Kultur study

1,626 views

Published on

Published in: Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,626
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
5
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Kultur study

  1. 1. Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België
  2. 2. DankwoordEvenals de 213 personen die tussen juli en september n  urélio A MATTERN, zanger bij de groep Lucy Lucy !2011 de enquête hebben beantwoord, willen we n  livier O MAETERLINCK, directeur, Belgianvolgende personen, die onze vragen hebben willen Entertainment Association (BEA)beantwoorden tijdens persoonlijke gesprekken, hartelijkbedanken: n  atacha N MALOU, galerijhoudster, Art Temptationn Julian ALVAREZ, consultant, Serious Game n  rédéric F MESEEUW, institutioneel adviseur, BOZARn  hibault T ANDERLIN, marketing directeur, Vorst n  n A MOONS, onderzoeker CultuurLab, IBBT/SMIT Nationaal n  ean-François J NIVART, oprichter van intoPIXn Delphine BEKAERT, galerijhoudster, Hoet-Bekaert n  r M Philippe PETERS/Mr Patrice VANDERBEEKEN,n  ernard B BOON-FALLEUR, voorzitter Brussels advocaten gespecialiseerd in intellectueel eigendom, Kunstenoverleg NautaDutilhn  ylvie S BOUFFA, CEO Talking French Flemish, Inc., n  arie M POK, coördinatrice Design September en New York hoofdredactrice bij La Libre essentielle Focusn  ulie J BRUNEL en Jean-Louis DE RIDDER, voorzitter n  arie-Chantal M REGOUT, oprichtster, Rue Blanche van de Unie van Designers in België (UDB) n  aren K RENDERS, directrice, Art Brusselsn  uzana S CAMPO-GRANDE, innovatieconsulente, n  avid D ROULIN, vennoot, architect, Art Build Fedustria n sabelle I SCHMITT, directrice institutionele relaties;n  irginie V CIVRAIS, directrice, fond ST’ART Invest Dirk VAN SOOM, directeur operationele individuelen  uc L COLLIN (BATEM), striptekenaar van Marsupilami inningen en repartities; Saldavor FERREIRA, accountmanager beeldende kunst en letterkunde,n  ulie J CONSTANT, Fair Manager, Affordable Art Fair SABAMn  ierre P COLLIN, beheerder-zaakvoerder, cluster TWIST n  enoit B SIMON, oprichter, Vivanovan  aul P CORTHOUTS, directeur, Overleg n  irk D SNAUWAERT, directeur, kunstencentrum WIELS Kunstenorganisaties n  enis D STEISEL, CEO, Emakinan  eorges G DANTINE, binnenhuisarchitect oprichter van RAVIK Design n  nya E VANDENHENDE, modeontwerpstern  rançois F DELPIERRE, artistiek directeur, en Marc n  ony R VANDERMEERSCH, directeur, confectieatelier MEURISSE, CEO, Belle Productions Celestan  arie-Laure M DELABY, coördinatrice, iMAL (center for n  aul P VAN HAVER (Stromae), songwriter digital cultures technologies) n  an J VAN LOOY, senior researcher, IBBTn  hilippe P DELABY, striptekenaar van Murena n  an J VAN MOL, oprichter, Addict Labn  uc L DESHAYES, ontwerper van luxelingerie n  eert G VAN DER HASSELT en Katya VAN DERn  ik R de NOLF, CEO Media Roularta Groep HASSELT, manager en zangeresn  ominique D DE VILLEGAS, directeur Hortahuis n  annes H VAN SEVEREN, hedendaags kunstenaarn  iet P DE KONINCK, artistiek directeur, Studio 100 n  armelo C VIRONE, directeur, studiebureau SmartBen  rnaud A de PARTZ, oprichter, Banque dessinée n  arlo C VUIJLSTEKE, projectmanager gericht op creatieve industrieën, Flanders DCn  éborah D DRION en Cédric LEGEIN, CEO, Cook Book n  livier O WILLOCX, afgevaardigd bestuurder, BECIn  elphine D DUPONT en Flore VAN RYN, zaakvoersters, Face to Face design We danken ook de ondersteunende structuren vann  regory G GOEMAERE, oprichter, AKA music de creatieve en culturele industrieën voor hun hulp bij de online verspreiding van deze enquête:n  aurent L GRUMIAUX, directeur, Fishing Cactus n  WIST, T Modo Brussels, WCC-BF, ASBL kunstenaarsn  rançoise F GUERIN en Monika RAHMAN, oprichtsters, contemporains, netwerk Artistes Belges, Point Cookie Therapy Contact Culture, WBI (muziek, beeld, architectuur,n  r M Michel GYORY, advocaat, professor HEC Liège, toneel/dans, mode/design), AEB, l’UDB, Mowda, De lid van het “collège d’autorisation et de controle” Invasie, Pepibru, Mowda, CEBEDEM, BUP, ACC, IAB, in de CSA FEBELMA, AZIMUT, Cinergie.be, FAB, Creative Club, SmartBe, Codefrisko, Artistproject, Rydesigners,n  aniel D HANSSENS, acteur, directeur van Comédie SABAM... de Brusseln  odolphe R JANSSEN, galerijhoudster, Galerie Rodolphe Janssen En tenslotte ook:n  lexandra A LAMBERT, directrice van het Brusselse n  lain A HEUREUX, Managing Director, The Egg Centrum voor Mode en Designn  enny L LELEU, modeontwerpster De auteurs van de studie KURT SALMON:n  icholas N LEWIS, hoofduitgever, The WORD n  nne A MAGNUS, Alexandre MOENS, Adeline d’URSEL,n  ric E LOWIE, directeur, Green l.f.ant Music Company Vincent Fosty en Luc Moeremans
  3. 3. VoorwoordSinds 10 jaar staat cultuur - een oude economie -voor een nieuw paradigma dat haar verplicht omzichzelf snel te heruitvinden.Cultuur is intussen geglobaliseerd en de markt-economie drukt steeds vaker haar stempel opcultuur. Het cultuurgoed blijft iets aparts maarverandert van aard: een kunstwerk heeft ietscommercieels dat een op de privésector geïn-spireerde logica volgt (ROI, investering, marke-tingpositionering…). De aard van cultuurgoederen Magnetische salontafel “Belgique”, Raphaël Charles,en – diensten is dubbel: cultureel en economisch. Privecollectie Prins Filip van België.Hedendaagse kunst bijvoorbeeld is er constantnaar op zoek verrassend uit de hoek te komenin een wereld zonder grenzen en is tegelijk voor-werp van financiële speculatie in een woelige wat talent vergt, met daarnaast een dosis geluk.economische omgeving. Maar dat volstaat echter niet. Ontplooiing van eenVervolgens de digitale revolutie: met wereldwijd creatief ecosysteem kan enkel wanneer bepaalde1,6 miljard internetabonnees, één miljard GSM’s randvoorwaarden aanwezig zijn. Concreet bete-en steeds meer smartphones heeft ze een steeds kent dit dat het overheidsbeleid in de cultuursectorgrotere impact op de manier waarop we cultuur (onderwijs, cultuur, economie, toerisme, internatio-produceren en consumeren. Het internet is niet nale handel) moet worden gecoördineerd en openkel een instrument om online de oneindig deze ondernemers worden afgestemd.keuze aan cultuurgoederen (muziek, boeken…) Hoog tijd om tot actie over te gaan! 75% van deaan te kopenmaar is ook een middel om contac- Belgische creatieve ondernemers die we hebbenten te leggen en ontwerpers te financieren. bevraagd vindt dat de culturele en creatieveTenslotte hebben de Arabische revoluties, de industrie een sector met toekomst is, maar amperfinanciële, sociale en institutionele crisissen een 51% van hen denkt dat België een geschikt land isinpact op cultuur. Nog nooit heeft cultuur in om in cultuur te ondernemen.Europa zoveel onder druk gestaan vanwege In 2009 en 2010 heeft Kurt Salmon voor hetvanwege strenge budgettaire besparingsmaatre- Forum d’Avignon het verband onderzocht tussengelen. Nog nooit heeft cultuur in die mate de hoop cultuur en de aantrekkelijkheid van de territoriavan een nieuwe Europese Renaissance in zich in 50 steden op de 5 continenten. In 2011 hebbengedragen. De culturele en creatieve industrieën we de besluitvormingsmodellen onderzocht bijbieden een antwoord op de crisis omdat ze crea- investeringen in een cultuurproject gebaseerd optiviteit, knowhow en innovatie in de hele economie gesprekken met een zestigtal publieke en privatestimuleren, jobs creëren, stadsrenovatie en “place- beleidsverantwoordelijken, projectdragers, kun-making” voeden en sociale banden versterken. stenaars, ontwerpers en experts die rond eenHoe kunnen wij te midden van die complexe en “culturele” investering (infrastructuur, evenemen-fluctuerende context de culturele en creatieve ten, industrieën…) hebben gewerkt en die op eenindustrieën (CCI’s) in België helpen,cultuur toe- bepaald moment te maken hadden met besluit-gankelijk maken voor zoveel mogelijk mensen vorming in België en elders in de wereld.met respect voor de culturele diversiteit? Welke Complementair met het voorgaande belicht dezeverantwoordelijkheden dragen de overheidssec- studie ook de dagelijkse uitdagingen en behoef-tor, de beroepsverenigingen, de private sector ten van verschillende Belgische ondernemersen het publiek in de ondersteuning van de purple uit de culturele en creatieve industrieën, rondeconomy? vier aspecten: het aanleren van ondernemers-Misschien eerst en vooral door te erkennen dat vaardigheden, de financieringsmogelijkheden,creatieve beroepen wel degelijk een ondernemer- innovatie met de bescherming daarvan en deschapsdimensie vereisen. Cultureel ondernemen internationalisatie.is een geweldig avontuur dat eerst en vooral heel Veel leesgenot.Copyright: © Fotolia. 3
