onderwijs in het alge- meen, en in het bijzonder die van het leren van vreemde talen, de sleutelfactor is voor sociale en economische vooruitgang. Tevens is het een beslissende factor voor de concurrentie in een internationaal klimaat, dat steeds veeleisender is. Maar de tendens is ook te danken aan een onmiskenbare wil om een solide basis te creëren, waardoor 11 SpaansinNederland 1 Eurobarometer 55, Oktober 2001; Eurobarometer 54 Special, Europeans and Languages, Februari 2001. 2 71 procent van de Europeanen vindt dat iedereen een extra Europese taal moet leren naast zijn eigen taal (Eurobarometer 54 Special). 3 Presidency Conclusions, Barcelona European Council, 15 en 16 Maart 2002 (www.europa.eu.int). 4 Foreign Language Teaching in Schools in Europe (2001): Key data on edu- cation in Europa 1999/2000 (www.eurydice.org). Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 11
  12. 12. "een steeds hechter verbond tussen de volkeren van Europa" kan ontstaan. Er bestaat nu al een economisch Europa, maar geen poli- tiek Europa, laat staan een cultureel Europa. De linguïstische Europese diversiteit, een rijkdom die gestimuleerd moet worden, brengt ook praktische problemen met zich mee. Zoals belemmerin- gen bij de arbeidsmobiliteit en de immense vertaalkosten bij de com- munautaire instellingen. Talenkennis "is onderdeel van de basisbe- kwaamheden die Europa van de kennismaatschappij vereist; ieder- een zou in principe twee vreemde talen moeten behersen."5 Met het publiceren van Spaans in Nederland tezamen met de Raad voor Onderwijs van de Ambassade van Spanje, beoogt het Instituto Cervantes te Utrecht vooral het Nederlandse publiek een informatieve gids aan te bieden die het leren van de Spaanse taal vergemakkelijkt. En die het voor alle liefhebbers en deskundigen van het Spaans mogelijk maakt toegang te hebben tot de voor- naamste educatieve en culturele hulpmiddelen in Nederland die een relatie hebben met de Spaanse taal en de grote verscheiden- heid aan culturen die er in tot uitdrukking komen. Eveneens hopen wij dat de hier gepresenteerde gegevens het wezenlijk belang van de Spaanse taal aangeven en dat het voor velen als argument zal dienen om aandacht aan deze taal te beste- den, die het naar onze mening verdient. Het Spaans of het Castiliaans is niet alleen een belangrijke Europese taal. Maar ook internationaal is het een taal van groot belang, mede dankzij diens aanwezigheid in Latijns-Amerika. In Nederland, zoals het artikel van Manuel Bordoy in deze publicatie aantoont, is het Spaans de vierde taal van het voortgezet onderwijs. Op dit niveau en op andere onderwijsniveaus zijn er aanwijzingen dat er een toenemende interesse is voor het leren van het Spaans. In het volgende essay geven wij de huidige situatie weer van het Spaans vanuit twee standpunten. Het Spaans als internationale taal door middel van objectieve gegevens van zijn aanwezigheid in de wereld, onder de titel Spaans in de wereld. Vervolgens wordt het potentieel vermogen van het Spaans als communicatiemiddel beschreven in Spaans, een taal voor de dialoog. Spaans in de wereld Instituto Cervantes publiceert onder deze titel vanaf 1998 een perio- diek (AIC) die moet fungeren als "een verzameling actuele artike- 12 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 5 Detailed workprogram on the follow-up of the objectives of education and training systems in Europe. Doc. 6365/02 (www.europa.eu.int). Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 12
  13. 13. len over het Spaans in de vele hoedanigheden in het dagelijks gebruik"6. In de opeenvolgende uitgaven is met een overvloed aan gegevens, grafieken en statistische tabellen, verschillende vraag- stellingen over het Spaans behandeld: het aantal sprekers, de eco- nometrie van het Spaans, het Spaans in Noord-Amerika of in Brazilië, het Spaans in internationale organisaties, de wetenschap- pelijke productie in het Spaans, de nieuwe informatietechnologie in combinatie met het Spaans, het Spaans op internet etc. De eerdergenoemde gegevens die in deze paragraaf worden samengevoegd komen grotendeels uit het AIC, en kunnen samen- gevat worden tot vier punten die de positie van het Spaans in de wereld kenmerken: het aantal sprekers, de institutionele status bij de overheid en internationale organisaties, de Spaanstalige eco- nomie en de Spaanstalige cultuur. 1. De Spaanstaligen vormen één van de grootste moedertaalgroe- pen (GLM, grupos de lengua materna) van de wereld. Na Chinees, Hindi en Engels, is het de taal die het grootst aantal moedertaal- sprekers telt. Vanwege de demografische structuur van het meren- deel van zijn sprekers, kan de GLM van het Spaans zelfs nog licht stijgen in de wereld. Sommige berekeningen komen uit op 486 miljoen sprekers in 2050, na Chinees (1.384), Hindi (556) en Engels (508). Anderen rekenen het in hetzelfde jaar 537 miljoen sprekers toe, tegenover 855 miljoen voor de Engelssprekenden7. Bij de berekening van het aantal sprekers van een taal komen wij wat de bronnen betreft een aantal problemen tegen. De meer- derheid van de volkstellingen bevat geen linguïstische informatie. Velen bieden alleen volkenkundige aanwijzigingen over de samenstelling van de bevolking. Daarnaast is het nodig om te defi- niëren wat men per spreker van een taal verstaat. In tabel 1 is de telling opgenomen van de categorie Spaanssprekenden: de native Spaanssprekenden of met een gelijkwaardig niveau in de landen waar Spaans of Castiliaans de officiële taal is8. 13 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 6 El español en el mundo, AIC 1998. 7 Respectievelijk: D. Graddol, The future of English, British Council 1997, en AIC 1999. Zie ook andere berekeningen in D. Crystal, The Cambridge Encyclopaedia of Language, Cambridge 1987; "Número de personas que hablaban los principales idiomas del mundo en 1989", rapport van Unesco, 1992; Ethnologue (www.sil.org); en de jaarboeken Quid en Britannica Book of the Year. 8 Inclusief zijn de gevallen van tweetaligheid van moedertaalsprekers van Catalaans, Baskisch en Galicisch in Spanje, of bij enkele inlandse volkeren van Latijns-Amerika. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 13
  14. 14. Het is interessant om op te merken dat het aantal Spaanstaligen, ten opzichte van de officiële volkstelling in dezelfde landen waar Spaans de voertaal is, aanzienlijk hoger uitvalt dan de verhou- 14 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal Tabel 1. Spaanstaligen in landen en gebieden waar Spaans de voertaal is. Aantal sprekers Bevolking Sprekers % (duizenden) (duizenden) Bevolking Argentinië 35 300 35 409 99.7 Bolivia 6 810 7 767 87.7 Chili 13 080 14 583 89.7 Colombia 35 850 36 200 99.0 Costa Rica 3 382 3 468 97.5 Cuba 11 190 11 190 100.0 Ecuador 11 100 11 937 93.0 El Salvador 5 662 5 662 100.0 Spanje 38 969 39 323 99.1 Guatemala 7 270 11 242 64.7 Eq. Guinea9 11 443 2.6 Honduras 5 718 5 823 98.2 Mexico 92 890 94 275 98.5 Nicaragua 4 112 4 632 87.4 Panama 2 088 2 719 76.8 Paraguay 2 805 5 089 55.1 Peru 19 440 24 371 78.6 Puerto Rico 3 741 3 809 98.2 Dominicaanse Rep 7 650 7 802 98.1 Uruguay 3 050 3 185 95.8 Venezuela 22 060 22 777 96.9 Totaal 332 178 351 706 94.4 Voor de bronnen en de gehanteerde criteria voor de berekeningen, zie de AIC 1998 en 1999. 9 Er bestaan aanzienlijke afwijkingen tussen de verschillende beoordelin- gen van het aantal Spaanssprekenden in Equatoriaal- Guinea. Sommigen kennen hen het karakter van de dagelijkse taal toe in een tweetalige situa- tie met verschillende autochtone talen. (A.Quilis, La Lengua española en Guinea Ecuatorial, Madrid 1995); anderen menen dat men alleen van wer- kelijk Spaans gebruik kan spreken bij een minderheid van de bevolking (B.F. Grimes ed., Ethnologue, Dallas 1966, www.sil.org). Wij kiezen voor de meest bedachtzame versie. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 14
  15. 15. ding van andere talen met een grote internationale verspreiding zoals Engels of Frans. Dit fenomeen, tezamen met het feit dat de meerderheid van de Spaanssprekende landen dicht bij elkaar ligt, verschaft de geografische continuïteit het Spaans een rela- tief hoge linguïstische cohesie. Het Engels en Frans, daarente- gen, zouden baat vinden bij een natuurlijk expansiegebied in die landen waar ze officiële talen zijn, maar het gebruik ervan geli- miteerd of niet volledig is (normaliter zijn dit landen voortgeko- men uit het dekolonisatieproces in de loop van de twintigste eeuw). Bij de GLM van het Spaans in Spaanstalige landen, ongeveer 330 miljoen, kunnen de sprekers van talen die verwant zijn met het Spaans, evenals de Spaanstaligen die in landen wonen waar Spaans niet de voertaal is, worden toegevoegd. Het ontbreken van nauwkeurige en vergelijkbare statistische bronnen, die rekening houden met de verspreiding van de taalkundige bekwaamheid, maakt elke willekeurige poging om het aantal Spaanssprekenden te berekenen dat tot deze twee groepen behoort nog riskanter. De eerste groep bestaat uit sprekers van enkele creolen talen die door traditie of door contact met de Spaanse taal verwant zijn: Chabacano op de Filippijnen, Chamorro op Guam (eiland in de Grote Oceaan) en het Papiamento op de Nederlandse Antillen. Het Sefardisch ofwel joods-Spaans, met een hele andere oorsprong, wordt met name nog gebruikt in kleine dorpen rond de Middellandse Zee. Hier is de taal van de in de vijftiende en zestien- de eeuw verdreven joden uit Spanje behouden gebleven. De tweede groep is het resultaat van de meer recente migratie, met name naar de Verenigde Staten (VS) en West-Europa. Terwijl in Europa en Canada honderduizenden Spaanstaligen wonen, bevindt het merendeel van deze groep zich in de VS. Volgens schattingen van de volkstelling van 2000 spreken 26,7 miljoen Amerikanen thuis Spaans10. Het is moeilijk te voorspellen wat de toekomst van het gesproken Spaans binnen deze twee groepen zal zijn. Temeer omdat migran- ten, die de afgelopen eeuw veelal naar de meest ontwikkelde lan- den gingen, geneigd zijn zich te integreren in het land van aan- komst. Zij nemen doorgaans gedurende de tijdsverloop van een generatie de taal van het nieuwe land aan. 15 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 10 Zie http://factfinder.census.gov. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 15
