Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Z V A N I Č N I T U R I S T I Č K I V O D I Č K R O Z B E O G R A DZ V A N I Č N I T U R I S T I Č K I V O D I Č K R O Z B...
Mapa: uži centar grada
4 5
Sadržaj~CIP
Sadržaji iSadržaj Sadržaj
Sadržaj
Mapa: uži centar grada. .  .  .  .  .  .  .  .  .  . 2 (K2)
Sadržaj. .  ...
1
7
Beogradukratko
Upoznajte
Beograd je glavni grad Srbije, sa
oko 1,7 miliona stanovnika. Jedan
je od najstarijih gradova...
Mapa: geografski položaj Srbije
Geografski položaj
 Beograd se nalazi u jugoistočnoj
Evropi, na Balkanskom poluostrvu. Le...
Kao grad veoma burne istorije, Beo-
grad je jedan od najstarijih u Evropi
- njegova zvanična istorija traje punih
7000 god...
IstorijaBEOgrada
12
Upoznajte
Antika
Upoznajte
13
11
1284: 	 Srpski kralj Dragutin dobija od
ugarske krune Beograd, koji t...
14
sadržajstranice
Upoznajte 1
15
koji je spajao tadašnja rudarska naselja
na Avali, Kosmaju i Rudniku. Značajnije
tragove...
oko Beograda se otimaju suparničke
sile: Ugarska, Vizantija i Bugarska.
Za to vreme kroz grad prolaze brojni
krstaški poho...
Novivek
Upoznajte
19
1
Novi vek
Turci su znali da je Beograd najveća
prepreka u osvajačkim pohodima ka
Srednjoj Evropi. Po...
Novivek
20
Upoznajte
PrestonicaSrbije
Upoznajte
21
11
bezvlašća, janičarskog nasilja i pljački.
Ono je bilo završeno pozna...
PrestonicaSrbije
22
Upoznajte
Novijaistorija
Upoznajte
23
11
neprocenjive štete i razaranja. Beograd
su oslobodile jedinic...
Novipočetak
24
Upoznajte
ZNAMENITOSTIBEOGRADA
Upoznajte
25
1
prelaznaVlada Srbije koja je trebalo je da
obezbedi funkcioni...
Dizdareva kula na Gornjem gradu
26
Upoznajte
Beogradska tvrđava
Beogradska tvrđava podignuta je na
grebenu iznad ušća Save u Dunav u raz-
doblju od I do XVII...
30 31
Mapa: Beogradske tvrđava
Mapa: Beogradska tvrđava
Upoznajte1MapaBeogradsketvrđave
MapaBeogradsketvrđave
Upoznajte 1
...
Ostaci zamka despota„„
Stefana Lazarevića
Izgrađen je u XV veku za vreme despota
Stefana Lazarevića. U austrijsko-turskim
...
Plato sa spomenikom Pobednik
34 35
1Gornjigrad
36 37
Upoznajte
Kalemegdan
Upoznajte 1
Crkva Ružica„„ 
U doba despota Stefana Lazarevića
postojala je stara c...
Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda
38 39
Kalemegdanskom parku prilazi se iz
Knez-Mihailove ulice (ulaz na Veliki Ka-
lemegdan) i iz Uzun-Mirkove ulice (ulaz
na Mal...
42
Kosančićev venac - najstarija urbana celina Beograda
43
DORĆOL~CENTARGRADA
Upoznajte 1
45
1STARIBEOGRAD
44
Upoznajte
među blokovima iz novijih vremena,
Kosančićev venac je svojom...
Kuća Marka Stojanovićaƒƒ
Knez-Mihailova 53-55
Sagrađena oko 1889. kao privatna kuća
advokata Marka Stojanovića, u stilu
ne...
BulevarkraljaAleksandra
Upoznajte 1
49
Bulevar kralja Aleksandra„„
Na mestu današnjeg Bulevara kralja
Aleksandra, sredinom...
Poslovna zgrada Progres u Knez Mihajlovoj ulici
50 51
predstavlja stilsku mešavinu elemenata
gotike, romanike i renesanse. Danas je u
njoj Rektorat Beogradskog univerziteta.
Ko...
1TRGREPUBLIKE~TrgTerazije
54
Upoznajte
TRGTERAYIJE~TrgNikolePašića
Upoznajte 1
55
“Vidimo se naTrgu!”, onda misle na ovaj
...
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upoznajte Beograd - turistički vodič
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Upoznajte Beograd - turistički vodič

7,406 views

Published on

koncept i tekst: Lazar Bošković
dizajn: Miloš Arizović
izdavač: Turistička organizacija Beograda, 2008. (ISBN 978-86-7708-078-5)

Published in: Travel
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Upoznajte Beograd - turistički vodič

  1. 1. Z V A N I Č N I T U R I S T I Č K I V O D I Č K R O Z B E O G R A DZ V A N I Č N I T U R I S T I Č K I V O D I Č K R O Z B E O G R A D turistička organiza c i j a beogradaturistička organiza c i j a beograda ISBN 978-86-7708-078-5 w w w.beograd.rs ZVANIČNITURISTIČKIVODIČturističkaorganizacijabeograda TOB 2 0 0 8 L E G E N D A U Z M A P E W W W . T O B . C O . R S AERODROM“NIKOLA TESLA”  2097-828 (9.00-20.00) bginfo.terazije@tob.co.rs MAKEDONSKA 5  3343-460 (9.00-20.00, subotom 9.00-17.00, nedeljom 10.00-16.00) bginfo.makedonska@tob.co.rs TERAZIJE, PALATA“ALBANIJA”  2635-622 (9.00-20.00, subotom 9.00-17.00, nedeljom 10.00-16.00) bginfo.terazije@tob.co.rs GLAVNA ŽELEZNIČKA STANICA  361-2732 (9.00-20.00, subotom 9.00-17.00, nedeljom zatvoreno) bginfo.stanica@tob.co.rs SAVSKO PRISTANIŠTE  3288-246 (mart-novembar, 8.00-19.00) bginfo.pristaniste@tob.co.rs FRKaStudieRicerche Uži CENTAR GRADA: str. 2-3  ŠIRI CENTAR: str. 242-243  Auto-put Tranzitni put Pruga Javni objekat Šuma Park Hotel Zdravstvena ustanova Bolnica Policijska stanica Autobuska stanica Železnička stanica Stanica Beovoza Pristanište Benzinska pumpa Parking Garaža Pošta Muzej Pozorište Crkva Spomenik Sportski teren Bazen Kupalište Teniski teren TURISTIČKI INFORMATIVNI CENTRI TOB W W W . T O B . C O . R S S A D R Ž A J Sadržaj�������������������������������������������4  Upoznajte 6 Beograd ukratko�������������������������7 Istorija Beograda������������������������11 Znamenitosti Beograda ���������25 Zašto Beograd?������������������������ 64 Duh Beograda���������������������������67  Putujte 90 Pre polaska���������������������������������92 Avionom������������������������������������99 Autobusom��������������������������������101 Vozom���������������������������������������102 Brodom�������������������������������������103 Automobilom���������������������������104 Prevoz u gradu�������������������������109  Boravite 116 Hoteli u Beogradu��������������������117 Hoteli u okolini Beograda�����125 Moteli�����������������������������������������126 Kampovi �����������������������������������126 Hosteli����������������������������������������127 Ostali smeštaj���������������������������129  Probajte 130 Kafane Beograda����������������������131 Restorani u Skadarliji������������� 133 (Inter)nacionalni restorani���134 Specijalizovani restorani�������140 Gastronomski vodič���������������146  Saznajte 154 Korisne informacije ���������������155  Razgledajte 168 Vodič kroz kulturu������������������� 175 Ustanove kulture���������������������176 Izleti i obilasci���������������������������188  Uživajte 192 Zabava���������������������������������������194 Kupovina���������������������������������� 202 Sport i rekreacija���������������������210 Šetališta������������������������������������ 229  TO BEOGRADA 232 Zašto vrabac?�������������������������� 240 Važni objekti na mapi�����������241 Beograd Beogradupoznajte upoznajte Beograd PutujteUpoznajte Probajte Razgledajte Boravite Saznajte Uživajte Putujte avionom, autobusom, vozom, brodom, automobilom... Istorija i znamenitosti grada, kongresi i sajmovi, univerzitetski grad... Detaljan vodič kroz prošlost i sadašnjost grada budućnosti južne Evrope Upoznajte, putujte, boravite, probajte, saznajte, razgledajte, uživajte! Važne institucije, biznis, važni telefoni, internet, hitni slučajevi, usluge... Zabava u Beogradu - klubovi, kafići, noćni klubovi, kupovina, sportski objekti, rekreacija, šetališta, staze za bicikliste... Lazar Bošković Miloš Arizović Lazar Bošković Miloš Arizović Hoteli u Beogradu i u okolini Beograda, moteli, kampovi, hosteli... Vodič kroz kulturna dešavanja, ustanove kulture, izleti i obilasci... Kafane, nacionalni i internacionalni restorani, gastronomski vodič... 9 788677 080785
  2. 2. Mapa: uži centar grada
  3. 3. 4 5 Sadržaj~CIP Sadržaji iSadržaj Sadržaj Sadržaj Mapa: uži centar grada. . . . . . . . . . . 2 (K2) Sadržaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Upoznajte 6 Beograd ukratko. . . . . . . . . . . . . . 7 Mapa: Geografski položaj Srbije. . . . . . . 8 Geografski položaj. . . . . . . . . . . . . . . . 8 Teritorija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Klima . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Vreme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Struja i voda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Valuta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Pozivni brojevi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Stanovništvo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Jezik i pismo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Istorija Beograda . . . . . . . . . . . . . 11 Važne godine. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Antika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Vizantija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Srednji vek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Novi vek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Prestonica Srbije. . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Novija istorija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Znamenitosti Beograda. . . . . . 25 Vinča. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Beogradska tvrđava. . . . . . . . . . . . . . 28 Gornji grad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Mapa: Beogradska tvrđava. . . . . . . . . . 31 Donji grad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Kalemegdan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Stari Beograd. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Dorćol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Centar grada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Trgovi Beograda. . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Skadarlija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Dvorovi Beograda. . . . . . . . . . . . . . . . 57 Botanička bašta. . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Zemun. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 Zašto Beograd?. . . . . . . . . . . . . . . 64 Duh Beograda. . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Kulturne manifestacije. . . . . . . . . . 68 Ostale manifestacije . . . . . . . . . . . . . 73 Kongresi i sajmovi . . . . . . . . . . . . . . . 79 Kongresni centri. . . . . . . . . . . . . . . . . 79 Grad sporta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 Univerzitetski grad. . . . . . . . . . . . . . . 85 Religija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 Putujte 90 Mapa: Saobraćajna mreža grada . . . . 91 Pre polaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Vize. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Granični prelazi. . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Carinski propisi. . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 Ambasade i konzulati. . . . . . . . . . . 96 Prijava boravka za strance. . . . . . . 98 Turističke agencije. . . . . . . . . . . . . . 98 Povoljnosti za mlade. . . . . . . . . . . . 98 Avionom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Autobusom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Vozom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Brodom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Automobilom . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Pomoć na putu. . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Osiguranje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Putarina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Saobraćajni propisi . . . . . . . . . . . . . 105 Gorivo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Saobraćajne nezgode. . . . . . . . . . . 107 Prevoz u gradu. . . . . . . . . . . . . . 109 Javni gradski prevoz . . . . . . . . . . . . 109 Mapa: Gradski saobraćaj. . . . . . . . . . . . 111 Mapa: Linije Beovoza. . . . . . . . . . . . . 112 Prigradski prevoz . . . . . . . . . . . . . . . 112 Parkiranje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Taxi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Boravite 116 Hoteli u Beogradu. . . . . . . . . . . . 117 Hoteli *****. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .118 Hoteli ****. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .119 Hoteli ***. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .121 Hoteli ** . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Hoteli * . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 Bez kategorije. . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 Hoteli u okolini Beograda . . 125 Moteli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 Kampovi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 Hosteli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 Ostali smeštaj . . . . . . . . . . . . . . . 129 Probajte 130 Kafane Beograda. . . . . . . . . . . . . 131 Restorani u Skadarliji. . . . . . . 133 (Inter)nacionalni restorani. 134 Specijalizovani restorani. . . 140 Gastronomski vodič. . . . . . . . . 146 Predjela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 Glavna jela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 Riba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Salate. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 Deserti. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Pića. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Saznajte 154 Korisne informacije. . . . . . . . . 155 Kultura i obrazovanje . . . . . . . . . . . 155 Politički sistem. . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Radno vreme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Praznici. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Porezi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 Biznis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 Važne institucije. . . . . . . . . . . . . . . . 158 Mediji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 Pošta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 Fiksna telefonija. . . . . . . . . . . . . . . . 162 Mobilna telefonija. . . . . . . . . . . . . . 163 Internet. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 Hitni slučajevi. . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Usluge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Stari i novi nazivi ulica i trgova. . . 167 Razgledajte 168 Redovna razgledanja. . . . . . . . . . . . 169 Turistički vozovi. . . . . . . . . . . . . . . . . 171 Turistički brodovi. . . . . . . . . . . . . . . 171 Razgledanja iz vazduha. . . . . . . . . 172 Ostali programi razgledanja. . . . . 173 Vodič kroz kulturu. . . . . . . . . . 175 Ustanove kulture. . . . . . . . . . . . 176 Izleti i obilasci. . . . . . . . . . . . . . . 188 Ekskluzivni izleti. . . . . . . . . . . . . . . . 188 Izletišta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Uživajte 192 Zabava. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Klubovi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Kafići. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Kazina, kabarei i noćni klubovi. . . 201 Kupovina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Trgovačke zone. . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Trgovačka mreža. . . . . . . . . . . . . . . 206 Banke i kartice. . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Sport i rekreacija. . . . . . . . . . . . 210 Sportski objekti. . . . . . . . . . . . . . . . . 211 Ada Ciganlija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 Mapa: Ada Ciganlija. . . . . . . . . . . . . . . . 229 Beogradska arena. . . . . . . . . . . . . . . 224 BG sportski centar Kovilovo. . . . . . 224 Country Club Hotel Babe. . . . . . . . 225 Sportovi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225 Lov i ribolov. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Šetališta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Mapa: Biciklističke staze. . . . . . . . . . . . 230 TO Beograda 232 Turistička Izdanja. . . . . . . . . . . . . . . 235 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Izdavač. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Produkcija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 Prava korišćenja. . . . . . . . . . . . . . . . 237 Zašto VRABAC?. . . . . . . . . . . . . . . . 240 Važni OBJEKTI NA MAPI. . . . . . . . 241 Mapa: širi centar grada. . . . . . . . . 242 (K3) CIP - Каталогизација у публикацији - Народна библиотека Србије, Београд 908 (497.11 Београд) (036) БОШКОВИЋ, Лазар Upoznajte Beograd : zvanični turistički vodič / [tekst] Lazar Bošković, [grafički dizajn] Miloš Arizović, [fotografije] Branko Jovanović ... et al. - 1. izd. - Beograd : Turistička organizacija, 2008 (Beograd: Birograf). - 244 str. : ilustr.; fotogr.; 22 cm Tiraž 1.550. ISBN 978-86-7708-078-5 1. АРИЗОВИЋ, Милош a) Београд - Водичи COBISS.SR - ID 152910604 C IP MAPE GRADA (str. 2-3, 242-243) 4 5 Legenda uz mape����������������������� str. 1 (K1) Važni objekti na mapama �������������������241
  4. 4. 1 7 Beogradukratko Upoznajte Beograd je glavni grad Srbije, sa oko 1,7 miliona stanovnika. Jedan je od najstarijih gradova u Evropi i od davnina je značajno saobraćajno čvorište kao raskrsnica puteva Istočne i Zapadne Evrope. Beograd je prestonica srpske kul- ture, obrazovanja, nauke i privrede. Zvanični jezik je srpski, a strancima za komunikaciju preporučujemo engleski. Klima u Beogradu je umereno kontinentalna, sa prosečnom tempe- raturom od 11,70 C. Beograd se nalazi u srednjoevropskoj vremenskoj zoni (GMT+1 sat), a letnje računanje vreme- na je od kraja marta do kraja oktobra (GMT+2 sata). Zvanično sredstvo plaćanja je dinar (RSD), a strane valute možete promeniti u mnogobrojnim ovlašćenim menjačnicama. Pozivni telefonski broj za Beograd u domaćem saobraćaju je 011, a u među- narodnom saobraćaju je 381-11. Beogradukratko Dom Narodne skupštine Republike Srbije w w w. b e o g ra d. r s Upoznajte 7 Spomenik „Pobednik” 6
  5. 5. Mapa: geografski položaj Srbije Geografski položaj  Beograd se nalazi u jugoistočnoj Evropi, na Balkanskom poluostrvu. Leži na dve međunarodne reke, na ušću Save u Dunav i vode reka ga opasuju sa tri strane. Zbog takvog položaja, sa pravom je nazivan“kapijom Balkana”i “vratima Srednje Evrope”. Geografske koordinate Beograda su: 44ƒƒ 0 49’14’’ severne geografske širine 20ƒƒ 0 27’44’’ istočne geografske dužine. Okolinu Beograda čine dve različite prirodne celine: Panonska nizija na severu i Šumadija na jugu. Prosečna nadmorska visina je 117 m, a u okolini Beograda su i planine Kosmaj (628 m) i Avala (511 m). Dužina rečnih obala Beograda je 200 km i na tom potezu nalazi se 16 rečnih ostrva, od kojih su najveća Ada Ciganlija i Veliko ratno ostrvo. Teritorija  Uže područje Beograda, urbani deo, obuhvata površinu od 36 km2 , a ukupna teritorija grada iznosi oko 322 km2 . Obim šire gradske teritorije je 419 km. Najveća dužina po pravcu sever-jug je 92,98 km, a po pravcu istok-zapad 67,50 km. Beograd je administrativno podeljen na 17 opština: 10 gradskihƒƒ (Čukarica, Novi Beograd, Palilula, Rakovica, Savski venac, Stari grad, Voždovac, Vračar, Zemun i Zvezdara), 7 prigradskihƒƒ (Barajevo, Grocka, Lazarevac, Obrenovac, Mladenovac, Sopot i Surčin). Rumunija Beograd Srbija PoljskaFrancuska Češka Austrija Slovenija Hrvatska BiH Mađarska Italija Francuska Švajcarska Španija Portugal Bugarska Turska Velika Britanija Crna Gora Makedonija Albanija Slovačka 8 Klima~Vreme~Strujaivoda~Valuta~Pozivnibrojevi Upoznajte 9 Klima Klima Beograda je umereno kontinen- talna, sa četiri godišnja doba. Prosečna godišnja temperatura vazduha je 11,70 C. Jesen je duža od proleća, sa dužim sunčanim i toplim periodima (tzv. miholjsko leto). Zima nije tako oštra, sa prosečno 21 danom sa temperaturom ispod nule. Proleće je kratko i kišovito. Leto naglo dolazi. Januar je najhladniji, sa prosečnom temperaturom 0,10 C, a jul najtopliji mesec sa 22,10 C. Za Beograd je karakterističan jugoistočni i istočni vetar - košava, koji donosi vedro i suvo vreme. Najčešće duva u jesen i zimu, u intervalima od 2 do 3 dana, prosečnom brzinom od 25 do 43 km/h. U Beogradu u proseku ima 137 dana sa padavinama, od kojih je 27 sa sne- gom. Najobilnije padavine su u maju i junu, a najmanje u februaru. Najčešće su jednodnevne kiše. Prosečna količina godišnjih padavina je 669,5 l/m2 . Srednji atmosferski pritisak u Beo- gradu je 1001 mb, a srednja relativna vlažnost vazduha je 69,5%. Vreme Beograd se nalazi u CET - srednjo- evropskoj vremenskoj zoni (GMT+1 sat) Letnje računanje vremena je od kraja marta do kraja oktobra (GMT+2 sata). Struja i voda Napon električne mreže u Srbiji je 230 V ~, a frekvencija je 50 Hz. Voda iz gradskih vodovoda i sa javnih česama je bezbedna i prijatna za piće. Valuta Zvanična valuta je dinar (RSD) i 1 dinar ima 100 para. Kovanice:ƒƒ 50 para, 1, 2, 5, 10 i 20 dinara Banknote:ƒƒ 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000 i 5000 dinara Zamena valuta moguća je u svim bankama i poštama, kao i brojnim ovlašćenim menjačnicama. Od stranih valuta, najbolje je da imate evro (EUR), jer građani Srbije ve- oma često sve cene paralelno računaju i u evrima. N a r o d n a b a n k a S r b i j e www.nbs.rs Pozivni brojevi Pozivni telefonski broj za Beograd u domaćem (nacionalnom) saobraćaju je 011. Pozivni telefonski broj za Srbiju u međunarodnom saobraćaju je 381. Za pozivanje Beograda iz inostran- stva treba okrenuti odgovarajući među- narodni kod, npr. 00, potom pozivni broj za Srbiju 381 i pozivni broj grada (bez početne 0) 11. Za pozivanje inostranstva treba okrenuti međunarodni kod 00, zatim po- zivni broj zemlje, pozivni broj grada (bez 0) i, na kraju, telefonski broj pretplatnika. OP Š TINE U B EOGRAD U Barajevo1. Voždovac2. Vračar3. Grocka4. Zvezdara5. Zemun6. Lazarevac7. Mladenovac8. Novi Beograd9. Obrenovac10. Palilula11. Rakovica12. Savski venac13. Sopot14. Stari grad15. Surčin16. Čukarica17. 1 17 16 6 11 4 10 2 14 8 7 9 12 513 15 3 Za javne govornice koriste se halo kartice 10 din 20 din 1Geografskipoložaj~Teritorija 1
  6. 6. Kao grad veoma burne istorije, Beo- grad je jedan od najstarijih u Evropi - njegova zvanična istorija traje punih 7000 godina. Vinča je praistorijski lokalitet na samoj obali Dunava, sa ostacima ma- terijalne kulture praistorijskog čoveka (neolitska plastika). Antički izvori po- minju najstarije poznato ime Beograda - Singidunum. Tokom VI veka, koristeći slabosti u odbrani vizantijske granice, Sloveni sve češće prelaze Dunav i naseljavaju ovo područje. Zidan u kamenu, grad koji se ukazivao uzdignut nad vodenim površinama nazvan je Beli Grad. Beograd se od XVI do XIX veka pominje pod mnogim imenima, na raznim jezicima: Alba Graeca, Alba Bulgarica, Bello grado, Nandor Alba, Griechisch Weissenburg, Castelbian- co... Svi ovi nazivi prevod su slovenske reči Beograd. Važne godine 7000 pre n. ere: Prvo neolitsko naselje 91: Singidunum je rimski vojni logor sa IV Flavijevom legijom 441: Huni srušili Beograd Posle 450: Singidunum pod vlašću Sarmata 504: Goti zauzimaju grad 510: Mirovnim ugovorom grad pripao Vizantiji 584: Avari osvajaju i razaraju antički Singidunum 592: Vizantija povratila grad Oko 630: Sloveni osvojili Singidunum 878: Prvi pisani pomen imena slo- venskog imena Beograd 896: Ugarska vojska napala Beograd 971: Vizantija osvaja Beograd 1096-1189: Kroz Beograd prolaze krstaš- ke vojske 1127: Mađarski kralj Stevan II ruši Beo- grad i njegovim kamenom gradi Zemun 1154: Vizantijski car Manojlo I ruši Ze- mun i beogradskim kamenom ponovo gradi Beograd 1182: Ugarska napala i opljačkala Beograd 1185: Vizantija povratila Beograd diplomatskim putem 1230: Beograd u sastavu Bugarske 1232: Grad pripao Ugarskoj Stanovništvo~Jezikipismo 10 Upoznajte IstorijaBEOgrada Upoznajte 11 11 Stanovništvo Prema podacima iz 2005. godine, na široj teritoriji Beograda živi 1.732.400 stalna stanovnika. Kao rezultat burne istorije, u Beo- gradu vekovima žive mnoge nacije, a većinsko stanovništvo su Srbi pravo- slavne vere (90%). Jezik i pismo Zvanični jezik u Srbiji je srpski, koji pripada grupi južnoslovenskih jezika. U službenoj upotrebi je ćirilično pismo, a veoma je rasprostranjeno i latinično pismo, jer se oba pisma uče u školama. Srpska ćirilica ima 30 slova - za svaki glas po jedno slovo, što je čini jedin- stvenom u odnosu na druga pisma. Jezici i pisma nacionalnih manjina su u službenoj upotrebi u područjima u kojima žive. Strancima za komunikaciju preporučujemoengleski,anemački,francu- ski,španskiiruskijeziksumanjezastupljeni. Beogradske ulice su uvek pune turista ĆIRILIČNO I LATINIČNO PISMO A Б В Г Д Ђ Е Ж З И A B V G D Đ E Ž Z I Ј К Л Љ М Н Њ О П Р J K L LJM N NJO P R С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш STĆUFXCČDŽŠ a б в г д ђ е ж з и a b v g d đ e ž z i j к л љ м н њ о п р j k l lj m n njo p r с т ћ у ф х ц ч џ ш s t ć u f x c č džš Istorija Beograda