  4. 4. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëOverzichtDe purple economy: naar eenerkenning van de culturele encreatieve industrieënCultuur staat te midden van duurzameontwikkeling en is de bron van sociale enterritoriale cohesie. Meer nog, zij bevordertdeeconomische ontwikkeling, innovatie en 6de tewerkstelling. Culturele en creatieveindustrieën zijn een voedingsbodem voortraditionele en spitstechnologie-industrieënen genereren inhoud, producten en dienstendie veel kennis vergen.7 Wat zijn culturele en creatieve industrieën?8 Cultuur als wapen tegen de crisis?9 Doelstellingen van de studie9 Methodologie en uitgangspunten van de studie Belgische culturele en creatieve industrieën: ondernemers getuigen Wat zijn de sterktes en zwaktes van de Belgische creatieve en culturele industrieën? De toekomst mag er dan al rooskleurig uitzien, ondernemers uit alle sectoren staan voor talrijke en gedeelde uitdagingen. 12 Algemene vaststellingen 14 Made in Belgium: België een kweekvijver van talent en creativiteit 16 Opleiding cultureel ondernemerschap 12 19 Financiering 22 Innovatie 27 Creatieve en culturele industrieën op internationaal vlak 4
  5. 5. Nieuwe wereld, nieuwe ideeënDenkpistes van Kurt Salmon als openervan het debat.30 De culturele economie beter leren kennen en 30 de ondersteunende acties ervan permanent toetsen32 De dynamische krachten uit de creatieve en culturele industrieën bundelen 33 Bijlagen Drie invalshoeken op de Belgische creatieve en culturele industrieën: 34 De kunstmarkt: een markt die de crisis doorstaat 36 De gamingindustrie in België: een veelbelovende creatieve sector met opportuniteiten die toe zijn aan objectivering 38 De mode-industrie in België: een kwetsbare troef 5
  6. 6. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëDe purple economy:naar een erkenning van de cultureleen creatieve industrieënCultuur is geen alleenstaande bubbel. Tot 10 jaargeleden werd de artistieke en culturele sector The concept of creative ondernemershipbeschouwd als een deel van het sociale beleid, goes far beyond a CEO running to the opera,niet substantieel in termen van economie en visiting a coincidental art exhibition, or pain-arbeidsmarkt. Cultuur was een uitzondering en ting a sunset over the weekend. Not thatonverenigbaar met de traditionele economische that won’t help, since running a business requires eye openers all the time.criteria. Intussen heeft men het over de econo-misering van cultuur en de esthetisering van de Creativity is not about art. It’s about human-goederen uit de traditionele economie. Deze ver- kind finding solutions that weren’t there at first sight. Hence, creativity can be found inschuiving, die in de hand wordt gewerkt door de all human activities. We just have to identifysnelle ontwikkeling van de digitalisering en de what created the mental spark that made itsterk gestegen vraag van gezinnen en samenle- the right idea for that specific target.vingen naar cultuurproducten en -diensten, heeft In times of economical turmoil, standing stillde culturele en creatieve industrieën (CCI’s) doen is just not an option. It’s in those circums-ontluiken. tances the industry needs to think out of the box, and look for unexpected answers. That is why a direct link between cultuur and commerce is so much needed. Since we should learn from each other, creative thin- king can lead to art. But it can also lead to innovatie. One can’t change the world while being an artist sitting on a cloud. Together with onder- nemers, new ideas can turn into vision, and once implemented, to sustainable change. That is how we move forward. Jan Van Mol, CEO Addict Lab 6
  7. 7. l at zijn culturele en creatieve industrieën? WCultuur is een levende materie die zichzelfconstant heruitvindt. Zonder afbreuk te willendoen aan de klassieke disciplines (schilderkunst,muziek, literatuur, toneel…) zijn alle experts heterover eens dat nieuwe disciplines steeds vakertot de CCI’s worden gerekend. Een definitie vanCCI’s is te lezen in een studie die in 2006 is uitge-voerd in opdracht van de Europese Commissie:n ulturele industrieën: voor die industrieën is C cultuur het eindproduct dat ter plaatse kan worden geconsumeerd (bijv.: een concert, een kunsttentoonstelling) of dat bestemd is voor reproductie/massaconsumptie (bijv.: een boek, een film). De “culturele” segmenten die in onze studie aan bod komen zijn: de geschreven pers (boek pers), podiumkunsten, visuele kunsten kunsthandwerk, de audiovisuele sector, muziek en het erfgoed.n reatieve industrieën: voor die industrieën C voedt cultuur (tradities, symbolen, teksten, enz. van een socio-economische groep) vhet Deze inzegening is er gekomen in 2009 toen productieproces van een “creatief” product. In UNESCO deze activiteit heeft opgenomen in onze studie hebben we het vooral over design, haar culturele statistieken. architectuur, mode, publiciteit, nieuwe media n en technologische revolutie: nieuwe tech- E en videogames. nologische mogelijkheden (3D animatie,De producten uit de zogenaamde purple enhanced reality, motion capture, slow motion,economy onderscheiden zich door hun symbo- NFC…) geven de kans aan creatievelingen omlische, esthetische en communautaire waarde. te experimenteren, om tegemoet te komen aanSmartphones of tablet-pc’s zijn de perfecte de vraag naar steeds interactievere en meerincarnatie van de kruisbestuiving tussen geavan- gepersonaliseerde inhoud, of met nieuweceerde technologie, waarvan de productiekost gebruiksmodaliteiten zoals mobiliteit te makenrelatief gering is, en een strak design. Dit design hebben (vb. smartphones).zorgt voor de toegevoegde waarde en de klan- n en financiële revolutie: de traditionele eco- Etenervaring en staat net zoals een mode - acces- nomische modellen van de CCI’s komen opsoire voor een bepaalde levensstijl. de helling te staan door de opkomst van hetDe opkomst van het digitale tijdperk heeft de legaal en illegaal downloaden dat mogelijks zalgrenzen van cultuur verlegd en daarmee de weg zorgen voor het verdwijnen van fysieke dragersopengelegd voor drie revoluties: en dus moeten ze zich gaan heruitvinden omn en artistieke revolutie: dankzij het digitale E nieuwe financieringsbronnen aan te boren. tijdsperk zijn er nieuwe ontwerpdomeinen Wereldwijd zit het aantal nationale en regionale gekomen (videogames, 3D cinema, digitale beleidsinitiatieven ter bevordering van de crea- kunsten, web design…). Als gevolgd zijn er tieve economie sinds de laatste vijftien jaar sterk nieuwe jobs ontwikkeld die zowel artistieke in de lift. Echter blijft hetbeoordelen van de als IT-vaardigheden vergen. Sinds halfweg de kwalitatieve en kwantitatieve impact (in termen jaren 2000 behoort de videogame-industrie van jobs, nieuwe bedrijven en bijdrage aan het niet langer tot de ontspanningsindustrie maar BNP) een heikel punt. De statistische afbake- is de sector verheven tot de culturele industrie. ning van enerzijds de economische activiteiten 7