  16. 16. In het geval van het Spaans in de VS, valt desondanks een aantal omstandigheden samen dat doet vermoeden dat zijn voortduren als privé-taal, inclusief de invloed in het publieke leven, langduri- ger zou kunnen zijn dan andere talen die aan het Spaans vooraf- gingen. Ten eerste het bestaan van een Spaanse bevolking vooraf- gaand aan de vorming van enkele Staten. Ten tweede de nabijheid van de Spaanstalige landen waarmee de VS een speciale relatie onderhoudt op economisch en politiek gebied. En ten derde voor- al de aanhoudende migratiestromingen afkomstig uit deze lan- den, tezamen met de te verwachte demografische ontwikkeling. Deze omstandigheden maken de Spaanse gemeenschap in de VS de meest grootschalige minderheid11. 2. Spaans is de voertaal in 20 landen12, dit aantal wordt alleen overtroffen door Engels (53) en Frans (29). Er moet niettemin wor- den opgemerkt dat wat hier als voertaal wordt gezien, een grote verscheidenheid van gevallen dekt. In veel landen bestaat er geen expliciete verklaring van een voertaal en in andere landen wordt het gebruik van de voertalen gedetailleerd geregeld door de wet- ten13. Spaans is tevens één van de vijf voertalen van de Verenigde Naties en haar "familie" van internationale organisaties. Daarnaast is het de taal van vele internationale instellingen met een regionaal karakter met name in de VS en in Europa. In Europa, is het een voertaal van de Europese Unie, hoewel het op de vijfde plaats staat van de meest gesproken talen in het communautaire gebied14. 3. Wanneer wij het concept van de Spaanstalige persoon in de ruime zin nemen, beslaat de Spaanse taal een markt van ongeveer 400 miljoen consumenten. Wat betreft het "bruto nationaal pro- duct" van Spaans, is het duidelijk dat de hoogte van het inkomen van zijn sprekers aanzienlijk varieert per land. Zo zullen bijvoor- beeld de Spaanstaligen in de VS meer koopkracht hebben dan de inwoners van vele Spaanstalige landen. 16 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 11 35,3 miljoen ondervraagden verklaarden zich Latijns-Amerikaans of Spaans in de volkstelling van 2000: 12,5 procent van de bevolking tegeno- ver 12 procent van niet Spaanstalige Afro-Amerikanen (www.census.gov). 12 21 als wij rekening houden met het statuut in Puerto Rico, een autonoom Amerikaans gebiedsdeel, waar deze gelijkwaardig is aan de voertaal. 13 AIC 1999. Voor de gebruikte criteria, zie het genoemde rapport van Unesco "Número de personas que hablaban el español en el mundo en 1989". 14 Eloy Ibañez, "El español en las organizaciones internacionales", AIC 1998. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 16
  17. 17. Er zijn een paar pogingen gedaan om de economische macht te meten van verschillende talen. Een onderzoek dat werd gepubli- ceerd door de British Council in 1997 berekende het bruto natio- naal product van de Spaanssprekenden op 1.789 biljoen dollar, na de Engels- (7.815), Japans- (4.240) en Duitssprekenden (2.455). Worden alleen de internationale transacties (import en export) van deze landen genomen, dan zou het Spaans achter het Frans en Chinees komen. Dit komt zonder twijfel door de geringere open- stelling naar het buitenland van de economieën van de Spaanssprekende landen. Een onderzoek uit 1995 leverde soort- gelijke resultaten op bij het vergelijken van alleen de export van de sprekers van verschillende talen15. Een socio-economisch aspect waarmee men rekening moet houden bij het bepalen van het internationale beeld van een taal, is het ontwikkelingsniveau van haar sprekers. De United Nations Development Program publiceert elk jaar een Human Development Index (HDI). Hierin combineert men de puur economische gegevens van elk land (bruto nationaal product per hoofd) met andere socia- le aanwijzingen die tot op zekere hoogte onafhankelijk zijn van rijkdom (levensverwachting bij de geboorte, het percentage alfa- beten, onderwijsniveau). Volgens deze gegevens en bij het vergelij- ken van de ontwikkelingsniveaus van verschillende linguïstische groepen, blijkt dat het merendeel van de Spaanssprekende landen een gemiddelde positie in de tabel van de graadmeters van de men- selijke ontwikkeling inneemt. De meerderheid van hen is niettemin beter ingedeeld volgens het HDI dan de rangschikking volgens het inkomen per hoofd van de bevolking. Dit lijkt een aanwijzing te zijn voor een veelbelovende ontwikkelingsmogelijkheid16. 4. Spaans heeft een langdurige en rijke culturele traditie. Voor zijn inbreng in de literatuur, het recht en de wetenschap, mag het Spaans zich rekenen tot één van de grootste geletterde Europese talen. Men heeft terecht opgemerkt dat de oudheid van het geschreven Spaans (Glosas emilianeneses, elfde eeuw) en het vroe- ge prestige van de literatuur (Cantar del Mio Cid, twaalfde eeuw) bepalend waren in de overgang van de taal uit Castilië naar de lingua franca van het hele Iberisch schiereiland17. Het buitenge- wone literaire en filosofische elan tijdens de Gouden Eeuw gaf het Spaans een inhaalslag en een universele verspreiding. 17 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 15 El peso de la lengua española en el mundo, Valladolid 1995. 16 Human Development Report 2001 (www.undp.org/hdr2001). 17 R. Rodríguez Ponga, "El español, lengua universal", Nueva Revista no 60, 1998. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 17
  18. 18. De uitbreiding naar Latijns-Amerika verklaart grotendeels de hui- dige culturele vitaliteit van de Spaanse taal, die sinds eeuwen de doorgeeffunctie heeft van een heel ruim scala van bestaande cul- turele tradities binnen de Spaanstalige wereld. De beschavingen van Zuid-Amerika leerden heel vroeg de Spaanse taal kennen door de kronieken over de inheemse volkeren en via schrijvers zoals de Inca Garcilaso in de zestiende eeuw. In de Spaanse taal drukten belangrijke schrijvers de processen van de onafhankelijkheid uit, zoals Bolívar in Venezuela, Martí op Cuba of José Rizal op de Filippijnen. Tegenwoordig is Spaans de taal waarin artiesten en filosofen in meer dan twintig landen zich uitdrukken. Men spreekt daarom van een cultuur in het Spaans. De Spaanse cultuur heeft nu een belangrijke plek in het internationale panorama mede dankzij de gevarieerdheid en rijkdom van de Latijns-Amerikaanse cultuur. Vandaag de dag blijft het Spaans zich over de wereld verspreiden. Niet alleen door de Spaanse of Argentijnse filmkunst en het rijke muzikale barokke erfgoed uit Spanje en Spaans-Amerika, zoals de tango en flamenco voorstellingen, muziek van Falla en Piazzola en de Caribische en Cubaanse ritmen. Maar ook door de literatuur van Paz, Borges, Vargas Llosa, García Márquez en die van Unamuno, García Lorca of Cela. Spaans, een taal voor de dialoog In de vorige paragraaf is duidelijk aan het licht gekomen dat Spaans nu één van de meest verspreide internationale talen is. Het is voorspelbaar dat de Spaanse taal zich op zijn minst op middel- lange termijn zal blijven handhaven in de geringe groep van de belangrijkste talen ter wereld. Vooral dankzij de grote demografi- sche basis, het culturele uitstralingsvermogen en de rol in de inter- nationale organisaties. Maar kan men ook spreken van het Spaans als een internationale communicatietaal, een taal voor de dialoog tussen personen van verschillende talen? Er is veel gediscussieerd over wát een taal een internationale com- municatietaal maakt. Tezamen met de demografische, economi- sche en culturele factoren, zijn er mensen die de politiek-militaire invloed aanwijzen als het belangrijkste element om een taal als een universele taal te karakteriseren18. Zoals Antonio de Nebrija, schrijver van de eerste grammatica van de Spaanse taal in de 18 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 18 D. Crystal, English as a Global Language, Cambridge 1997. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 18
  19. 19. zestiende eeuw, zei: "de taal was altijd de levensgezel van het imperium"19. In de huidige context van de internationalisering van de economie en de vooruitgang in de communicatie (hetgeen men de globali- sering is gaan noemen), is het duidelijk dat Engels als universele lingua franca boven alle andere talen uitblinkt. We constateren dagelijks dat het de voornaamste taal is in de diplomatie en in de zakenwereld, in de informatiemaatschappij en van de weten- schappelijke innovatie. Andere internationale talen, zoals Frans en Duits, spelen ook een vooraanstaande rol in de transnationale relaties en de culturele en wetenschappelijke vervaardiging. Het is moeilijk om de positie van het Spaans te meten gezien de objectieve gegevens van deze aspecten. Men heeft opgemerkt dat de wetenschappelijke productie van het Spaans relatief gering is, achterlopend op andere talen zoals Frans en Duits en in sommige disciplines komt het na Japans en Italiaans. Haar aanwezigheid op internet komt ook niet overeen met het aantal Spaanstalige potentiële gebruikers op het web20. Het belang van een taal als internationaal communicatiemiddel, is grotendeels afhankelijk van het aantal personen dat Spaans spreekt of dat als tweede taal gebruikt. Maar het is onmogelijk om het aantal mensen dat een taal als tweede taal spreekt in getallen uit te drukken, of om het niveau te meten. We kunnen zelfs niet met precisie weten hoeveel mensen een gegeven taal leren. Hoewel we gevolg geven aan de beschikbare gegevens, is het dui- delijk dat Engels de meest onderwezen vreemde taal ter wereld is. Wat het Spaans betreft wijst alles erop dat de interesse om deze taal te leren een aanzienlijke impuls heeft genoten tijdens de afgelopen decennia. Vooral in Europa en in Latijns-Amerika21. In Europa is het Spaans in bijna alle nationale educatieve systemen 19 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 19 "Imperium" in de zin van het originele Latijnse woord het bevel of de macht, volgens Marqués de Tamarón in El peso de la Lengua española en el mundo, Valladolid 1995. 20 50 procent van de sites is in het Engels, 5,6 procent in het Spaans, vol- gens gegevens van Funredes in J.A. Millán, "El peso del español en la red", Ciberpaís 21, 2002. Zie ook P. Mestre, "La utilización de las diferentes len- guas en internet", AIC 1999, en D. Martín Mayorga, "El español en la socie- dad de la información", AIC 2000. 21 F. Moreno, "La enseñanza del español como lengua extranjera", in El peso de la lengua española en el mundo, Valladolid 1995. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 19
  20. 20. van de EU-landen aanwezig en vermoedelijk is het de vierde meest gestudeerde taal van de Unie22. In Brazilië is de aandacht naar de taal en de cultuur van de buur- landen versterkt door onder meer de ondertekening van het Mercosur verdrag in Brazilië in 1991 voor de oprichting van een vrij handelsgebied met Argentinië, Paraguay en Uruguay. Ook heeft het toenemende aantal vestigingen van Spaanse bedrijven in Brazilië deze aandacht vergroot. De beslissing van de Braziliaanse senaat om in 1998 de Spaanse taal aan het voortgezet onderwijs te introduceren, wordt nochtans geconfronteerd met politieke- en begrotingsobstakels23. Wij hebben eerder in de tekst de motieven gezien die de aanwe- zigheid van het Spaans in alle facetten van het openbare leven in de VS verklaren. Al sinds enkele decennia is het Spaans de eerste vreemde taal aan de universiteit, met 600.000 studenten in de jaren negentig. Halverwege de jaren negentig koos 61,7 procent van de ingeschreven studenten taalcursussen aan het voortgezet onderwijs het vak Spaans. Op het niveau van het basisonderwijs is de stijging van de vreemde talen gepaard gegaan met een toena- me van het aanbod van Spaans (bijna 80 procent van de scholen met vreemde talen in het takenpakket biedt Spaans aan). De toename van het gebruik van het Spaans in de VS kan men ook aantonen in het dagelijkse leven in vele steden in verscheidene sta- ten door de stijging van het gebruik van het Spaans door de over- heid en door de groei van de media die gericht is op het Spaanse publiek. Ook in de federale politiek is een toename zichtbaar: tij- dens de afgelopen verkiezingscampagne, hadden de vornaamste kandidaten een Spaanse versie van hun internetpagina’s24. Het is moeilijk om de toekomstige koers van deze zich uitbreiden- de tendens van de Spaanse taal in de Verenigde Staten te voor- 20 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 22 Volgens gegevens van 1997-98 van het rapport Educating young Europeans van Eurostat (2000), is Spaans de tweede meest gestudeerde taal in Frankrijk. Zonder de gegevens van Nederland, Portugal en het Verenigd Koninkrijk. Volgens de Eurobarometer 55 (Oktober 2001), zegt 5 procent van de Europeanen Spaans als vreemde taal te spreken, na Engels (32 procent), Frans (11 procent) en Duits (8 procent). 23 Volgens berekeningen zouden er 200.000 leraren Spaans nodig zijn om Spaans aan het voortgezet onderwijs in de praktijk te brengen. F. Moreno, "El español en Brasil", AIC 2000. 24 Zie de gedetailleerde analyses van al deze aspecten in de opeenvolgen- de AIC’s van 1998 tot 2001. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 20