  7. 7. IstorijaBEOgrada 12 Upoznajte Antika Upoznajte 13 11 1284: Srpski kralj Dragutin dobija od ugarske krune Beograd, koji tada prvi put dolazi pod srpsku vlast 1403: Pod despotom Stefanom Lazarevićem Beograd postaje prestonica srednjovekovne Srbije 1427: Ugri oduzimaju Beograd od despota Đurđa Brankovića 1440: Turska napada Beograd, ali je grad uz velika razaranja, odbra- njen 1456: Sultan Mehmed II bezuspešno opseda grad 1521: Sultan Sulejman Veličanstveni osvaja Beograd 1688: Vojvoda Maksimilijan Bavarski osvaja Beograd 1690: Beograd ponovo pada pod tursku vlast 1717: Princ Eugen Savojski zauzima Beograd 1723-1736: Izgradnja Beogradske tvr- đave po planovima pukovnika Nikole Doksata de Mores 1739: Beogradski mir, zaključen izme- đu Austrije iTurske, po kome grad ponovo pripadaTurcima 1806: Karađorđe oslobađa beograd- sku varoš i Beograd ponovo postaje glavni grad Srbije 1813: Turci ponovo zauzimaju Beo- grad 1815: Miloš Obrenović započeo Drugi srpski ustanak 1841: Beograd postaje prestonica Kneževine Srbije za vreme prve vladavine Mihaila Obrenovića 1882: Srbija postaje kraljevina, a Beograd njena prestonica 1903: Majski prevrat - posle ubistva kralja Aleksandra Obrenovića na presto Srbije dolazi kralj Petar I Karađorđević 1914: Austrijanci bombarduju i zau- zimaju Beograd, ali ga Srbi iste godine oslobađaju 1915: Nemačke i austrijske trupe pod komandom feldmaršala Maken- zena zauzimaju Beograd 1918: Srbi i delovi savezničke vojske oslobađaju Beograd 1918: Beograd postaje prestonica Kra- ljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1929: Aleksandar Karađorđević ukida Ustav i zavodi lični režim 1941: 27. marta velike demonstracije protiv pristupanja Jugoslavije Trojnom paktu. Nemci bom- barduju Beograd 6. aprila, a okupiraju ga 12. aprila 1944: Amerikanci i ostali saveznici bombarduju Beograd 20. oktobar 1944: Beograd oslobodila Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije uz pomoć ruske Crvene armije 1945: Ukinuta monarhija i proglašena republika pod vođstvom Komu- nističke partije i Josipa BrozaTita 1961: Održana Prva konferencija nesvrstanih zemalja 1992: Proglašena Savezna Republika Jugoslavija 30. maja 1992: Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija uvodi ekonomske sankcije prema SR Jugoslaviji 1993: Najveća hiperinflacija u istoriji čovečanstva dovela mnoge Beograđane na ivicu opstanka 1996: Veliki građanski i studentski protesti zbog nepriznavanja rezultata lokalnih izbora 1997: Posle pola veka, prva demokrat- ska nekomunistička gradska vlast 1999: NATO tri meseca bombarduje Jugoslaviju, uključujući i ciljeve u centru Beograda 2000: Posle izbora i građanskih prote- sta Srbija se oslobađa autokrati- je Slobodana Miloševića 2001: Srbija je dobila prvu demokrat- sku vladu 2003: Ubijen je predsednik Vlade Srbije, dr Zoran Đinđić 2004: Srbija je dobila svog prvog demokratskog predsednika 2006: Srbija je ponovo postala samo- stalna država Antika Oko 600. godine p.n.e. prostorom današnjeg Beograda su prošla trač- ko-kimerska i skitska plemena, a u III veku p.n.e. Kelti. Za prisustvo keltskog plemena Skordisci vezuje se nastanak Singidunuma, koji se, kao utvđeno naselje, prvi put pominje 279. godine p.n.e. Prvi deo reči Singi označava okrugli, a dunum utvrđenje ili grad. Moguće je da naziv potiče od imena tračkog plemena Singa, zatečenom, u vreme dolaska Kelta. Nema gotovo nikakvih tragova o tom keltskom gradu, osim što su na lokalitetima Karaburme i Rospi-ćuprije pronađene nekropole sa umetnički vrednim predmetima, koje su pripadale ratnicima plemena Skordisci. Znatni keltski kulturni uticaji utkani su u duhovnu kulturu stanovništva Singidunuma, koji su delom preneti i pomešani sa rimskim antičkim kultur- nim elementima. Rimljani su Beogradom ovla- dali početkom I veka nove ere i pod njihovom vlašću bio je čitava četiri veka. Vojnici mezijskih legija, čine prvu rimsku vojnu posadu u Singidunumu. Iz tog perioda potiču grobovi u obliku bunara pronađeni naTrgu Republike i drugim mestima u gradu. Pored Singi- dunuma u sastavu rimske imperije bio je i Taurunum, današnji Zemun. Oba grada postaju značajna vojna uporišta na utvrđenoj rimskoj granici -“limesu”. Najveći procvat Singidunum doživ- ljava 86. godine, dolaskom IV Flavijeve legije.Tada je izgrađeno prvo utvrđenje od kamena na Gornjem gradu, čiji se fragmenti i danas mogu zapaziti.Taj je kastrum bio kvadratnog oblika i obuhvatao je prostor da- našnjeg Gornjeg grada na Kalemegdanu. Izgled Taurunuma (Zemuna) iz tog vremena manje je poznat i on se verovatno nalazio na mestu današ- njeg Donjeg grada. Kao značajniji rimski vojni logor Singidu- num je stekao gradska prava u II veku za vreme cara Hadrijana. Njegov vojni značaj porastao je još više u III veku, kada je car Aurelije napustio Dakiju, a Gornja Mezija dobila nove granice duž desne obale Dunava.Tada je Singidu- num bio središte hrišćanske episkopije. U njemu je nešto kasnije rođen rimski car Jovian Flavie Klaudije. Uz vojni logor, Rimljani su naselja- vali veterane svojih legija kako bi još više obezbedili svoju granicu.Tako je vremenom tu nastalo dosta veliko nase- lje koje je imalo pravolinijsku osnovu, sa ulicama koje se seku pod pravim uglom. Neke osnove ovakvih urbanih eleme- nata sačuvane su i danas, što se vidi po položaju ulica Uzun Mirkove, Dušanove i Kralja Petra I.Takav pravougaoni oblik sačuvao je i Studentski trg (nekadašnji rimski forum sa termama). Između Singidunuma iTaurunuma, preko Save, postojao je most koji je spajao ova dva grada i kojim je išao jedan od najznačajnijih rimskih puteva. Tako je Singidunum postao značajna drumska raskrsnica za rimske provincije Meziju, Dakiju, Panoniju i Dalmaciju. Vojni put - Via militaris, koji je išao sa zapada na istok, preko Sirmiuma (Srem- ska Mitrovica), Singidunuma i Vimina- cijuma (Kostolac), do Vizanta, bio je zaštićen utvrđenjima.Takvih utvrđenja bilo je i na današnjoj teritoriji Beogra- da, kao što su bila: Mutatio ad Sehtum (Mali Mokri Lug), CastraTricornia (Ritopek), Mutatio ad Sehtum Militare (Grocka) i druga. Značajan je bio i put
  8. 8. 14 sadržajstranice Upoznajte 1 15 koji je spajao tadašnja rudarska naselja na Avali, Kosmaju i Rudniku. Značajnije tragove materijalne kulture (grobnice, spomenici, skulpture, keramika, novac) nađeni su u mnogim selima u okolini Beograda. Podelom Rimskog carstva na Istočno i Zapadno 395. godine, tadašnji Singidunum postaje granični grad u sa- stavu Vizantije.Taj novi položaj grada odredio je njegovu dalju sudbinu, jer on postaje ne samo spona različitih kultur- nih uticaja, već pre svega saobraćajni i strategijski ključ Vizantijskog carstva. Vizantija Raspad Rimskog carstva bio je praćen najezdom varvarskih naroda: Istočnih Gota, Gepida, Sarmata, Avara, Slovena i drugih. Beograd je zbog svog isturenog položaja na granici - limesu, bio česta meta napada i razaranja. Napadi sa severa preko Panonske nizije, Dunava i Save, bili su tako jaki da ni Singidu- num, kao značajno vojno utvđenje, nije mogao da odoli.Tako ga Huni 441. zauzimaju i potpuno razaraju. Grad je tada izgubio i dotadašnje rimsko sta- novništvo. Posle hunske propasti, grad je od 454. ponovo u sastavu Vizantije, ali ga ubrzo osvajaju Sarmati, pa zatim i Istočni Goti. Već 488. godine ponovo postaje vizantijski grad. Početkom VI veka (512), vizantijski car Anastasije u njegovu neposrednu okolinu naseljava germanska ple- mena Herula, da bi ga oni odbranili od ratobornih Gepida. U ruševinama ranijeg rimskog grada, na zapadnoj strani Donjeg grada, nađeni su tragovi materijalne kulture Germana. U vreme vladavine vizantijskog cara Justinijana I, 535. godine, grad je iznova podignut i opasan moćnim bedemima.Tako Sin- gidunum ponovo postaje sjajan i velike hvale dostojan grad. Po svoj prilici grad je po prvi put bio vezan saTaurunu- mom na suprotnoj obali. Krajem VI veka, dok su Vizantijci bili zauzeti ratovima po Africi i Aziji, pred zidinama Singidunuma pojavljuju se mongolska plemena Avara, a za njima i prve slovenske grupe. Posle dve opsade Avari i Sloveni osvajaju grad. Ovom varvarskom najezdom i rušenjem grada, nestao je i naziv Singidunum i više se nikada u istoriji nije pojavio.Tragovi slovenske materijalne kulture tog doba, pronađeni su u Donjem i Gornjem gradu, Zemunu i naseljima Ritopek i Višnjica.To je bio trajniji početak slove- nizacije ovoga grada. Oko 630. godine na ovo područje se doseljava srpski živalj. Posle toga, više od dva i po veka nema pomena o njemu. Avarski i slovenski ratnici nisu marili za ovaj grad, jer on više nije imao položaj graničnog utvrđenja. On se tada nalazio unutar šireg prostora Balkan- skog poluostrva koji su Sloveni već osvojili. I pored toga, arheološki nalazi ukazuju na kontinuiran život u gradu i njegovoj okolini. Ponovni pomen grada, i to pod slovenskim imenom BEOGRAD (Beli grad - verovatno po zidinama od belog krečnjaka), sreće se tek u IX veku, tačnije 16. aprila 878. godine, u pismu pape Jovana VIII bugarskom knezu Borisu-Mihailu o smenjivanju beograd- skog hrišćanskog episkopa Sergija. Kasnije se taj naziv sreće u različitim varijantama: ALBA GRAECA, GRIEC- HISCH WEISSENBURG, NANDOR ALBA, NANDOR FEJERVAR, CASTELBIANCO, ALBA BULGARICA. Nekoliko vekova posle prvog pomena Beograda kao slovenskog grada, u njemu se smenjuju razne vojske i osvajači. Do Beograda su najpre došli Franci, koji su pod Karlom Velikim uništili Avare. Na ruševinamaTaurunu- ma osnivaju franačko naselje Malevila, da bi slovenizacijom kasniji naziv bio Zemln (Zemun). Franačku vladavinu zamenjuju Bugari, a njihovu Mađari. Krajem X veka, u vreme velike Samui- love države, Beograd je po ko zna koji put promenio gospodara. Već 1018. on ponovo postaje značajna pogranična tvrđava Vizantije.Tokom XI i XII veka, 14
