Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Hizkuntz ekologia

2,456 views

Published on

Iñigo Iñurrategik aurkezpen hau baliatu zuen Euskal Kulturgintzaren Transmisioa aditu tituluan hizkuntz ekologiaz hitz egiteko.

  • Be the first to comment

Hizkuntz ekologia

  1. 1. 1 Hizkuntz Ekologiaren diskurtsoa Teoria, Etika eta Politika Teoria Etika Politika Hizkuntzen arteko Aniztasuna Oreka: iraunkortasuna harremanak ulertzeko Berdintasuna Interdependentzia ezagutza zientifikoa Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 2 Hizkuntzak munduan Kultura eta Hizkuntza aniztasuna 10.000 hiztun Munduko biztanleen %96ak baino gutxiago hizkuntzen %4a hitz egiten dituzten hizkuntzak: 3406 du. Munduko biztanleen %4ak Hizkuntzen banaketa hizkuntzen %96a hitz egiten du. hiztun kopuruaren 1710 1436 arabera 1143 660 553 234 1 101 1001 10001 100001 >10000000 100 1.000 10.000 100.000 1.000.000 Iturria: Sharing a world of difference, UNESCO- Terralingua - WWF, 2003 Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 1
  2. 2. 3 Hizkuntzak munduan Urtero 10 hizkuntza galtzen dira batez beste. Desagertze prozesua azkartzen ari da. Zenbait hizkuntzalariren arabera, hizkuntza batek 100.000 hiztun inguru behar ditu bizirik irauteko • 6000-7000 hizkuntzetatik 1/2ak baino gehiagok 10.000 hiztun baino gutxiago ditu • 1/4ak 1.000 hiztun baino gutxiago. Hizkuntzak dibertsifikatu zirenetik 30.000 jaio eta desagertu dira. Hilkortasun tasa altua izan da eta biziraupena laburra. Hizkuntza gutxi bizi izan dira 2.000 urtetik gora (euskara, arabiera, txinera, grekoa, hebreera, latina, sanskritoa, tamilera,...). Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 4 Hizkuntzak munduan Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 2
  3. 3. 5 Hizkuntzak munduan Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 6 Hizkuntzak munduan : Vulnerable Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 3
  4. 4. 7 Hizkuntzak munduan : Definitely endangered Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 8 Hizkuntzak munduan Severely endangered Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 4
  5. 5. 9 Hizkuntzak munduan Critically endangered Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 10 Hizkuntzak munduan Extinct Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 5
  6. 6. 11 Hizkuntzak munduan Kultura eta Hizkuntza aniztasuna -10 hizkuntza hauen artean ez dira hizkuntzen %1era iristen, baina munduko biztanleria osoaren erdiaEtnologue-n arabera 2000. urtean hartzen dute.6809 hizkuntza bizi ziren, 228 - Europan 275 hizkuntza daudeherrialdetan banatuta. katalogatuta. Munduko hizkuntzen %3. Hiztunak Munduko Ama hizkuntza (milioika) biztanleriaren % - Asian %32, Afrikan %30, etaTxinera 760 16 Pazifikoan %19, Ameriketan %15.Inglelesa 427 8Gaztelania 266 5Hindia 182 4 -Munduko hizkuntzen %84a endemikoaArabiera 181 4 da, lurralde batean bakarrik hitz egitenPortugesa 165 3 da.Bengalera 162 3Errusiera 158 3Japoniera 124 2Alemana 121 2 Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 12 Hizkuntza guztiak “beharrezkoak”? TXEPETX Hizkuntzalaritza anglosajoia Aimara Basatiak A Amazigh Etnikoak Primitiboak Sanskritoa B Latina Klasikoak Zibilizatzaileak Daniera AB Italiera Modernoak Zibilizatuak Hebreera BA orain gutxi ∅ Etruskera Iberera Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 6