  8. 8. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëen anderzijds de culturele tewerkstelling is sterk Ondanks die methodologische bezwaren, wordenafhankelijk van de definities die landen, metro- de CCI’s met steeds meer belangstelling opge-polen of supranationale instellingen hanteren. De volgd in Groot-Brittannië, Duitsland, de regioreden daarvoor is het ontbreken van een internati- Ile-de-France, Vlaanderen, China, Denemarken,onaal vergelijkingsschema. Australië, enz.l ultuur als wapen tegen de crisis? CDe economische voetafdruk van cultuur ontwikkelen op basis van kennis en innovatie. Devergroot in Europa CCI’s worden herkend als een sector die daaraan beantwoordt omdat ze in al hun vormen eenCultuur staat centraal in de duurzame ontwikke- grote bron van creativiteit en innovatie zijn. Deling en is een bron van schoonheid en dialoog. De CCI’s zijn een voedingsbodem voor traditionelecreatieve economie ontwikkelt en verrijkt, op een en spitstechnologie-industrieën en genererenniet te onderschatten manier, sociale banden, inhoud, producten en diensten die veel kennisde identiteit en de aantrekkelijkheid van de vergen. CCI’s bieden perspectieven op nieuwegrondgebieden die haar verwelkomen. Cultuur is goederen en diensten of maken gevestigde pro-milieuvriendelijk omdat ze weinig grondstoffen ducten mooier, intelligenter, soms ookduurder.nodig heeft en ze bevordert bovendien de eco-nomische ontwikkeling, innovatie en tewerkstel-ling, van kunsthandwerk tot digitale cultuur. Acht takken van de culturele sectorHet rapport over de creatieve industrieën uit en afbeelding van de linken met andere2010, gepubliceerd door de Conferentie van de economische sectorenVerenigde Naties inzake handel en ontwikkeling,schat de jaarlijkse globale groei in deze sector Bouwkundetussen 2002 en 2008 op 14%. In 2008 stelde de Stadsplanning Hotelsector 3,8% van de totale actieve bevolking in Bouwkunde Restauratiede EU tewerk, goed voor zo’n 8,5 miljoen per- Erfgoedsonen, of meer dan de totale actieve bevolking Architectuur Archeologie, Cruise Automobiel Architectuur, musea,van Griekenland en Ierland samen! Ook de toe- landschap monumenten, Design …gevoegde waarde van de sector breidt alsmaar en creatieve restauratie …uit en bedraagt intussen 4,5% van het BBP van Verpakking diensten Podiumkunsten Transport Fashion design, Concert, circus,de EU. Dit is meer dan de industrie van schei- grafiek… festival, dans…kundige producten, rubber en plastiek (2,3%). Audiovisueel en media Beeldende kunsten Bioscoop, film, radio,Tussen 2002 en 2008 was Europa de belang- televisie, CD, Beeldhouwkunst, fotografie, Publiciteitrijkste uitvoerder van culturele en creatieve pro- IT videospellen Boeken, Sieraden, zilverwerk, schilder- … kunst…ducten.België staat intussen in de top 10 van de bibliotheek, archief… haute couture, lederwaren, Communi-meest exporterende van de ontwikkelde landen. Uitgeverij en houtwerk… catie boeken AmbachtenIn Vlaanderen werken zo’n 70 000 personen inde CCI’s, of bijna 3% van het BBP. kleding OpleidingCultuur vervult ook een niet te onderschatten Meubelshefboomfunctie. Dit blijkt bijvoorbeeld duide-lijk uit een econometrische analyse uitgevoerddoor het bureau Tera Consultants in 2011 in hetkader van het Forum d’Avignon. Als basis hier- Om dit potentieel te maximaliseren heeft devoor gebruikten zij de databank die Kurt Salmon Europese Commissie in 2010 het Groenboekin 2009 en 2010 had aangelegd voor een inter- “Het potentieel van culturele en creatieve indus-nationaal panel van 47 steden uit 21 landen. trieën vrijmaken” gepubliceerd waarin ze wijstDeze analyse toont aan dat een stijging van de op het belang om op alle bevoegdheidsni-cultuuruitgaven per stadsbewoner met 10%, of veaus de ondersteuning van de culturele eco-18,6  e, een verhoging van het BBP per inwoner nomie te versterken door de banden aan tevan 1,7% betekent, zijnde 625,4 e. halen tussen cultuur, economie, de academische wereld, onderzoek, toerisme, citymarketing enInstitutioneel moet het culturele en overheidssectoren.economische beleid samenwerken om De realiteit van de Europese begroting 2007-meer te innoveren 2013 is evenwel dat slechts 0,04% van die begro-Cultuur bedenkt het ondenkbare, de wereld van ting naar cultuur gaat. Daarbij komt nog 1,6% vanmorgen. De EU 2020-strategie is een langeter- de structuurfondsen voor culturele projecten. Inmijnstrategie voor het huidige decennium die de audiovisuele sector is 750 miljoen bestemdstreeft naar een intelligente, duurzame en inclu- voor het MEDIA-programma en 15 miljoen voorsieve groei in de EU en die een economie wil het Mundus-programma. 8
  9. 9. Eén van de belangrijke doelstellingen van het op landen als Brazilië, Rusland, India of China, diekomende kaderprogramma “Creatief Europa” landen willen echter ook een deel van de koek en(2014-2020) van de Europese Commissie is het zijn zich in snel tempo aan het professionaliserenovertuigen van de Lidstaten om 37% meer te en diversifiëren (film, mode, animatie, gaming…).besteden aan cultuur en de audiovisuele sector, Binnen deze veelbelovende maar onzekeredan dit in de periode 2007-2013 het geval was context dienen er zich nieuwe investeerders(goed voor 1,6 miljard euro van de begroting van aan, ontwikkelen zich ongeziene publiek-privatede Commissie) en de concurrentiekracht van de samenwerkingen, krijgt het nationale cultuur-culturele en creatieve sectoren te versterken. Op beleid in vele landen, ondanks de begrotingendie manier moeten de ondernemingen in deze onder druk, een nieuwe invulling…sectoren beter gewapend zijn tegen de internati-onale concurrentie en zich beter kunnen profile- Werken en investeren in de culturele en creatieveren op wereldvlak. Europa mag dan op vlak van sector wordt in Europa steeds vaker op profes-CCI’s al een sterk concurrentievoordeel hebben sionele leest geschoeid. Hoe zit dat in België?l oestellingen van de studie DDeze studie wil een beter inzicht geven in de hen te wachten: de nodige kennis om eenwerking en de noden van bedrijven uit de cultu- bedrijf op te richten, financieringsmogelijkhe-rele en creatieve sector in België. Het is niet de den, innovatie en de bescherming ervan, en debedoeling om een volledig overzicht te geven internationalisatie van de activiteiten;van alle richtingenof een statistische analyse van n elgische uitdagingen illustreren aan de hand Bde Belgische CCI’s te tonen. van internationale tegenhangers en denkpistes formuleren ter versterking van alle creatieve enConcreet streeft de studie het volgende na: culturele industrieën in hun totaliteit;n en nieuwe kijk geven op gemeenschappe- E n rondige studie van de dynamiek achter de G lijke transversale uitdagingen op het terrein drie segmenten van de Belgische culturele waar alle creatieve en culturele ondernemers economie: de kunstmarkt, videogames (serious in België voor staan. Vier uitdagingen staan game) en de mode.l ethodologie en uitgangspunten van de studie MDe studie is gebaseerd op een methodologischeaanpak in twee luiken:n en kwantitatieve analyse via een online E enquête die tussen juli en half oktober 2011 is gehouden. In totaal hebben 213 ondernemers (129 mannen en 84 vrouwen) uit de 12 seg- menten van de culturele en creatieve indus- trieën in België erop geantwoord. 2/3de van deze bedrijven zijn na 2000 opgericht;n en kwalitatieve analyse bij een zestigtal E ondernemers uit de CCI’s in de 3 gewes- ten (kunstenaars, werknemers uit bedrij- ven gespecialiseerd in de bescherming van auteursrechten, directeurs van musea, private investeerders, zelfstandigen, ondernemers uit de CCI’s…) en een overzicht van de internatio- nale bibliografie over de culturele economie. De lijst met gesprekken vindt u op de pagina met het dankwoord, een bibliografie van de definitie, noch over een duidelijke statisti- gebruikte bronnen zit achteraan de studie. sche nomenclatuur van alle culturele en cre- atieve industrieën. Officiële cijfers over hetDe uitgangspunten van de Kurt Salmon studie gewicht van de creatieve economie in termenzijn als volgt: van bedrijven, jobs, aandeel in het BBP zijn ern it intellectuele eerlijkheid werd de statis- U niet. Het huidige statistische systeem houdt tische analyse uit de studie geweerd. België niet objectief rekening met een relevante beschikt nog altijd niet over een nationale perimeter van de CCI’s, dat het systeem van 9