  21. 21. spellen, vooral wat de sociale en institutionele25 aspecten betreft. Maar het lijkt duidelijk dat het Spaans voor een langere periode de eerste buitenlandse taal zal zijn aan het onderwijs. Daarnaast is het evident dat de demografie de belangrijkste factor is. De uti- litaire motieven spelen dan ook een voorname rol voor de voor- name aanwezigheid van Spaans in het educatieve systeem. Tevens is het studeren van Spaans traditioneel zeer geliefd26 en zal de populariteit constant blijven dankzij de vitaliteit van de Latijns- Amerikaanse studies en van de literaire Spaanstalige werken. Gezien de positie van de VS als een globale macht en haar cultu- rele invloed, met name via films en muziek, heeft de toename van Spaans in de VS zeker een aanzienlijke invloed gehad op de stij- gende vraag naar Spaans in de rest van de wereld. Maar misschien is voor het imago van het Spaans de transforma- tie van de Spaanstalige landen in het laatste derde gedeelte van de twintigste eeuw nog wel het belangrijkste geweest. Dit had op twee manieren de openstelling naar de wereld tot gevolg. Ten eerste door de intensivering van de uitwisselingen op het gebied van de economie, educatie, toerisme etc. Ten tweede door de ontwikkeling van de economie, de democratiseringspro- cessen, de toetreding van Spanje tot de Europese Unie en de economische integratieprocessen in Latijns-Amerika. Dit alles heeft de stroom van aandacht en sympathie voor het Spaans ver- groot. Indien het imago van een taal vooral die van de landen is waar deze taal gesproken wordt, kan in de toekomst de Spaanse taal er alleen nog maar op vooruitgaan, mits de Spaanstaligen het pad van de progressie blijven bewandelen. De uitdagingen die men aan het Spaans stelt zijn dezelfde als die aan de sprekers: het komen tot de wetenschappelijke en technologische ontwikkeling en in staat zijn om kunst te maken en universeel gedachtengoed te bereiken. 21 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal 25 De uitbreiding van het Spaans heeft reacties teweeg gebracht zoals cam- pagnes om de overheidsfinanciering van de tweetalige onderwijs te beperken of bewegingen die gericht zijn op het behoud van de linguïsti- sche eenheid (English Only). Enkele Staten hebben zelfs besloten om Engels als enige voertaal te verklaren. 26 Zoals J.M. Blecua in herinnering brengt in "El español, vreemde taal in de VS en Brazilië", in España, ¿potencia cultural?, Madrid 2001. Zie ook: G. Gómez Dacal, "El español en las enseñanza primera y secundaria de Estados Unidos", AIC 2000. Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 21
  22. 22. Het is ook belangrijk dat de Spaanse taal zich kan blijven integre- ren in de grote hoeveelheid culturen die zich momenteel in deze taal uitdrukt. De meerderheid van de landen waar Spaans gespro- ken wordt, is multicultureel en meertalig. Dit is een rijkdom die beschermd en gestimuleerd moet worden. Tegelijkertijd is het Spaans een communicatiemiddel hetgeen een voordeel is voor alle sprekers en voor wie deze taal heeft uitgekozen om te leren. Kortom, wij vinden dat Spaans een taal voor de dialoog is. 22 SpaansinNederland Spaans,een internationaletaal Jaime Otero 5/6/02 11:17 Página 22
  23. 23. Spaans in Nederland Manuel Bordoy Onderwijs Adviseur in Nederland, Onderwijsraad in België, Nederland en Luxemburg. Het idee om een gids te maken over de onderwijsinstellingen waar Spaans wordt onderwezen en over instellingen en verenigingen die zich op het doceren van de Spaanse taal en cultuur in Nederland richten is niet nieuw. In 1996 heeft de sectie Spaans van de lerarenvereniging VLLT (Vereniging Leraren in Levende Talen) al een soortgelijke gids gepubliceerd, Spaans in Nederland. Dezelfde naam hebben wij gebruikt voor onze publicatie, waarbij wij ook op hun samenwerking hebben kunnen rekenen. Vervaardiging van deze gids Gezien het feit dat de gegevens over Spaans onderwijs in Nederland niet compleet waren, zagen wij ons genoodzaakt om gegevens uit verschillende bronnen te verwerken. Die bronnen waren in sommige gevallen tegenstrijdig. Daarom moesten wij na het verzamelen, het filteren en het vergelijken van informatie, de omslachtige taak uitvoeren om de gewonnen informatie te toet- sen met behulp van onderzoek via enquêtes (per post), per e-mail, zoektochten op internet en telefoongesprekken. Wij hebben met name de volgende bronnen geraadpleegd: a)Bronnen die verwijzen naar alle onderwijsniveaus: • De gids Spaans in Nederland van VLLT in 1996. • De database van de Onderwijsraad die halfjaarlijks wordt bij- gewerkt door de enquêtes die worden meegestuurd met het tijdschrift Mosaico. • De database van de instellingen die Spaanse les geven, van de lerarenvereniging VDSN (Vereniging Docenten Spaans in Nederland). b)Bronnen die verwijzen naar het voortgezet onderwijs: • Het Instituto Cervantes verstuurde een enquête naar alle instellingen van dit niveau en had een respons van nabij de 60 procent. • Informatie gewonnen uit de kwaliteitskaarten van de onder- wijsinspectie van de scholen voor voorgezet onderwijs. • Gegevens van leerlingen die meedoen aan de Spaanse Cito- eindtoets. • Gegevens van CRDE, centrum voor didactische steun met betrekking tot het Spaans. 23 SpaansinNederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 23
  24. 24. c) Bronnen die verwijzen naar Beroeps en Volwassenen Educatie (BVE), Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO) en Voortgezet Algemeen Volwassenen Onderwijs (VAVO). • Een verzamelbundel van onderwijsinstellingen voor volwassenen verzorgd door de Stichting voor Leerplanontwikkeling (SLO). • Een per e-mail verzonden enquête naar deze instellingen. • Gegevens van leerlingen die meedoen aan de Spaanse Cito- eindtoets. d)Bronnen die verwijzen naar universiteiten en hogescholen: • Bezoeken aan de vakgroepen Spaans en interviews met de vakgroep-hoofden en docenten. e)Bronnen die verwijzen naar de volksuniversiteiten: • Het onderzoek naar "Het onderwijs van de Spaanse taal aan volwassen studenten in Nederland" uitgevoerd door leerlin- gen van de Hogere Europese Beroepen Opleiding (HEBO) van de Haagse Hogeschool. Dit werk was de prijswinnaar van het programma "Europe Calling" 1998-99. • Raadpleging van alle websites van de volksuniversiteiten en toetsing van het aanbod van Spaanse cursussen. Deze gids richt zich op verschillende niveaus van het reguliere onderwijs. Er wordt een uitzondering gemaakt op het basisonder- wijs, aangezien de aanwezigheid van het Spaans daar louter anek- dotisch is. De gids bevat geen lijst met privé-scholen, zoals talen- instituten waar het aanbod van Spaans behoorlijk omvangrijk is. Hier zijn verschillende redenen voor. Enerzijds gaat het om een hele brede en gesegmenteerde sector waardoor het heel moeilijk is om met alle privé-scholen die zich met Spaanse lessen bezig- houden in aanraking te komen. Anderzijds wilden wij niet een aantal scholen voortrekken door hen in de lijst op te nemen en andere buiten te sluiten omdat wij niet van hun bestaan afweten. Desalniettemin zal de elektronische versie van deze gids, waarmee wij al bezig zijn, zich wel deels richten op de privé-scholen, aan- gezien publicatie op internet constante herzieningen en actualise- ring toestaat en onmiddelijk kan worden gereageerd op verzoe- ken om in de lijst te worden opgenomen. In feite, bestaat er al een tijdelijke versie op de webpagina http://home.planet.nl/~flore005/. De Technische Adviesbureau van de Onderwijsraad in Nederland heeft deze informatielijst aan meer dan 800 contacten per e-mail verstuurd. Deze contacten, vooral docenten Spaans, is gevraagd of zij de gegevens van hun school die in de gids staan willen verifiëren en in het geval dat hun school er niet bij staat, dat zij ons de corresponderende gegevens opsturen. 24 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 24
  25. 25. De respons op onze vraag was heel laag, wat ons doet geloven dat deze gids een hoge betrouwbaarheidsfactor heeft gekregen. Huidige situatie van Spaans in het Nederlandse onderwijssysteem Om de situatie van het Spaans te begrijpen, is het nodig om een vergelijking te maken met andere vreemde talen die men op ver- schillende niveaus via het Nederlandse onderwijssysteem aanbiedt. Op de basisschool is gedurende de laatste twee jaar alleen het Engels verplicht. Er zijn weinig basisscholen die een andere bui- tenlandse taal als keuze vak of extra vak, tijdens of voorafgaand aan deze twee laatste lagereschooljaren. Wanneer dit echter het geval is, gaat het meestal om de talen Frans of Duits. Het aanbod van Spaans beperkt zich dus tot een paar scholen die internatio- nale trajecten hebben of speciale programma’s met vreemde talen voor hoogbegaafde kinderen. Tijdens de eerste fase van het voortgezet onderwijs, of Basisvorming, is het vak Engels verplicht. Gedurende deze eerste periode moeten de leerlingen een tweede vreemde taal kiezen, dat moet Frans of Duits zijn. Wanneer de Eerste Fase is afgerond, volgt de Tweede Fase, die de leerlingen van het voortgezet onderwijs afhankelijk van hun capa- citeiten opdeelt in drie niveaus. Voor VWO en HAVO, de trajecten die de leerlingen voorbereiden op de universiteiten en hogescholen, is het verplicht om een tweede vreemde taal in het vakkenpakket te hebben. Voor VMBO, het niveau dat voorafgaand aan de twee ande- re kan worden gevolgd en als voorbereiding dient voor het Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO), is een vreemde taal facultatief. Voor leerlingen VWO moet deze tweede vreemde taal Frans of Duits zijn, maar voor HAVO en VMBO leerlingen kan het een wille- keurige andere taal zijn die het Nederlandse onderwijssysteem aan- biedt, dat wil zeggen: Spaans, Italiaans, Russisch, Arabisch of Turks. In één van de vier trajecten van het VWO, de richting Cultuur en Maatschappij, is een derde vreemde taal verplicht als onderdeel van het blok specifieke vakken. Al deze niveaus bestaan meestal naast elkaar in de scholen. Dus, in feite, draagt het systeem op dat je tijdens de Basisvorming als tweede vreemde taal of Duits of Frans moet kiezen en ook in de volgende jaren tijdens het VWO zorgt dit systeem ervoor dat deze talen ook de meest voorkomende tweede en de derde vreemde talen zijn aan alle voortgezet onderwijs scholen in Nederland. Dit 25 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 25