  9. 9. oko Beograda se otimaju suparničke sile: Ugarska, Vizantija i Bugarska. Za to vreme kroz grad prolaze brojni krstaški pohodi na Istok ostavljajući svoj rušilački pečat na njemu. Posle krstaških najezda iz 1096. i 1147. godine, pod vođstvom Fridriha Barbarose 1189. kroz Beograd prolazi 190.000 ljudi. Koliko je grad stradao može se suditi po upore- đivanju sa zapisom arapskog geografa i kartografa Idrizija, kojijeuopisu“Itinerera carigradskogputa”,tridesetakgodinaranije, pominjeBelgradukkaodobronaseljenui živuvarošsamnogimcrkvama. Srednji vek Srpska vladavina Beogradom počinje 1284. godine, kada srpski kralj Dra- gutin, kao zet i vazal mađarskog kralja Ladislava IV, dobija na upravu Mačvu sa Beogradom.To je bio period intenziv- nog naseljavanja srpskog življa i jačanja uticaja Srpske pravoslavne crkve.Tu je Dragutin imao svoj dvor. Novosagra- đena Saborna crkva, bila je oličenje snage i bogatstva mlade srpske države. Despotov naslednik Đurađ Branko- vić bio je prinuđen da grad preda Ma- đarima, a on po ugledu na Beogradsku, podiže Smederevsku tvrđavu. U vreme stogodišnje ugarske vladavine izmenje- na je celokupna struktura stanovništva i Posle kralja Dragutina, na presto dolazi njegov brat Milutin, koji kratko vreme vlada Beogradom, jer grad 1319. osva- jaju i do temelja ruše Mađari. Porušeni i zapusteli grad postaje pogranična baza ugarskom odupiranju širenju srpske države sa juga, u vreme cara Dušana. U takvom stanju Beograd dočekuje XV vek, kada na istorijsku scenu Evrope stupajuTurci, nova velika osvajačka sila. U želji da se što spremnije odupru turskoj najezdi, i na Savi i Dunavu imaju jako uporište, Mađari dozvoljavaju izgradnju Beograda za vreme despota Stefana Lazarevića. On je Beogradom vladao od 1403. do 1427. godine, i to je vreme pravog procvata grada. Beograd je ne samo prestonica srpske države već i najvažniji privredni, kulturni i verski centar. Grade se: Mitropolitska crkva, nova tvrđava (citadela), despotov dvo- rac, bolnica i biblioteka.Trgovci dobijaju povlastice i dolaze bogati i sposobni ljudi, koji doprinose prosperitetu grada. Pretpostavlja se da je grad tada mogao brojati 40-50 hiljada žitelja. izgled samog grada. Grad počinje naglo da stagnira, a potisnuto srpsko stanov- ništvo živelo je u predgrađu i Gornji grad im je bio nedostupan. Ugarski kralj Sigismund sve više naseljava mađarsko stanovništvo i širi uticaj katoličke crkve. Srednjivek 16 DespotStefanLazarević Upoznajte 17 11 D e s p o t S t e f a n L a z a r e v i ć ( 1 3 7 7 - 1 4 2 7 ) Prvi je od Beograda 1403. napravio prestonicu svih srpskih zemalja od Save i Dunava do Jadranskog mora. Po- stao je knez u svojoj dvanaestoj godini, posle pogibije kneza Lazara, njegovog oca, u Kosovskoj bici 1389. godine. Pored majke, kneginje Milice, stekao je lepo obrazovanje, pripremio se ozbiljno i za vojničku i za diplomatsku karijeru. Prekaljen u glavnim onovremenim bitkama (Rovine 1395, Nikopolje 1396, Angora 1402), uvek na strani sultana Bajazita, osamostalio se pošto je zado- bio njegovo poverenje i prikolonio se Ugarskoj. I kao što je za usluge Bajazitu dobio Peć i Prištinu, tako je od Mađara na poklon dobio Mačvu i Beograd, a zahvaljujući prijateljstvu sa vizantij- skim carem Manojlom II upoznao je sve vladare Srednje Evrope. Prihvatio je njihov način uprave, a podsticanje graditeljstva i umetnosti preuzeo je od svojih predaka. Zauzimao je visok rang među evropskim vitezovima. Bio je među najuglednijim od 24 ritera Zmajevog reda. Na svom dvoru u Beogradu držao je slikare i arhitekte, prihvatao najpoznatije pisce iz Grčke (pesnika Andonija Rafaila) i Bugarske (Grigorija Camblaka i Konstantina Filozofa). U novopodignutom manastiru Resavi (danas Manasija) osnovao nadaleko slavnu školu prepisivanja i tumačenja grčkih tekstova, od pisaca dobio su- marne hronike iz nacionalne i svetske istorije. I sam je pisao, pa svaka njego- va povelja sadrži i uvod sa lako prepo- znatljivim despotovim stilom. Napisao je“Pohvalno slovo knezu Lazaru”, “Natpis na mramornom stubu na Kosovu”i pesmu“Slovo ljubve”, koja će u našoj srednjovekovnoj književnosti ostati primer visoko odnegovanog stila, nadahnute i originalne poezije. Ovom vladaru pripisuje se i naš pre- vod grčkog dela“O budućim vreme- nima”, značajne alegorijske poeme o zlu. Jedan od najobrazovanijih ljudi svoga doba, bio je u stvari predstavnik srpske renesanse. To se najbolje vidi iz obimnog dela Konstantina Filozofa “Žitije i podvizi uvek spominjanoga, slavnoga, blagočastivoga gospodina despota Stefana”, delo u kojem se vla- dar ne slavi kao svetac, već kao mudri diplomata, hrabri ratnik i talentovani pesnik, istinski ljubitelj umetnosti. Upoznajte
  10. 10. Novivek Upoznajte 19 1 Novi vek Turci su znali da je Beograd najveća prepreka u osvajačkim pohodima ka Srednjoj Evropi. Posle pada Smedereva, 1440. Beogradsku tvrđavu opsedala je turska vojska sa preko 100.000 ratnika, na čelu sa sultanom Muratom II. U želji da osvoje gradTurci na obližnjem brdu Žrnov, današnjoj Avali, podižu svoje utvrđenje, odakle su osmatrali i kontrolisali okolinu. Gotovo čitav jedan vek Beograd je odolevao turskim napa- dima. Konačno,Turci su pod vođstvom sultana Sulejmana Veličanstvenog, 28. avgusta 1521. uspeli da osvoje Beograd - bedem hrišćanstva i ključ odbrane cele Ugarske. Grad je srušen i spaljen, a put ka Zapadnoj Evropi otvoren. Pomeranjem granice na sever, menja se strateški položaj Beograda, i u narednih 150 godina, on postaje relativno miran grad sa značajnijom trgovačkom i saobraćajnom funkcijom. Iz Smedereva je preseljeno sedište sandžaka i počinje njegova intezivnija izgradnja. U tek obnovljenom gradu orijentalnog izgleda, sve više cveta zanatstvo i trgovina. On je stecište trgovaca iz Dubrovnika, Venecije, Grčke i Austrije, kao i zanatlija:Turaka, Jerme- na, Cigana i Srba. Od zanatlija isticali su se abadžije, aščije, puškari i drugi. Pored čaršije podignuti su i brojni karavan- saraji, bezistani i džamije. Grad je izašao iz okvira srednjovekovnih bedema i počinje sve više da se širi duž poznatih trgovačkih puteva koji su vezivali Istok sa Evropom. Svoj najveći uspon pod Turcima, grad dostiže u XVII veku, kada broji 100.000 stanovnika. Krajem XVII veka u Beogradom hara kuga, što uz požare i pobune janičara, dovodi do njegove stagnacije. Posle 167 godina relativno mirnog razvoja, grad postaje meta ratnih sukoba. Nakon turskog poraza pod Bečom, septembra 1688. Austrijanci su zauzeli Beograd. Turci ga, posle dve godine, vraćaju u svoje ruke, ali je grad iz ovih sukoba izašao razoren, a njegovo stanovništvo, zbog saradnje sa Austrijancima, izlože- no ubijanju, progonu i pljačkama. Posle toga Beograd je ponovo pogranična varoš, i to sve do 1717. kada ga Austri- janci pod vođstvom princa Evgenija Savojskog ponovo zauzimaju.Tada se na mestu već porušene Beogradske tvrđave gradi nova prema zahtevima savremenih vojno-strateških zahteva. Austrijska vladavina Beogradom u periodu od 1717. do 1739. označena je pravom transformacijom grada, jer on gubi dotadašnje tursko-istočnjačke crte i poprima obeležje srednjoevropskog grada. Pored tvrđave i varoš je opasa- na bedemima, a izgrađena su i nova zdanja. Oživljava trgovina, a u njega se sve više doseljavaju Mađari, Nemci, Francuzi, Česi i drugi. Pri ponovnom turskom zauzeću, 1739. ruše se bedemi oko Beograda.Turci ruše austrijske kasarne i objekte, kao i kuće, a mnoge crkve pretvaraju u džamije. On ponovo postaje varoš orijentalnih obeležja i to sa pograničnim položajem, jer je Beo- gradskim mirovnim ugovorom granica povučena na reci Savi. Na drugoj strani, Zemun poprima pogranični značaj na austrijskoj teritori- ji. Dobija poseban status u okviru Vojne granice i takvi uslovi mu omogućavaju da razvije privredu: trgovinu, zanate, brodarstvo i ribarstvo. Jača građanski stalež, podižu se utvrđenja, državne zgrade i crkve. Iz tog vremena potiču kuće kao što su: Karamatina, Ičkova i kuća Dimitrija Davidovića. Srpska osnovna škola otvorena je 1745. godine, a u gradu rade i slikari i drugi kulturni stvaraoci. Krajem veka u poslednjem austro- turskom ratu, Beograd je oktobra 1789. osvojen. Potpisivanjem Svištovskog mira 1791. godine, Austrijanci se povla- če u Zemun, a janičarima se zabranjuje ulazak u beogradski pašaluk. Posle pogibije Mustafa-paše, 1801. janičari uspostavljaju svoju vlast u gradu i okol- nim selima.To je bilo vreme potpunogCrkva Ružica na Beogradskoj tvrđavi 18
  11. 11. Novivek 20 Upoznajte PrestonicaSrbije Upoznajte 21 11 bezvlašća, janičarskog nasilja i pljački. Ono je bilo završeno poznatom sečom knezova i drugih viđenijih Srba, što je bilo povod za podizanje ustanka. Buđenje nacionalne svesti i događaji oko seče knezova doveli su do podizanja Prvog srpskog ustanka 1804. Ustanak pod vođstvom Kara- đorđa  imao je od samog početka za cilj i oslobađanje Beograda. Posle dve godine borbi, Karađorđe je beogradsku varoš osvojio 1806. godine, a Beograd- sku tvrđavu 1807. Oko 25.000 srpskih ustanika pod vođstvom Karađorđa Petrovića grad je zateklo u ruševinama. On postaje prestonica tek oslobođenog dela Srbije i simbol slobodarskih tradi- cija njenog stanovništva. Po obnovi on postaje i značajan privredni, trgovački i kulturni centar. U njemu je već 1807. zasedao Praviteljstvujušći sovjet (srpska vlada), a od 1811. tu se nalaze i prva ministarstva. Iz Vojvodine i drugih kra- jeva dolaze viđeniji ljudi i intelektualci, među kojima Sima Milutinović i Dositej Obradović, koji je 1808. osnovao prvu Veliku školu. Dinamičan razvoj Beograda preki- nut je turskim osvajanjem 1813. godine, a represalije koje su usledile dovele su do ustanka 1815. Vođa ustanka knez Miloš Obrenović uspeo je da unese više diplomatije u odnose saTurcima. On u Beograd, uz određene povlastice, sve više naseljava srpski živalj sa juga, paTurci, gotovo u bescenje, počinju da prodaju imanja i kuće.Turci su zadržali tvrđavu, dok je varoš pripala Srbima. U gradu se podižu prvi značajni objekti: Konak kneginje Ljubice, Saborna crkva, dvorski kompleks uTopčideru... Sem svoje privredne funkcije Beograd je postao i značajno kulturno središte. Iz Kragujevca 1835. preneta je štamparija i počele su da izlaze„Novine srpske”. Otvorena je Bogoslovija, prva gimnazija i grad postaje utočište brojnim kultur- nim stvaraocima tog vremena poput: Vuka Karadžića, Sterije Popovića, Joaki- maVujića,DimitrijaDavidovićaidrugih. Prisustvo turske vojske u tvrđavi sputavalo je razvoj Beograda. Međutim, događaji oko ubistva jednog srpskog dečaka na poznatoj Čukur-česmi, kada je došlo do bombardovanja beograd- ske varoši, bivaju povod da se počne pregovarati o definitivnom odlasku turske vojske iz srpskih gradova. Posle vladavine od 346 godina,Turci 18. apri- la 1867. konačno napuštaju Beograd. Simboličnom predajom ključeva, kada su i turske vojničke straže zamenjene srpskim vojnicima, Beograd je postao slobodan, a pored zastaveTurske podignuta je i zastava Srbije. Knez Mi- hailo Obrenović preseljeva u Beograd prestonicu iz Kragujevca. To je bio novi podsticaj bržem privrednom i kulturnom razvoju grada. U drugoj polovini XIX veka izvršena je i njegova urbanistička i ostala evrope- izacija. Centralni položaj imala je ulica Kneza Mihaila, najkraća veza između tvrđave i varoši. Ona ubrzo postaje i najvažniji trgovačko poslovni centar, kakvu je ulogu i danas zadržala. Stare zanate zamenjuje industrija, a trgovinu i saobraćaj pospešuje izgradnja pruge Beograd-Niš 1884. Grad dobija struju, tramvaj, parobrodsko društvo i značajne naučno kulturne ustanove (Velika škola 1863, Narodno pozorište 1869...). Prestonica Srbije Započeta intenzivna izgradnja Beograda po njegovom definitivnom oslobođenju odTuraka, nastavljena je i u prvim godinama XX veka. Izgradnja železničke stanice i pristaništa na Savi dovode do premeštanja težišta grada i raniji tursko-istočnjački deo zvani Dorćol počinje da gubi od svog značaja. Ipak, smetnju daljem razvoju pred- stavljala je činjenica da je Beograd bio pogranični grad prema Austriji i pred- stavljao je prepreku njenoj osvajačkoj politici prema Balkanu. U planovima austrijskog i nemač- kog prodiranja na Balkan tražen je povod da se vojno napadne Srbija. Nađen je u atentatu u Sarajevu, 28. juna 1914. na austrougarskog prestolonasled- nika Franca Ferdinanda. Ultimatumom, a potom i napadom na Srbiju otpočeo je Prvi svetski rat.Tokom četvorome- sečnog bombardovanja prethodnice austrijske vojske ušle su u Beograd 2. decembra 1914. godine, ali u njemu ostaju samo do 15. decembra. Okupator se morao povući zbog osnažene pozi- cije Srbije posle pobede u Kolubarskoj bici. Novi napad je usledio između 6. i 7. oktobra 1915. godine, pod vođstvom feldmaršala Mekenzena i trajao je punih 7 dana i 7 noći. I pored 9731 ranjenog i mrtvog vojnika, austrijska vojska je uspela da uđe u grad. Agonija Beograda trajala je tri godine. Probojem Solun- skog fronta Srpska vojska i delovi save- zničke vojske oslobodili su Beograd 1. novembra 1918. Tokom Prvog svetskog rata, Srbija je izgubila 28% celokupnog stanovništva, a Beograd je među grado- vima koji su najviše stradali. Odmah po oslobođenju Beograd je postao prestonica novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, što mu je dalo još veći impuls za bržu izgradnju. Uvećan za Zemun, Beograd prestaje da bude pogranični grad i brzo se razvija. Osim naglog širenja prema Avali, Košutnjaku, Čukarici i Dunavu, i unutar starog gradskog jezgra podignut je veliki broj objekata i građevina, čime Beograd dobija oblike evropskog grada. Ali, posle ubistva kralja Aleksandra I Karađorđevića, jačale su snage koje su iskazivale sve veće simpatije za nosioce novog svetskog poretka - Hitlera i Musolinija.To je rezultiralo pristupa- njemTrojnom paktu 25. marta 1941. godine, da bi dva dana kasnije došlo do državnog udara, smenjivanja Vlade i velikih narodnih demonstracija. Samo nekoliko dana posle toga Beograd je postao meta strahovitih bombardovanja i razaranja. U naletu nemačke avijacije 6. i 7. aprila 1941. na otvoren grad, od bombardovanja je poginulo 2274 lica, a broj ranjenih je bio nekoliko puta veći. Lakše ili teže je oštećeno nekoliko hiljada zgrada, a od kulturno-istorijskih spomenika potpuno je spaljena Narodna biblioteka. Bio je to uvod u četvorogodišnji život grada pod okupacijom. Nemačke jedinice su ušle u Beograd bez ikakvog otpora 12. aprila 1941. Uz sve progone i patnje koje su nanosili nemački okupatori, građani Beograda su morali da podnesu i znatne žrtve zbog savezničkog bombardovanja posebno u proleće i jesen 1944. Poruše- ni su bili mnogi objekti, stambene zgra- de, srušeni svi mostovi na Savi i Dunavu, a život je izgubilo oko 1160 građana. Tokom Drugog svetskog rata Beograd je izgubio oko 50.000 stanovnika i pretrpeo Vožd Karađorđe Petrović