  10. 10. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België• Methodologische aanpak Belgische ondernemers Cultureel en creatief domein • elfstandigen/kunstenaars Z • esign D • Nieuwe media • icro-ondernemingen M • Architectuur • Geschreven pers • MO’s K • Podiumkunsten • Mode • rote ondernemingen G • Publiciteit Communicatie • Audiovisuele sector • Erfgoed • Gaming • Visuele kunst en kunsthandwerk • Muziek Gezamenlijke uitdagingen Bottom-up aanpak • ndernemerschap O • Tweetalige online enquête naar ondernemers toe • inanciering F • Interviews met ondernemers en experts • nnovatie I • Documentaire studie benchmarking • nternationaal I • Focus op hedendaagse kunst, mode en gaming onregelmatigheden en poly-werkgelegenheid n elgische schaal: Kurt Salmon heeft een onaf- B moet bevatten, en ongerijmdheden van het hankelijke studie gemaakt en ervoor gekozen recht moet corrigeren. De NACE-BEL nomen- de drie Belgische gewesten erbij te betrekken, clatuur van de RSZ is niet echt aangepast aan ongeacht hun politieke context en de con- de “realiteiten op het terrein” van de verschil- currentie/wedijver tussen gemeenschappen. lende CCI segmenten. Enkel waar dit nodig was voor de verklarende variabelen werd rekening gehouden met het Als er dan al statistische gegevens over een gewestelijk of gemeenschapsbeleid ter onder- sector beschikbaar zijn, dateren ze vaak van steuning van de CCI’s. 2007/8 (vóór de crisis) met soms een tijds- verschil per NACE-BEL code. Stel dat er in n e uitgekozen perimeter van culturele en cre- D de mode bijvoorbeeld rekening wordt gehou- atieve industrieën (CCI’s) ligt in dezelfde lijn den met alle NACE-BEL codes die betrekking van de meest recente internationale studies hebben op ontwerp, productie en distribu- (Unesco, Europese Commissie, Groot-Brittannië, tie van modeproducten in de ruime beteke- Duitsland, Flanders DC…), daarom zullen we het nis, dan blijkt dat de perimeter van de mode hier ook hebben over de “culturele en creatieve bepaald door de NACE-BEL codes niet-crea- industrieën”. CCI’s bestaan uit volgende seg- tieve of - culturele “segmenten” bevatten zoals menten: design, architectuur, podiumkunsten, het “Bewerken en spinnen van textielvezels” of publiciteit, muziek, erfgoed, visuele kunsten en takken die nog weinig te maken hebben met kunsthandwerk, nieuwe media, geschreven pers ontwerp (HM, Inno…). De RSZ heeft het bij (boek en pers), mode, audiovisuele sector en 46 170 voltijdse jobs in de Belgische mode in videogames. Die activiteiten zijn gebaseerd op 2010, terwijl de Belgische beroepsvereniging culturele waarden en/of artistieke en creatieve Crea Moda het over slechts 15 000 heeft. uitingen, en komen potentieel in aanmerking voor intellectueel eigendom. De situatie in België illustreert dus perfect De activiteiten van de bedrijven uit de CCI’s hoe moeilijk het is het socio-economische die in de studie aan bod komen hebben een gewicht van cultuur te objectiveren. Het is handelswaarde en zijn opgenomen in de waar- lang een taboe geweest om culturele en cre- deketen van de culturele cyclus: ontwerp, pro- atieve activiteiten te beschouwen als een ductie, verspreiding of behoud van goederen volwaardige economische sector (“l’art pour en diensten die culturele, artistieke of creatieve l’art”). Cultuur en economie werken nog uitingen in zich dragen. hoofdzakelijk gescheiden. Van intergewes- telijke coördinatie van prioriteiten en onder- Momenteel maakt de gastronomie daar nog steunende beleidsinitiatieven ter bevordering geen deel van uit, ook al is er een wereld- van de CCI’s is al helemaal geen sprake. In wijd erkende creatieve dimensie aanwezig, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest alleen al waar België terecht trots mag op zijn (“haute zijn er 42 beleidsverantwoordelijken voor cul- couture” chocolade van Pierre Marcolini, de tuurgeboden begrotingslijnen. Voor cultuur koekjes van Stephen Destrée, of de kunst om zijn zowel gemeenschappen, gewesten als feesten te organiseren bij traiteur Loriers…). gemeenten bevoegd en dan hebben we het n ntmoetingen op het terrein met de cre- O nog niet over de Minister van Economische atieve en culturele ondernemer: 4 maanden Zaken. Al die instanties werken zonder coör- lang heeft Kurt Salmon ondernemers ontmoet dinatiecel tussen de Vlaamse en Franse om hun verhaal te horen, te begrijpen waar ze Gemeenschap. dagelijks mee bezig zijn en te werken op basis 10
  11. 11. Wat is uw hoofdactiviteit? Visuele kunst en kunsthandwerk* Audiovisueel Publiciteit Communicatie Architectuur Podiumkunsten Nieuwe media (design…) Mode Design Geschreven pers (boek pers) Muziek Gaming Erfgoed 0 2,5 5 7,5 10 12,5 15 17,5 20 %Wat was de omzet van uw onderneming tijdens het afgelopen fiscale jaar? € 50 000 50 000 tot € 500 000 1 000 001 tot € 5 000 000 500 001 tot € 1 000 000 5 000 001 tot € 50 000 000 € 50 000 000 0 10 20 30 40 50 %van hun getuigenissen. Daarnaast werden ook Waar is uw maatschappelijke zetel gevestigd?beroepsorganisaties, experts en actoren uit hetecosysteem van de CCI’s geïnterviewd. 3%We moeten toegeven dat de term ondernemer 21% Brusseldoor een aantal slecht wordt onthaald omdatze nog moeite hebben met de economische/ 42% Vlaanderencommerciële dimensie van de organisatie of Walloniëhet beheer van hun creatieve activiteiten. Eenondernemer is “iemand die een idee of uit- 34% Internationaalvinding in een geslaagde innovatie wil en kanomzetten” (J. Schumpeter). Drijfveren zijn zijnenthousiasme en zijn visie, en daarbij neemthij ook risico. Een creatieve en culturele onder-nemer “ontwerpt of commercialiseert een KMO’s of grote ondernemingen. Enkel bedrij-product een culturele of creatieve dienst en hij ven met meer dan 50% privaat kapitaal aanhanteert daarbij principes van het ondernemer- inkomsten werden uitgekozen. Niet opgeno-schap om z’n creatieve activiteit commercieel men zijn dus publieke of parapublieke culturelete organiseren of beheren”1. instellingen die cultuur ondersteunen (Star’t, Culturinvest…), instellingen voor herverdeling/Bij samenstelling van het panel voor de online regulatoren, beroepsverenigingen of structurenenquête zijn de drie gewesten in vergelijk- met meer dan 50% subsidies (musea, RTBF/bare verhoudingen aan bod gekomen. De VRT, bepaalde theaters…).uitgekozen bedrijven hebben verschillenderechtsvormen maar oefenen allemaal eenofficiële handelsactiviteit uit. Het gaat zowel 1- Hogeschool voor de Kunsten Utrecht/Eurokleisom eenmanszaken (kunstenaarsstatuut, zelf- (2010), De ondernemerschapsdimensie van culturelestandige), micro-bedrijven (2-5 werknemers), en creatieve industrieën in Europa. 11