  26. 26. komt tevens overeen met het feit dat het voor scholen goedkoper is om alleen leraren aan te nemen voor de vakken die verplicht zijn. Ook kiezen scholen traditioneel voor de talen die zij gewend waren aan te bieden in het oude systeem. Desalniettemin is Spaans na Duits en Frans als tweede taal het populairst bij leerlingen op HAVO- en MVBO-niveau. Op VWO- niveau is Spaans als derde taal het meest geliefd, vooral bij het tra- ject Cultuur en Maatschappij. Aan het Hoger Beroeps Onderwijs (HBO) is het aanbod van vreem- de talen heel gevarieerd. Evenals op de gebieden waarin het Spaans van groot belang is zoals economie en sociale wetenschappen. Aan talrijke instellingen blijft het vak Engels vaak onderdeel van een veel voorkomend verplicht vakkenpakket. Duits, Frans en Spaans zijn meestal de keuzevakken, maar hier is zowel het aan- bod als de keuzemogelijkheid op hetzelfde niveau gekomen. Het aantal leerlingen Spaans is in feite iets hoger dan het aantal leer- lingen Frans en Duits aan HBO-instellingen zoals het Hoger Economisch en Administratief Onderwijs (HEAO), de Hogere Europese Beroepen Opleiding (HEBO), Opleiding voor Vertalen en Tolken, Opleiding gericht op de Hotel, Restaurant en Café-branche en de Opleiding Toerisme. De situatie is vergelijkbaar met het Wetenschappelijk Onderwijs (WO). De economische opleidingen richten zich vooral op het aan- bod van de Spaanse taal. De aanwezigheid van Spaans is ook belangrijk bij de opleidingen Taal en Cultuur. In deze twee secto- ren wordt Spaans vaker gegeven dan Frans en Duits. Daarnaast is Spaans vermoedelijk de meest gevraagde taal in veel van de talen- centra aan de universiteiten in Nederland. Wij benadrukken de volgende redenen voor het succes van het vak Spaans aan de hoger onderwijs, zowel bij HBO-instellingen als op universitair niveau. Ten eerste gebeurt het vaak dat Spaans op beginnersniveau wordt aangeboden. Dit biedt de leerlingen die al een gevorderde kennis hebben van Frans of Duits een goede eer- ste kans om te beginnen met een derde taal. Of het biedt juist een goede kans om vanaf nul te beginnen voor degene bij wie het Frans en Duits tijdens het voortgezet onderwijs niet zo goed afging. Ten tweede komt het vaak voor dat hoewel het Spaans op beginnersniveau wordt aangeboden, het tempo vaak snel wordt opgevoerd van het basisniveau tot aan het niveau van Spaans voor speciale doeleinden. Op deze manier kan het een nuttige aanvul- ling vormen voor de scholing van de leerlingen. 26 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 26
  27. 27. Gezien deze laatste reden, is het dan ook niet vreemd dat het Spaans een vooraanstaande plaats inneemt bij middelbare of hogere opleidingen op economisch gebied. De Spaanse taal wordt door meer dan 400 miljoen mensen gesproken, die een groep van opkomende economieën vertegenwoordigt en die veel potentie heeft om op korte termijn te groeien. Dit is iets wat de aanko- mende afgestudeerden in deze sector niet ontgaan is. De situatie omtrent het vak Spaans komt bij het Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO) overeen met die van het hoger onder- wijs, zoals wij die hebben omschreven. In sommige sectoren, zoals toerisme, hotelwezen, handel, economie en administratie komt het aantal leerlingen Spaans overeen met het aantal leerlingen Duits en Frans. Bij het Voortgezet Algemeen Volwassenen Onderwijs (VAVO) lijkt de situatie op die van het Voortgezet Onderwijs (VO). Vraag en aanbod van Spaans is volgens alle gegevens het grootst aan de Volksuniversiteiten. Deze instellingen bieden verschillende cursussen Spaans aan. Er is met name een snelle groei van begin- ners- en basiscursussen. Ook zijn er talrijke cursussen Spaans voor op vakantie. Huidige gegevens over het Spaans Volgens de gegevens die wij hebben, is het vak Spaans in Nederland te volgen aan 128 scholen van het voortgezet onder- wijs. Dat wil zeggen: ongeveer 22 procent van de onderwijsinstel- lingen van het algemeen voortgezet onderwijs, een totaal van 9.880 leerlingen. Van deze 128 scholen wordt bij minstens 53 scholen het vak Spaans als onderdeel van het vakkenpakket gegeven. Bij 12 scholen wordt het Spaans aangemerkt als buitenschoolse activiteit, of valt het onder bij internationaal onderwijs zoals het Internationaal Voortgezet Onderwijs (IB). Bij de overige instellingen wordt het Spaans vooralsnog alleen als startersvak of als deelvak aangeboden. Op VWO-niveau wordt opvallend veel Spaans gegeven, namelijk door 102 scholen, gevolgd door 86 scholen op HAVO-niveau en tenslotte, door 40 scholen op VMBO-niveau. Hieruit kunnen wij concluderen dat voornamelijk het profiel van de leerlingen Spaans aan het voortgezet onderwijs dat is van een leerling die de mogelijkheid zal hebben om zijn scholing voort te zetten aan de hogere niveaus van het Nederlandse educatieve systeem. 27 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 27
  28. 28. Het Voortgezet Algemeen Volwassenen Onderwijs (VAVO) en de opleiding voor het Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO) worden onder de zogeheten Beroeps en Volwassenen Educatie (BVE) onder- gebracht. Deze opleidingen worden vooral aan de Regionale Opleidings Centrum (ROC) gegeven, waarvan er zo’n 80 in Nederland zijn. Zij hebben vaak verschillende locaties, ondergebracht in ver- schillende gebouwen in dezelfde stad of in verschillende steden. In totaal komen wij uit op ongeveer 480 educatieve vestigingen. Volgens de gegevens die wij hebben, geven 64 van 80 ROC’s Spaans in een aantal van hun vestigingen. Dit aantal vertegen- woordigt 80 procent van het aanbod van het Spaans bij de Beroeps en Volwassen Educatie (BVE). Binnen de ROC’s wordt aan 30 van de instellingen van Voortgezet Algemeen Volwassenen Onderwijs (VAVO) Spaans gegeven. Hiermee komt het percentage van ROC’s die Spaans aanbieden op 37,5 procent. Dit is hoger dan in het voortgezet onderwijs, want daar biedt slechts 15,5 procent Spaans aan. Het Spaans wordt ongeveer aan 120 van de 480 BVE-locaties gege- ven. Dus in een kwart van de gevallen, is het mogelijk om Spaans te kiezen. Bij de volgende takken van het MBO wordt er nog veel vaker Spaans aangeboden, namelijk economie en administratie, handel, toerisme en hotelwezen. De schatting van het totaal aan- tal leerlingen in deze sector schommelt rondom de 4.350. Spaans wordt aan ongeveer 100 volksuniversiteiten (12.800 stu- denten) gegeven, dat is meer dan 95 procent. Aan 13 van de 14 universiteiten27 (circa 3.200 leerlingen) in Nederland kan Spaans worden gevolgd. Ook hier zien we een con- centratie bij de opleidingen Economie. Desalniettemin kunnen de studenten van andere opleidingen soms ook Spaans als vreemde taal kiezen. Ook kunnen zij een beroep doen op de talencentra van de universiteiten, waar het aanbod van Spaanse cursussen heel geva- rieerd is. Daarnaast, kan men in Nederland aan vijf universiteiten Romaanse Talen, Spaans of Talen en Culturen van Latijns-Amerika studeren. Bij deze opleidingen is sprake van zo’n 500 studenten. Bij het Hoger Beroeps Onderwijs (HBO) zien wij dat het Spaans aan 44 instellingen wordt gegeven. Dit is circa 70 procent van de hoge- 28 SpaansinNederland Spaansin Nederland 27 De enige uitzondering is de Open Universiteit (OU), waar geen aanbod is van vreemde talen. Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 28
  29. 29. scholen in Nederland. Het totale aantal studenten in deze sector schatten wij op ongeveer 10.460 leerlingen. De opleidingen waar het vaakst Spaans wordt gegeven zijn op het gebied van econo- mie, handel, Europese studies, vertalen en tolken, hotelscholen en toerisme. Aan twee Hogescholen28 kan een lerarenopleiding Spaans worden gevolgd. Het gaat hier om circa 200 leerlingen29. Samenvattend laten wij tabel 1 zien. Zoals u kunt zien, bieden momenteel 405 instelllingen in Nederland Spaans aan, met een totaal van ongeveer 40.690 leerlingen. 29 SpaansinNederland Spaansin Nederland Tabel 1. Huidige situatie van het Spaans in het Nederlandse onderwijs Onderwijs Aantal Percentage Aantal niveau instellingen van het totaal aantal leerlingen instellingen Voortgezet Onderw. 128 22% 9.880 BVE 120 25% 4.350 HBO 44 70% 10.460 WO 13 93% 3.200 Volksuniversiteiten 100 95% 12.800 Totaal 405 40.690 Groei van het Spaans in Nederland gedurende de afgelopen jaren Om de groei van de interesse in de Spaanse taal in Nederland over de afgelopen jaren te verklaren, vergelijken wij onze gegevens met de gegevens uit de gids Spaans in Nederland van VLLT, sectie Spaans in 1996 en een ander onderzoek, verricht door het Technische Adviesbureau van de Onderwijsraad in 1999. Bij deze vergelijking moet gelet worden op de karakteristieke eigenschappen van elk onderzoek. Enerzijds zijn in de gids van 1996 van VLLT geen gegevens opgenomen van het aantal leerlin- gen. De instellingen die VLLT daarin behandelt, zijn niet georga- niseerd in dezelfde onderdelen die wij in deze gids hebben behan- 28 De lerarenopleiding kan aan de Hogescholen van Tilburg en Utrecht gevolgd worden. Vooralsnog is dat ook in Leeuwarden mogelijk, maar deze opleiding gaat verdwijnen. 29 Dit aantal, tezamen met het vorige aantal universitaire studenten die Spaans studeren, verzekert de instellingen die het besluit nemen om ook Spaans te gaan geven van een voldoende aantal bekwame leraren. Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 29
  30. 30. deld. De berekening van instellingen (tabel 2) worden in sommige gevallen op andere criteria gebaseerd. Deze twee laatste verschil- len met de andere gids kunnen onder andere worden verklaard door de recente veranderingen in het onderwijssysteem in Nederland en de reorganisaties in het onderwijs. Anderzijds, is het belangrijk op te merken dat het onderzoek van het Technisch Adviesbureau in 1999 alle gegevens van de cursus- jaren 1998-1999 en 1999-2000 heeft opgenomen en dat deze gegevens niet alle niveaus van het gereglementeerde onderwijs dekken. Wat betreft de cijfers van het aantal leerlingen (tabel 3), is het nodig om uit te leggen dat ze gebaseerd zijn op gemiddel- de schattingen, omdat niet alle instellingen ons informatie heb- ben verschaft over het aantal studenten Spaans. In het onderzoek van 1999 staan alleen gegevens van het aantal studenten van de 60 procent van het voortgezet onderwijs die zei Spaanse les te geven. Wat de universiteiten en hogescholen betreft schommel- den de cijfers rondom de 80 procent en van de volksuniversiteiten hadden we praktisch alle cijfers van de leerlingen Spaans van alle instellingen. 30 SpaansinNederland Spaansin Nederland Tabel 3. Aantal leerlingen per onderwijsniveau Technisch 2002 Adviesbureau 1999 Voortgezet Onderw. 7.000 9.880 BVE - 4.350 HBO 5.300 10.460 WO 2.800 3.200 Volksuniversiteiten 12.000 12.800 Tabel 2. Het aantal instellingen waar Spaanse les gegeven wordt VLTT 1996 Technisch 2002 Adviesbureau 1999 Voortgezet Onderw. 68 90 128 BVE 60 - 120 HBO 30 34 44 WO 11 13 13 Volksuniversiteiten - 80 100 Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 30