  12. 12. PrestonicaSrbije 22 Upoznajte Novijaistorija Upoznajte 23 11 neprocenjive štete i razaranja. Beograd su oslobodile jedinice Narodnooslobo- dilačke vojske Jugoslavije i ruske Crvene armije 20. oktobra 1944. Nove komunističke vlasti hapse i likvidiraju političke protivnike, a beo- gradsku omladinu mobilišu za odlazak na Sremski front. Uprkos ogromnim ra- zaranjima i opštoj nemaštini, Beograd je lagano počeo da se oporavlja od teških posledica rata i okupacije. Obnavljaju se porušeni privredni objekti i grade novi, naročito industrijski kapaciteti (pre sve- ga u oblasti metalne, hemijske i elektro industrije), razvija se saobraćaj, obnav- ljaju se i proširuju kulturne i prosvetne institucije. Na političkom planu, donoše- njem Deklaracije o proglašenju FNRJ kao savezne države republičkog oblika, 29. novembra 1945. ukinut je monarhijski oblik vladavine u Jugoslaviji i zvanično započela komunistička vladavina Josipa BrozaTita. Proglašenjem Ustava FNRJ 31. januara 1946. ustanovljena je soci- jalistička državna zajednica jugosloven- skih naroda i započela nacionalizacija imovine predratnih industrijalaca. Zahvaljujući specifičnoj politici Jugoslavije pod vođstvom Josipa Broza Tita, zasnovanoj na balansiranju između Istoka i Zapada, Beograd je postao zna- čajan međunarodni, politički, kulturni, sportski i privredni centar. U njemu su održavani važni međunarodni skupovi, među kojima i Prva konferencija šefova i vlada nesvrstanih zemalja, 1961. godi- ne, Konferencija o evropskoj bezbedno- sti i saradnji (KEBS), kao i niz kulturnih, sportskih i drugih manifestacija. Da socijalistički sistem ima proble- ma pokazali su studentski nemiri 1968. usmereni protiv nerealnih socijalnih razlika i samovolje birokratskog aparata. Promenom Ustava 1974. i davanjem većih prava republikama u sastavu Jugo- slavije, država je krenula putem konfede- racije. Autonomne pokrajineVojvodina i Kosovo i Metohija su formalno bile u sastavu Srbije, a praktično su funkcio- nisale kao samostalne republike. Posle smrti Josipa BrozaTita 4. maja 1980. počinje jugoslovenski sunovrat, prvo u privrednom, pa političkom smislu. Time su pojačani nerešeni nacionalni, etnički i drugi problemi u zemlji, što je na kraju i dovelo do raspada Jugoslavije 1991. i početka građanskog rata, čime je okončan najduži period mira na Balkanu u XX veku. Juna 1991. Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost, a tokom 1992. to su učinile i Bosna i Hercegovina i Makedonija. Od 1992. Beograd je presto- nica SR Jugoslavije, koju čine Republika Srbija i Republika Crna Gora. Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija je 1992. zbog optužbe za učeđće u ratu u Bosni i Hercegovini uveo ekonomske sankcije prema SR Jugoslaviji. Ratovi, sankcije, propala privreda, stotine hiljada izbegli- ca i neodgovorna vlast doveli su 1993. do najveće inflacije u istoriji čovečanstva. Serija građanskih ratova počela je 1991. kratkotrajnim sukobom Jugo- slovenske narodne armije i Sloveni- je. Zatim je usledio rat u Hrvatskoj (1991-1995) jer su se Srbi bunili što su po novom hrvatskom Ustavu izgubili status konstitutivnog naroda, a Hrvati su želeli da stvore nacionalnu državu. Rat je završen akcijama hrvatske vojske protiv srpskog stanovništva i proteriva- njem preko 300.000 Srba. Građanski rat u Bosni i Hercegovini (1992-1995) je bio rat između Srba, Hrvata i Muslimana, koji je završen Dejtonskim mirovnim ugovorom. Na Kosovu i Metohiji su od 1996. do 1999. trajali sukobi između Oslobodilačke vojske Kosova (ilegalna separatistička oružana formacija kosov- skih Albanaca) i srpskih vojnih i policij- skih snaga. Posle neuspelih pregovora oko statusa Kosova i Metohije, NATO je počeo bombardovanje SR Jugoslavije, koje je trajalo tokom proleća 1999. Februara 2003. formirana je Držav- na zajednica Srbija i Crna Gora. Maja 2006. Crna Gora proglašava samostalnost i od tada je Beograd glavni grad samo- stalne države Srbije. Novembra 2006. usvojen je novi Ustav Republike Srbije. Novija istorija NATO bombardovanje, 1999.„„ NATO je 24. marta 1999. u 20 časova počeo vazdušne napade na vojne ciljeve u SR Jugoslaviji. Kasnije su se vazdušni udari bombama i krstarećim raketama proširili i na privredne objek- te, pri čemu su stradali i civilni objekti i civili. U napadima koji su bez prekida trajali 78 dana teško su oštećeni infra- struktura, privredni objekti, zdravstvene ustanove, medijske kuće, spomenici kulture, crkve, manastiri... Ekonomski eksperti procenili su štetu na oko 30 milijardi dolara. Konačan broj žrtava zvanično nije saopšten, a procene se kreću između 1.200 i 2.500 poginulih i oko 5.000 ranjenih. Gađani su i ciljevi u samom centru Beograda, a za skoro tri meseca bombardovanja samo par dana i noći bilo je bez vazdušne uzbune. “Kumanovski vojno-tehnički sporazum”o prekidu ratnih dejstava i povlačenju jugoslovenske vojske i policije sa Kosova i Metohije potpisan je 9. juna 1999. Rezolucijom UN broj 1244 Kosovo i Metohija su stavljeni pod upravu UNMIK i KFOR. Režim Slobodana Miloševića je čak i ove najtragičnije tre- nutke u novijoj istoriji srpskog naroda iskoristio za propagandu i obračuna- vanje sa političkim neistomišljenicima. Okončanje rata i ulazak NATO trupa na KosovoiMetohijumedijskimmanipulaci- jamapredstavljanisukaovelikapobeda. Uspon i pad Slobodana„„ Miloševića, 1988-2000. Od 1988. do 2001. desilo se mnogo toga zbog čega su Srbija i Beograd postali poznata mesta na političkoj karti sveta. Tokom 1988. serijom medijskih manipu- lacija nacionalnim osećanjima građana došlo je do ustoličenja Slobodana Mi- loševića, tadašnjeg predsednika Saveza komunista Srbije, kao novog srpskog nacionalnog vođe. Bilo je to vreme velikih isceniranih mitinga na ulicama srpskih gradova, kada je komunističko rukovodstvo zloupotrebilo brigu gra- đana za položaj Srba i Crnogoraca na Kosovu i Metohiji. Još uvek nedovoljno jaka, srpska demokratska opozicija je tek 9. marta 1991. naTrgu Republike uspela da organizuje prvi veliki opozicioni miting protiv Slobodana Miloševića. Preko 50.000 demonstranata policija je raste- rivala vodenim topovima i suzavcem, a tokom večeri na ulicama glavnog grada pojavili su se i tenkovi. Pobedu opozicione Kolacije“Zajed- no”na lokalnim izborima u novembru 1996. režim Slobodana Miloševića nije želeo da prizna. Zato su organizovani svakodnevni protesti građana i studen- ta, koji su trajali sve do februara 1997. Septembra 2000. održani su savezni i lokalni izbori. Na izborima za predsednika SRJ pobedio je kandidat koalicije Demokratske opozicije Srbije Vojislav Koštunica. Zbog nepriznavanja rezultata, 5. oktobra došlo je do prote- sta  protiv režima Slobodana Miloše- vića, na kojem se u Beogradu okupilo više stotina hiljada ljudi. Demonstranti su posle sukoba sa policijom osvojili i zapalili zgrade Savezne skupštine i RTS- a. Slobodan Milošević je tek sutradan priznao poraz, a 24. oktobra je formiranaProtesti u Beogradu 5. oktobra 2000.
  13. 13. Novipočetak 24 Upoznajte ZNAMENITOSTIBEOGRADA Upoznajte 25 1 prelaznaVlada Srbije koja je trebalo je da obezbedi funkcionisanje zemlje do van- rednih parlamentarnih izbora. Slobodan Milošević je zbog zloupotrebe službenog položaja uhapšen 1. aprila 2001. godine, a 28. juna je izručenTribunalu u Hagu, zbog optužbi za zločine u toku građan- skih ratova u bivšoj Jugoslaviji. Novi početak, 2000-2003.„„ Na vanrednim parlamentarnim izbori- ma u Srbiji održanim decembra 2000. pobedila je Demokratska opozicija Srbije. Novi predsednik Vlade Srbije postao je dr Zoran Đinđić , predsed- nik Demokratske stranke. U januaru 2001. SAD su ukinule spoljni zid sankcija SR Jugoslaviji, a Parlamentarna skupština Saveta Evrope odobrila SR Jugoslaviji status specijalnog gosta.Tokom 2001. obnovljeni su i diplomatski odnosi, kao i članstvo SRJ u međunarodnim organi- zacijama. Maja 2002. dinar je ponovo postao konvertibilan. Februara 2003. stvorena je Državna zajednica Srbija i Crna Gora, sa Beogradom kao admini- strativnim centrom. Prilikom ulaska u zgradu Vlade Srbi- je, 12. marta 2003. ubijen je predsednik Vlade dr Zoran Đinđić. Proglašeno je vanredno stanje na teritoriji Republike Srbije. Aprila 2003. Srbija i Crna Gora primljena je u Savet Evrope. Beograd - Grad budućnosti„„ južne Evrope Na takmičenju za evropske gradove i regione budućnosti, koje organizuje časopis „Financial Times”, Beograd je 16. marta 2006. proglašen za„Grad budućnosti južne Evrope”. Nagrada predstavlja i preporuku najpoznatijeg ekonomskog lista na svetu za lokacije u koje treba ulagati. Kategorije i krite- rijumi po kojima stručni žiri odlučuje su ekonomski potencijal, troškovi poslovanja, ljudski resursi, transport, informacione tehnologije i telekomuni- kacije, kvalitet života za strane ulagače, kao i najbolja promotivna strategija za privlačenje direktnih stranih investicija. Neke od znamenitih centralnih gradskih ulica trasirane su još pre desetak vekova. Šetnja centrom grada je šetnja kroz istoriju koju možete udah- nuti i opipati na mnogo mesta. Pronađite svoje omiljeno mesto u Beogradu. Ne slušajte samo preporuke svojih domaćina - Beograđani često nisu ni svesni divnih, mirnih kutaka svog grada. Postoje mesta u Beogradu koje oba- vezno morate da vidite i ostetite: ulice, trgovi, spomenici, parkovi, česme, arhe- ološka nalazišta... i druge znamenitosti koje zaslužuju preporuku. Mnoga od njih su proglašena za kulturna dobra. Vinča Naselje Vinča nalazi se na 14 kilometara od Beograda, pored puta Beograd- Smederevo i nadaleko je poznato po nalazima izuzetne arheološke vrednosti. Praistorijski lokalitet Belo brdo na samoj je obali Dunava i predstavlja svetski poznato arheološko nalazište sa ostacima velikog neolitskog naselja, u kulturnom sloju debljine 10,5 m i na površini od 10 hektara. U toku iskopava- nja, koje je 1908. započeo profesor Be- ogradskog univerziteta dr Miloje Vasić, otkrivene su brojne kuće, zemunice sa ostacima materijalne kulture praistorij- skog čoveka. Svaki od nataloženih praslojeva, koji obeležava pojedine faze života u Vinči (u razdoblju od oko 4500. do 3200. p.n.e.), sadrži prave riznice najrazno- vrsnijih predmeta: oruđe i oružje od kamena i kosti, posuđe za svakodnevnu upotrebu, bogato dekorisane ritualne vaze, veliki broj antropomorfnih i zoo- morfnih figurina izuzetno upečatljive stilizacije, nakit od raznih vrsta retkih i skupocenih materijala i bezbroj drugih predmeta i umetničkih dela izrađenih u samoj Vinči ili pribavljenih iz udalje- nih oblasti - iz srednje Evrope, donjeg Podunavlja ili sa Mediterana. Otkriveni predmeti danas se mogu videti u Narodnom muzeju u Beogradu, Muzeju grada Beograda i Vinčanskoj zbirci na Filozofskom fakultetu u Beo- gradu. Vinčanska kultura nastala je oko 4000. godine pre naše ere i prostirala se na teritoriji većoj od teritorije bilo koje neolitske kulture u Evropi. Pojedina njena naselja premašila su veličinom i brojem žitelja ne samo sva neolitska na- selja iz istog perioda već i prve gradove znatno kasnije nastale u Mesopotamiji, Egeji i Egiptu. Vinčanska kultura bila je u zenitu razvoja do 3800. godine p.n.e, sve dok se nisu pojavile zajednice koje su razvile nove privredno-društvene od- nose, zasnovane na stočarstvu i obradi bakra i zlata. Za organizovane turističke posete Arheološko nalazište“Belo brdo”otvo- reno je tokom cele godine, aTuristička organizacija Beograda organizuje redovne obilaske. dr Zoran Đinđić, 1952-2003. Artefakt sa nalazišta Vinča Znamenitosti Beograda 1 Projekti: nova marina i novi most preko Save
