Gramatyka kognitywna Ronalda Langackera

7,493 views

Published on

Oto prezentacja z językoznawstwa kognitywnego dla kognitywistów

Gramatyka kognitywna Ronalda Langackera – Przegląd pojęć

Published in: Education
0 Comments
3 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
7,493
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
539
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
3
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Gramatyka kognitywna Ronalda Langackera

  1. 1. Gramatyka  kognitywna   Ronalda  Langackera (przegląd  pojęć) DR KONRAD JUSZCZYK ZAKŁAD PSYCHOLINGWISTYKI INSTYTUT JĘZYKOZNAWSTWA WYDZIAŁ NEOFILOLOGII UAM JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE 2012/2013: 8czwartek, 6 grudnia 12 1
  2. 2. Ronald Langacker • 1976:  GRAMATYKA  PRZESTRZENI  (space  grammar) • 1987/1991:  Founda1ons  to  cogni1ve  grammar  (t.1  i  2) • 1990:  Concept,  image,  symbol • 1999:  Grammar  and  Conceptualisa1on.czwartek, 6 grudnia 12 2
  3. 3. Ronald Langacker przekłady polskie • Dwie  serie  wykładów  na  UMCS  w  Lublinie: • 1993  i  2001:  (Wydawnictwo  UMCS). Wykłady  z  gramatyki  kognitywnej.   • Gramatyka  kognitywna  (universitas). • przekład  zespołu  UJczwartek, 6 grudnia 12 3
  4. 4. Język jest fikcją • Język  nie  tkwi  w  podręcznikach  gramatyki  ani   w   s ł o w n i k a c h ,   a   o g l ą d a j ą c   m ó z g   użytkownika,  nie  znajdziemy  [go]  w  nim. • U   podstaw   pojęć   językoznawczych   typu   system   lub   gramatyka   leży   idealizacja   i   reifikacja  przedmiotu  badań  naukowych. • Należy   jednak   pamiętać,   że   jest   to   [przedstawienie  języka]  tylko  wygodna  fikcja. GK:285czwartek, 6 grudnia 12 4
  5. 5. Mowa jest czynnością • Mówienie  to  złożona  czynność,  musimy  postrzegać  ją   dynamicznie,   jako   coś,   co   ludzie   robią,   nie   zaś   jako   coś,  co  posiadają. • MÓWIENIE  JEST  CZYNNOŚCIĄ  POZNAWCZĄ • zależne  od  procesów  neuronalnych • I  JEST  CZYNNOŚCIĄ  SPOŁECZNO-­‐KULTUROWĄ • język   jest   nabywany   i   używany   w   interakcji   z   innymi   ludźmi  w  [...]  społecznym  i  kulturowym  kontekście. • JĘZYK   jest   zależny   zarówno   od   poznania,   jak   i   komunikowania  się,  czyli  czynników  interakcji  z  ludźmi. GK:285czwartek, 6 grudnia 12 5
  6. 6. „Puste głowy” nie mówią • Jeśli   mówimy   o   społeczno-­‐językowych   interakcjach   i   wyodrębnianiu   czy  też  konstrukcji  tekstów  z  dyskursu,   to  mamy  do  czynienia  z  sytuacją  jaką  kreują  konkretni   ludzie.   Puste   głowy   nie   mówią   i   nie   negocjują,   nie   wchodzą   w   żadne   interakcje   społeczne.   Aby   zatem   opisać   ten   aspekt   rzeczywistości,   musimy   opisać   strktury  kognitywne  umysłu  ludzkiego. • Komunikacja   wymaga   konceptualizacji,   czyli   odnoszenia  tego,  co  robimy  do  tego,  co  chcemy  o  tym   powiedzieć  lub  do  tego,  c  o  ktoś  o  tym  nam  m  ó  w  i.czwartek, 6 grudnia 12 6