  12. 12. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëDe Belgische culturele encreatieve industrieën: ondernemersgetuigenOm een antwoord te kunnen geven op de vraag n kennis over de oprichting van een bedrijf,“Hoe bruggen kunnen worden geslagen tussen n financieringsmogelijkheden,economie, cultuur, publieke sector en onder-wijs ter inspiratie van de culturele economie van n innovatie en de bescherming ervan,morgen, naast de groene industrieën, biotechno- n en de internationalisatie van de activiteiten.logie…?”, heeft Kurt Salmon een analyse gemaakt Elk van die punten wordt getoetst aan een kruis-van de gezamenlijke uitdagingen van creatieve analyse van de vakliteratuur en van de Belgischeen culturele ondernemers. Naast de verzuchtin- en internationale actualiteit, van de onlinegen van elke afzonderlijke bedrijfstak, delen de enquête van Kurt Salmon en van de individueleondernemers uit de CCI’s in België vier grote gesprekken.uitdagingen: l Algemene vaststellingen Hoofdzakelijk zelfstandigen en KMO’s De Belgische cultuursector is sterk versnipperd met een oververtegenwoordiging van kleine en middelgrote ondernemingen. In het panel van 213 bedrijven van onze online enquête telt 76% van de bedrijven die op onze enquête geant- woord hebben minder dan 5 werknemers en 6% meer dan 50 werknemers. 12
  13. 13. Via een minderheid van de grote ondernemin- Deze tendens ligt in de lijn van de Europesegen wordt het grootste deel van de omzet uit de realiteit: 80% van de CCI bedrijven in de EU zijnsector gegenereerd. KMO’s, micro-bedrijven (vooral met 1 en 3 werk- nemers) of individuele ondernemers. Slechts Wat is de grootte uw bedrijf? 1% van die bedrijven zijn grote ondernemingen (meer dan 50 werknemers) maar die zijn wel 6% goed voor meer dan 40% van de totale omzet Groot van de CCI’s. 10% (50 werknemers) Middelgroot 50% van de respondenten zei tenslotte geen 8% (13-50 werknemers) gevolgen hebben gehad van de crisis van 2008 en de meesten bekijkende toekomst met opti- 76% Klein (6-12 werknemers) misme: 75% van de respondenten vindt dat de culturele en creatieve industrie in België een veel- Max 5 werknemers belovende sector is. 63% verwacht de komende jaren een stijging van de inkomsten en 30% denkt nieuw personeel in dienst te zullen nemen. Een aantal sectoren heeft meer te lijden onder Aandeel van de globale omzet van het panel de crisis als gevolg van een geringer verbruik in functie van het aantal werknemers van creatieve goederen: mode, podiumkunsten, pers uitgeverijen, onafhankelijke muzieklabels… 7% Andere sectoren profiteren meer van de digitale 4% Groot (50 werknemers) revolutie (sociale media, enhanced reality, smart- phone en tablet-pc’s…), zoals bedrijven actief Middelgroot (13-50 werknemers) in de nieuwe media (web design, applications 30% 59% design). Klein (6-12 werknemers) Verspreiding van digitale inhoud heeft gezorgd Max 5 werknemers voor geringere productiekosten voor fysieke dragers. Toch is dit slechts een gedeeltelijke compensatie voor het aantal jobs dat verloren Welke type(s) evolutie(s) verwacht u de komende jaren in uw bedrijf? Stijging van de inkomsten Aanwerven nieuw personeelBeroep doen op overheidsfinanciering Internationaal gaan Beroep doen op privéfinanciering In een creatieve cluster stappen Start-up in België beginnen Samenwerking met CCI bedrijven Samenwerking met niet CCI-bedrijven Investeren in een ander CCI-bedrijf Overname door een concurrent 0 10 20 30 40 50 60 70 % 13
  14. 14. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëis gegaan door de crisis, door het verdwijnen zogenaamde beroepen in de “back office” en hetvan fysieke dragers (DVD) en het verlies aan beheer volgen uiteraard. Creatievelingen doeninkomsten door piraterij (in de muzieksector bij- immers steeds vaker beroep op verkopers, juris-voorbeeld). Om een antwoord te kunnen bieden ten, financieel experts en boekhouders om hen teop de nieuwe materiële en emotionele behoef- helpen geschillen op te lossen rond de bescher-ten van consumenten ontstaan nieuwe jobs die ming van inkomsten die het resultaat zijn van hetkennis van digitale talen en design vereisen. De intellectueel eigendom.l ade in Belgium: België, kweekvijver van talent M en creativiteitBelgië is een klein land in het centrum vanEuropa dat ten volle profiteert van de diver-siteit en het cultureel liberalisme. In de 19 de en20ste eeuw was Brussel pleisterplaats voor aller-hande denkers zoals Victor Hugo, Emily Brontë,Karl Marx… De Belgische iconen uit het verle-den moeten daar echter niet voor onderdoen:een architecturaal, eclectisch en relatief goedbewaard erfgoed (gotisch, klassiek, art nouveau,art deco…), schilders met wereldfaam (VlaamsePrimitieven, Cobra beweging, Magritte…), schrij-vers (Hugo Claus, Hendrik Conscience, GuidoGezelle), bakermat van het Europese stripverhaal(Hergé, Franquin, Van Hamme), zangers (Brel, dans dankzij de beroemde choreografieën vanAdamo, Axelle Red, Arno). Anne Teresa de Keersmaeker. Een aantal Belgische muzikanten doet het goed in het buitenland,Wie zijn de huidige Belgische culturele zonder dat ze daarbij worden geassocieerd metvaandeldragers op internationaal vlak? een bepaald gewest en zelfs niet met België. Denken we maar aan dEUS, K’s Choice, Selah Sue,De concurrentie tussen gemeenschappen lijkt Hooverphonic, Axelle Red, Arno, of Stromae. Opwedijver in de creatie te stimuleren, vooral rond gebied van film hebben we de broers Dardenne entwee peilers in de modesector: Jaco Van Dormael, Bouli Lanners, Cécile de France,n n Antwerpen, in de late 1980s, één van de I Benoît Poelvoorde, Michaël R.Roskam… Bekende trekpleisters is van de Europese mode, dankzij auteurs zijn dan weer Amélie Nothomb, Xavier de 6 van Antwerpen (Ann Demeulemeester, Deutsch, Dimitri Verhulst, Tom Lanoye… Een aantal Dries Van Noten, Walter Van Beirendonck, Dirk hedendaagse artiesten tenslotte heeft voor een Van Saene, Dirk Bikkembergs en Marina Yee) ware revolutie gezorgd: Alechinsky, Francys Alys, en de Antwerpen Academy ( het Mode afde- Chris Martin, Marcel Broodthaers, Wim Delvoye, ling van de Hogeschool Antwerpen), kweek- Luc Tuymans… - en dan hebben we het nog niet vijver van talenten en merken (Martin Margiela, eens gehad over de internationale uitstraling van Essentiel). het Belgische stripverhaal.n ok in Brussel beweegt er een en ander, O Als gemene deler tussen die verschillende dis- met La Cambre ciplines lijkt er zich toch een “Belgian touch” af Mode/s/ en de te tekenen, waarmee we ons van andere landen Dansaertwijk. De onderscheiden. “This is so Belgium!”. Uit onze laatste jaren is gesprekken hebben we geleerd dat buitenlandse het aantal boe- waarnemers in de Belgische creaties steeds een tieks van mode- zin voor normafwijkend “surrealisme”, een soort ontwerpers sterk humor met een (soms serieuze) hoek af, een gestegen. Ook hang naar het absurde en een groot gevoel voor beginnende en zelfspot ontwaren. Sinds een jaar of 3, 4 wordt meerer varen Brussel voor artiesten, al dan niet terecht, de belgische ont- “next place to be” in Europa, vooral dan op vlak werpers gaan er van hedendaagse kunst. zich steeds vaker De New York Times heeft het zelf over een vestigen. “Belge Epoque” en een “creatieve Renaissance België is ook uit- van Brussel”2. Voor creatievelingen is Brussel dan gegroeid tot een Europees cent rum 2- Monica Khemsurov, 21 september 2011), Belge épo- voor hedendaagse que, New York Times 14