  7. 7. 13 Hizkuntzak munduan Hizkuntzen grabitazio-sistemako mailak 4.000 / 5.000 hizkuntza periferiko 100 / 200 hizkuntza zentral 10 bat hizkuntza superzentral Hizkuntza hiperzentrala Inglesa Frantsesa, gaztelania, swahilia... Banbara, wolofa, txekiera, armeniera... Euskara, okzitaniera, bretoiera...Iturria: Calvet, L.J. Pour une écologie des langues du monde, 1999. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Nola berreskuratzen da? 14 1.go axioma: BEHARRA 1.go axioma: BEHARRA Hiztunok linguistikoki osatzeko dugun beharra = Hizkuntzek geure bidez osatzeko duten beharra Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 7
  8. 8. Nola berreskuratzen da? 15 2.axioma: ERANTZUKIZUNA 2.axioma: ERANTZUKIZUNA Estatu baten barruan minorizatua dagoen hizkuntza komunitate baten biziberritzeko itxaropena ezin da estatuaren ekimenean egon (ezta gobernu aldaketa baldin badago ere). Bidea, lehenik eta behin, komunitatearen konpaktazioa da. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 16 Hizkuntzak munduan Txepetx 3.axioma: BERDINTASUNA 3.axioma: BERDINTASUNA Bizinahia duen hizkuntz komunitate bat mehatxatua badago, bertako hiztunen zeregina ezezik, estatu bateko hiritarren eta munduko gizateriaren intereseko ere bada komunitate hau normaltzea, bide hau azken batean giza garapenaren norabide berean baitoa. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 8
  9. 9. 17 Hizkuntza guztiak “beharrezkoak”? Ez da munduan hizkuntza modernorik, klasikorik edo etnikorik Munduan giza hizkuntzak daude baina gutxiengo batek lortu du garapen osoa Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Hizkuntza Ekologia 18 Ekologia: "oikos" (etxea) + "logos" (ezagutza) Hizkuntza ekologia: Hizkuntza baten eta bere ingurumenaren arteko harremanak aztertzen ditu (Haugen, 1972) Modelo deskribatzailea Oro har, hizkuntzen eta hizkuntza-komunitateen arteko erlazioak ekologiaren ikusmoldearekin uler daitezke. Hizkuntzek eta hizkuntza- komunitateek elkarrekin dituzten harremanak sistema dinamikotzat hartzen ditu hizkuntzen ekologiak, eta haien arteko orekaren eta hizkuntza-aniztasunaren ikuspegitik aztertzen ditu. Hizkuntza bakoitzak bere zoko ekologikoa okupatzen du hizkuntza-ekosisteman, bere funtzioek eta ingurumenarekiko erlazioek determinatzen dutena (Calvet, 1999 Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 9
  10. 10. 19 Hizkuntz Ekologiaren diskurtsoa Teoria, Etika eta Politika Teoria Etika Politika Hizkuntzen arteko Aniztasuna Oreka: iraunkortasuna harremanak ulertzeko Berdintasuna Interdependentzia ezagutza zientifikoa Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Hizkuntza Ekologia 20 Bioaniztasuna arriskuan Giza ekintza bioaniztasuna murrizten ari da eta ekosistemak zurrunago bihurtzen. Aldaketa hain larria izanik, ekosistemak egokitzeko duten gaitasuna galtzen ari dira eta etengabe hondatzen. Edward O. Wilson biologoak honela laburbiltzen du krisia: “Gaur egungo joerak jarraitzen badu, atzerabiderik gabeko espezieen pobretzean eroriko gara. Erritmo honetan, mende bukaerarako Lurreko animalia eta landare espezieen erdia galduko dugu. Espezie bakoitza eboluzioaren maisulana da, eta gizakiak ezingo luke parekorik sortu, nahiz eta ingeniaritza genetikoaren bidez izaki berriak sortzeko gai izan. Espezieen galera handi honek eragin zuzena izango luke lurreko ingurumenaren egonkortasunean. Eta horrez gain, gizakiarentzat etorkizunean informazio genetiko mailan oso baliagarriak izan daitezkeen biblioteka biziak galduko lirateke”. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 10