  14. 14. Dizdareva kula na Gornjem gradu 26
  15. 15. Upoznajte Beogradska tvrđava Beogradska tvrđava podignuta je na grebenu iznad ušća Save u Dunav u raz- doblju od I do XVIII veka kao kompleks odbrambenog karaktera.Tvrđava je danas svojevrstan muzej istorije Beo- grada. Ovu celinu čini sama Beogradska tvrđava, podeljena na Gornji i Donji grad, i park Kalemegdan. Zbog izuzetnog strateškog značaja na ovom mestu je, krajem I veka naše ere, podignuto utvrđenje - rimski ka- strum, kao stalni vojni logor IV Flavijeve legije. Posle rušenja od strane Gota i Huna, utvrđenje je obnovljeno u prvim decenijama VI veka. Nepuno stoleće kasnije, razaraju ga Avari i Sloveni. Uz utvrđenje na bregu iznad ušća Save u Dunav, nastao je antički Singi- dunum, a na istom mestu i slovenski Beograd. Beogradska tvrđava često je rušena i obnavljana. Iznad rimskih zidina stoje srpski bedemi, a preko njih, turske i austrijske fortifikacije. U XII veku vizan- tijski car Manojlo Komnin podigao je na rimskim ruševinama novi kastel. U prvim decenijama 14. veka. ovo malo utvrđenje na bregu prošireno je do rečnih obala. Pod vlašću despota Stefana Lazarevića, kao novo središte Srbije, Beograd je ojačan prostranim utvrđe- njima Gornjeg i Donjeg grada. U starom kastelu podignut je despotov dvor, a na Savi je dograđeno ratno pristanište. U okviru bedema razvio se napredan srednjovekovni grad. Novo razdoblje započelo je austrij- sko-turskim ratom. Kao ključno utvr- đenje u središtu ratnih sukoba tokom XVIII veka,Tvrđava je tri puta rekonstru- isana. Porušen je stari kastel, a veliki deo srednjovekovnih bedema prekrile su nove fortifikacije. Pod austrijskom okupacijom, 1717-39. godine, posle izgradnje novih modernih utvrđenja, Beogradska tvrđava je predstavljala jed- no od najjačih vojnih uporišta u Evropi. Građena je prema projektima generala Nikole Doksata Demoreza, Švajcarca u austrijskoj službi. Igrom sudbine, u svitanje jednog martovskog dana 1738. godine, zbog poraza kod Niša, upravo pred bedemimaTvrđave streljan je njen graditelj. PovratkuTuraka u Beograd 1740. godine, prethodila su rušenja svih novopodignutih utvrđenja. Do kraja XVIII veka Beogradska tvrđava je dobila konačni oblik. U ratnim razaranjima tokom proteklih decenija porušeni su gotovo svi objekti u Gornjem i Donjem gradu, a bedemi znatno oštećeni. 1Beogradskatvrđava 28 Gornjigrad Upoznajte 1 29 Prema Beogradskoj tvrđavi vode ulice Knez-Mihailova i Uzun-Mirkova. Na tom pravcu su glavne kapije: Stambol kapija (unutrašnja i spoljna) i Sahat kapija. U srednjovekovno utvrđenje ulazilo se sa istočne strane (pored današnjeg Zoološkog vrta), kroz Zin- dan-kapiju i Despotovu kapiju Gornjeg grada. Donjem gradu prilazi se Buleva- rom vojvode Bojovića (Vidin kapija) i iz Karađorđeve ulice (Mračna kapija). J P BEO G RAD S KA T V R Đ AV A www.beogradskatvrdjava.co.yu Gornji grad Na prilazu Gornjem gradu nekada se širilo prostrano tvrđavsko polje - Kalemegdan. Posle povlačenjaTuraka u drugoj polovini XIX veka, polje je pretvoreno u park. U Gornjem gradu sačuvani su delovi bedema i pojedini objekti iz različitih epoha, među kojima su najznačajniji: „„ Spoljna Stambol kapija Sagrađena je 1750-60. fino tesanim ka- menom. U unutrašnjosti kapije nalaze se niše, kazamati i prostorija za stražu. U njoj se danas nalazi prodavnica turistič- kih publikacija i suvenira. Karađorđeva kapija„„ Sagrađena je u XVIII veku, a ime je dobila po vođi Prvog srpskog ustanka Karađorđu, koji je kroz nju ušao počet- kom 1807. prilikom osvajanjaTvrđave. Galerija Prirodnjačkog muzeja„„ Zgrada je podignuta između 1825-1835. za potrebe straže koja je čuvala glavni prilaz za Stambol-kapiju. U Galeriji se održavaju prirodnjačke tematske i studijske izložbe, predavanja, promocije i prezentacije. Na Velikom ravelinu, iza Galerije, nalazi se letnja pozornica. Unutrašnja Stambol kapija„„ Sagrađena je u XVIII veku, za vreme ve- likih radova po projektu Nikole Doksata de Moreza. Fasada ima stilske odlike baroka, a kompleks ima prolaze, bočne prostorije i kazamate. Vojni muzej„„  Osnovan je 1878. a otvoren za javnost tek 1904. godine, povodom stogodišnji- ce Prvog srpskog ustanka. Čuva više od 40.000 eksponata koji prikazuju vojno- istorijska zbivanja na teritoriji Srbije, od antike do kraja Drugog svetskog rata. Deo postavke nalazi se i na otvorenom prostoru. Sahat kapija„„  Krajem XVII veka, venecijanski graditelj Andrea Kornaro izgradio je današnju Sahat-kapiju. U prolazu kapije, na svodu se i danas mogu videti ostaci original- ne austrijske tanke opeke iz vremena gradnje. Ima kazamate za smeštaj straže, oružja i raznog drugog vojnog materijala. Beogradska tvrđava - spoljna Stambol kapija Vojni muzej Sahat kapija
  16. 16. 30 31 Mapa: Beogradske tvrđava Mapa: Beogradska tvrđava Upoznajte1MapaBeogradsketvrđave MapaBeogradsketvrđave Upoznajte 1 41 21 40 22 23 19 1820 17 16 1160 59 58 57 56 3 2 1 4 5 7 6 55 53 54 8 9 10 12 1314 15 28 27 29 24 2526 39 30 31 38 32 33 5234 35 37 36 50 Spomen obeležje predaje ključeva1. Beogradske tvrđave Fontana Borba2. Muzički paviljon3. Spomenik zahvalnosti Francuskoj4. Karađorđeva kapija5. Galerija Prirodnjačkog muzeja6. Veliki bedem7. Unutrašnja Stambol kapija8. Postavka topova i vojnih vozila9. Kazamati10. Vojni muzej11. Sahat kapija12. Sahat kula13. Barokna kapija (Muzejska postavka14. Beogradske tvrđave) Južna kapija15. Antički lapidarijum16. Zavod za zaštitu spomenika kulture17. grada Beograda Gvozdena kapija18. Rimski bunar19. Kralj kapija20. Spomenik Pobednik21. Maketa dvorca despota Stefana22. Lazarevića Mala barutana23. Ostaci zamka despota Stefana24. Lazarevića Česma Mehmed-paše Sokolovića25. Defterdarova kapija26. Damad Ali-pašino turbe27. Mala barutana28. Ostaci džamije29. Spomenik despotu Stefanu Lazareviću30. Despotova kapija i Dizdareva kula31. Zindan kapija32. Leopoldova kapija33. Crkva Ružica34. Kapela svete Petke35. Jakšićeva kula36. Istočna kapija37. Amam (danas Planetarijum Ruđer38. Bošković) Ostaci Mitropolitskog dvora39. Barutana40. Mala barutana41. Ratna luka42. Vodena kapija I43. Bastion Svetog Jakova44. Vodena kapija II45. Riblja pijaca46. Kula Nebojša47. Pristanišna kapija48. Topolivnica (danas49. Arheološki institut) Kapija KarlaVI50. Vidin kapija51. Zoološki vrt52. Umetnički paviljon53. Cvijeta Zuzorić Fontana Buđenje54. Spoljna Stambol kapija55. Malo stepenište56. Savsko šetalište57. Veliko stepenište58. Savska kapija59. Mračna kapija60. 48 49 5146 4745 44 43 42 Mapa Beogradske tvrđave 30 31
  17. 17. Ostaci zamka despota„„ Stefana Lazarevića Izgrađen je u XV veku za vreme despota Stefana Lazarevića. U austrijsko-turskim borbama krajem XVII veka, zamak je gotovo potpuno uništen. Defterdarova kapija„„ U srednjem veku bila je pešačka komu- nikacija između Gornjeg i Donjeg grada. Dobila je ime po zvanju defterdar – čovek koji vodi pisane knjige u turskoj vojsci. Današnji izgled kapija je dobila u XVIII veku. Spomenik despotu„„ Stefanu Lazareviću Rad vajara Nebojše Mitrića, postavljen je 1981. Bronzana statua visoka je 320 cm i prikazuje despota Stefana za čije vladavine je Beograd prvi put postao prestonica srpske države. Na postamen- tu su motivi srednjovekovne simbolike i natpis“Nađoh najkrasnije mesto od davnine, prevelik grad Beograd”. Česma Mehmed-Paše Sokolovića„„ Podignuta je 1576. kao zadužbina Mehmed-Paše Sokolovića, turskog velikog vezira, poreklom iz Bosne. Mehmed-paša je poreklom bio Srbin, koji je kao dete odveden iz rodnog mesta i poturčen. Despotova kapija sa„„ Dizdarevom kulom  U srednjem veku na ovom mestu nala- zio se glavni ulaz u Beogradsku tvrđavu. Pored kapije se nalazi i masivna četvo- rougaona Despotova ili Dizdareva kula, u kojoj je danas Opservatorija Astro- nomskog društva“Ruđer Bošković”. Kompleks Zindan kapije„„ Sredinom XV veka izgrađeno je po- lukružno utvrđenje koje se sastoji od lučno zasvođene kapije sa dve okrugle kule naoružane topovima. Podrume kula, po svemu sudeći,Turci su koristili kao tamnice za hrišćane (“zindan”na turskom znači tamnica). Leopoldova kapija„„ Nalazi se u bastionu iz XVII veka i nosi ime cara Leopolda (1658-1705), za čije vladavine je i podignuta između 1688. i 1690. Iznad ulaza u kapiju urezan je monogram“L.P.”(Leopoldus Primus). Godine 1723, za vreme druge austrijske okupacije Beograda (1717-1739), ova kapija dobila je dekorativnu baroknu fasadu. 32 Gornjigrad Upoznajte 1 33 Sahat kula„„  Kula sa satom, nastala u periodu od 1740. do 1789. godine, ima naglašene elemente baroka. Na kuli visokoj 27,5 m nalazi se časovnik sa centralnim meha- nizmom i tegovima, koji radi i danas. Muzejska postavka„„ Beogradske tvrđave Nalazi se u unutrašnjim prostorijama Južne kapije. Izložene su statue iz rimskog perioda, tri velike makete tvrđave iz XV veka, iz 1736. i 1790, oruđe graditelja tvrđave, oružje i oprema. Damad-Ali pašino turbe„„ Jedan je od retkih sačuvanih spomenika islamske arhitekture u Beogradu.Turbe je natkrivena grobnica, manji mauzolej osmougaone osnove i izgrađeno je 1783. godine. Zavod za zaštitu spomenika„„ kulture grada Beograda Zgrada je građena krajem XIX veka za potrebe srpske vojske. Zavod je osnovan 1960. sa zadatkom da istražuje, proučava, valorizuje i štiti kulturno-isto- rijsko nasleđe Beograda. Rimski bunar„„ Sadašnji izgled dali su mu Austrijanci 1721-1731. Sagrađen je radi sigurnijeg snabdevanjaTvrđave vodom. Naziv “rimski”dobio je na osnovu narodnih predanja koja stare građevine, čije je poreklo zaboravljeno, često pripisuju Rimljanima. Bunar je dubok oko 60 metara, a do nivoa vode (35 m) spušta se dvojno spiralno stepenište. Kralj kapija„„ Izgrađena je u okviru jugozapadnog be- dema, u periodu od 1693. do 1696. Ima barokni izgled, sa polubočnim svodom i prostorijama u unutrašnjosti bedema. Sa spoljne strane kapije danas se nalazi most popločan drvenim kockama. Spomenik“Pobednik”„„  Prepoznatljivi simbol Beograda rad je vajara Ivana Meštrovića, podignut je 1928. i posvećen je desetogodišnjici proboja Solunskog fronta. Spomenik je visok 14 m, a bronzana skulptura pred- stavlja ratnika sa mačem u desnoj i so- kolom u levoj ruci. Prvobitno je trebalo da bude postavljen u centru Beograda, naTerazijama, ali je naga muška figura izazvala protest tadašnje javnosti. Sahat kula Spomenik “Pobednik” Despotova kapija sa Dizdarevom kulom 1Gornjigrad Upoznajte
  18. 18. Plato sa spomenikom Pobednik 34 35