  15. 15. ook een uiterst aantrekkelijke omgeving met een Zo kan het ookaantal hoogstaande kunstscholen (mode, film,architectuur, tekenen), kwaliteitsvolle evenemen-ten en prestigieuze cultuurinstellingen (Europalia,koningin Elisabethwedstrijd, de Munt…) en eenapart nachtleven (High needs Low fuiven…).Verder zijn er het kosmopolitisme en de expatsrond de Europese instellingen (bijna 15% van debevolking spreekt dagelijks Engels, 27% van deBrusselse bevolking is van vreemde origine metdaarvan 60% afkomstig uit de EU), de Eurostaren Thalys verbindingen die een vlotte uitwisse-ling van ideeën en artiesten bevordert, referen-tiecentra (Recyclart, Le Wiels, , Bozar, Botanique,Ancienne Belgique…), concept stores hotels Vitrine “made in Belgium”(Haleluja, MAPP, Hunting and collecting, White in Manhattan hotel, Bloom…) en het vastgoed dat nog relatiefbetaalbaar is in vergelijking met Londen et Parijs. Het ontbreekt Belgische creatieve onderne- mers alvast niet aan ambitie zoals blijkt uitDaarentegen verliest België verliest veel talent het verhaal van Sylvie Bouffa, oprichtster vandie liever in het buitenland verkopen en onder- Talking French Flemish Inc. Deze structuurnemen. Bij de bekende plastische kunstenaars van 3 500m is een puur privé-initiatief dat eren designers zijn er Luc Tuymans met zijn galerie gekomen is zonder overheidssteun en moetin New York en Chris Martin in Duitsland, Francis uitgroeien tot een vitrine van de BelgischeAlys zit in Mexico, Laetitia Crahay werkt in creativiteit in Manhattan, New York.Parijs voor het Maison Michel et Chanel, Martin Sylvie is er op een bepaald ogenblik achterMargiela woont in Parijs, Olivier Theyskens woont gekomen dat Amerikanen, zodra ze het teen werkt in New York… zien kregen, gek waren op Belgisch design.In België zijn er tal van uitstekende en interna- Ze waren bereid er fortuinen voor uit tetionaal erkende kunstopleidingen: La Cambre, geven maar slechts weinigen wisten waar hetSaint-Luc, de KASK en de Koninklijke Academie vandaan kwam. Ze heeft daarom een winkelin Antwerpen, stuk voor stuk scholen die zeer geopend waarin al het beste wat België teselectief tewerk gaan en waar studenten uit alle bieden heeft tentoongesteld staat: steen-hoeken van de wereld op afkomen. Jong afgestu- groeven uit Henegouwen, Marcolini choco-deerden dromen ervan een internationale carrière lade, Aquamass badkuipen, XVL design, eenuit te bouwen en op het einde van hun studies te galerie met hedendaagse kunst, Raidillonworden uitverkoren om in het buitenland (Parijs, uurwerken, een “bistronomisch” restaurant,Londen) te gaan werken. Twee redenen zouden en nog vele andere zaken… Als deze eerstede oorzaak zijn van die talentenvlucht: Belgische vitrine een succes wordt is Sylvie vast van plan het concept niet alleen eldersn et geringe aantal grote Belgische opdracht- h op het “Nieuwe Continent” verder te ont- gevers in België, waardoor ze wel verplicht zijn wikkelen maar het ook te exporteren naar naar het buitenland te trekken om een job te China, Brazilië en India. De opening van vinden en/of naam te maken. Talking French Flemish Inc. New York isn e consumentenmarkt haalt niet de kritische d gepland voor de lente van 2012. massa die nodig is voor het aanbod aan cultu- rele en creatieve diensten. Mond-tot-mond reclame, of het aanbevelen door derden als ambassadeurs van een merk, wordtCreatieve E-commerce: nieuwe de meest efficiënte en betrouwbare methodewebstrategieën om publiciteit te voeren. Reclamebureaus doenSlechts 11% van de bevraagden verkoopt zijn trouwens steeds meer aan merkactiveringcultuurproducten online (eBay, Amazon…). Die op internet. Dit is een nieuwe niche waarmeebedrijven zijn wel degelijk op het web aanwezig de reclamesector zich in tijden van crisis heeft(84%), alleen is er vanwege de Belgen weinig kunnen herpositioneren. Dankzij deze nieuweinteresse voor onlineaankopen. Het kan ook te manier van communiceren, gekoppeld aan eenmaken hebben met een geringe bekendheid van logica van social CRM/brandwatching, kan erCCI platformen (99design, behance, mondres- met een welbepaald doelpubliek worden gecom-sing.be…). municeerd en wordt er met de consum-actoren67% van de bevraagde bedrijven zijn aanwezig een uitwisselingsrelatie opgebouwd die op haarop sociale netwerken, vooral dan op Facebook, beurt het product/de markt beïnvloedt…LinkedIn en Twitter. Via die aanwezigheid streven Slechts 3% van de respondenten is totaal nietze, in volgorde van belangrijkheid verbetering aanwezig op het web, vaak door een gebrekkigevan networking, branding en verkoopcijfers na. kennis van de tools 15
  16. 16. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiël pleiding cultureel ondernemerschap OTot op vandaag is het nog steeds een kunst om managementvaardigheden (73%), public rela-ondernemen en slagen in cultuur, die nog steeds tions en pers (61%) en administratieve/financi-als tegengestelde logica’s worden ervaren, ële vaardigheden (38%) als de meest essentiëlemet mekaar te verzoenen: enerzijds het aspect beschouwd.creatie en anderzijds het economische aspect Slechts 34% van de respondenten uit Wallonië,(van z’n kunst kunnen leven). Laat daar nu net 18% uit Vlaanderen en 13% uit Brussel meent eende uitdaging van een opleiding afgestemd of degelijke opleiding in managementvaardighe-cultureel en creatief ondernemerschap inzit- den te hebben genoten, niettegenstaande dezeten. Het symbool van de “volmaakte” kunste- als essentieel worden ervarennaar blijft Léonard de Vinci. Hij was een schildermet een universele geest en tegelijk kunstenaar, Als we ondernemers uit de CCI’s die een hogerewetenschapper, ingenieur, uitvinder, anatomist, culturele of creatieve opleiding hebben gevolgdbeeldhouwer, architect, stedenbouwkundige, (60% van de respondenten) vergelijken metbotanicus, muzikant, dichter, filosoof en schrij- ondernemers uit de CCI’s die enkel een hogerever, maar ook als “commerçant“ deed hij het niet managementopleiding of andere (40%) hebbenslecht door mecenassen aan te trekken waardoor gevolgd, kunnen we niet om volgende vaststel-hij van z’n kunst kon leven. ling heen: voor diegene die een “louter” cre- atieve opleiding achter de rug heeft, zal hetVan een creatief idee naar een bedrijf economische aspect van zijn beroepsactiviteit eerder een struikelblok op de arbeidsmarkt zijn.Een aantal Belgische hogescholen die onder- Uit de gesprekken blijkt dat de “louter crea-wijs aanbieden in CCI’s worden algemeen tieveling” de neiging heeft de waarde van zijnerkend vanwege de hoge eisen die ze stellen werken/diensten te onderschatten. Hij heeften de uiterst kwalitatieve overdracht van crea- moeite om een business plan op te stellen entieve knowhow. Toch blijkt er nog een marge tot te denken in termen van financiële, commer-progressie.. ciële en marketingstrategieën. Een aantal van hen getuigen te zijn aangesproken door weinigUit het panel van respondenten op de online scrupuleuze figuren die erop uit zijn een zekereenquête vond slechts 17% van diegenen die naïviteit bij de jong afgestudeerde uit te buiten.werkzaam zijn in de CCI’s degelijk voorbe-reid te zijn geweest op cultureel en crea- Ondernemersvaardigheden lijken dus onvol-tief ondernemerschap. Met uitzondering van doende aan bod te komen in culturele of crea-de evidente artistieke vaardigheden werden tieve opleidingen. Wat zijn, naast creativiteit, de belangrijkste vaardigheden voor creatieve en culturele ondernemers? Management (visie op een business plan, risicobeheer…) Public relations Pers Administratie/financiën Talen IT-kennis/sociale media Juridisch (sociale wetgeving, auteursrecht, contracten…) 0 10 20 30 40 50 60 70 80 % Voor welke van die vaardigheden meent u in België een degelijke opleiding te genoten? Talen Management (visie op een business plan, risicobeheer…) Public relations Pers Administratie/financiën Juridisch (sociale wetgeving, auteursrecht, contracten…) IT-kennis/sociale media 0 10 20 30 40 50 60 70 80 % 16
