Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

ทุนทางสังคมกับการปฏิรูปประเทศไทย

541 views

Published on

โดย รองศาสตราจารย์สายฝน สุเอียนทรเมธี
วิทยาลัยสหวิทยาการ
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

ทุนทางสังคมกับการปฏิรูปประเทศไทย

  1. 1. ฉบับที่ 6 / 2558 Policy Brief วิทยาลัยรัฐกิจ มหาวิทยาลัยรังสิต การปฏิรูปประเทศไทย ทุนทางสังคม กับ รองศาสตราจารย์สายฝน สุเอียนทรเมธี วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปัญหาของสังคมไทย เป็นปัญหาที่ซับซ้อน ละเอียดอ่อน และไม่ได้รับการแก้ไขอย่างจริงจังมายาวนาน เช่น ปัญหาการทุจริตคอรัปชั่น ปัญหาความเหลื่อมล้าทางเศรษฐกิจ ปัญหาการจัดการขยะ เป็นต้น ซึ่งหาก พิจารณาอย่างลึกซึ้ง รากแท้ของปัญหาดังกล่าว คือการไม่พึ่งตนเองของประชาชน เนื่องจากรัฐเข้าไปจัดการ ชีวิตให้ตั้งแต่เกิดจนตาย จากงานวิจัยพบว่า พื้นที่ที่อานาจรัฐเข้าถึง สามารถลงไปควบคุมจัดการได้ พื้นที่นั้น ประชาชนจะไม่สร้างระบบการพึ่งตนเอง รอเพียงการจัดการจากรัฐ แต่หากพื้นที่ใดที่อานาจรัฐเข้าไม่ถึงหรือ เข้าถึงได้ยาก ชุมชนจะสร้างระบบการพึ่งพาตนเองในด้านต่างๆ ได้ โดยทุนทางสังคมที่มีอยู่เดิมในชุมชน ท้องถิ่นจะถูกดึงออกมาใช้ประโยชน์ในการขับเคลื่อนเพื่อการสร้างระบบการจัดการตนเอง และเกิดเป็นทุนทาง สังคมใหม่ขึ้น ซึ่งทุนทางสังคมนี้เองที่จะเป็นปัจจัยในการสร้างความเข้มแข็งของชุมชนและสังคมจนนาไปสู่การ ปฏิรูปประเทศ ถอดความจากการรายงานการศึกษาวิจัยเรื่อง ทุนทางสังคมกับการปฏิรูปประเทศไทย โดย รองศาสตราจารย์สายฝน สุเอียนทรเมธี 1สถาบันคลังปัญญาด้านยุทธศาสตร์ชาติ วิทยาลัยรัฐกิจ มหาวิทยาลัยรังสิต
  2. 2. ทุนทางสังคมคืออะไร ทุนทางสังคม หมายถึง ทุนชุมชนเดิมที่มีอยู่แล้วและทุนทางสังคมที่สร้างขึ้นใหม่ สามารถแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะ คือ ทุนทางสังคมที่มีลักษณะรูปธรรม เช่น สมาคม เครือข่ายทางสังคม กลุ่มทางสังคม ส่วนแบบ นามธรรม หมายถึงระบบคุณค่า ค่านิยม เช่น ความเชื่อ ภูมิปัญญา รวมถึงพื้นที่ทางสังคม และการเคลื่อนไหว ในสังคมด้วย ตัวอย่างทุนทางสังคมกับการปฏิรูปสังคมในต่างประเทศ ญี่ปุ่น ทุนทางสังคมในบริบทสังคมญี่ปุ่นนั้น คือ ธรรมเนียมปฏิบัติ ความเชื่อ และระบบคุณค่า โดยคนญี่ปุ่นให้ ความสาคัญกับสานึกความเป็นกลุ่ม และสังคมญี่ปุ่นมีความเป็นระเบียบ เคร่งครัด รู้จักพึ่งตนเอง รวมถึง เสียสละให้แก่กลุ่มของตนเอง ปัจจัยที่ทาให้เกิดทุนทางสังคมของญี่ปุ่นนั้นมีหลายอย่าง เช่น การเกิดภัยพิบัติร้ายแรง ที่ทาให้ประชาชน ทั่วประเทศได้ตระหนักถึงความสาคัญของกิจกรรมช่วยเหลือสังคม