  19. 19. 1Gornjigrad 36 37 Upoznajte Kalemegdan Upoznajte 1 Crkva Ružica„„  U doba despota Stefana Lazarevića postojala je stara crkva istog imena, koju suTurci pri osvajanju Beograda 1521. porušili. Nalazi se u zgradi koja je prvobitno služila kao barutni magacin. Posle prelaska tvrđave u srpske ruke 1867. pretvorena je u crkvu. Ikono- stas je delo slikara-kaluđera Rafaila Momčilovića. Zidne kompozicije, scena iz života Bogorodice i portreti istaknu- tih ljudi (Aleksandra Karađorđevića, Nikole Pašića i drugih) delo su slikara Andreja Bicenka. Na ulazu u crkvu 1924. postavljene su bronzane figure, srpski srednjevekovni vitez i vojnik iz prvog svetskog rata, autora N. P. Krasnova. Kapela svete Petke„„ Zidanje crkve počelo je 1935. na mestu stare kapele, iznad izvora koji se smatra čudotvornim i blagotvornim za žene. Završena je i osvećena na dan Sv. Petke Paraskeve, 27. oktobra 1937. Projekat za crkvu uradio je arhitekta Momir Korunović. Prilikom kopanja temelja za crkvu svete Petke iskopane su kosti srpskih vojnika poginulih prilikom od- brane Beograda 1914-15. godine, koje su potom prenete u kosturnicu sagrađenu u bedemima Jakšićeve kule. Jakšićeva kula„„ Osmougaona odbrambena kula nastala je u periodu od XI do XV veka. U toku austrijske rekonstrukcije tvrđave od 1717. do 1739. godine, Jakšićeva kula je bila uklonjena. Godine 1937. izvršena je rekonstukcija bedema i kule koja je dobila današnji izgled. Donji grad Celo priobalno područjeTvrđave obuhvata Donji grad, gde se u srednjem veku nalazio glavni deo beogradskog naselja, koji je bedemina opasao despot Stefan Lazarević. Među retkim sačuva- nim objektima izdvajaju se: Amam„„ Staro tursko kupatilo sagrađeno je XVIII veka. Na mestu Amama do 1690. nalazi- la se zgrada barutane koja je porušena u eksploziji zajedno sa okolnim zgrada- ma i delom starog zida. Krajem XIX veka pretvoren je u vojničku kuhinju. Od 1970. u njemu je Planetarijum Astro- nomskog društva“Ruđer Bošković”. Ostaci Mitropolitskog dvora„„ Arheološkim istraživanjima otkriven je deo mermernog nadvratnika portala mitropolitske crkve Uspenja Bogorodice sa ktitorskim natpisom despota Stefana Lazarevića. U neposrednoj blizini crkve nalazila se jedna prostrana srednjove- kovna građevina za koju je utvrđeno da potiče iz despotovog vremena. Ova palata pripadala je kompleksu Mitro- politskog dvora i uništena je u požaru prilikom turskog zaposedanja grada 1521. Vojna kuhinja ili Topolivnica„„ Nastala je u drugoj polovini XVII veka i građena je od kamena i opeke. Po zau- zimanjuTvrđave, Karađorđevi ustanici su od aprila 1807. ovu zgradu koristili kao topolivnicu. Posle 1813. i ponovnog dolaska,Turci su je pretvorili u vojnu kuhinju. Danas se u ovoj zgradi nalazi odeljenje Arheološkog instituta SANU. Kapija Karla VI„„  Podignuta je 1736. u duhu baroka, u čast cara Karla VI -“slavnog osvajača Beograda”. Nad ulazom, sa istočne stra- ne, nalazi se monogram Karla VI, dok se na zapadnoj strani nalazi prikazan grbTribalije - najstariji očuvan grb u Beogradu. Ovu kapiju često nazivaju i kapijom princa Eugena Savojskog. Vidin kapija„„ Izgradili su je Austrijanci u XVII veku u sklopu odbrambenog sistema severo- istočnog fronta prema Dunavu. Prvo- bitnu kapijuTurci su srušili i na njenom mestu sredinom XVIII veka izgradili današnju Vidin-kapiju. Pored kapije je parking za turističke autobuse. Barutana„„ Veliki barutni magacin ukopan je u steni zapadnog podgrađa u vreme velike au- strijske rekonstrukcije Beogradske tvr- đave. Sagrađen je od 1718. do 1720. kao bezbedno sklonište za barut, zaštićeno od neprijateljske artiljerije. U jednoj od sala nalazi se postavka rimskih kamenih spomenika, stela, sarkofaga i žrtvenika koji su tokom niza godina prikupljani i donošeni sa mnogobrojnih nalazišta Beograda, Kosmaja i Kostolca. U Baru- tani se povremeno održavaju koncerti i pozorišne predstave. Kula Nebojša„„  Najbolje očuvana i najveća srednjove- kovna topovska kula Beogradske tvr- đave podignuta je oko 1460. na samoj obali reke i štitila je ulaz u pristanište. Kula je osmougaone osnove, visoka je oko 22 m i ima prizemlje i četiri sprata. U vreme vladavineTuraka pretvorena je u tamnicu i mučionicu, gde je 1789. ubi- jen grčki revolucionar i pesnik Riga od Fere. U ratnim godinama 1914-15. Kula je znatno oštećena, a obnovljena je 1938. Kalemegdan Najlepši i najveći beogradski park Kale- megdan istovremeno je i najznačajniji kulturno-istorijski kompleks, u kojem dominira Beogradska tvrđava iznad ušća Save u Dunav. Naziv Kalemegdan odnosi se samo na prostorni plato oko Tvrđave koji je osamdesetih godina 19. veka pretvoren u park. Plato je, dok je Tvrđava bila glavno vojno uporište Be- ograda, služio da se neprijatelj osmotri i sačeka za borbu. Zbog toga i njegovo ime potiče od turskih reči kale - grad, to jest tvrđava i megdan - polje.Turci su Kalemegdan nazivali i Fićir-bajir što znači“breg za razmišljanje”. Preuređivanje u park otpočelo je, posle predajeTvrđave Srbima 1867. po naređenju kneza Mihaila Obrenovića. Idejne skice za uređenje Kalemegdana napravio je prvi beogradski urbanista Emilijan Josimović, a zelenilo je zasađe- no između 1873. i 1875. Crkva Ružica Zoološki vrt na Kalemegdanu Kapija Karla VI
  20. 20. Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda 38 39
  21. 21. Kalemegdanskom parku prilazi se iz Knez-Mihailove ulice (ulaz na Veliki Ka- lemegdan) i iz Uzun-Mirkove ulice (ulaz na Mali Kalemegdan). Na Kalemegda- nu se nalaze Umetnički paviljon“Cvijeta Zuzorić”, Muzički paviljon, Veliko stepe- nište, Zoološki vrt, dečiji zabavni park, više spomenika i skulptura, sportskih igrališta i ugostiteljskih objekata. SpomenikzahvalnostiFrancuskoj„„ Rad je Ivana Meštrovića, podignut je 1930. u znak zahvalnosti Francuskoj za pomoć Srpskoj vojsci u I svetskom ratu. Bronzana figura žene sa mačem, na vrhu spomenika, simbolizuje Francusku. Sa zadnje strane postamenta nalazi se natpis“Volimo Francusku kao što je ona nas volela 1914-1918. Zelena površina oko spomenika urađena je po ugledu na francuske parkove. Spomen obeležje predaje„„ ključeva Beogradske tvrđave Nalazi se na mestu gde je 19. aprila 1867. pročitan sultanov ferman kojim seTvrđava predaje na upravu knezu Mihailu Obrenoviću i srpskoj vojsci. Rad je vajara Mihaila Paunovića i postavlje- no je povodom stogodišnjice događaja 1967. godine. Umetnički paviljon„„ “Cvijeta Zuzorić” Podignut je 1928. prilozima Društva prijatelja umetnosti“Cvijeta Zuzorić”, a po ideji Branislava Nušića i prema pro- jektu arh. Branislava Kojića. Bio je prvi namenski izložbeni prostor u Beogradu. U Paviljonu se održavaju likovne izlož- be, koncerti i drugi kulturni događaji, a u njemu je i sedište Udruženja likovnih umetnika Srbije. Cvijeta Zuzorić (1552- 1648) bila je pesnikinja, plemkinja i najlepša žena Dubrovnika. Stari Beograd Najstariji delovi istorijskog gradskog jezgra naslonjeni su neposredno na Kalemegdan.Tu se, od tridesetih godina XIX veka, postepeno formira admini- strativno-politički centar Srbije u doba kneza Miloša. Na mestu stare crkve Arhangela Mihaila nastaje Saborna cr- kva, u čijem su okruženju bile smeštene sve važne institucije ondašnje Srbije. O Patrijaršiji SPC i Sabornoj crkvi više na strani“Religija”(str. 86). Kosančićev venac„„ Jedna od retkih očuvanih starih urbanih celina - Kosančićev venac, nalazi se u severozapadnom delu starog Beograda, na uzvišenju prema Savi. Ovde se još u srednjem veku formiralo i kasnije razvijalo srpsko naselje, sa crkvom i grobljem. Početkom XIX veka ovaj deo grada postaje jezgro u kome se i oko koga se izgrađuje, razvija i širi Beograd. Danas je na ovom prostoru ostalo nekoliko zgrada i pojedinosti koje čuvaju duh starog Beograda. Ušuškan StariBeograd Upoznajte 1 41 Umetnički paviljon “Cvijeta Zuzorić” Statua srpskog vojnika ispred crkve Ružice 40
  22. 22. 42 Kosančićev venac - najstarija urbana celina Beograda 43
  23. 23. DORĆOL~CENTARGRADA Upoznajte 1 45 1STARIBEOGRAD 44 Upoznajte među blokovima iz novijih vremena, Kosančićev venac je svojom kaldrmom, dvorištima i zgradama sačuvao deo arhaične atmosfere. Zbog toga se često koristi za snimanje filmova sa istorijskom tematikom.Tu je i Rektorat Univerziteta umetnosti, Prodajna galerija“Beograd”, kao i ostaci neka- dašnje Narodne biblioteke, porušene u bombardovanju 6. aprila 1941. Konak knjeginje Ljubice„„  Kneza Sime Markovića 8 Konak je 1831. sagradio knez Miloš Obre- nović, u balkanskom stilu sa izvesnim zapadnjačkim baroknim elementima, po projektu neimara Nikole Živkovića. U njemu je živela njegova žena Ljubica i deca - Milan i Mihailo. Danas su u Kona- ku predstavljeni enterijeri beogradskih građanskih kuća XIX veka, a u Sali pod svodovima organizuju se izložbe, preda- vanja, muzičke večeri i drugi događaji. K„„ afana“?” Kralja Petra I 6 Zgradu u blizini Saborne crkve, u tipič- no srpsko-balkanskom stilu podigao je trgovac Naum Ičko, od materijala koji je tada bio u najčešćoj upotrebi - drveta i ilovače. Ovu zgradu je knez Miloš Obre- nović kupio i poklonio svom ličnom vidaru, koji je u njoj otvorio kafanu. Zgrada je više puta menjala vlasnika, a kafana ime:“Tomina kafana”,“Kod pasti- ra”,“Kod Saborne crkve”, da bi crkvene vlasti tražile da se takva firma skine jer, “skrnavi hram Božiji”. Vlasnik je postavio privremenu tablu sa natpisom“?”, što je ostao naziv sve do danas. Narodna banka Srbije„„  Kralja Petra I 12 Sagrađena je 1890. po planovima arhi- tekte Konstantina Jovanovića u stilu ita- lijanske renesanse raskošnog enterijera. I danas služi prvobitnoj nameni. Osnovna škola“Kralj Petar I”„„ Kralja Petra I 7 Sagrađena tokom 1905-06. po planovi- ma Jelisavete Načić, prve žene arhitekte u Srbiji, u stilu neorenesanse, na mestu starog zdanja u kome su bile škola i čitaonica iz 1846. Manakova kuća„„ Gavrila Principa 5 Podignuta oko 1830, sačuvana je kao poslednji primerak stare varoške kuće Beograda. Ime je dobila po tadašnjem vlasniku Manaku Mihajloviću, trgovcu iz Makedonije. Sprat je služio za stano- vanje, a u prizemlju su bile smeštene kafana i pekara, a kasnije pošta i neke zanatske radnje. Danas je to postavka etnografske zbirke. Simbol Kafane ? Zgrada Narodne banke Srbije Konak knjeginje Ljubice Dorćol Uz Beogradsku tvrđavu, Dorćol je najstariji deo Beograda. Nekada je zahvatao mali deo dunavske varoši, u neposrednoj blizini raskršća ulica Cara Dušana (Vidinski sokak) i ulice Kralja Petra (Dubrovačke).Tako je i dobio naziv, jer turska reč“dortyol”bukvalno znači mesto gde se sastaju četiri puta. Vremenom se ime prenelo na ceo kraj od Studentskog trga do Dunava, i od Skadarlije do Malog Kalemegdana. Najstarija sačuvana stambena zgrada je iz 1724. u ulici Cara Dušana 10, a najznačajnija zdanja iz XIX veka su današnji Vukov i Dositejev muzej, Dom Svetog Save, Bajrakli-džamija, crkva Aleksandra Nevskog, kao i zgrada Pedagoške akademije (danas Pedagoški muzej). Dorćol su nekada naseljavali Du- brovčani,Turci, Austrijanci, Jevreji, Grci, Cincari i Srbi. U 19. veku Jevrejska ma- hala se nalazila između današnjih ulica Tadeuša Košćuška, Visokog Stevana, Braće Baruh i Dunavske.Turska mahala sa Zerekom (reč arapskog porekla, znači uzbrdo) prostirala se oko raskrsnice današnjih ulica Cara Dušana i Kralja Petra. Nastanjena je bilaTurcima, naj- moćnijim. Njihove su kuće bile skrivene u dubokim baštama. Od 1806. godine, kada je oslobođen Beograd, ovde žive najistaknutije ustaničke vođe. Dorćol je sada uglavnom stambeno naselje i omiljeno šetalište ljubitelja reke. Posebno je popularan kej na obali Dunava kod Sportskog centra. Ulica Strahinjića Bana, sa mnoštvom kafića i restorana, poznato je mesto za večernje izlaske. Čukur česma„„ Dobračina 42 Ubistvo srpskog dečaka na Čukur-če- smi dovelo je do sukoba između Srba i Turaka 1862, posle čega je turska vojska bombardovala Beogradsku varoš. U znak sećanja na taj događaj podignut je na tom mestu spomenik 1931. Centar grada Centralne beogradske ulice su podjed- nako žive i danju i noću, kako i priliči velegradu. I podjednako su bezbedne i danju i noću. Posle dnevnog obila- ska znamenitosti grada ili kupovine u onim najprometnijim ulicama, noć ćete sigurno provesti u njima najbližim, sporednim ulicama sa bezbroj mesta za uspešan provod. Knez-Mihailova ULICA„„  Pešačka zona, zakonom zaštićena glav- na gradska ulica kao jedan od najstarijih i najvrednijih gradskih spomeničkih ambijenata, sa nizom reprezentativ- nih zgrada i građanskih kuća nastalih krajem 80-ih godina XIX veka. Smatra se da je još u vreme Rimljana ovde bio centar naselja Singidunum, a u vreme vladavineTuraka na ovom području krivudale su ulice sa baštama, česmama i džamijama. Danas je to glavna trgo- vačka zona Beograda i sedište mnogih nacionalnih institucija (Srpska akademi- ja nauka i umetnosti, Biblioteka grada Beograda, Kulturni centar Beograda...). Biblioteka grada Beogradaƒƒ Knez-Mihailova 56 Sagrađena je kao Hotel“Srpska kruna” 1869. u stilu romantizma, tada najmo- derniji hotel u Beogradu.