  17. 17. Plan trekkenTe r c o m p e n s a t i e va n h u n g e b re k a a n“ondernemerschaps”-vaardigheden trekken debevraagde Belgische creatievelingen vooral hunplan door het inschakelen van vrienden, familieof private bedrijven. Op private bedrijven wordtmeestal beroep gedaan voor boekhoudkundige,administratieve, financiële en IT-zaken, voorsociale media en networking kunnen ze meestalterecht bij vrienden en familie.Hulpstructuren van de overheid of beroepsver-enigingen worden minder vaak geconsulteerd.72% van de respondenten uit ons panel vindtoverigens dat culturele en creatieve bedrij-ven niet voldoende worden begeleid door hunberoepsverenigingen. Er zijn wel enkele verschil-len maar over het algemeen wordt van hen het tot een cultureel ondernemer die zelf financie-volgende verwacht: de belangen van de sector ring vindt, die zijn ontwerpen kan beschermengaan verdedigen bij de beleidsverantwoordelij- en anderen kan overtuigen van de symbolischeken, de sector promoten, business advies ver- meerwaarde van zijn product of dienst. Daaromlenen, informatie verstrekken over mogelijke moet grondig worden nagedacht over de idealefinanciering, networking ontwikkelen, projecto- vaardigheden van de culturele en/of creatieveproepen verspreiden, samenwerking voorstellen ondernemer.rond bepaalde projecten … Bedrijven vinden hun In de programma’s van de creatieve opleidin-weg niet meer in de wirwar van verschillende gen moeten volgende vakken veel meer aanhulpstructuren. Uit een eenvoudige mapping van bod komen: aanleren van het Engels, basisken-publieke structuren en beroepsverenigingen voor nis intellectueel eigendomsrecht, boekhouding/CCI’s blijkt dat er in België meer dan veertig zijn! financiën (business plan opmaken), marketing/Ter ondersteuning van design bijvoorbeeld, telt PR (leren communiceren) en de logica achterWallonië niet minder dan twintig structuren. de waardeketens in de sector. Een bedrijfs-Behalve het onoverzichtelijke karakter van de stage is voortaan een must. Andere activiteitenhulpstructuren luidt er nog een andere kritiek: die tijdens de opleiding aan bod mogen komencreatieve activiteiten die verschillende CCI sec- zijn infosessie van hulpstructuren uit de sectortoren overlappen, vinden mekaar niet altijd in dat (beroepsvereniging, instanties die verantwoorde-landschap van tussenstructuren die vaak nog in lijk zijn voor buitenland/export, kantoren die zichhokjes denken. Het gesegmenteerde beheer van met auteursrecht bezighouden…), professionalsdie verschillende sectoren belemmert de ontwik- of alumni uitnodigen, bedrijfsbezoeken organi-keling van het lateraal denken en innovatie. seren… Belangrijk is om een brug te slaan tussen het creatief onderwijs en andere takken uit deLessen rond creatief ondernemerschap economie. Zo is er het Goldsmith Programmahervormen Creatief Ondernemerschap aan de Universiteit van Londen, speciaal voor studenten die in deSteeds meer culturele en creatieve ondernemers creatieve sector willen ondernemen. Deze oplei-leven van hun kunst (Stromae, Francys Alys, ding brengt de basiskennis bij voor succesvolJean-Claude Van Damme, de broers Dardenne ondernemerschap en leert vaardigheden aan dieof Amélie Nothomb). Het hoeft dan ook geen nodig zijn voor de commercialisering van cre-verbazing te wekken dat studenten uit kunst- atieve en/of culturele producten en diensten.richtingen carrière willen maken en hopen te De bedoeling is studenten op te leiden in dekunnen leven van hun creatief kapitaal. Volgens culturele economie, iets nieuws te brengen alsde zanger Stromae is de sleutel tot succes “40% alternatief voor de verschillende andere businessgeluk, 40% werk en 20% talent. “L’art pour l’art” modellen en ondernemers- (financiële zaken,is mooi maar we mogen de marktrealiteit niet uit waardeketen…), communicatie- (leadership, mar-het oog verliezen”. keting…) Juridische (intellectueel eigendom…)Getuigenissen over ellende, onbegrip over de vaardigheden aan te leren.spelregels of geringe inkomsten zijn legio. Om creatieve profielen in contact te brengen metOndernemers uit de CCI’s, die de online enquête managementprofielen zijn networking, gezamen-hebben beantwoord en enkel puur creatieve lijke lessen of ervaringen tijdens de studies eenlessen hebben gevolgd, betreuren achteraf optie. Op die manier moeten er meer multidisci-dat de basisbegrippen rond ondernemerschap plinaire projecten komen tussen de bedrijfswereldniet aan bod zijn gekomen tijdens hun hogere en de creatievelingen waardoor ook de clichésopleiding. Talent en algemene cultuur volstaan gaan sneuvelen. De kunstenaarsmakelaar is eenniet om van vandaag op morgen uit te groeien vak apart en moet kunstenaars helpen “markten” 17
  18. 18. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëte vinden, vooral dan via PR, marketing, CRM… Deze nieuwe master zou uit een aantal vakkenDat soort culturele ondernemer heeft altijd al in of opleidingsmodules bestaan om studenteneen of andere vorm bestaan (bijv.: de handelaar in vertrouwd te maken met concepten en instru-schilderijen, de agent…) maar toch zijn we ervan menten die nuttig zijn voor de productie vanovertuigd dat het meer dan ooit nodig is hun projecten: juridische en institutionele aspecten,opleiding meer vorm te geven en hen in contact noties van boekhouding, communicatietools,te brengen met de creatievelingen. enz. Via een ontmoetingscyclus – 2 ontmoe-In het Franstalig onderwijssysteem begint er tingen per maand – moeten studenten ervaringiets te bewegen om creatie en ondernemer- van professionals kunnen opdoen.schap met mekaar te verzoenen. ARTES is een In Europa woedt het debat om van jongs af aantransdisciplinair platform van 3 artistieke hoge- creativiteit een meer centrale plaats te gevenscholen uit de Franse Gemeenschap in Brussel in het onderwijs om zo talenten te vormen en(le Conservatoire, La Cambre en het INSAS) en voor innovatie te zorgen. Om innovatie in deheeft net een nieuwe toelating aangevraagd toekomst te stimuleren heeft Singapore lessenvoor het opstarten van een nieuwe masterop- creativiteit in het lager en secundair onderwijsleiding in de productie van artistieke projecten. verplicht gemaakt. Ideale vaardigheden voor cultureel en creatief ondernemerschap• Creatief talent Communication Ondernemerschap • ateraal denken L • eadership L • anagementkennis M • Creativiteit • arketing M • Informaticakennis • Uitmuntendheid • ublic Relations en pers P • Juridische kennis • Innovatie • ocial CRM S • Economie kennis • alen T • Administratie… Zo kan het ook Polimoda is een voorbeeld van een school voor ondernemers uit de modewereld in Florence, een Italiaanse historische modestad. De school is er gekomen als antwoord op de behoefte van de Florentijnse luxe-industrie om zich te kunnen aanpassen aan de steeds groeiende concurrentiestrijd op de wereld- markt. De school is een in 1986 opgestarte privaat-publieke samenwerking, gefinancierd door de steden Florence en Prato, beroeps- verenigingen, de regio Toscane en Europese sociale fondsen. De school wordt geleid door twee bekende namen uit de internationale mode, Francesco Ferragamo en Linda Loppa, en houdt een vinger aan de pols van wat leeft in de modewereld. Zo worden lokale vaklui betrokken bij het samenstellen van pedago- gische cursussen. (Kamer van Koophandel, – De ontwerpen van studenten worden regel- schoenennijverheid, mode-industrie…). matig voorgesteld voor de pers, beleidsma- – Als antwoord op de behoeften van de kers, privésector, tijdens beurzen en lokale markt werden de masteropleidingen “Fashion gala-avonden en in etalages van handelaars Stylists” en “Fashion Brand” opgestart, 25 uit de stad. masteropleidingen in het Engels en een – Een spin-off binnen de school, onder leiding Summer School in het Chinees. van de CEO van het merk Versace, levert dien- – Studenten krijgen een opleiding in de vol- sten in advies en marketingstrategie voor 35 ledige waardeketen van de mode, van het modebedrijven (Ferragamo, Gucci, Tod’s, in ontwerp van collecties haute couture, tot de Katar, in India…). Dit filiaal volgt van heel nabij commercialisering (aankoop/verkoop, klantre- de markttendensen op en plaatst studenten. latie, kunst van het etalageschikken…). Stages – 94% van de afgestudeerden vindt binnen de en projecten verlopen in samenwerking met 6 maanden een job in een van de grote mode- de industriële districten en modehuizen. huizen in de wereld. 18