  11. 11. Hizkuntza Ekologia 21 Aniztasun biokulturala Aniztasun biologikoa eta aniztasun linguistiko-kulturala bizi aniztasunaren atalak dira, osotasun baten parte. Biak daude krisian eta bat egiten dute krisiaren jatorri edo eragileetan: faktore ekonomikoak, politikoak eta sozialak. Biologikoki zein etnolinguistikoki aberatsak diren inguruneen banaketa geografikoa aztertuz gero, garbi ikusten da aniztasun etnolinguistikoaren eta aniztasun biologikoaren arteko korrelazioa Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Hizkuntza Ekologia 22 “Tximeleta ugari dagoen lekuan hizkuntza ugari izango da” LANDARE ANIZTASUNA ETA HIZKUNTZEN BANAKETA Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 11
  12. 12. Hizkuntza Ekologia 23 Hizkuntzak, kultur ondarearen memoria Hizkuntzek gizakiak sortutako pentsamendu eta ideien unibertsoa gordetzen dute. Hizkuntza bakoitza giza esperientziaren adierazpen bat da; hiztun komunitateak bere ingurunearekiko eraiki duen harremana, formulatu duen pentsamendua, sistema filosofikoa eta ulermena. Hizkuntza bakoitza hiztun komunitatearen ondare kulturalaren memoria da, eta galduz gero giza pentsaera ezagutzeko eta ulertzeko, eta munduaren ikuspegia ulertzeko elementu ordezkaezin bat galtzen da. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Hizkuntza Ekologia 24 Hizkuntzak, kultur ondarearen memoria “Hizkuntza bat desagertzen denean, berreskuraezinak diren ezagutza kultural, historiko eta ekologikoak galtzen ditugu. Hizkuntza bakoitza giza esperientziaren adierazpen bakarra da. Horregatik,hizkuntza bakoitza ezagutzea etorkizunean funtsezkoak izan daitezkeen galderei erantzuteko gakoak izan daitezke. Bestela esanda, hizkuntza bat desagertzen den bakoitzean giza mintzairaren funtzioa eta egituraren adierazgarri diren ereduak galtzen ari gara, gizakiaren historiaurreari buruzko memoria galtzen ari gara eta munduan dauden ekosistema anitzak mantentzeko pilatutako jakituria eta informazioa ere galtzen ari gara.” UNESCO Arriskuan dauden hizkuntzen gaia lantzeko aditu-taldea Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 12
  13. 13. 25 Hizkuntz Ekologiaren diskurtsoa Teoria, Etika eta Politika Teoria Etika Politika Hizkuntzen arteko Aniztasuna Oreka: iraunkortasuna harremanak ulertzeko Berdintasuna Interdependentzia ezagutza zientifikoa Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Hizkuntza Ekologia 26Oreka: iraunkortasuna Erronka teoriko-praktiko nagusienetakoa garapen ekonomikoa, herrien arteko harremanak eta aniztasun biokulturala armonizatzea da. Konponbide ekosistemikoa: bere baitan sistema ekologiko, ekonomiko eta soziopolitikoak bilduko dituena. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 13
  14. 14. Hizkuntza Ekologia 27 Mestizajea eta asimilazioa Harreman orekatu baterako oinarriak “Kultura guztiek ingurukoetatik behar eta nahi dutena hartu dute, iraun badute. Eta bizirik segitzekotan, gauza bera egiten jarraituko dute. Hala ere, garbiki bereizi behar da bereganatzen den hori aberasgarria den ala irentsiko zaituen munstroa den”. (Xamar, Orekan) Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 28 Hizkuntz Ekologiaren diskurtsoa Teoria, Etika eta Politika Teoria Etika Politika Hizkuntzen arteko Aniztasuna Oreka: iraunkortasuna harremanak ulertzeko Berdintasuna Interdependentzia ezagutza zientifikoa Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 14