  7. 7. Znaczenie dla kognitywistów • Konceptualistyczna  lub  doświadczeniowa  koncepcja  znaczenia: • Znaczenia  wyrażeń  językowych  są  konceptualizacjami,   obejmującymi  wszelkie  aspekty  doświadczenia  mentalnego,   na  które  składają  się: 1. zarówno  utrwalone,  jak  i  nowe  konceptualizacje 2. nie  tylko  nowe,  abstrakcyjne  pojęcia,  lecz  także  bezpośrednie,   sensoryczne,  motoryczne  i  emocjonalne  doświadczenia 3. pojęcia,  które  nie  są  bezpośrednio  dane,  lecz  które  rozwijają   się  w  tzw.  czasie  procesualnym  [processing  1me]   (patrz:  wykład  o  wirtualności  i  dynamiczności) 4. pełne  rozumienie  fizycznego,  lingwistycznego,  społecznego  i   kulturowego  kontekstu.  (patrz:  wykład  o  dyskursie)czwartek, 6 grudnia 12 7
  8. 8. Langacker o gramatyce • Gramatyka  niesie  znaczenie,  czyli  zarówno   słowa  są  znaczące,  jak  i  złożenia  i  zdania. • Gramatyka   jest   symboliczna,   czyli   składa   się   z   jednostek   symbolicznych   (symboli),   które   są   połączeniem  formy  i  funkcji  (znaczenia). • Formy  nie  są  ARBITRALNE,  jak  chciał  de  Saussure. • bo  są  zależne  od  użycia,  kontekstu  i  interakcji • Reguły  nie  są  ABSTRAKCYJNE,  jak  chciał  Chomsky. • bo  są  powiązane  ze  zdolnościami  poznawczymi • G r a m a t y k a   k o g n i t y w n a   j e s t   c z ę ś c i ą   t e o r i i   językoznawstwa  kognitywnego  i  funkcjonalnego.czwartek, 6 grudnia 12 8
  9. 9. Zdolność do interpretacji • Znaczenie   w   języku   nie   jest   zależne   wyłącznie   od   struktur   składowych   i   schematów   konstrukcyjnych.  [...] • Użytkownicy   języka   stosują   całe   bogactwo   zdolności  interpretacyjnych  i  wyobrażeniowych.   • Znaczenie  jest  raczej  sugerowane.czwartek, 6 grudnia 12 9
  10. 10. Struktura semantyczna 1. Struktura   semantyczna   daje   się   zredukować   do   struktury  kognitywnej  (mentalnego  doświadczenia). 2. Struktury   semantyczne   określane   są   względem   domen   kognitywnych. 3. Struktura   semantyczna   uzyskuje   swój   status   w   wyniku   nałożenia  profilu  (desygnatu)  na  bazę. 4. Struktury   semantyczne   konstruują   sytuację   w   pewien   s z c z e g ó l n y   s p o s ó b ,   t z n .   z a w i e r a j ą   skonwencjonalizowane  obrazowanie. 5. Często  używane  wyrażenie  przywołuje  sieć  powiązanych   ze  sobą  znaczeń  (sensów). GK:8czwartek, 6 grudnia 12 10
  11. 11. Speech event? • Zdarzenie  mowne  to  użycie  języka  w  określonym   kontekście,   to   związek   między   konceptualizacją,   a   więc   pełnym,   kontekstowo   uwarunkowanym,   rozumieniem   danego   znaczenia   i   konkretną   werbalizacją. • Wszystkie   jednostki   języka   są   wyodrębniane   ze   zdarzeń   mownych,   wyodrębniane   zaś   mogą   być   następnie  użyte  w  innych  zdarzeniach  mownych.  czwartek, 6 grudnia 12 11
  12. 12. Użycie języka • Gramatyka   kognitywna   opisuje   strukturę   językową,  opierając  się  na  uzusie  językowym. • Źródłem  jednostek  są  zdarzenia  użycia  języka. • Jednostki   symboliczne   to   zestawienie   jednostek  semantycznych  i  fonologicznych. • Semantyczne   są   wyłaniane   na   drodze   interpretacji  wyrażeń  w  danym  kontekście. • Fonologiczne   są   wyłaniane   w   wyniku   wyodrębniania  ich  własności  fonetycznych. • Zestawienia  te  tworzą  nawyki  poznawcze   dzięki  odpowiedniej  liczbie  powtórzeń. GK:291czwartek, 6 grudnia 12 12