  19. 19. l inanciering FEén van de grootste struikelblokken bij profes- Hoofdzakelijk “friends, family and fools”sionals uit de culturele en creatieve sectoren zijn Volgens onze online enquête worden CCI bedrij-financieringsmogelijkheden om van hun activi- ven vooral met eigen middelen (76%) gefi-teiten een succes te maken. In Europa heeft 85% nancierd, ofwel met eigen spaarcenten of metvan de CCI bedrijven problemen om voldoende middelen van “FFF” (friends, family and…fools).financiering te vinden3. Bovendien is cultuur intijden van crisis vaak het eerste slachtoffer van 46% van de respondenten heeft reeds beroepbesparingsmaatregelen. Steeds vaker wordt op gedaan op externe financieringsmiddelenzoek gegaan naar privaat-publieke financiering, (lening, subsidies van de overheid, sponsoring,zowel voor de culturele instellingen als voor business angels…) en 88% van de respondentende creatieve bedrijven. Internet opent enorme heeft moeite om externe financiering te vinden,mogelijkheden voor cultuur maar heeft een vooral als die uit de privésector moet komen.aantal creatieve bedrijven toch al in de proble- In 21,6% van de gevallen wordt gebruik gemaaktmen gebracht. Die zien hun traditionele inkom- van publieke beurzen. De voornaamste financie-stenbronnen opdrogen door het verdwijnen van ringsbron uit de privésector is sponsoring metfysieke dragers of het illegaal downloaden en 8,1% van de antwoorden.zijn dan verplicht op zoek te gaan naar nieuweeconomische modellen. Het fenomeen crowdfunding, financieringsmodel waarbij verschillende internetgebruikers crea-De financieringsbehoeften zijn afhankelijk van tieve projecten financieren via de aankoop vande CCI sectoren (podiumkunsten bijvoorbeeldkrijgen meer subsidies dan reclamebedrijven), 3- Europese Commissie, (2011), Groenboek – “Hethet ontwikkelingsstadium van de bedrijven potentieel van culturele en creatieve industrieën(opstartfase, groeifase, omvormingsfase, enz.). vrijmaken”. Wat zijn de voornaamste financieringsbronnen voor uw bedrijf? Eigen middelen Banklening Beurs/ Overheidsfinanciering Sponsoring Fiscale voordelen Risicokapitaal Virale financiering Financiering bij de opstart Business Angels Schenking Beursintroductie 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % Hoe beoordeelt u de toegang tot volgende externe financieringsbronnen? Banklening Virale financiering Private beurzen Publieke beurzen Sponsoring Business Angels Schenking Financiering bij de opstart Risicokapitaal 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % Makkelijk Moeilijk 19
  20. 20. Cultuur EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België“aandelen” op de website, is vrij recent en nog nieuwe culturele en creatieve producten en demarginaal. Dat soort webplatformen is tamelijk commercialisering van bestaande concepten/zeldzaam en moet zijn nut nog bewijzen (Aka prototypes te bevorderen. Overheidsorganenmusic, Mymajorcompany…). die financiële steun aan CCI’s uitkeren moetenFinanciële overheidssteun aan CCI’s lokt ver- regelmatig de relevantie, kwalitatieve en kwan-deelde reacties uit. De meeste respondenten titatieve resultaten en de efficiëntie van deen bevraagden hebben nooit subsidies aange- subsidies evalueren.vraagd. Zij die het wel hebben gedaan zijn overhet algemeen ontgoocheld en vinden dat het Privésector terughoudend om CCI’s teresultaat niet in verhouding staat tot de gele- ondersteunen, door wederzijds gebrek aanverde inspanningen. Ze zijn dan ook niet van plan kennis en wantrouwendit in de toekomst nogmaals te doen. De online enquête wijst er weliswaar op dat het bankkrediet de meest toegankelijke financie- Heeft u de afgelopen 12 maanden beroep ringsbron is, toch lieten de bevraagden weten gedaan op externe financiering? dat banken niet staan te springen om in CCI’s te investeren. Om de kloof tussen de privésector en CCI’s te dichten, moeten ze op dezelfde golf- lengte zitten en komaf maken met de clichés die zowel bij private investeerders als bij creatieve- Minstens één keer lingen leven. 54% 46% n et wantrouwen bij private investeerders zou H Nee te wijten zijn aan het risicovolle karakter van de creatieve industrie. De CCI’s zijn een aparte economie, die gebaseerd is op weinig kwanti- ficeerbare concepten zoals artistieke schoon- heid of symbolische waarde van producten, waarvan de “hype” moeilijk kan worden voor-Er worden verschillende redenen aangehaald: speld. In de meeste gevallen maken bedrijven uit de CCI’s gebruik van immateriële goede-n it gesprekken blijkt dat beurzen niet altijd op U ren (ideeën, octrooien, enz.), die onvoldoende een transparante manier worden uitgedeeld waarborgen bieden voor private investeer- waardoor creatievelingen verplicht zijn te gaan ders. In tegenstelling tot wat algemeen wordt lobbyen. Een aantal sectoren kan schijnbaar op gedacht is investeren in creatieve bedrijven meer steun rekenen dan andere. Die steun is niet riskanter dan investeren in andere eco- afhankelijk van de interesses van beleidsverant- nomische sectoren 4. Uit een Britse studie is woordelijken en minder gebaseerd op een stra- gebleken dat het overlevingspercentage van tegische logica met duidelijke en objectieve CCI bedrijven 5 jaar na de oprichting hoger prioriteiten of op potentiële ontwikkelingen op ligt dan dat bij traditionele ondernemingen lange termijn. het geval is (49,7% tegen 46,6%). Er wordt zelfn oor alle gewesten geldt dat de waaier aan V gefluisterd dat CCI’s vlotter dan andere bedrij- ondersteunende structuren voor en overheids- ven crisisperiodes doorkomen door de “buik- steun aan de sectoren bijzonder vaag is. Zo riem aan te halen”. komen steeds meer multidisciplinaire bedrij- De privésector is een extra bron van ondersteu- ven, vooral dan in de digitale sector, niet in aan- ning naast overheidssubsidies. Door de mid- merking voor overheidsfinanciering waarvan delen waarover de privésector beschikt, door de segmentering als te strak wordt ervaren. de knowhow en de internationale contactenn it gesprekken met bevraagden blijkt dat de U is die sector soms beter geplaatst dan ambte- financiële steunmaatregelen van de overhe- naren om creatieve projecten met toekomst te den veel te versnipperd zin. Daardoor zijn de selecteren, te laten groeien of te koppelen aan bedragen voor CCI ondernemers te gering om minder voor de hand liggende economische zich aan ambitieuze projecten te wagen. sectoren. De aanwezigheid van creatievelingen in directiecomités van ondernemingen uit den e overheidsfondsen voor CCI geven in alle D traditionele economie kan er dan weer zorgen gewesten aanleiding tot nogal wat debatten. een ietwat provocatieve, creatieve en innova- De bevraagden, die al dan niet steun hebben tieve wind door het bedrijf te laten waaien. ontvangen, geven wel toe dat overheidssub- sidies een heilzaam effect kunnen hebben ter n ndernemers uit de CCI’s zijn weinig ver- O ondersteuning van riskante creatieve keuzes. trouwd met private financieringsoplossingen Toch wijzen ze er ook op dat subsidies de crea- in België. Het onvermogen van de creatieve tiviteit kunnen “fnuiken” en dat politieke inmen- 4- Helen Burrows and Kitty Ussher, (October 2011), ging in de programmering niet uitgesloten is. The lazy assumption that the creative industrieën are Subsidies moeten prioritair naar experimen- inherently risky is harming Britain’s path to growth…, tele projecten gaan om de ontwikkeling van DEMOS. 20

×