  15. 15. 29 “Guk ez dugu eskatzen baztertzeko, eta are gutxiago mozteko, beste lorerik, gurea bizirik uzteko baizik. Ondasun kolektibo diren animalia eta landareek ere, beren balioa babestua eta bultzatua duten zibilizazio honetan gehiegi eskatzea ote da hori? Ba, horixe da eskatzen duguna” J.M.Barandiaran Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi Hizkuntza Ekologia 30 Gaur egun Euskaraz bizitzeak zentzu osoa du Euskal hiztunontzat eta gainerakoentzat Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 15
  16. 16. 31 Zergatik dira interesgarriak munduko hizkuntzak? Zergatik kezkatu beharko genuke beraien egoeraz? Ez daukagu nahikoa euskara aurrera ateratzearekin? Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 32 Giza eskubideak vs Hizkuntza eskubideak Lehenengo "eskubide belaunaldi" deiturikoan oinarrizko eskubide zibil eta politikoak ezarri zituen, eta arraza, sexu, erlijio edo hizkuntza ezberdintasunean oinarritutako diskriminazio oro debekatu zuen. Herrien autodeterminaziorako eskubidea ere onartu zuen, baina deskolonizazio prozesuetara mugatuta. Bigarren belaunaldiak eskubide ekonomiko, sozial eta kulturalak formulatu zituen. Lehenengo bi belaunaldietan jaso ziren eskubide multzoak NBE-ren 1948.ko abenduaren 10eko batzar orokorraren 217A(III) erresoluzioan onartutako Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean (NBE, 1948) jaso ziren. Hirugarren belaunaldiak, alde batetik solidaritatean oinarritutako bake, garapen eta ingurumen eskubideak, eta bestetik eskubide etnikoak garatu zituen (Skutnabb-Kangas, 1994). Eztabaida eta definizioek norbanakoaren eskubide unibertsalen eremutik eskubide sozial eta kolektiboen eremurako bidea egiten zuten heinean (eta, beraz, menpeko gutxiengoetako kideek beraien oinarrizko eskubideak gauzatu ahal izateko baldintzak ezartzeko aukerei ateak irekitzen zitzaizkien heinean) eztabaidak zaildu egin ziren, Estatuaren kontzeptu tradizionala eta botere erlazioak kolokan jartzen baitziren (Stavenhagen, 1995). Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 16
  17. 17. 33 Kapital soziala - Giza garapena - Garapen integrala • Hizkuntza kapital sozial sortzaile • Kapital soziala giza garapenaren oinarrian • Baina, zer da garapena? Garapen integrala? Garapenerako lankidetza - 1940-50: Bretton Woods, BM, FMI, BID, Nazio Batuak, GKE … - 60: Dependentziaren teoria. Asistentzialismotik negoziazio eta akordioetara - 70: Pearson txostenak, oinarrizko beharren fokatzea, MED estrategiak, %0,7. - 80: Neoliberalismoa, kanpo zorra. - 90 …: Amartya Sen, titularitateak, Giza Garapen Indizea, PNUD txostenak, garapen jasangarria, genero ikuspegia, … Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 34 Garapena indigena Andeetako kasua Txakana Dimentsio ekonomiko - politikoa Dimentsio Dimentsio teknologikoa soziologiko - komunitarioa Dimentsio ekologikoa Garapenak lau dimentsio ditu Andeetako herri indigenentzat: dimentsio ekonomikoa-politikoa, dimentsio soziologiko-komunitarioa, dimentsio ekologikoa eta dimentsio teknologikoa. Garapen eko-soziala, beraiek erabiltzen duten terminotan, lau dimentsioen oreka mantenduz lortzen da. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 17