  31. 31. Desalniettemin hebben wij in de tabellen geprobeerd om de gegevens van de VLLT gids en van het Technisch Adviesbureau uit 1999 aan te passen, zodat zij vergelijkbaar zijn met de gegevens die wij hebben op genomen in deze gids. Deze cijfers komen over- een met de cijfers van het huidige academische jaar 2001-2002. Grafiek 1 geeft de groei van het aantal instellingen weer. Uit deze gegevens kan de conclusie worden getrokken dat de ver- spreiding van de Spaanse taal in het Nederlandse onderwijs een duidelijke stijgende lijn laat zien. Als nuancering van deze opwaart- se tendens, moeten wij opmerken dat wij denken dat de gegevens van de vorige onderzoeken niet zo volledig waren als die van het huidige onderzoek of in ieder geval niet zo volledig als die van ons onderzoek uit 1999. De toekomst van het Spaans in het educatieve systeem in Nederland De gegevens die wij gehanteerd hebben en de vele meningen van leraren en leerlingen waarnaar wij geluisterd hebben, laten een opwaartse tendens van het Spaans in het educatieve systeem in Nederland zien. Dit is ook het geval in andere landen. Misschien is de Spaanse taal populair omdat momenteel alles dat naar Spanje en Latijns-Amerika neigt in de mode is. Vooral de muziek, films, en andere culturele uitingen interesseren jongeren. Een andere reden is mogelijk de aantrekkingskracht van Spaanstalige landen op toeristen. 31 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 31
  32. 32. Ook kan meespelen dat sommigen het betwistbare idee hebben dat Spaans een gemakkelijkere taal is dan andere vreemde talen. Verder kan het ook met de rebelse houding van jongeren te maken hebben om een vreemde taal te kiezen die zich onder- scheidt van de talen die traditioneelgewijs door het educatieve systeem werden aangeboden. Het kan echter ook zijn dat leerlin- gen door een goed gefundeerd besluit, hebben gekozen voor het Spaans. Deze taal is immers in professionele sectoren duidelijk een goede basis voor de toekomst. Het kan tenslotte ook meespelen dat de jonge leraren die pas bij de instellingen zijn aangenomen met hun enthousiasme een frisse wind door het vreemde talen onderwijs hebben laten waaien. Met veel inzet en doorzettingsvermogen hebben zij een plaats vero- verd in de verschillende educatieve instellingen. Er zijn ook beperkingen. De belangrijkste is de positie van Frans en Duits in het voortgezet onderwijs. Toevalligerwijs zijn dit ook de talen van de landen die aan Nederland grenzen. Kiezen voor Spaans kan, als je het zo bekijkt, ook een handreiking zijn naar landen die niet zo dichtbij liggen, maar waarmee wel steeds meer gezamenlijke projecten zijn. Er zijn steeds minder geluiden tegen de introductie van de Spaanse taal in het voortgezet onderwijs. De leraren van de ande- re vreemde talen zien steeds meer in dat het Nederlandse onder- wijs flexibel genoeg is om een scala van vreemde talen aan te bie- den, zonder dat dit voor hen nadelige gevolgen heeft. Daarnaast heeft men opgemerkt dat de introductie van nieuwe vreemde talen in het vakkenpakket een vernieuwend pedagogisch effect kan hebben door de samenwerking en communicatie tussen de leraren van verschillende talen. Volgens ons kan Spaans als vreemde taal concreet bijdragen door recent verschenen uitgaven van een uitgebreide serie materiaal volgens de meest moderne methoden en pedagogische principes. Hierin spelen het motiveren en interesseren van leerlingen een sleutelrol. Kortom, de instellingen worden zich steeds meer bewust dat het lespakket dat wordt aangeboden toe is aan veranderingen en dat de leerlingen een breed scala aan mogelijkheden aangeboden moeten krijgen zodat zij de verantwoordelijkheid aanvaarden om beslissingen te nemen over hun eigen opleiding. Dit moet gebeuren binnen de vastgestelde wettelijke kwaliteitseisen. Op 32 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 32
  33. 33. deze manier, werkt een uitgebreid aanbod van vreemde talen als een duidelijke graadmeter van de kwaliteit van de onderwijsin- stellingen. Als wij kijken naar de kwaliteitskaarten van de onderwijsinspectie over het voortgezet onderwijs, dan zien wij dat de resultaten van instellingen die Spaanse les geven over het algemeen boven het gemiddelde uitkomen. Daarom, zolang de politiek verantwoordelijken geen mogelijk- heid bieden om Spaans en andere talen vooral in de basisschool en het voortgezet onderwijs gelijk te stellen met de talen Frans en Duits, dan is het niveau van Spaans afhankelijk van de wil van de onderwijsinstellingen om zich internationaal te oriënteren en om Spaans aan te bieden als leerlingen dat willen. Door de fundamenten van het Spaans aan de basisonderwijs en het voortgezet onderwijs te verstevigen, wordt het mogelijk dat de verspreiding van de Spaanse taal groter wordt en dat het niveau van Spaans aan het hoger onderwijs op een hoger plan kan komen. Hoewel Spaans aan het laatstgenoemde onderwijs één van de populairste talen is, worden de meeste cursussen aan de hogescholen en universiteiten op basisniveau aangeboden. 33 SpaansinNederland Spaansin Nederland Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 33
  34. 34. Manuel Bordoy 5/6/02 11:18 Página 34
  35. 35. 35 SpaansinNederland Gids Centros 5/6/02 11:34 Página 35
  36. 36. Centros 5/6/02 11:34 Página 36
  37. 37. Gebruiksaanwijzing voor deze gids Deze gids bestaat uit twee delen. Het eerste deel omvat een lijst met onderwijsinstellingen in Nederland waar Spaanse cursussen worden gegeven en een lijst met instellingen die het Spaans onderwijs ondersteunen, zoals bijvoorbeeld lerarenverenigingen en faciliteitencentra voor leraren. In het tweede gedeelte wordt de band omschreven die de verschillende instellingen hebben met de Spaanse cultuur en taal en letterkunde. Het eerste deel van de gids is ook weer opgesplitst in de volgende onderdelen: Voortgezet Onderwijs, Beroeps en Volwassenen Educatie, Hoger Beroeps Onderwijs, Universiteiten en Volksuniversiteiten. In elk van deze onderdelen zijn de basisgege- vens opgenomen van de instellingen die Spaanse taal doceren: naam, adres, telefoonnummer, website etc. Bij het Voortgezet Onderwijs wordt tevens aangegeven of er Spaans aan VMBO, HAVO of VWO wordt gedoceerd. Als u de term Cito-eindtoets bij één van deze onderwijsniveaus ziet staan, dan wil dit zeggen dat bij deze instelling tijdens de afgelopen school- jaren de leerlingen het Spaanse Cito-eindexamen hebben afgeno- men. Wanneer u geen Cito-aanwijzing bij VMBO, HAVO of VWO ziet, maar wel op het eind "Spaans in het examenpakket" wordt ook hier Spaans als volledig vak aangeboden. Vervolgens kunnen die leerlingen aan het eind van het cursustraject ook de Cito-eind- toest maken. Bij de instellingen waar Spaans geen onderdeel uit- maakt van het vakkenpakket, staat de aanduiding "Spaans als bui- tenschoolse activiteit." Als u "Internationaal Onderwijs" ziet aan- gegeven, dan wil dit zeggen dat deze instelling onderwijs op voort- gezet onderwijs niveau geeft met een andere onderwijsmethode dan de Nederlandse. In het onderdeel Beroeps en Volwassenen Educatie wordt bij elke instelling waar Spaanse les wordt onderwezen aan volwassenen het niveau van voortgezet onderwijs aangegeven en wordt aan- geduid of leerlingen van de instelling kunnen meedoen aan de Cito-eindtoets. Tevens wordt aangeven in welke sectoren van het Middelbaar Beroeps Onderwijs (MBO) Spaanse les wordt gegeven. Ook wordt aangegeven wanneer Spaans geen onderdeel uitmaakt van de schoolactiviteiten of wanneer de instelling Spaans aan vol- wassenen doceert. Ook wordt aangegeven of de instelling in andere steden vestigingen heeft waar Spaanse les wordt gegeven. 37 SpaansinNederland Gids Centros 5/6/02 11:34 Página 37
  38. 38. Bij de Hogenscholen wordt aangegeven welke er een lerarenop- leiding Spaans hebben en bij de Universiteiten wordt aangegeven welke er Spaanse studies, lerarenopleidingen Spaans etc. hebben. In het onderdeel Volksuniversiteiten wordt tenslotte ook aange- geven welke volksuniversiteiten meer dan één vestigingsplaats hebben en waar de Spaanse lessen worden gegeven. 38 SpaansinNederland Gids Centros 5/6/02 11:34 Página 38
  39. 39. ALKMAAR 1800 GC N V Scorel College Postbus 9109 Tel.: 072-5625000 www.jvs.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. ALMELO 7600 AL St. Canisius Postbus 453 Tel.: 0549-061885 www.canisius.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBO. Spaans in het examenpakket. ALMELO 7602 BW Noordik Elsboerlaan 60 Tel.: 0546-484848 www.noordik.nl VWO, HAVO. ALMERE 1301 AA Oecumenisch Scholen Het Baken Postbus 10015 Tel.: 0324-033944 www.hetbaken.nl VWO, HAVO. ALMERE 1303 AB Oostvaarders College Postbus 30067 Tel.: 036-5492492 www.ovc.nl VWOCITO, HAVO, VMBO. Spaans in het examenpakket. ALPHEN AAN DEN RIJN 2401 XH Ashram College Marsdiep 289 Tel.: 0172-430234 www.ashram.nl VWO, HAVO. AMSTELVEEN 1185 TB International School Of Amsterdam Sportlaan 45 Tel.: 020-3471111 www.isa.nl Internationaal Onderwijs. AMSTELVEEN 1185 XP Hermann Wesselink College Startbaan 3 Tel.: 020-6459751 www.hermannwesselinkcollege.nl HAVO. AMSTELVEEN 1187 XR Amstelveen College Startbaan 12 Tel.: 020-5032299 www.amstelveencollege.nl VWO, HAVO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. AMSTERDAM 1025 KM Het Bernard Nieuwetijt College. Locatie Damstede Rode Kruisstraat 83 Tel.: 020-6323831 www.bn-college.demon.nl VWO, HAVO. 39 SpaansinNederlandVoortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 39
  40. 40. AMSTERDAM 1064 EB Nova College Burg. Hoguerstraat 2 Tel.: 020-5854854 www.nova.esprit-sg.nl VMBO. AMSTERDAM 1073 HJ Berlage Lyceum P. L. V/D. Takstraat 33 Tel.: 020-6647571 www.berlage.esprit-sg.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. AMSTERDAM 1075 BJ Het Amsterdams Lyceum Valeriusplein 15 Tel: 020-5747744 www.amsterdamslyceum.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBO. Spaans in het examenpakket. TRAYECTO ESPAÑOL (Tweetalige onderwijs. Versterkt spaans). Zie kader. 40 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Versterkt Spaans op Het Amsterdams Lyceum Steeds meer leerlingen op Het Amsterdams Lyceum kiezen Spaans. Het vak Spaans staat al ruim 10 jaar op het lesrooste van Het Amsterdams Lyceum. Het is één van de keuzevakken op al onze afdelingen (gymnasium, atheneum, havo en mavo) en heeft een vergelijkbare positie met Frans en Duits. Daar zijn drie goede redenen voor: • Na Engels is Spaans de meest gesproken taal op de wereld. • Vervolgopleidingen vragen steeds vaker Spaans in het examenpakket (bijvoorbeeld het HEAO). • Spanje wordt steeds belangrijker, er zijn steeds meer eco- nomische, politieke en culturele betrekkingen met Spanje en andere Spaanstalige landen. Vanaf dit schooljaar (2001/2002) biedt Het Amsterdams Lyceum in samenwerking met de ambassade van Spanje, zelfs versterkt Spaans in het Trayecto Español. Dat is een uitgebreid programma voor gymnasium, atheneum en havo. Wat is het Trayecto Español? Leerlingen die kiezen voor het Trayecto Español volgen vanaf de brugklas Spaans, naast de andere vakken van de basisvor- ming. Zij hebben minder studielessen, zodat hun totale pro- gramma niet te overladen wordt. Ze hebben natuurlijk wel een mentor, die voor een bij deze onderwijsvorm passende begeleiding zorg draagt. Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 40