  13. 13. Jednostka i struktura fonologiczna • Poprzez  strukturę  fonologiczną  rozumiem   nie  tylko  dźwięki,  lecz  także  gesty  i  pismo. • Innymi  słowy  chodzi  o  różne  modalności   lub  media,  czy  środki  komunikacji  ludzkiej. • Stuktura  fonologiczna  jest  schematyczna. • niestety  Langacker  nie  wiele  o  tym  pisze;(czwartek, 6 grudnia 12 13
  14. 14. Langacker a F. de Saussure struktura  semantyczna   S signifié  [znaczony] (funkcja) struktura  fonologiczna   F signifiant  [znaczący] (forma) ∑ RL: Struktura symboliczna: słowo [[GRAMATYKA]/[gramatyka]]czwartek, 6 grudnia 12 14
  15. 15. Treści konceptualne • domeny  kognitywne,  czyli  treści  konceptualne  to   • Idealized  Cogni1ve  Model  (Lakoff  1987) • frames  (Fillmore) • przestrzenie  mentalne  (Fauconnier  i  Turner) • skrypty... • reprezentacje... • OBSZARY  LUDZKIEGO  DOŚWIADCZENIA,  POJĘCIA?czwartek, 6 grudnia 12 15
  16. 16. TYPY DOMEN • DOMENY  PODSTAWOWE: • zmysłowe,  determinowane  przez  zmysły,   czyli  przez  widzenie  (barwy),  dotykanie   (kształty)  czy  słyszenie  (wysokość  głosu)   oraz  przestrzeń  fizyczna  i  czasowa. • DOMENY  ZŁOŻONE: • złożona  wiedza  o  dowolnym  charakterzeczwartek, 6 grudnia 12 16
  17. 17. Encyklopedyczna koncepcja semantyki • Nie   istnieje   ostra   granica   między   wiedzą   j ę z y k o w ą   i   n i e j ę z y k o w ą .   J ę z y k   wykorzystuje   ogólną   wiedzę   o   świecie   i   przywołuje   tę   wiedzę   w   pewien   sposób.   Języka  nie  da  się   wyraźnie   oddzielić   od  teh   wiedzy   ani   też   nie   istnieją   wyraźne   wyznaczniki   tego,   jakie   elementy   wiedzy   mogą  być  przywoływane  przez  język.czwartek, 6 grudnia 12 17
  18. 18. Encyklopedyczna koncepcja semantyki • Dane   słowo   reprezentuje   konwencjonalny   sposób   dostępu   do   zbioru   domen.   Pewne   domeny   są   istotne  dla  określenia  wartości  semantycznej  słowa,   inne  są  peryferyjne  lub  bardziej  elastyczne  –  mogą   być  przywoływane  w  zależności  od  kontekstu.czwartek, 6 grudnia 12 18
  19. 19. Procesy poznawcze • Leksykon  gramatyki  kognitywnej  powstaje   dzięki  przeróżnym  procesom  poznawczym: • asocjacji • automatyzacji • schematyzacji • kategoryzacjiczwartek, 6 grudnia 12 19
  20. 20. ASOCJACJA • tworzenie  psychologicznych  powiązań  między   pojęciami,   które   to   powiązania   wpływają   na   dalsze  przetwarzanie  informacji.   GK:34 • PRZYKŁAD:   relacja   symboliczna   łącząca   struktury   semantyczną   i   fonologiczną   opiera   się  na  ASOCJACJI  (kojarzeniu).czwartek, 6 grudnia 12 20
  21. 21. AUTOMATYZACJA • stopniowe   utrwalenie   (rutynizacja)   struktury,   która   ostatecznie  nabiera  statusu  jednostki.   GK:34 • PRZYKŁAD:   leksemy   są   to   wyrażenia,   które   osiągnęły   ten   status   dla   reprezentatywnej   części   danej  społeczności  językowej. • Langacker   porównuje   automatyzację  do   wyuczania   się  innych  czynności  codziennych: • wiązanie  sznurowadeł  czy  recytacji  alfabetu...czwartek, 6 grudnia 12 21
  22. 22. SCHEMATYZACJA • wydobywanie   wspólnego   mianownika   obecnego   w   różnorodnych   doświadczeniach   i   tworzenie   w   ten   sposób   abstrakcji  wyższego  rzędu.  Schematyzacja  ma  znaczenie  w   przyswajaniu  jednostek  leksykalnych: • konwencjonalne  formy  i  znaczenia  są  mniej  konkretne   niż   poszczególne   zdarzenia   użycia   języka,   na   podstawie  których  uczymy  się  owych  form  i  znaczeń. GK:35 • PRZYKŁAD:   obręcz   oznacza   bransoletę,   a   także   zjawisko   meteorologiczne,  czyli  obręcze  wokół  księżyca.czwartek, 6 grudnia 12 22