  18. 18. 35 Herri indigenak ‘indio’, ‘indigena’, ‘natibo’, ‘tribu’, ‘gutxiengo tribala’, ‘herri natiboa’, ‘jatorrizko herria’, ‘aborigenak’, ‘lehen nazioak’, ‘nazio indigenak’, herri indigenak’, ‘laugarren mundua’,… Herri indigenak 300 milioi pertsona baino gehiagoko osatzen dituzte, munduko lurralde guztietako 70 herrialde baino gehiagotan, eta, gutxi gorabehera, munduko populazioaren %4 dira. Herri horiek planeta honetako kultur aniztasunaren %90 ordezkatzen dute. Aniztasun hori da, hain zuzen ere, bere historiarekin eta bizi diren ingurunearekin batera, definizio bakar batean barneratzea zailtzen duena. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 36 Herri indigenak Zenbait oinarrizko printzipio oso presente daude herri indigena gehienen artean. Oinarrizko printzipio hauen artean hurrengo hauek ditugu: • Gizakia ingurune naturalaren jabe baino ingurune horren parte da • Komunitatearen lehentasuna norbanakoarekiko • Elkarrekikotasuna eta birbanaketaren printzipioa, nahikotasuna, ondasun eta baliabideen metatzearen aurretik • Naturarekin eta komunitatearekin balore etiko eta espiritual sendoak. Deruyttere, A. (2001). “Pueblos indígenas, globalización y desarrollo con identidad: algunas reflexiones de estrategia” Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 18
  19. 19. 37 Herri indigenen eskubideak Lehenengo mugarri nagusia “Herrialde independenteetako herri indigena eta tribalei buruzko OITren 169. hitzarmena” izan zen, 1989ko ekainaren 27an. OITren 107 hitzarmena” eguneratu nahi izan zuen. Izan ere, 107. hitzarmenaren azken helburua herri indigenak bizi ziren herrialdeko gizarte gehiengodunean integratzea da, eta oraindik zenbait herrialdetan indarrean jarraitzen du . Hitzarmenak, besteak beste, izaera kolektibodun eskubideak onartu eta jasotzen ditu, herri indigenentzat oinarrizkoak diren gaiak: euren lurraldearen eskubideak, euren kultura eta baloreen sustapena, hezkuntza euren hizkuntzan jasotzea, kontsultarako eta parte hartzeko eskubidea edo zuzenbide tradizionalaren balioa. Gaur egun OITren 107. hitzarmena indarrean duten herrialdeak hauek dira: Angola, Bangladesh, Belgika, Kuba, Egipto, El Salvador , Ghana, Ginea-Bissau, Haiti, India, Irak, Malawi, Pakistan, Panama, Errepublika Domininikarra, Arabiar Errepublika, Siria eta Tunez. Gaur egun OITren 169. hitzarmena indarrean duten herrialdeak hauek dira: Argentina, Bolibia, Brasil, Txile, Kolonbia, Costa Rica, Danimarka, Ekuador, Espainia, Fiji, Guatemala, Honduras, Mexiko, Nepal, Noruega, Herbereak, Paraguay, Peru eta Venezuela Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 38 Herri indigenen eskubideak Bi hamarkadetako borroka luzearen ondoren, 2007ko irailaren 13an Nazio Batuen Erakundeko Batzar Orokorrak “Herri indigenen eskubideei buruzko Nazio Batuen Adierazpena” onartu zuen. Adierazpenak bederatzi bloketan banatzen diren 46 artikulu ditu: I.- Nortasuna eta giza eskubideak (1, 2, 6 -11 artikuluak) II.- Kultura eta tradizioak (12-14 artikuluak) III.- Heziketa eta hizkuntza (15-17 artikuluak) IV.- Lan eskubideak (18. artikulua) V.- Parte hartzea eta erabakiak hartzeko mekanismo propioak (19-24 artikuluak) VI.- Ingurumena (25-30 artikuluak) VII.- Autogobernua eta autonomia (3, 4, 5, 31-36 artikuluak) VIII.- Babes mekanismoak (37-41 artikuluak) IX.- Adierazpenaren irismena edo muga (42-46 artikuluak) Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 19
  20. 20. 39 Hizkuntza komunitate indigenak - Diskriminazioa legala -Hizkuntza komunitatea desegituratu GALERA-- Gutxiagotasun konplexua - Alde bakarreko elebitasun soziala - Funtzio-defizita Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 40 Hizkuntza galeraren ondorioak Maila kolektiboan - Kodearen galera - Ezagutzaren galera - Elementu kulturalen galera - Identitatea, kohesioa, kapital soziala, kolektibitatea Norbanakoaren mailan -Ondorio psikologikoak, linguistikoak, kognitiboak, sozialak eta ekonomikoak. - Alkohola, drogak, Hiesa, kartzela, …Skutnabb-Kangas, T. (2000). "Linguistic genocide in education – or worldwide diversity and human rights?",Nazio Batuen Erakundea (2008). “Las formas de educación de los niños indígenas ¿son crímenes de lesa humanidad?”Brown, L. (2006). “The Loss of Indigenous Languages - the Sociological Effects “ Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 20