จึงเกิดกลุ่มอาสาสมัครจานวนมากมา ช่วยเหลือผู้ประสบภัย จนนาไปสู่ทุนทางสังคมใหม่ คือ การออกกฎหมายเพื่อรับรององค์กรไม่แสวงหาผลกาไร ซึ่งในญี่ปุ่นนั้นมีองค์กรไม่แสวงหาผลกาไรมากมาย โดยเป็นการดึงเอาพลังความสามารถของภาคประชาชนเข้า มารับผิดชอบการให้บริการสาธารณะแทนรัฐ ทาให้สามารถลดภาระรัฐได้ โดยเฉพาะรัฐบาลท้องถิ่น ตัวอย่าง องค์กรไม่แสวงหาผลกาไรที่เกิดขึ้น เช่น องค์กร Human Care ซึ่งมีบทบาทในการดูแลผู้สูงอายุ และสมาคม ละแวกบ้าน เกิดจากการรวมตัวกันของคนในละแวกบ้านเดียวกัน ร่วมสร้างกฎกติกาชุมชน ดูแลความเป็น ระเบียบในชุมชน เครือข่ายสังคมปลอดภัย ดูแลด้านสุขภาพสวัสดิการ การศึกษา เด็ก สิ่งแวดล้อมและ นิเวศวิทยา รวมถึงการเกิดวัฒนธรรมการรับมือภัยพิบัติ หมายถึง บรรทัดฐานที่คนในสังคมยึดถือในการปฏิบัติ ช่วงก่อนเผชิญภัยพิบัติ ขณะเผชิญ และภัยพิบัติ ได้แก่ การรับผิดชอบต่อตนเอง สังคม สาธารณะ ให้ ความสาคัญกับการวางแผนเตรียมรับมือกับภัยพิบัติ การพึ่งตนเอง เป็นต้น เกาหลีใต้ ทุนเดิมของเกาหลีใต้นั้น คือ การที่คนในสังคมมีสานึกร่วม มีความเหนียวแน่นและความรับผิดชอบต่อ ส่วนรวม นอกจากนี้ยังมีองค์กรภาคพลเมืองและองค์กรศาสนาที่ออกมาช่วยขับเคลื่อน จนหลังจากเกิดวิกฤติ เศรษฐกิจ เมื่อปี 1997 ได้เกิดระบบคุณค่าใหม่ เกิดระบบการจ้างงาน มีการคิดอย่างมีเหตุผล และเกิดความ เหนียวแน่นของสังคมมากขึ้น รวมถึงองค์กรภาคประชาชนที่เกิดขึ้นมากมายเพื่อขับเคลื่อนประเด็นทางการ เมือง เศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ยังมีการเปลี่ยนแปลงด้านโครงสร้างทางสังคมและเศรษฐกิจ อีกด้วย 2สถาบันคลังปัญญาด้านยุทธศาสตร์ชาติ วิทยาลัยรัฐกิจ มหาวิทยาลัยรังสิต
  3. 3. เหตุการณ์วิกฤติเศรษฐกิจ เมื่อปี 1997 ทาให้เกาหลีใต้เกิดการเคลื่อนไหวจากพลเมืองและองค์กรทาง ศาสนา โดยพลเมืองในเกาหลีใต้นาทองที่เก็บไว้ออกมาถึง 227 ตัน ให้เห็นเป็นหลักประกันในการแลกเปลี่ยน เงินตราต่างประเทศเพื่อกู้สถานการณ์เศรษฐกิจของประเทศ รวมถึงสร้างความเชื่อมั่นให้กับสถาบันการเงิน ต่างประเทศที่ปล่อยกู้ให้เกาหลีใต้ หลังจากเกิดวิกฤตินี้ คนตกงานและไร้บ้านมีจานวนเพิ่มขึ้น เกิดความขัดแย้ง ระหว่างคนมีงานทากับคนไม่มีงานทา จึงเป็นการกระตุ้นให้องค์กรภาคประชาชนและองค์กรทางศานา ออกมามี บทบาทในการช่วยเหลือและเยียวยาสังคม เพื่อช่วยลดภาระองค์กรภาครัฐ จากเหตุการณ์นี้ทาให้เกิดองค์กร ภาคประชาชนขึ้นมาหลากหลายรูปแบบ ถือเป็นทุนทางสังคมของเกาหลีใต้ ทุนทางสังคมในประเทศไทย ทุนทางสังคมก้าวขึ้นมามีบทบาทที่เห็นได้ชัดเจนคือหลังวิกฤติเศรษฐกิจ ปี 1997 ผลจากวิกฤติเศรษฐกิจ ทาให้รัฐบาลไม่สามารถดูแลประชาชนได้ ประชาชนจึงต้องมีการรวมกลุ่มกันเองในรูปแบบต่างๆ เพื่อช่วยเหลือ ตนเอง ในขณะเดียวกัน เมื่อรัฐเห็นแล้วว่า ภาคประชาชนสังคมทางานได้ดี จึงได้ส่งเสริมโดยการประกาศ โครงการเศรษฐกิจชุมชนพึ่งตนเอง ซึ่งทาให้ประชาชนได้พบปะ มีปฏิสัมพันธ์กันมากขึ้นในชุมชน ทาให้เกิด ระบบคุณค่าใหม่ๆ เช่น สร้างระบบสวัสดิการชุมชน กองทุนการเงินเพื่อคนในชุมชน กองทุนเพื่อสังคม กองทุน สวัสดิการ โดยต่อมาได้พัฒนามาเป็นเครือข่ายภาคประชาชน เช่น เครือข่ายสวัสดิการชุมชน เครือข่ายป้องกัน และแก้ไขปัญหายาเสพติด เครือข่ายส่งเสริมสุขภาพชุมชน และมีการนาระบบคุณค่า ภูมิปัญญาท้องถิ่นมาเป็น ฐานและเครื่องมือในการพัฒนาท้องถิ่น โดยการสร้างความร่วมมือ สร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของ สร้างอาชีพ สร้าง รายได้ และสิ่งเหล่านี้ที่เกิดขึ้นถือเป็น ทุนทางสังคม ที่เข้ามาช่วยขับเคลื่อนประเทศ และแบ่งเบาภาระของ องค์กรรัฐ เพื่อพัฒนาและปฏิรูปประเทศนั่นเอง การนาทุนทางสังคมมาใช้ในการปฏิรูปประเทศไทย ลักษณะทุนทางสังคมที่ควรนามาใช้ในการปฏิรูปมี 3 ลักษณะดังนี้ อุดมการณ์ร่วม ซึ่งเป็นตัวปลุกสานึกร่วมที่ชุมชนมีอยู่ร่วมกัน สานึกร่วม เป็นสานึกในการแก้ไขปัญหาของส่วนรวม ปฏิบัติการร่วม ซึ่งจะนาไปสู่การแก้ไขปัญหาหรือตอบสนองความต้องการชีวิตประจาวันและทาให้เกิด การเปลี่ยนแปลงในระดับนโยบายสาธารณะ ทุนทางสังคมทั้ง 3 ลักษณะนี้ จะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อ ชุมชน ท้องถิ่น หรือจังหวัดเผชิญปัญหาร่วมกัน เช่น ปัญหาวิกฤติเศรษฐกิจ ปัญหาผู้สูงอายุ ปัญหาการขาดการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ปัญหาภัยพิบัติ เป็น ต้น และต้องมีความคล้ายคลึงกันทางความเชื่อ วัฒนธรรม จารีต ประเพณีด้วย 3สถาบันคลังปัญญาด้านยุทธศาสตร์ชาติ วิทยาลัยรัฐกิจ มหาวิทยาลัยรังสิต
  4. 4. 4สถาบันคลังปัญญาด้านยุทธศาสตร์ชาติ วิทยาลัยรัฐกิจ มหาวิทยาลัยรังสิต แนวทางการปฏิบัติในการปฏิรูปสังคมไทย แบ่งออกเป็น 2 ระดับ คือ ข้อเสนอต่อการปฏิรูปในระดับท้องถิ่น1 1. ท้องถิ่นควรใช้ทุนเดิมที่มีในชุมชน โดยเฉพาะองค์กรอาสาสมัคร กลุ่มเครือข่ายทางสังคม ในการ ขับเคลื่อนหรือปฏิบัติประเด็นสาธารณะ รวมถึงสร้างพื้นที่สาธารณะ และสนับสนุนงบประมาณในการสร้างพื้นที่ สาธารณะ 2. องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรเปลี่ยนวิธีคิดในการทางานร่วมกับชุมชน ยกตัวอย่างรูปแบบการทางาน ของเทศบาลแห่งมหานครโซล กล่าวคือ เปลี่ยนจากเดิมที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทาเองทั้งหมดมาเป็นการ ปล่อยให้ชุมชนพึ่งตนเองบ้าง ทาให้เกิดการกระจายอานาจ โดยการกระจายงบประมาณและภารกิจลงไปที่องค์กร ปกครองส่วนท้องถิ่นโดยตรงโดยไม่ผ่านจังหวัดและให้ประชาชนตรวจสอบกันเอง องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควร รับผิดชอบในเรื่องใหญ่ๆ แต่เรื่องที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประจาวันควรให้ชุมชนจัดการเอง อาทิ การจัดการขยะ การ จัดการน้า นอกจากนี้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรช่วยผลักดันประเด็นที่เกี่ยวข้องกับส่วนรวม เช่น ผลักดันเรื่อง สวัสดิการชุมชน นาเสนออัตลักษณ์ใหม่ของชุมชน ข้อเสนอต่อการปฏิรูประดับชาติ 1. รัฐบาลควรกาหนดนโยบายหรือกฎหมายที่ส่งเสริมให้เกิดการใช้ทุนทางสังคม และในภาวะที่สังคมกาลัง เผชิญปัญหา รัฐบาลควรเปิดโอกาสให้ทุนทางสังคม เช่น กลุ่มทางสังคม สมาคม ทางานหรือขับเคลื่อนเพื่อให้ผ่าน วิกฤติ 2. รัฐบาลควรจัดเงินอุดหนุน ในรูปแบบกองทุนในการส่งเสริมให้เกิดพื้นที่ทางสังคม ซึ่งจะเป็นช่องทางให้ เกิดการรวมกลุ่มขึ้น นั่นจะหมายถึงการสนับสนุนของรัฐได้ก่อให้เกิดทุนทางสังคมใหม่นั่นเอง 3. ในประเด็นที่รัฐบาลควรสนับสนุนควรเกี่ยวข้องกับชีวิตประจาวัน เช่น สวัสดิการชุมชน เรื่องที่สะท้อนการ พึ่งตนเองของชุมชนท้องถิ่นนั้น ควรเสนอให้บัญญัติเรื่องการให้อานาจชุมชน-ท้องถิ่น-จังหวัดในการจัดการตนเอง ไว้ในรัฐธรรมนูญ โดยดาเนินการในนามขององค์กรไม่แสวงหากาไร 4. รัฐบาลควรออกกฎหมายองค์กรที่มีลักษณะกึ่งเอกชนกึ่งรัฐ มีฐานะเป็นองค์กรไม่แสวงหากาไร สามารถ หารายได้ได้แต่จะถูกควบคุมด้วยเงื่อนไขต่างๆ จากรัฐ เช่น องค์กรที่ดาเนินการเรื่องการดูแลผู้สูงอายุ องค์กรที่ ดาเนินการด้านสิ่งแวดล้อม เพื่อช่วยแบ่งเบาภาระความรับผิดชอบจากองค์กรรัฐ 1 ท้องถิ่นในที่นี้หมายรวมถึงองค์กรและบุคคลภาคีที่ตั้งอยู่ในชุมชนนั้น เช่น ผู้นาชุมชน พระ นายกองค์การบริหารส่วนตาบล กลุ่มทางสังคม โรงเรียน ฯลฯ
  5. 5. 5 ผู้อานวยการสถาบันคลังปัญญาฯ : ศ.ดร.เอนก เหล่าธรรมทัศน์ บรรณาธิการ: น.ส.ยุวดี คาดการณ์ไกล ผู้วิจัย : รองศาสตราจารย์สายฝน สุเอียนทรเมธี ผู้ถอดความ : นางสาวปลายฟ้ า บุนนาค ปีที่พิมพ์: ธันวาคม 2558 สานักพิมพ์: มูลนิธิสร้างสรรค์ปัญญาสาธารณะ เพิ่มเติมได้ที่ www.rsu-brain.com ที่อยู่ติดต่อ วิทยาลัยบริหารรัฐกิจและรัฐศาสตร์ 52/347 พหลโยธิน 87 ตาบลหลักหก อาเภอเมือง จังหวัดปทุมธานี 12000 โทรศัพท์ 02-997-2200 ต่อ 1283 โทรสาร 02-997-2200 ต่อ 1216 สถาบันคลังปัญญาด้านยุทธศาสตร์ฯ อาคารพร้อมพันธุ์ 1 ชั้น 4/2 637/1 ถนนลาดพร้าว เขตจตุจักร กทม. 10900 โทรศัพท์ 02-930-0026 โทรสาร 02-930-0064 สถาบันคลังปัญญาด้านยุทธศาสตร์ชาติ วิทยาลัยรัฐกิจ มหาวิทยาลัยรังสิต

×