  41. 41. 41 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Tot en met de derde klas (gymnasium, atheneum of havo) blij- ven zij Spaans volgen als extra moderne vreemde taal. Aan het eind van de derde klas zal het niveau hoger zijn dan dat van de andere moderne vreemde talen. Vanaf de vierde klas volgen de leerlingen naast het gewone programma van de Tweede Fase een combinatie van de vak- ken geschiedenis, aardrijkskunde en maatschappijleer in het Spaans en wordt er bij het vak Spaans niet alleen aandacht besteed aan de taal, maar ook aan de Spaanse literatuur en cultuur. In de bovenbouw worden deze vakken gegeven door Spaanse docenten, die daarvoor speciaal voor een aantal jaren naar ons land worden uitgezonden. Alle vakken binnen het normale programma van de (Nederlandse) Tweede Fase worden gegeven door Nederlandse docenten. In het examenjaar leggen de leerlingen naast het reguliere examen een officieel Spaans examen af. Met het gymnasium, atheneum of havo-diploma mét versterkt Spaans kunnen zij ondermeer gaan studeren aan Spaanstalige universiteiten en hogescholen. Bovendien hebben zij een bredere basis voor andere vervolgopleidingen en de arbeidsmarkt. Voor wie is Trayecto Español bedoeld? Leerlingen met een vwo-advies of een goed havo-advies die zich extra willen en kunnen inzetten voor het versterkte Spaans, kunnen geplaatst worden in de brugklas van het Trayecto Español. Het is niet nodig dat je Spaans spreekt. De opleiding richt zich op Nederlandse leerlingen die voldoende capaciteiten hebben om zich een tweede taal goed eigen te maken. Met het Trayecto Español verlaat je na 5 jaar havo of 6 jaar vwo de school met een diploma dat in Europa meer mogelijk- heden biedt dan het reguliere vwo- of havo-diploma. Natuurlijk kun je van de afdeling van het Trayecto Español altijd doorstromen naar de andere afdelingen op Het Amsterdams Lyceum. Instromen na de brugklas kan ook. Je moet dan een toelatingstoets afleggen. Voor alle duidelijkheid: Trayecto Español is geen afgezonder- lijke afdeling. We bieden een aantal leerlingen deze interes- sante mogelijkheid naast het reguliere onderwijs. Leerlingen uit het Trayecto Español nemen net als andere vwo- en havo- Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 41
  42. 42. AMSTERDAM 1076 BH Spinozalyceum Peter Van Anrooystraat 8 Tel.: 020-5777444 www.xs4all.nl/~spinoza VWOCITO, HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. AMSTERDAM 1077 HE Het Hervormd Lyceum Zuid Brahmsstraat 7 Tel.: 020-6627983 www.hlz.nl VWO, HAVO. AMSTERDAM 1077 WS Vossius Gymnasium Messchaertstraat 1 Tel.: 020-6620934 www.vossius.nl VWO. AMSTERDAM 1077 WT Scholengemeenschap Sint Nicolaas Lyceum Prinses Irenestraat 21 Tel: 020-6445151 Fax: 020-6442286 www.nicolaas.nl VWO, HAVO. Uitsluitend facultatief in de brugklas. AMSTERDAM 1090 AA Montessori SGS Amsterdam Postbus 92048 Tel.: 020-6767855 www.msa.nl VWO, HAVO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. AMSTERDAM 1106 AW SGS Reigersbos Ravenswaaipad 3 Tel.: 020-5633050 www.sgreigersbos.nl VWOCITO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. AMSTERDAM 1077 ME The British School Of Amsterdam Anthonie Van Dijckstraat 1 Tel.: 020-6797840 http://britams.nl/ Internationaal Onderwijs. APELDOORN 7302 HA Edison College Postbus 20025 Tel.: 055-5332492 www.edisoncollege.nl VWOCITO, HAVO. Spaans in het examenpakket. 42 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs leerlingen gewoon deel aan de vele andere activiteiten op Het Amsterdams Lyceum, zoals de werkweken, de buiten- landse reizen en de schoolclubs. Als extra activiteit noemen we hier wel een uitwisseling in de bovenbouw met een Spaanse school: één of twee weken zullen onze leerlingen uit het Trayecto Español het schoolleven in Spanje volgen, terwijl zij ook als gastheren en –vrouwen zullen fungeren bij een tegenbezoek van een aantal Spaanse leerlingen. Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 42
  43. 43. APELDOORN 7316 AW Koninklijke SGS Apeldoorn Jhr. Mr. G. W. Molleruslaan 42 Tel.: 055-5212655 www.apeldoorn- onderwijs.nl/apelvo/ks.htm VWOCITO. Spaans in het examenpakket. APELDOORN 7314 NX Veluws College Walterbosch Waltersingel 130 Tel.: 055-3579825 http://members1.chello.nl/~velcol VWO, HAVO, VMBO. ARNHEM 6803 AB Olympuscollege Postbus 30098 Tel.: 026-3229053 www.olympuscollege.nl VWO. Spaans in het examenpakket. ARNHEM 6835 HZ Lorentz College Groningensingel 1235 Tel.: 026-3200114 www.lorentzcollege.nl VWO, HAVO, VMBO. Spaans in het examenpakket. ARNHEM 6814 CM De Boer Instituut Amsterdamsweg 15 Tel.: 026-3516500 www.instituut-de-boer.nl HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. ASTEN 5720 AB Varendonck College Postbus 66 Tel.: 0493-672672 www.dse.nl/varendonck VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. BAARN 3742 CS Het Baarnsch Lyceum Torenlaan 77 Tel.: 035-5416041 www.h-b-l.demon.nl/main.htm VWO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. BERGEN OP ZOOM 4600 AL Mollerlyceum Postbus 471 Tel.: 0164-241550 www.mollerlyceum.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. BILTHOVEN 3723 BV Het Nieuwe Lyceum Jan Steenlaan 38 Tel.: 030-2283060 www.hetnieuwelyceum.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. BUSSUM 1400 AB Gooise Scholenfederatie. Goois Lyceum Postbus 50 Tel.: 035-6933294 www.gsf.nl VWO, HAVO. 43 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 43
  44. 44. CAPELLE AAN DEN IJSSEL 2900 AR Ijsselcollege Postbus 683 Tel.: 010-4514600 www.ijsselcollege.nl VWOCITO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. CAPELLE AAN DEN IJSSEL 2900 AT Comenius College Postbus 797 Tel.: 010-4595959 www.comenius.nl VWO, HAVO. CASTRICUM 1900 AH J. P. Thijsse College Postbus 314 Tel.: 0251-652571 www.jpthijsse.nl VWO. CULEMBORG 4100 AL Openbare Sgs Lek En Linge Postbus 461 Tel.: 0345-512833 www.lekenlinge.nl VWOCITO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. DEN BOSCH 5216 EG St. Janslyceum School Sweelinckplein 3 Tel.: 073-6125181 www.sjl.nl VWO, HAVO. DEN HAAG 2514 HP Internationaal College. Edith Stein Louis Couperusplein 33 Tel.: 070-3605568 www.euronet.nl/users/edith/index.html VMBO. DEN HAAG 2542 JR Stevin College Beresteinlaan 627 Tel.: 070-3089898 VWO, HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. DEN HAAG 2565 MK Christelijk College De Populier Populierstraat 109 Tel.: 070-3648808 www.depopulier.nl/index.htm VWO, HAVO. DEN HAAG 2584 AA Lycée Français Vincent van Gogh Scheveningseweg 237 http://users.bart.nl/~lvangogh/lycol Tel.: 070-3066920 Internationaal Onderwijs DEN HAAG 2592 XG The British School in the Netherlands Tarwekamp 3 Tel.: 070-3154080 www.britishschool.nl Internationaal Onderwijs. DEN HAAG 2596 JP Aloysiuscollege Oostduinlaan 50 Tel.: 070-3244400 www.aloysius.nl VWO, HAVO, VMBO. DEN HAAG 2597 GV The International School of The Hague Theo Mann Bouwmeesterlaan 75 Tel.: 070-3281450 www.ishthehague.nl Internationaal Onderwijs 44 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 44
  45. 45. DEURNE 5750 AA I.V.O.Deurne. Peellandcollege Burg. Roefslaan 9 Tel.: 0493-353400 www.ivo-deurne.nl/peelland.htm VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. DOORN 3941 ZX Revius Lyceum Driebergsestraatweg 6c Tel.: 0343-412145 www.revius.cvog.nl/doorn/index. html VWO, HAVO, VMBO. DUIVEN 6920 AC Candea College Postbus 141 Tel.: 0136-281800 www.candea.nl VWO, HAVO. EDE (GLD) 6710 EA Pallas Athene College Postbus 4008 Tel.: 0318-624500 www.ede.com/scholen/pallas VWO, HAVO. EERSEL 5520 AE Rythovius College Postbus 215 Tel.: 0497-513043 www.rythovius.nl VWO. EINDHOVEN 5602 BH Stedelijk College Eindhoven Postbus 1310 Tel.: 040-2415380 www.stedelijkcollege.nl VWO, HAVO. EINDHOVEN 5604 EB Pleincollege St. Joris Postbus 4083 Tel.: 040-2116090 www.dse.nl/joriscollege VWOCITO, HAVO. Spaans in het examenpakket. EINDHOVEN 5627 GA Pleincollege Bisschop Bekkers Avignonlaan 1 Tel.: 040-2412844 www.bbekkers.nl VWO, HAVO, VMBO. EINDHOVEN 5616 HV ROC Eindhoven. School Voor Voorgezet Onderwijs Habsburglaan 1 Tel.: 040-2914491 www.roc-ehv.nl VWO, HAVO, VMBO. EINDHOVEN 5632 RM International Secondary School Venetiestraat 43 Tel.: 040-2426835 www.dse.nl/isse Internationaal Onderwijs. EMMEN 7800 AB Hondsrug College Postbus 66 Tel.: 0591-611048 www.hondsrugcollege.nl VWO. Spaans in het examenpakket. EMMEN 7801 CA Esdal College Postbus 2041 Tel.: 0591-618200 www.esdal.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. 45 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 45
  46. 46. ERMELO 3850 AE Christelijk College Groevenbeek Postbus 210 Tel.: 0341-551753 www.groevenbeek.nl VWO, HAVO. GELEEN 6164 AP Graaf Huyn College Jos Klijnenlaan 683 Tel.: 046-4236400 www.ghc.nl VWOCITO Spaans in het examenpakket. GOES 4461 LV Scholengroep Pontes Van Dusseldorpstraat 78 Tel.: 0113-216971 www.pontes.nl VWO, HAVO. GOES 4462 EP Sint Willibrord College Fruitlaan 3 Tel.: 0113-227363 www.stwillibrord.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. GOIRLE 5051 BP Het Mill Hill College Venneweg 42 Tel.: 013-5420538 www.mill-hillcollege.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. GORINCHEM 4205 AH Gemeentelijk Gymnasium Camphusianum Sparta 1 Tel.: 0183-622388 www.camphuys.nl VWO. GOUDA 2800 AC Driestar College Postbus 148 Tel.: 0182-691691 www.driestarcollege.nl VWO. GOUDA 2806 CL De Goudse Scholengemeenschap Burgemeester Martenssingel 15 Tel.: 0182-513155 www.ipmh.net/gsg VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. GRONINGEN 9727 CK Willem Lodewijk Gymnasium Verzetsstrijderslaan 220 Tel.: 050-5262094 www.wlg.nl VWO, HAVO, VMBO. GRONINGEN 9711 VG H. N. Werkmann College Nieuwe Sint Jansstraat 11 Tel.: 050-5886500 www.werkman.org VWO, HAVO, VMBO. HAARLEM 2003 EL Linnaeus College Postbus 4470 Tel.: 023-5363362 www.linnaeuscollege.nl VWO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. HAARLEM 2024 BT Mendel College Pim Mulierlaan 46 Tel.: 023-5258421 www.mendelcollege.nl VWO, HAVO, VMBO. 46 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 46