  21. 21. 41 Zertan ari dira herri indigenak hizkuntzari dagokionez? 1. Hizkuntzen erregistroa 2. Cree eta Hualapai komunitateak 3. Punana Leo eta Te Reo Kohanga: Maorien eredua. 4. Educación Intercultural Bilingüe Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 42 Zertan da nazioarteko lankidetza? Galbidean dauden hizkuntzen erregistroan eta informazioa bilketan egiten ari diren proiektu eta ahalegin nagusiak - Frantzian “Centre national de la recherche scientifique” (CNRS): DDL (Dynamique du langage), CELIA (Centre dEtudes des Langues Indigènes dAmérique), LLACAN (Langage, Langues et Cultures d’Afrique Noire), LACITO (Laboratoire de langues et civilisations à tradition orale). - Inglaterran: Hans Rausing Endangered Languages Project eta Foundation for Endangered Languages -Alemanian Volskwagen Fundazioaren DoBeS (Dokumentation Bedrohter Sprachen) programa. - Japonian, gobernuaren “Endangered Languages of the Pacific Rim” programa. - Estatu Batuetan , gobernuaren “Documenting Endangered Languages” programa. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 21
  22. 22. 43 Zertan da nazioarteko lankidetza? Erregistratutako informazio guzti hori ordenatu eta jendarteari eskaintzeko proiektuak -Summer Institute for Linguistics, www.etnologue.com -Alemaniako Max-Planck-Institut für evolutionäre Anthropologie institutuaren World Atlas of Language Structures Online proiektua. http://wals.info -UNESCO, arriskuan dauden munduko hizkuntzen Atlas Interaktiboa -AECID, UNICEF eta Fundación para la Educación en Contextos de Multilingüismo y Pluriculturalidad (FUNPROEIB Andes): “Atlas Sociolingüístico de Pueblos Indígenas en América Latina”, 2009 -Hizkuntza amerindiarrak: Texas-eko Unibertsitatea, The Archive of the Indigenous Languages of Latin America edo Native Languages of the Americas - African Languages proiektua: www.africanlanguages.org - Living Tongues Institute + National Geographic: “The Enduring Voices Project” - UNESCO Etxea: Hizkuntzen AMARAUNA Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 44 Zertan da nazioarteko lankidetza? Hizkuntza berreskuratzeko ahaleginetan ari diren erakunde eta proiektuak Australia: The Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies Zeelanda Berria: Te Kōhanga Reo National Trust AEB: Arizonako Unibertsitatean kokatzen den The American Indian Language Development Institute (AILDI) Resource Network for Lingusitic diversity (Australia, Zelanda Berria, Indonesia, Kanada, AEB, …) • Language Centres, Language Nest , Language reclamation GGKEak - Cultural Survival - The Endangered Language Fund - GTZ - IBIS - Japoniako Kooperazio agentzia - Mugen gainetik - Garabide Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 22