  23. 23. DROGA ma różne użycia: Guoliang Tunnel Roadczwartek, 6 grudnia 12 droga mleczna 23
  24. 24. KATEGORYZACJA • interpretacja  nowego  doświadczenia  w   odniesieniu   do  już  istniejących  struktur • Kategoria  to  zbiór  elementów  uznawanych  za  takie   same  pod  jakimś  względem. • Elementy  danej  kategorii  są  podobne  do  prototypu,   jako  centralnego  elementu  zbioru. • Element   mniej   podobny   jest   rozszerzeniem   lub   uszczegółowieniem  (konkretyzacją)  prototypu. GK:35czwartek, 6 grudnia 12 24
  25. 25. Sieć radialna: kluczTabakowska: Gramatyka i obrazowanie (51)czwartek, 6 grudnia 12 25
  26. 26. OBRAZOWANIE • Znaczenie   wyrażenia   językowego   nie   ogranicza   się   do   przywoływanej   treści   pojęciowej   –   równie   ważne   jest   to,   jak   taka   treść  jest  obrazowana  (przedstawiona) GK:  85 z  jakiej  odległości  patrzymy USZCZEGÓŁOWIENIE na  co  kierujemy  wzrok OGNISKOWANIE na  jakie  obiekty  zwracamy  uwagę WYRÓŻNIENIE z  jakiego  miejsca  oglądamy  scenę PERSPEKTYWAczwartek, 6 grudnia 12 26
  27. 27. Konstruowanie sytuacji • stopień  uszczegółowienia  lub   schematyczność  sytuacji • względne  wyodrębnienie  podstruktur   (profilowanie,  figura  i  tło) • perspektywa  (punkt  widzenia,  kierunek   mentalnego  skanowania) • zakres  predykacji  (orzekania)czwartek, 6 grudnia 12 27
  28. 28. Mentalne konstruowanie sytuacji lub sceny • Mamy   zdolność  konstruowania  tej   samej  sytuacji   na   wiele  sposobów.   Znaczenia   wyrażeń   są  funkcją   zarówno   treści   poznawczej,   jak   i   procesu   konstruowania  sytuacji  nałożonego  na  te  treści. • To,  co  mówimy,  ma  charakter  wirtualny,  czyli  jest   wymyślone,   wymaga   wyobrażenia,   a   nie   jest   prawdziwe  lub  fałszywe,  logiczne  czy  obiektywne. • I  nie  jest  oparte  na  warunkach  prawdziwości!czwartek, 6 grudnia 12 28
  29. 29. Jedna sytuacja lub scena –różne modele mentalne • ZOOMOWANIE  ZAWĘŻAJĄCE • Twój  aparat  jest  na  górze,  w  sypialni,   w  schowku  na  górnej  półce. • ZOOMOWANIE  POSZERZAJĄCE • Twój  aparat  jest  na  górnej  półce,   w  schowku,  w  sypialni  na  górze.czwartek, 6 grudnia 12 29
  30. 30. Jedna sytuacja lub scena –różne modele mentalne • RUCH  SUBIEKTYWNY,  czyli  fikcyjny • Te  szczyty  górskie  biegną  (rozciągaja  się,   ciągną  się)  od  Meksyku  do  Kanady. • inny  model  mentalny  tej  samej  sceny: • Te  szczyty  górskie  biegną  (rozciągaja  się,   ciągną  się)  od  Kanady  do  Meksyku.czwartek, 6 grudnia 12 30
  31. 31. USZCZEGÓŁOWIENIE • prasa  -­‐>  gazeta  -­‐>  Gazeta  Wyborcza • Tomek  -­‐>  agent  Tomek  -­‐>  półnagi  agent  Tomek • Gazeta  opublikowała  zdjęcia  agenta  Tomka.   • Gazeta   Wyborcza   opublikowała   zdjęcia   półnagiego  agenta  Tomka. • Gazeta   Wyborcza   opublikowała   zdjęcia   półnagiego  agenta  Tomka  z  walizką  pieniędzy.czwartek, 6 grudnia 12 31
  32. 32. OGNISKOWANIE • wybór   treści   pojęciowej   do   celów   prezentacji  językowej  oraz  jej  konfigurację. • PLAN  PIERWSZY  (FIGURA)  A  TŁO   • KOMPOZYCJA • ZAKRESczwartek, 6 grudnia 12 32
  33. 33. PLAN PIERWSZY (FIGURA) A TŁO • PRZYKŁAD:  metafora • Domena  źródłowa  jest  tłem,   a  figura  docelowa  jest  figurą. • PRZYKŁAD:  dyskurs   • wyróżnione  intonacją  fragmenty  zdań: • Romney,  nie  mógł  wygrać  z  Obamą.  myślę,czwartek, 6 grudnia 12 33
  34. 34. WYRÓŻNIENIE • przykłady  różnego  profilowania  rzeczy  i  jej  części:czwartek, 6 grudnia 12 34
  35. 35. Struktura a scena • Struktury  zdaniowe  opisują  sytuacje  (sceny). • Różne  struktury  zdaniowe  (wyrażenia)   profilują  różne  aspekty  sytuacji  (sceny). • Gramatyka  określa  tylko  sposoby  konstruowania   sytuacji,  a  nie  treści  konceptualne  struktur  zdań.czwartek, 6 grudnia 12 35
  36. 36. Landmark a trajektor • Gdzie  jest  lampa? • Lampa  jest  nad  stołem. • Gdzie  jest  stół? • Stół  jest  pod  lampą.czwartek, 6 grudnia 12 36
  37. 37. Landmark a trajektorczwartek, 6 grudnia 12 37
  38. 38. Język a dyskurs • Jednostki  języka  są  instrukcjami  „uaktualniającymi”   d a n y   d y s k u r s .   S ą   u s c h e m a t y z o w a n y m i   f r a g m e n t a m i   d y s k u r s u   i n f o r m u j ą c y m i   o   oczekiwaniach   nadawcy   i   odbiorcy   odnośnie   do   poprzedzającego  lub  następującego  dyskursu. • Zdarzenia   mowne   są   działaniami,   w   których   zanurzone  są  jednostki  mowne.  Te  ostatnie  pojmuję   jako   schematyczne   wzorce   akcji.   Wyrażenia   zatem   z a w s z e   r o z u m i a n e   s ą   w   o d n i e s i e n i u   d o   rzeczywistego  lub  wyobrażonego  kontekstu.czwartek, 6 grudnia 12 38
  39. 39. Język a dyskurs • W  wypadku  często  powtarzającego  się  wyrażenia,   poszczególne   sposoby   użycia   tego   wyrażenia   w   d y s k u r s i e ,   c z ę s t o   p o d l e g a j ą   p r o c e s o w i   kognitywnego  osadzenia  i  konwencjonalizacji. • U   podstaw   spójnego   dyskursu   leżą   koherentne   struktury   konceptualne.   Wyrażenia   językowe   n a l e ż y   p r z e t o   t r a k t o w a ć   j a k o   r o d z a j   tymczasowego   rusztowania   niezbędnego   do   zbudowania  tych  struktur.  czwartek, 6 grudnia 12 39
  40. 40. Próba podsumowania • Gramatyka  kognitywna  Langackera  jest  jedną   z  wielu  propozycji  kognitywistów,  takich  jak: • Lakoff,  G.  Kobiety,  ogień  i  rzeczy  niebezpieczne • Taylor,  R.  Gramatyka  kognitywna • Talmy,  L.  Toward  cogni1ve  seman1cs. • Evans,  V.  IntroducAon  to  CogniAve  LinguisAcsczwartek, 6 grudnia 12 40
  41. 41. Co nam się podoba? • Teorie  gramatyki  kognitywnej  są  oparte  na   • założeniach  językoznawstwa  funkcjonalnego: • wpływ  kultury  i  kontekstu  społecznego  oraz   cech  komunikacji  jako  interakcji  ludzkiej • założeniach  językoznawstwa  kognitywnego: • wpływ  wszystkich  zdolności  poznawczych • wynikach  badań  behawioralnych  (rutynizacja)czwartek, 6 grudnia 12 41
  42. 42. Czego nam brakuje? • Podstawą   teorii   gramatyki   kognitywnej   powinna   być   spójna   lista   zdolności   poznawczych   jako   czynników,   które   mają   znany  wpływ  na  posługiwanie  się  językiem. • Listę   taką   można   zrobić   na   podstawie   artykułów   opublikowanych   na   przykład   w   Psycholinguis1cs  2012  (Spivey  et  al.)  albo  w   serii  monografii  Human  Cogni1ve  Processingczwartek, 6 grudnia 12 42

×