  47. 47. HAARLEM 2011 TR Stedelijk Gymnasium Prinsenhof 3 Tel.: 023-5315442 www.stedelijkgymnasiumhaarlem.nl VWO. Ook als buitenschoolse activiteit voor alle niveau's. HARDERWIJK 3842 LA Christelijk College Nassau Veluwe Stationslaan 26 Tel.: 0341-414034 www.ccnv.nl HAVO. Spaans in het examenpakket. HAREN 9752 LK Zernike College Westerse Drift 98 Tel.: 050-5252553 www.zernike.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBO. Spaans in het examenpakket. HEEMSTEDE 2102 LS Atheneum College Hageveld Cruquiusweg 15 Tel.: 023-5100100 www.hageveld.nl VWO. HEERLEN 6401 DG Grotiuscollege Postbus 2780 Tel.: 045-5713952 www.grotius.nl VWO. HELLEVOETSLUIS 3220 AC Gemeentelijke Sgs Helinium Postbus 121 Tel.: 0181-316488 Fax: 0181-324642 www.helinium.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. HELMOND 5702 KN Dr Knippenberg College Nachtegaallaan 40 Tel.: 0492-597587 www.dr-knippenbergcollege.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. HILVERSUM 1213 AL International School Hilversum Emmastraat 56 Tel.: 035-6729931 www.klg.nl/ish/index.htm Internationaal Onderwijs HILVERSUM 1213 VB Alberdingk Thijm College Laapersveld 9 Tel.: 035-6729966 www.klg.nl/atc/index.htm VWOCITO, HAVO, VMBO. Spaans in het examenpakket. HILVERSUM 1211 GK St. Aloysius Prins Bernhardstraat 160 Tel.: 035-6247481 VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. 47 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 47
  48. 48. HOOFDDORP 2131 RV Kaj Munk College Kaj Munkweg 3 Tel.: 0297-321052 www.kajmunk.nl VWO, HAVO, VMBO. HOORN (NH) 1620 AA Rooms Katholieke Sgs Tabor Postbus 34 Tel.: 0229-284184 www.tabor.nl VWOCITO, HAVO, VMBO. Spaans in het examenpakket. HUIZEN 1270 AD Erfgooierscollege Postbus 163 Tel.: 035-5256956 www.erfgooiers.nl VWO, HAVO. HULST 4560 AA Reynaert College Postbus 32 Tel.: 0114-312555 www.reynaert.nl VMBO. KATWIJK AAN ZEE (ZH) 2220 CE Andreas College. Loc. Pieter Groen. Helmbergweg 10 Tel.: 071-4024201 www.andreascollege.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. KERKRADE 6464 DX College Rolduc Graaf Saffenburgweg 15 Tel.: 045-5677880 www.collegerolduc.nl VWO. Spaans in het examenpakket. LEIDEN 2334 CP Da Vinci College Kagerstraat 7 Tel.: 071-5154121 www.davinci.nl VWOCITO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. LELYSTAD 8203 AA Sgs De Rietlanden Postbus 2030 Tel.: 0320-295959 www.rietlanden.nl VWO, HAVO, VMBO. LELYSTAD 8223 EZ SGS Lelystad Kofschip 1 Tel.: 0320-221254 www.sgl.nl VWO, HAVOCITO, VMBO. Spaans in het examenpakket. MAARSEN 3607 MJ Rientjes Mavo Valkenkamp 551 Tel.: 0346-561360 www.actacom.nl/scholen/rientjesm avo/index2.html Als buitenschoolse activiteit. MAASTRICHT 6228 XW Jeanne d’Arc College. International Dept. Oude Molenweg 130 Tel.: 043-3565856 www.jeanne-d-arc-college.nl Internationaal Onderwijs. 48 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 48
  49. 49. MAASTRICHT 6224 BW Sgs Sint Maartenscollege Noormannensingel 50 Tel.: 043-3526700 www.maartens.net VWOCITO, HAVO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. MIJDRECHT 3641 XR Het Veenlanden College Diamant 9 Tel.: 0297-283459 www.hetvlc.nl VWO, HAVO, VMBO. NIJMEGEN 6500 AC Montessori College Postbus 146 Tel.: 024-3283000 www.montcolnijm.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. NIJMEGEN 6531 PP Stedelyke Scholengemeenschap Nymegen Lamastraat 61 Tel.: 024-3563974 www.ssgn.nl VWO, HAVO, VMBO. Spaans in het examenpakket. NIJMEGEN 6503 GD Maaswaal College Postbus 6650 Tel.: 024-3435120 www.maaswaalcollege.nl VWO, HAVO. NIJMEGEN 6503 GK Lindenholt College Postbus 6920 Tel.: 024-3786993 www.lindenholtcollege.nl VWO, HAVO. NIJMEGEN 6511 AS Stedelijk Gymnasium Nijmegen Kronenburgersingel 269 Tel.: 024-3220606 VWO. Spaans in het examenpakket. NIJMEGEN 6525 BM Nijmeegse Sgs Groenewoud Van Cranenborchstraat 7 Tel.: 024-3234455 www.groenewoud.nl VWO, HAVO. NIEUWEGEIN 3435 XA Anna Van Rijn College Albatros 1 Tel.: 030-6040900 www.annavanrijn.org Als buitenschoolse activiteit. OEGSTGEEST 2340 AB International School Het Rijnlands Lyceum Postbus 61 Tel.: 071-5155640 www.rijnlandslyceum.nl Internationaal Onderwijs. ROTTERDAM 3006 AH Libanon Lyceum Postbus 4301 Tel.: 010-4522500 www.libanonlyceum.nl VWOCITO, HAVOCITO, VMBOCITO. Spaans in het examenpakket. 49 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 49
  50. 50. ROTTERDAM 3075 SB Christelijke Sgs Johannes Calvijn Grift 30 Tel.: 010-4190077 www.calvijn.nl VWOCITO. Spaans in het examenpakket. ROTTERDAM 3009 CC Emmauscollege Postbus 84137 Tel.: 010-4212144 www.emmauscollege.nl VWO, HAVO. ROTTERDAM 3015 CN Erasmianum Gemeente Gymnasium Wytemaweg 25 Tel.: 010-4360045 www.erasmiaans.nl VWOCITO. Spaans in het examenpakket. ROTTERDAM 3021 PM Christelijk College Henegouwen Henegouwerplein 14 16 Tel.: 010-4774533 www.henegouwen.nl VWO, HAVO, VMBO. ROTTERDAM 3053 PM Lodewijk Rogier College. Locatie Hazelaarweg. Hazelaarweg 50 Tel.: 010-4181867 VMBO. SCHAGEN 1741 CN Gsg Schagen. Locatie Wilheminalaan Wilheminalaan 4 Tel.: 022-4297841 www.gsgschagen.nl/start.htm VWO, HAVO. SCHIEDAM 3100 AG Sgs Spieringshoek Postbus 255 Tel.: 010-4706422 www.spieringshoek.nl VWO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. SCHIEDAM 3101 HA Sgs Schravenlant Hugo de Grootstraat 4 Postbus 3009 Tel.: 010-4736212 www.schravenlant.nl VWOCITO. Spaans in het examenpakket. SINT-MICHIELSGESTEL 5270 AA Gymnasium Beekvliet Postbus 31 Tel.: 073-5512213 www.beekvliet.netschool.nl VWO. SITTARD 6130 AE Atheneum & Gymnasium Van De Trevianum Scholengroep Postbus 211 Tel.: 046-4206900 www.trevianum.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. SNEEK 8600 AH Regionale Sgs Magister Alvinus Postbus 341 Tel.: 0515-429760 www.rsg-sneek.nl VWOCITO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. 50 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 50
  51. 51. TILBURG 5037 DA Theresia Lyceum Professor Cobbenhagenlaan 5 Tel.: 013-4673738 www.theresialyceum.nl VWO, HAVO. UITHOORN 1420 AC Alkwin College Postbus 112 Tel.: 0297-566903 www.alkwin.nl VWO, HAVO. UTRECHT 3512 GL Stebo Nieuwegracht 6a Tel.: 030-2315460 www.stebo.nl VWOCITO, HAVOCITO. Spaans in het examenpakket. UTRECHT 3512 EW Sint Gregorius College Nobeldwarsstraat 9 Tel.: 030-2326795 www.gregorius.nl Als buitenschoolse activiteit. UTRECHT 3511 XX Christelijk Gymnasium Diaconessenstraat 1 Tel.: 030-2314801 www.cgu.nl VWO, HAVO, VMBO. UTRECHT 3506 GB College De Klop Postbus 9079 Tel.: 030-2615727 www.deklop.nl VWO, HAVO, VMBO. UTRECHT 3511 NE Blankestijn Instituut Oudegracht 189 Tel.: 030-2314541 VWO, HAVO, VMBO. Spaans in het examenpakket. VENLO 5900 AL Blariacum College Postbus 457 Tel.: 077-3322551 www.blariacum.nl VWO, HAVO. VLAARDINGEN 3130 CA Christelijke SGS Aquamarijn Postbus 3040 Tel.: 010-4357000 www.aquamarijn.nl VMBO. VLISSINGEN 4380 AB Sgs Scheldemond Postbus 69 Tel.: 0118-479400 www.scheldemond.nl VWO, HAVO. VOORBURG 2270 AM Huygens Lyceum Postbus 526 Tel.: 070-3872222 www.huygenslyceum.nl VWO, HAVO. Spaans in het examenpakket. WASSENAAR 2241 BX American School of The Hague Rijksstraatweg 200 Tel.: 070-5121060 www.ash.nl/index1.html Internationaal Onderwijs. 51 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 51
  52. 52. WEESP 1382 CD Casparuscollege Amstellandlaan 1 A Tel.: 0294-413834 www.casparuscollege.nl VWO, HAVO, VMBO. ZEIST 3707 EP Christelijk College Zeist. CCZ Lyceum. Lindelaan 23 Tel.: 030-6924820 http://cczlyceum.zeist.kennisnet.nl VWO, HAVO. ZEIST 3706 TE Montessori Lyceum Herman Jordan Jordanlaan 3 Tel.: 030-6954708 www.hermanjordan.nl Als buitenschoolse activiteit. ZUTPHEN 7200 BA Baudartius College Postbus 4018 Tel.: 0575-515041 www.baudartius.nl VWO, HAVO. ZWIJNDRECHT 3330 AJ Develsteincollege Postbus 377 Tel.: 078-6194566 www.develsteincollege.nl VWO, HAVO 52 SpaansinNederland Voortgezet onderwijs Voortgezet onderwijs 5/6/02 11:34 Página 52
  53. 53. ALKMAAR 1800 AA Horizon College Postbus 30 Tel.: 072-5671340 www.horizoncollege.nl VMBO, HAVO, VWOCITO, MBO (Economie & Handel). ALMELO 7609 PJ ROC Twente Plus. Van Rhijn College Bornebroeksestraat 361 Tel.: 0546-812165 www.roctwenteplus.nl MBO (Economie & Handel). ALMERE 1303 AC ROC Flevoland Postbus 30131 Tel.: 036-5495900 www.rocflevoland.nl VMBO, HAVO, VWOCITO, MBO (Economie & Administratie, Toerisme & Recreatie). Ook in Lelystad. Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. AMERSFOORT 3800 AT ROC De Amerlanden Postbus 789 Tel.: 033-4545300 www.amerlanden.nl MBO (Economie) AMSTELVEEN 1187 AM Nova College Pastoor Roozenlaan 37 Tel.: 023-5422861 www.novacollege.nl VMBO, HAVOCITO AMSTERDAM 1000 CN ROC Amsterdam Postbus 2584 Tel.: 020-5279393 www.roc-ams.nl MBO (Economie & Handel, Toerisme & Recreatie) AMSTERDAM 1071 XB ROC Amsterdam. Joke Smit College Ruysdaelstraat 69 Tel.: 020-6622559 www.jsc.roc-ams.nl VMBO, HAVO, VWOCITO AMSTERDAM 1053 ZP Amsterdams College voor Hotel en Gastronomie Da Costastraat 60 Tel.: 020-5150350 www.achg.roc-ams.nl MBO (Horeca) AMSTERDAM 1079 CR ROC Asa. Europa College Toerisme Uiterwaardenstraat 263 Tel.: 020-6442272 www.rocasa.nl/Amsterdam/Ec_toer isme_main.htm MBO (Toerisme & Recreatie) 53 SpaansinNederlandBeroepsonderwijs & Volwasseneneducatie Beroepsonderwijs 5/6/02 11:36 Página 53
  54. 54. APELDOORN 7301 GC ROC Aventus Postbus 10123 Tel.: 055-5772201 www.aventus.nl MBO (Economie & Ondernemen). Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. APELDOORN 7316 JD Pascal College Musschenbroekstraat 11 Tel.: 055-5773741 www.bvenet.nl/~hotelsch/apeldoor n/home.html MBO (Toerisme & Recreatie, Horeca) ARNHEM 6814 BS Rijn Ijssel College Apeldoornseweg 210a Tel.: 026-3539595 www.rijc.nl HAVO, VWOCITO, MBO (Toerisme & Recreatie, Handel, Administratie) BERGEN OP ZOOM 4611 BP Zoomvlietcollege Meeussenstraat 13 Tel.: 0164-236251 www.zoomvliet.nl/indexdef.html VMBO, HAVO, VWOCITO BREDA 4802 HZ AOC West-Brabant Postbus 6956 Tel.: 076-5723900 www.aocbreda.nl Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. BREDA 4826 AB Baronie College Tel.: 076-5733333 www.baroniecollege.nl HAVO, VWOCITO, MBO (Economie, Administratie). BREDA 4812 XN ROC De Brabantgroep. De Rooi Pannen Sgs Tuinzigtlaan 12 Tel.: 076-5309363 www.derooipannen.nl MBO (Toerisme & Recreatie, Horeca). BEVERWIJK 1945 XM Nova College Van Riemsdijklaan 105 Tel.: 0251-246867 www.novacollege.nl VMBOCITO CASTRICUM 1900 AH Bonhoeffer College Pieter Kiefstraat 20 Tel.: 0251-659119 www.bonhoeffer.nl Als buitenschoolse activiteit. DEN BOSCH 5201 AC Koning Willem I College Vlijmenseweg 2 Tel.: 073-6249624 www.kw1c.nl VMBO, HAVO, VWO,CITO, MBO (Economie, Handel & Logistiek). 54 SpaansinNederland Beroepsonderwijs& Volwasseneneducatie Beroepsonderwijs 5/6/02 11:36 Página 54