  23. 23. 45 Garapenerako Lankidetza Ofiziala. Administrazio publikoen jarduera Euskal Autonomi Erkidegoko (EAE) administrazioa Eusko Jaurlaritza (%60), Foru Aldundiak eta udaletxeak 2009ko aurrekontua 30.855.042 eurokoa izan zen. Aurrekontu honen %5a (1.591.747,31 €) bideratu zen nolabait hizkuntza indigenekin zerikusia izan dezaketen proiektuetara. Bi pausu ematea falta dira: alde batetik deialdietan era horretako proiektuen ezaugarriak kontuan hartzea, eta bestetik, garrantzitsuena, ildo horretako proiektuak aurkeztea GGKEek eta hauek onartuak izatea Kolonbiarekin lankidetza Kultura sailetik “2008-2011ko garapen lankidetzarako gida plan estrategikoa” Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 46 Garapenerako Lankidetza Ofiziala. Administrazio publikoen jarduera Nafarroa Garaiko Administrazioa 2009-2010 deialdian 7.800.000 € GGKEentzako proiektuak finantzatzeko. Hortik %3,6 hizkuntzekin zer ikusia duten proiektuak (2.4. ildo estrategikoa) Los objetivos estratégicos: B.4.1. Potenciar la inclusión de la perspectiva de los DD.HH., incluidos los Derechos de la Infancia, en los instrumentos de la cooperación navarra contemplando acciones de promoción, defensa, protección y garantía de los mismos, incluyendo el respeto a la identidad cultural. Las acciones estratégicas para llevarlo a cabo: B.4.1.a Incorporar, mediante la metodología apropiada, la inclusión de la perspectiva de los DD.HH. en las acciones de la CID,incluido el respeto a la identidad cultural. B.4.1.b Difundir en Navarra la situación de los DD.HH. en que se encuentran los países receptores de AOD, así como en relación a las identidades culturales de minorías étnicas o indígenas que se acompañan.” (Nafarroako Gobernua, 2007) Iparraldeko Administrazioa Akitaniako Eskualdeko Kontseiluak ez du garapenerako lankidetza proiektuak bultzatzeko eskumenik egiten (Frantziako Gobernuaren Kanpo Harremanetarako Ministeritzaren ardura baita). Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 23
  24. 24. 47 Garapenerako Lankidetza Ofiziala. Administrazio publikoen jarduera Espainiako Administrazioa Praktikan (59.400.973,31 €-tik 0, %3a dagokion arren) “Plan director de la cooperación española 2009-2012” (AECID, 2006): “lehentasun horizontalak” definitzerakoan, hurrengo bost lehentasun definitzen dira: “ (…) Estas cinco prioridades horizontales son (i) la inclusión social y la lucha contra la pobreza, (ii) la gobernabilidad democrática y promoción de los derechos humanos, (iii) género en desarrollo, (iv) la sostenibilidad medioambiental, y (v) consideración de la dimensión cultural y respeto a la diversidad.” (AECID, 2006) “Estrategia española de cooperación con los pueblos indígenas” “La cooperación española en este ámbito marca como objetivo general el contribuir al reconocimiento y al ejercicio efectivo del derecho de los pueblos indígenas a articular sus propios procesos de desarrollo social, económico, político y cultural, lo que beneficiará a la sociedad en su conjunto” . UNICEF eta Fundación para la Educación en Contextos de Multilingüismo y Pluriculturalidad (FUNPROEIB Andes): “Atlas Sociolingüístico de Pueblos Indígenas en América Latina”, 2009 Frantziako Administrazioa 2007-2011 Plan Estrategikoa (Agence Française de Developpement, 2007) aztertuz gero, ikus dezakegu nola “hizkuntza”, “identitate” edo “indigena” terminoak ez direla azaltzen. Horrek ez du esan nahi alor horietan proiekturik ez duenik egiten agentzia frantsesak, baina garbi dago ez dela lehentasunezkoa. Badituzte, ordea, Garapen Agentziaz kanpo linguistika edo antropologiaren eremuan sortutako ikerketa institutu publikoak Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 48 garabide bidegara kooperazio ildo berri bat garapenerako euskal lankidetzan www.garabide.org Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 24