  24. 24. Kuća Marka Stojanovićaƒƒ Knez-Mihailova 53-55 Sagrađena oko 1889. kao privatna kuća advokata Marka Stojanovića, u stilu neorenesanse. U njoj je bila smeštena Akademija likovnih umetnosti, osnova- na 1937, a danas je Galerija Akademije. Blok građanskih kućaƒƒ Knez-Mihailova 50, 48, 46 Podignut 70-ih godina XIX veka, čime se označava početak prekida sa tradicio- nalnom“balkanskom”arhitekturom. Sve tri zgrade imaju jedinstvenu obradu, izvedenu na stilskom prelazu od roman- tizma ka renesansi: Kuća porodice Kumanudi,ƒƒ (br. 50) je izgrađena 1870. U zgradi je jedno vreme bila smeštena Francusko- srpska banka, a zatim belgijski i engleski konzulat. Krstina mehana,ƒƒ (br. 48) je sagra- đena 1869, kao administrativno- trgovačka zgrada u kojoj su braća Krstići otvorili istoimeni hotel. Kuća Veljka Savića,ƒƒ (br. 46) je sagrađena 1869. kao stambena kuća sa trgovačkim radnjama. Zadužbina Nikole Spasićaƒƒ Knez-Mihailova 33 Sagrađena 1889, po projektima arh. Konstantina Jovanovića u stilu neore- nesanse. U kući je stanovao beogradski trgovac Nikola Spasić. Zgrada Srpske akademijeƒƒ nauka i umetnosti Knez-Mihailova 35 Podignuta je 1923-24. u stilu akademiz- ma sa elementima secesije, rad Dragu- tina Đorđevića i Andre Stevanovića. U zgradi se nalaze Biblioteka SANU, jedna od najbogatijih u Beogradu, zatim Arhiv SANU sa bogatom građom o istoriji Srbije i Galerija SANU u prizemlju zgra- de, sa posebnom salom za predavanja, knjižara i antikvarnica. Delijska česmaƒƒ  Knez-Mihailova Podignuta je 1987. na uglu ulice Đure Jakšića i Knez Mihailove, u blizini neka- dašnje česme koja je bila deo turskog spomenika, koji su srušili Austrijanci. Palata“Albanija”ƒƒ Ugao Knez-Mihailove i Kolarčeve Nalazi se na mestu gde su u XIX veku bile male kuće, knjižare i poznata kafana“Albanija”, po kojoj je ova palata dobila ime. Izgrađena je na osnovu projekta arh. Branka Bona, Milana Grakalića i Mi- ladina Prljevića 1938-1940. Predstavljala je prvi oblakoder u Beogradu. Delijska česma 46 Centargrada Upoznajte 1 47 Pešačka zona u Knez-Mihailovoj ulici 46
  25. 25. BulevarkraljaAleksandra Upoznajte 1 49 Bulevar kralja Aleksandra„„ Na mestu današnjeg Bulevara kralja Aleksandra, sredinom XVIII veka prote- zao se Carigradski drum. Malo-pomalo od Carigradskog druma stvorila se ulica koja se najpre zvala Sokače kod Zlatnog topa. Kasnije je naziv izmenjen u Markova ulica, a posle 1834. dobija ime Fišeklija, po drvenim dućanima u kojima se prodavao barut u fišecima. Krajem XIX veka postaje Ulica kralja Aleksandra Obrenovića, a posle II svet- skog rata Bulevar oslobođenja i Bulevar revolucije, da bi početkom XXI veka vratio naziv Bulevar kralja Aleksandra. Kad Beograđani kažu samo“Bule- var”, onda misle upravo na ovaj, koji je ujedno i najduža gradska ulica. U njemu se nalaze zgrade Pravnog, Elektro- tehničkog, Arhitektonskog i Građe- vinskog fakulteta i Univerzitetska biblioteka Svetozar Marković. Spomenik Nikoli Tesliƒƒ Bulevar kralja Aleksandra 73 Spomenik ispred zgrade tehničkih fa- kulteta podignut je 1961. u znak sećanja na velikog naučnika srpskog porekla, jednog od najznačajnijih pronalazača u oblasti elektrotehnike i fizike. Rad je vajara Frana Kršinića. Spomenik Svetozaru Markovićuƒƒ Bulevar kralja Aleksandra 71 Spomenik podignut 1946. osnivaču na- učnog socijalizma u Srbiji, rad je vajara Stevana Bodnarova. Spomenik Vuku Karadžićuƒƒ Ugao Ruzveltove i Bulevara kralja Aleksandra Spomenik velikom reformatoru srpskog pravopisa i jezika, podignut 1937, rad je vajara Đorđa Jovanovića. Tašmajdanyy  Vekovima je korišćen kao kame- nolom, po čemu je i dobio ime (na turskom“taš”- kamen,“majdan”- mesto gde se vadi kamen). Prastanov- nici Beograda, kopajući sebi pećine, duboko u tašmajdanskoj steni stvorili su katakombe i kamene dvorane sa pravilno raspoređenim hodnicima. Povremeno se organizuju turistički obilasci ovog jedinstvenog podzemlja Beograda. Na ovom prostoru je bila rimska nekropola, a korišćen je kao tursko groblje do kraja XIX veka. Na Tašmaj- danu je 30. novembra 1830. pročitan Sultanov hatišerif o unutrašnjoj neza- visnosti Srbije. Tašmajdanski park Crkva Svetog Marka u Tašmajdanskom parku 48
  26. 26. Poslovna zgrada Progres u Knez Mihajlovoj ulici 50 51
  27. 27. predstavlja stilsku mešavinu elemenata gotike, romanike i renesanse. Danas je u njoj Rektorat Beogradskog univerziteta. Kolarčeva zadužbinaƒƒ Studentski trg 5 Zgradu je 1932. podigao veliki dobrotvor Beograda Ilija Milosavljević - Kolarac. Izgrađena je u duhu akademizma, po planu arh. Petra Bajalovića. Ima veliku koncertnu dvoranu, izvanredne akusti- ke, i izložbenu galeriju. Spomenik Petru IIƒƒ Petroviću Njegošu Akademski plato Spomenik jednom od naših najvećih mislilaca i pesnika, podignut je na platou ispred Filozofskog fakulteta 1994. Rad je autora Sretena Stojanovića. Šeik-Mustafino turbeƒƒ Ugao Braće Jugovića i Višnjićeve Turbe je jedna od retkih sačuvanih tur- skih građevina u Beogradu. Podignut je 1784. nad grobom ove religijske ličnosti, u dvorištu nekadašnje derviške tekije. U„„ niverzitetski park Za vremeTuraka ovde je bilo njihovo groblje, koje je uklonjeno polovinom 19. veka. Potom je na jednom delu današ- njeg parka napravljena najveća i najpo- znatija pijaca. Prvi urbanista Beograda, Emilijan Josimović, smatrao je da ovom prostoru dolikuje nešto“estetičnije”od pijace, pa je posle 1869. godine, kada su počeli radovi na regulaciji, skratio za polovinu Veliku pijacu, a preostali deo pretvorio u park. Prve urbane konture park dobija krajem 19. veka, kada je u njemu otkriven spomenik Josifu Pan- čiću, a definitivno je uobličen 30-ih go- dina 20. veka prenošenjem spomenika Dositeju Obradoviću sa Kalemegdana i podizanjem sadašnje barokne ograde. Trg Republike„„  Glavni gradski trg,Trg Republike, omiljeno je sastajalište omladine, pre kretanja na druge lokacije za zabavu. Ustvari, svi koji slabo poznaju Beograd, za svoju orijentaciju obično uzimaju ovaj trg. Kada vam u Beogradu kažu 1VRAČAR~STUDENTSKITRG 52 Upoznajte STUDENTSKITRG~TRGREPUBLIKE Upoznajte 1 53 DanašnjiTašmajdanski park zasađen je i uređen prvih godina posle II svetskog rata. NaTašmajdanu i oko njega danas se nalaze crkva Sv. Marka (nova, građena 1931-36), Ruska crkva (1924), Glavna pošta (1934), SRC “Tašmajdan”, hoteli“Taš”i“Metro- pol Palace”, kafana“Madera”, zgrada Radio-televizije Srbije (čiji je jedan deo pogođen u NATO bombardovanju), dečiji zabavni park... Vračar„„ Nazivi Vračar i Vračarsko polje pojav- ljuju se prvi put 1492. u turskom planu za osvajanje Beograda. Po naređenju turskog vezira Sinan-paše, na Vračaru su 27. aprila 1594. po starom kalendaru spaljene mošti Svetog Save, prvog srpskog arhiepiskopa i tako odredile Vračar kao buduće središte srpske duhovnosti. Na tom mestu je podignut Hram sv. Save (više na strani “Religi- ja”, str. 86). Za vreme Prvog srpskog ustanka, 1806. godine, na vračarskom polju Karađorđevi ustanici su savladali Turke. Iste godine tu je pročitan Zakonik prote Mateje Nenadovića, prvi pisani zakon ustaničke Srbije. U 19. veku Vračar se delio na istočni i zapadni, a granica je išla današnjom ulicom Kralja Milana. Sedamdesetih godina 19. veka to je bila daleka periferija Beograda. Danas je Vračar najnaseljenija grad- ska opština Beograda, elitni stambeni kvart. Njegove granice čine tri bulevara: Bulevar kralja Aleksandra, Bulevar oslobođenja i Južni bulevar. Na Vračaru se nalaze i Narodna biblioteka Srbije, Muzej Nikole Tesle i Beogradsko dramsko pozorište. Posebno obeležje Vračara su lokalne kafane, iako mnoge od njih postepeno nestaju. Spomenik Karađorđuƒƒ Vračarski plato Otkriven je 1985. u spomen Đorđu Petroviću Karađorđu, vođi Prvog srpskog ustanka, na mestu gde je 1806. bio smešten njegov logor, odakle su ustanici krenuli u osvajanje Beograda. Rad je vajara Sretena Stojanovića. Spomenik oslobodiocimaƒƒ Beograda 1806. Karađorđev park Prvi javni spomenik u Beogradu, podi- gnut 1848. Trgovi Beograda Studentski trg„„ Na prostoru današnjeg Studentskog trga nekada je bilo izrovano zemljište sa turskim nadgrobnim spomenicima. U drugoj polovini XIX veka je preko- pano i poravnato, pa je na tom mestu otvorena Velika pijaca, u čijoj zaleđini je dominiralo tek podignuto Kapetan- Mišino zdanje, sa svetlom fasadom i crvenkastim ornamentima i šarama oko prozora i kapija. Kada je Beograd dospeo u srpske ruke, teren nekadašnje pijace je očišćen i izravnat, da bi na njemu bio podignut i uređen park. Kapetan-Mišino zdanjeƒƒ Studentski trg 1 Zgrada je zadužbina kapetana Miše Anastasijevića, trgovca i poslovnog partnera kneza Miloša. Sagrađena je po projektu arh. Jana Nevole 1863. i Kapetan-Mišino zdanje Spomenik knezu Mihailu i Narodno pozorište
  28. 28. 1TRGREPUBLIKE~TrgTerazije 54 Upoznajte TRGTERAYIJE~TrgNikolePašića Upoznajte 1 55 “Vidimo se naTrgu!”, onda misle na ovaj trg. NaTrgu se nalaze Narodno pozori- šte, Narodni muzej, spomenik knezu Mihailu Obrenoviću III i spomenik Branislavu Nušiću. Sadašnji trg formiran je posle rušenja Stambol-kapije (1866) i podizanja zgrade Narodnog pozorišta (1869). Stambol-kapija, koju su sagradili Austrijanci početkom 18. veka, nalazila se između spomenika knezu Mihailu i Narodnog pozorišta.To je bila naveća i najlepša kapija u vreme dok je grad bio opasan šancem. Kroz nju je vodio put za Carigrad (Istanbul), po kome je i dobila ovaj naziv. U narodu je Stambol-kapija ostala zapamćena po tome što suTurci na prostoru ispred nje vršili egzekucije “sirotinje raje”nabijanjem na kolac. Prilikom zauzimanja Beograda (1806) pred ovom kapijom smrtno je ranjen Vasa Čarapić, poznati vojskovođa iz Prvog srpskog ustanka. U spomen na ovaj događaj ulica u blizini ovog mesta dobila je njegovo ime, a podignut je i spomenik. Posle uspostavljanja srpske vlasti i rušenja Stambol-kapije, prostor da- našnjegTrga Republike dugo je ostao neizgrađen. Narodno pozorište stajalo je više od 30 godina kao jedina velika zgrada. Kada je 1882. podignut spome- nik knezu Mihailu, počelo je postepeno urbano formiranje ovog trga. Na mestu današnjeg Narodnog muzeja bila je podignuta dugačka prizemna zgrada u kojoj se, između ostalog, nalazila poznata kafana“Dardaneli”, stecište umetničkog sveta. Zgrada je srušena da bi se na njenom mestu 1903. podigla Uprava fondova (sadašnja zgrada Na- rodnog muzeja). U malom parku pored Narodnog pozorišta, sve do Drugog svetskog rata, nalazili su se poznata kafana i bioskop“Kolarac”. Palata“Riuni- one”, u kojoj se nalazi bioskop“Jadran”, sagrađena je 1930. Stare prizemne i jednospratne zgrade sa trgovačkim radnjama porušene su prilikom nemač- kog bombardovanja 6. aprila 1941. Na njihovom mestu je podignuta i najveća zgrada na ovom trgu, Dom štampe, u kojoj se nalaze“Gradska kafana”i Među- narodni pres-centar. Trg Terazije„„ Na prostoru današnjeg trgaTerazije sve do 30-ih godina XIX veka bila je močvara i pusto polje van varoškog šanca. Svoje imeTerazije su dobile po kulama za razvođenje vode sa visokog nivoa, koje suTurci zvali terazije (vaga za vodu). Intenzivna izgradnjaTerazija počinje 1860. kada je uklonjena vodo- vodna kula i na njenom mestu, u znak sećanja na kneza Miloša Obrenovića, postavljenaTerazijska česma. Hotel“Moskva”ƒƒ  Ugao Terazija i Balkanske Zgrada je, po projektu arh. Jovana Ilkića, izgrađena 1908. za kancelarije i hotel Osiguravajućeg društva“Rosija”. Podignuta je u neorealističnom stilu, sa elementima secesije i predstavljala je centar kulturnog i diplomatskog života u Beogradu do II svetskog rata. Terazijska česmaƒƒ Terazije Podignuta 1860. za vreme druge vladavine Miloša Obrenovića, rad je italijanskog majstora. Godine 1911. je preneta uTopčider i postavljena u porti Topčiderske crkve, da bi potom 1975. bila ponovo vraćena naTerazije, gde se i danas nalazi kao spomenik i česma. Palata“Anker”ƒƒ Terazije 26 Sagrađena je u stilu neorenesanse 1900. po planovima arh. Milana Antonijevića za Osiguravajuće društvo“Anker”. Kuća Krsmanovićaƒƒ Terazije 34 Zgrada je podignuta 1885. za beograd- skog trgovca Aleksu Krsmanovića, po planovima arh. Jovana Ilkića, i pred- stavlja jedno od njegovih najuspelijih arhitektonskih rešenja. U njoj je bio smešten dvor Aleksandra I Karađor- đevića 1918-1922. godine. U njoj je 1. decembra 1918. proglašeno ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca i stvaranje njihove zajedničke države. Trg Nikole Pašića„„ Trg Nikole Pašića nalazi se između Terazija, Bulevara kralja Aleksandra i Dečanske ulice, i najmlađi je beogradski trg. Izgrađen je 1953. godine kada je na njemu postavljen vodoskok. U prvoj polovini 19. veka ovde je bila pusta livada koju je presecao Cari- gradski drum.Taj deo druma postepeno se pretvarao u ulicu koja se najpre zvala Sokače kod“Zlatnog topa”(po istoime- noj kafani u blizini), a zatim Markova ulica. Nedaleko od mesta gde je sada zgrada Narodne skupštine, na početku Vlajkovićeve ulice, nalazila se jedna od najvećih turskih džamija - Batal-džami- ja, koja je srušena 1869. Urbano i arhitektonsko formiranje trga otpočelo je posle Drugog svetskog rata, kada su porušene stare zgrade, premeštena tramvajska okretnica, izgra- đen vodoskok, uklonjene ograde ispred bivše dvorske bašte i Narodne skupštine i podignut veliki broj zgrada, među nji- ma i Dom sindikata i zgrada Gradske uprave. Ovaj trg je dugo nosio imeTrg Marksa i Engelsa. Spomenik Nikoli Pašićuyy  Podignut je 1998. na trgu koji nosi ime ovog velikog srpskog državnika. Rad je vajara Zorana Ivanovića. Dom Narodne skupštineƒƒ Zgrada Narodne skupštine je, po projek- tu arh. Jovana Ilkića, počela da se gradi 1906, a završena je 1936, pod nadzorom njegovog sina arhitekte Pavla Ilkića. Monumentalna zgrada je izgrađena u klasičnom stilu sa renesansnim elementima i jedno je od najznačajnijih dostignuća novije srpske arhitekture. Ispred glavnog ulaza u zgradu nalaze se dve simetrične skulpturne grupe“Igrali se konji vrani”, vajaraTome Roksandića.Hotel “Moskva” i Terazijska česma Spomenik Nikoli Pašiću

×