  55. 55. DEN HAAG 2592 GK De Mondriaan Onderwijsgroep Saffierhorst 105 Tel.: 070-3045151 www.mon3aan.nl VMBO, MBO (Economie, Handel, Toerisme, Horeca). DEN HAAG 2501 CH Schoevers (Hoofdkantoor) Postbus 330 Tel.: 070-3491683 www.schoevers.nl Spaans voor beginners als extra vak in alle Schoevers locaties. DEN HAAG 2508 Den Haag Luzac College (Hoofdkantoor) Postbus 82284 Tel.: 070-350 84 55 www.luzac.nl VMBO, HAVO, VWOCITO. In alle 17 Luzac locaties. DEN HELDER 1780 AG ROC Kop Van Noord-Holland Postbus 250 Tel.: 0223-616171 www.rockopnh.nl VMBOCITO, MBO (Economie). DOETINCHEM 7001 EA Graafschap College Slingelaan 1 Tel.: 0314-353500 www.graafschapcollege.nl VMBOCITO. DORDRECHT 3300 BD Da Vinci College Postbus 1184 Tel.: 078-65726 www.davinci.nl VMBO, HAVOCITO, MBO (Economie). EINDHOVEN 5600 HC ROC Eindhoven. Postbus 6101 Tel.: 040-2918686 www.roc-ehv.nl VMBO, HAVO, VWOCITO, MBO (Economie & Administratie). EMMEN 7800 AD Drenthe College Postbus 173 Tel.: 0800-8812345 www.drenthecollege.nl VMBO, HAVO, WVOCITO, MBO (Economie & Administratie). Ook in Assen. GOUDA 2805 AM Id College Graaf Florisweg 64 Tel.: 0182-525144 www.idcollege.nl VMBO, HAVOCITO. GRONINGEN 9700 AM Noorderpoort College Postbus 530 Tel.: 050-5977400 www.noorderpoort.nl VMBOCITO, MBO (Toerisme & Recreatie, Horeca, Economie & Administratie, Handel). Ook in Winschoten. GRONINGEN 9743 SZ Alfa College Travertijnstraat 12 Tel.: 050-5714888 www.alfa-college.nl Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. 55 SpaansinNederland Beroepsonderwijs& Volwasseneneducatie Beroepsonderwijs 5/6/02 11:36 Página 55
  56. 56. GRONINGEN 9731 BX DOC Opleidingen Melisseweg 17 Tel.: 050-5278492 www.doc.nl MBO (Toerisme & Recreatie). Ook in Doetinchem, Rotterdam en Enschede. HAARLEM 2002 CC Nova College Postbus 2110 Tel.: 023-5512485 www.novacollege.nl VMBO, HAVOCITO, MBO (Economie, Administratie). HARDERWIJK 3844 DD Landstede Westeinde 37 Tel.: 0341-437937 www.landstede.nl VMBOCITO, MBO (Handel). HEERLEN 6411 KZ Arcus College Willemstraat 2 Tel.: 045-5608989 www.arcuscollege.nl MBO (Horeca & Toerisme). HELMOND 5702 AW TER AA ROC Ruusbroeclaan 149 Tel.: 0492-539479 www.roc-teraa.nl VMBO, HAVO, VWOCITO. HILVERSUM 1213 NW ROC College Arena 301 Tel.: 035-6892000 www.dudokcollege.nl MBO (Handel, Economie). HOOFDORP 2312 XV Nederlands Luchtvaart College Opaallaan 25 Tel.: 023-5693600 www.nlc.nl MBO (Luchtvaart). HOOFDORP 2132 VJ Nova College Graan voor Visch 14302 Tel.: 023-5634298 www.novacollege.nl HAVO(CITO). LAREN 1251 JT College De Brink Kerklaan 6 Tel.: 035-5399299 www.gsf.nl MBO (Economie). LEEUWARDEN 8901 CB Friesland College Postbus 1781 Tel.: 058-2862517 www.frieslandcollege.nl MBO (Economie, Administratie, Handel). Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. LEIDEN 2311 CR Drs. R. R. Vrijbergen Instituut Breestraat 18 Tel.: 071-5130537 www.vrijbergen.nl HAVO, VWOCITO 56 SpaansinNederland Beroepsonderwijs& Volwasseneneducatie Beroepsonderwijs 5/6/02 11:36 Página 56
  57. 57. LEIDEN 2300 WC LOI Antwoordnummer 10600 Tel.: 071-5451899 www.loi.nl MBO (Economie & Administratie, Secretarieel). Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. LEIDERDORP 2352 BA ROC Leiden Leidsedreef 2 En 3 Tel.: 071-5824700 www.rocleiden.nl VMBO, HAVO, VWOCITO, MBO (Economie & Administratie, Handel). MAASTRICHT 6224 JW Leeuwenborgh Opleidingen J.V.Stolberglaan 2 Tel.: 043-3525600 www.leeuwenborgh.nl MBO (Toerisme & Recreatie). MIDDELBURG 4335 XR ROC Zeeland. Delta College. Merwedestraat 1 Tel.: 0118-558400 www.bvenet.nl/~deltacol/algemeen. htm MBO (Toerisme & Recreatie). POELDIJK 2685 EP Dario Fo College Voorstraat 88 Tel.: 0174-244455 VMBOCITO. RAALTE 8101 XV Landstede Educatie Markeweg 25-27 Tel.: 0572-362200 www.landstede-raalte.nl Cursussen voor Volwassenen. ROOSENDAAL 4700 GD Instituut Zoomvliet College Knipplein 11 Tel.: 0165-590100 www.zoomvliet.nl MBO (Economie) ROTTERDAM 3007 AL Albeda College Postbus 9451 Tel.: 010-2901010 VMBO, HAVO,VWOCITO, MBO (Economie & Administratie, Toerisme & Recreatie). ROTTERDAM 3021 HL Eurocollege Management School Mathenesserlaan 321 VI Hoog Tel.: 010-4780129 www.eurocollege.nl MBO (Toerisme & Recreatie). ROTTERDAM 3000 BL ROC Zadkine Postbus 1480 Tel.: 010-2140044 www.zadkine.nl HAVO,VWOCITO. TILBURG 5004 BH ROC Midden-Brabant Postbus 1330 Tel.: 013-5830111 www.rocmb.nl HAVOCITO, MBO (Economie, DGO). 57 SpaansinNederland Beroepsonderwijs& Volwasseneneducatie Beroepsonderwijs 5/6/02 11:37 Página 57
  58. 58. TILBURG 5042 EK ROC de Brabantgroep. De Rooi Pannen Sgs. Tel.: 013-5955600 www.derooipannen.nl MBO (Horeca, Toerisme & Recreatie). TUBBERGEN 7651 EG ROC Twente Plus. ‘T Netwerk Oranjestraat 29 Tel.: 0546-621402 www.roctwenteplus.nl Extra vak. Cursussen voor Volwassenen. UTRECHT 3502 GB ROC Utrecht Postbus 3065 Tel.: 030-2877700 www.rocu.nl MBO (Economie, Toerisme & Recreatie). UTRECHT 3511 NE Blankestijn Instituut Oudegracht 189 Tel.: 030-2314541 VMBO, HAVO,VWOCITO. UTRECHT 3502 KA ROC ASA. Abstede College Postbus 7031 Tel.: 030-2815120 www.rocasa.nl MBO (Economie, Handel). VELP 6880 AB ROC A12. Titus College Postbus 93 Tel.: 026-3633833 www.titus.a12.nl/index1.htm MBO (Economie & Administratie, Toerisme & Recreatie). VLISSINGEN 4380 AH ROC Zeeland Postbus 322 Tel.: 0118-492222 www.roczeeland.nl MBO (Economie). ZAANDAM 1507 EK Regio College Zaanstreek-Waterland Cypressehout 99 Tel.: 075-6819000 www.roczw.nl VMBOCITO, MBO (Economie). ZOETERMEER 2713 HA ID College Boerhaavenlaan 5 Tel.: 079-3203020 www.idcollege.nl VMBO, HAVO, VWOCITO, MBO (Handel, Administratie). ZWOLLE 8000 AA Landstede Postbus 1 Tel.: 038-8508008 www.landstede.nl MBO (Administratie, Handel) ZWOLLE 8031BA Deltion College Sweelinckplein 1 Tel.: 038-8503000 www.deltion.nl MBO, HAVO, VWOCITO 58 SpaansinNederland Beroepsonderwijs& Volwasseneneducatie Beroepsonderwijs 5/6/02 11:37 Página 58
  59. 59. ALBLASSERDAM 2951BS Da Vinci Volksuniversiteit Parallelweg 13 Tel.: 078-6914978 www.davinci.nl ALKMAAR 1815 LC Volksuniversiteit Alkmaar en Omstreken Kennemer-Straatweg 88 Tel.: 072-5152069 E-mail: volksuniversiteitalkmaar@hetnet.nl ALMERE 1305 AD Volksuniversiteit Almere Postbus 50183 Tel.: 036-5343547 www.volksuniversiteit.nl/almere ALPHEN A/D RIJN 2405 CS Volksuniversiteit Alphen a/d Rijn Javastraat 7 Tel.: 0172-492004 www.volksuniversiteit.nl/alphenad rijn AMERSFOORT 3811 ML Volksuniversiteit Amersfoort Korte Bergstraat 5 Tel.: 033-4656640 www.volksuniversiteit.nl/amersfoort AMSTELVEEN 1180 AN Volksuniversiteit Amstelland-Amstelveen Postbus 596 Tel.: 020-5451424 www.vu-amstelland.nl AMSTERDAM 1011 VK Volksuniversiteit Amsterdam Rapenburgerstraat 73 Tel.: 020-6261626 www.volksuniversiteitamsterdam.nl ARNHEM 6800 AK Volksuniversiteit Arnhem Postbus 424 Tel.: 026-4422363 www.volksuniversiteit.nl/arnhem BAARN 3741 TA Volksuniversiteit Baarn Rembrandtlaan 35 Tel.: 035-5416033 www.volksuniversiteit.nl/baarn BARNEVELD 3770 AB Volksuniversiteit Barneveld - BarneVUe Postbus 88 Tel.: 0342-415500 www.volksuniversiteit.nl/barnevue BEST 5684 WS Educatief Centrum "De Wig" Iman v/d Boschstraat 2a Tel.: 0499-399744 www.centrumdewig.nl 59 SpaansinNederlandVolksuniversiteiten Volksuniversiteiten 5/6/02 11:38 Página 59
  60. 60. BLADEL 5531 XB Volksuniversiteit Zuid-Kempen Veilig Oord 34 Tel.: 0497-382960 BODEGRAVEN 2411 KZ Volksuniversiteit Bodegraven Goudplevier 38 Tel.: 017-2612800 BOEKEL 5427 CS Volksuniversiteit Boekel-Venhorst Bouwensstraat 12 Tel.: 0492-322680 BOXMEER 5830 AA Volksuniversiteit Boxmeer Postbus 8 Tel.: 0485-572325 www.volksuniversiteit.nl/boxmeer BREDA 4811 NK Volksuniversiteit Breda Dr. van Mierlostraat 37 Tel.: 076-5217233 www.volksuniversiteit.nl/bredeaa BRIELLE 3230 AB Volksuniversiteit Brielle Postbus 95 Tel.: 0181-414544 BUSSUM 1402 HB Volksuniversiteit Naarden - Bussum Ceintuurbaan 45 Tel.: 035-6930539 www.volksuniversiteit.nl/naardenb ussum CASTRICUM 1901VW Volksuniversiteit Castricum Kooiplein 24 Tel.: 0251-670048 CULEMBORG 4102 JA Volksuniversiteit Culemborg Heimanslaan 2 Tel.: 0345650310 DE LIER 2678 ZH Volksuniversiteit De Lier (de Spin) Postbus 69 Tel.: 017-4514914 DELFT 2625 LR Volksuniversiteit Delft Gerbrandylaan 2 Tel.: 015-2570130 www.volksuniversiteit.nl/delft DEN BOSCH 5211 TX Volksuniversiteit Den Bosch Havensingel 24 Tel.: 073-6141120 www.volksuniversiteit.nl/denbosch DEN HAAG 2508 EA Volksuniversiteit Den Haag Postbus 82031 Tel.: 070-3280341 http:/home.wanadoo.nl/vudh/start. htm DEN HELDER 1780 AJ Volksuniversiteit Den Helder Postbus 360 Tel.: 022-3632580 www.volksuniversiteit.nl/denhelder 60 SpaansinNederland Volksuniversiteiten Volksuniversiteiten 5/6/02 11:38 Página 60
  61. 61. DEURNE 5751 BW Volksuniversiteit Deurne-Somerens Romboutsstraat 7 Tel.: 0493-310285 www.roc-teraa.nl DEVENTER 7413 AV Volksuniversiteit Aventus - Deventer Diepenveenseweg 136 Tel.: 057-0632714 www.volksuniversiteit.nl/botermarkt DOETINCHEM 7000 AE Volksuniversiteit Doetinchem Postbus 226 Tel.: 031-4323793 www.volksuniversiteit.nl/doetinchem DORDRECHT 3311 HT Volksuniversiteit Dordrecht Patersweg 2 Tel.: 078-6139233 www.davinci.nl EDE 6711 PN Volksuniversiteit Ede Stationsweg 109 Tel.: 0318-615112 www.volksuniversiteit.nl/ede EERSEL 5520 AB Volksuniversiteit Eersel P/a Postbus 51 Tel.: 0497-512236 NUENEN 5670 AC Volksuniversiteit Eindhoven Postbus 117 Tel.: 040-2842409 www.dse.nl/vu EMMEN 7811 MG Volksuniversiteit Emmen Noorderplein 101 Tel.: 0591-649670 ENSCHEDE 7514 DJ Volksuniversiteit Enschede Molenstraat 27 Tel.: 053-4323304 www.volksuniversiteit.nl/enschede/ VUE.html ERMELO 3851 GJ Volksuniversiteit Ermelo Kozakkenkamp 33 Tel.: 0341-552055 www.volksuniversiteit.nl/ermelo GELDROP 5660 AG Volksuniversiteit Geldrop Postbus 295 Tel.: 040-2800203 www.volksuniversiteit.nl/geldrop/ index.htm GELEEN 6165 CC Volksuniversiteit Westelijk Zuid-Limburg Op de Vey 18 Tel.: 046-4236520 www.vugeleen.myweb.nl Ook Spaans cursussen in Maastricht en Sittard. GOUDA 2807 BH Volksuniversiteit Gouda Olympiadeplein 2 Tel.: 018-2524540 www.volksuniversiteit.nl/gouda/ index.htm 61 SpaansinNederland Volksuniversiteiten Volksuniversiteiten 5/6/02 11:38 Página 61
  62. 62. ´S-GRAVENZANDE 2690 AC Volksuniversiteit 's Gravenzande Postbus 117 Tel.: 017-4418762 www.volksuniversiteit.nl/gravezande GRONINGEN 9712 GC Volksuniversiteit Groningen Oude Boteringestraat 21 Tel.: 050-3126555 www.vugroningen.nl HAAKSBERGEN 7480 AE Volksuniversiteit Haaksbergen ('t Iemenschoer) Postbus 213 Tel.: 053-5723505 www.volksuniversiteit.nl/haaksber gen HAARLEM 2014 HE Volksuniversiteit Haarlem Leidsevaart 220 Tel.: 023-5329453 www.volksuniversiteit.nl/haarlem HARDERWIJK 3842 GL Volksuniversiteit Harderwijk Melis Stokelaan 93 Tel.: 0341-414936 HEERDE 8181 VZ Volksuniversiteit De Borne Griftstraat 10 Tel.: 0578-691400 HELLEVOETSLUIS 3222 AD Volksuniversiteit Hellevoetsluis Moriaanseweg West 2 Tel.: 018-1318358 www.volksuniversiteit.nl/hellevoets luis HELMOND 5701 AP Volksuniversiteit Helmond Dijksestraat 142 Tel.: 0492-532729 www.volksuniversiteit.nl/helmond HENDRIK-IDO-AMBACHT 3340 AH Volksuniversiteit Hendrik-Ido-Ambacht Postbus 312 Tel.: 078-6813543 www.volksuniversiteit.nl/hiambacht HENGELO (OV) 7553CK Volksuniversiteit ROC Oost-Nederland Industriestraat 15 Tel.: 074-8503325 www.roc-on.nl HILLEGOM 2180 AB Volksuniversiteit Hillegom Postbus 84 Tel.: 0252-518869 www.volksuniversiteit.nl/hillegom HILVERSUM 1213 NW Volksuniversiteit Hilversum Arena 301 Tel.: 035-6892051 www.dudokcollege.nl/vu HOOGEVEEN 7904 EG Volksuniversiteit Hoogeveen Zuidwolde Copernicuslaan 17 Tel.: 0528-264819 62 SpaansinNederland Volksuniversiteiten Volksuniversiteiten 5/6/02 11:38 Página 62

×