  25. 25. Hutsune bat 49 Hutsune bat bat Hutsune “Urrundik ikusten da Euskal Herriak esperientzia propio eta sakon batzuk dituela. Nolatan ez zarete hortik abiatzen zuen garapenerako lankidetza pentsatzeko eta egiteko orduan?” Behar bat Unescoko Gazteria arduraduna garabide bidegara . Kooperazioa laguntza asistentziala izan ez dadin, herri batek ez du galdetu behar bakarrik zenbat diru daukan emateko, baizik eta beste hau: ze esperientzia daukan herri gabetuekin konpartitzeko. Hortik sortzen da kooperaziorik duinena eta aberatsena. Aukera bat . Ze esperientzia multzo dauka Euskal Herriak elkarbanatzeko? Zalantzarik gabe, bere nortasunaren bizi-ahalegina eta horretarako garabideen esperientzia behintzat hor dauka. Hori herri gabetuekin konpartitzen asmatzea berebiziko ekarpena izan liteke kontinente guztietan garapenerako lankidetzaren arloan. . Euskal kooperazioa, zentzu honetan ia ez da izan euskal kooperazioa. Oro har, ohiko kooperazioa egin du, ez da ohartu daukan altxorraz, eta ez ditu bere indarrak jarri konpartitzeko zeuzkan esperientzietan. Euskal Garabide kooperazioaren hutsune garrantzitsua da. . Ireki gabe dago oraindik herri honen lankidetzarako kooperazio ildoei buruzko gogoeta. Gogoeta eta eztabaida hori zabaltzean, nortasunaren garabide-esperientziak munduko herri indigenekin konpartitzeak bere tokia har dezake. Herri honen kooperazio ahalegina bideratzeko ildo nagusietako bat izateko bokazioa du, horretara deitua dago. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 50 Behar bat bat Behar . Globalizazio neoliberalarekin munduak daraman bidean, hiru prozesu daude elkarri loturik: sozioekonomikoa, kulturala eta ekologikoa. Ez dezakegu ulertu prozesu bat beste biekin lotu gabe: gizakiaren degradazio sozioekonomikoa, herri indigenen Behar bat edo herrien nortasunaren degradazioa eta naturaren degradazioa harremanetan daude. Eta hiru horien aldeko lana ere lotuta dago garabide egokiagoen aldeko ahaleginean. bidegara garabide . Diskurtso mailan hau onartua badago ere, gehienetan oraindik kooperazioa ez da praktikan horretaz jabetu. Kooperazioaren zatirik handienak (bai gure herritik egiten denak ere) gai sozioekonomikoetan jartzen du ahalegin guztia, eta askotan asimilazio prozesuen parte da Aukera bat kooperazioa bera. . Gaur egun, munduko komunitate eta herri askotan nortasun galeraren une erabakiorrean daude. Herri horiek jokatzen ari direna ez da kooperatiba bat gehiago edo gutxiago, eskola bat gehiago edo gutxiago, proiektu bat gehiago edo gutxiago. Bitartean, milaka urtean mantendu duten hizkuntzaren transmisioa galtzen ari dira juxtu belaunaldi honetan. “Garapenaren” ulermen sakonetik, galera horrek izugarrizko eragina izango du herri horien etorkizunean. Garabide . Gaur munduan fondo asko bideratzen dira herri indigenetara, baina gehienetan emaitza ez da egokia, izan ere garapen horren “know- how”aren edo nortasun-garabiderako esperientziaren transmisioa eta trukea gutxik egin dezakete. Gai horietan kooperatzeko gaitasuna oso txikia da. Eta indigenak asko jokatzen ari dira horretan: izan edo ez izan, nortasunean garatu edo ez garatu. Euskal Herriak zeregin ederra izan dezake horretan. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 25
  26. 26. 51 Aukera bat bat Aukera Une honetan desagertzearen eta garatzearen arteko amildegian dauden herri indigenentzat, ekarpen handiko ispilua da euskararena. Bereziki azken berrogei urtetako garapenean, esperientzia baliotsua dario euskararen komunitateari. Euskalgintza deitu izan den euskararen mugimendu modernoak era garabide bidegara guztietako erakundeak sortu ditu, herri eta eskualde zein nazio mailakoak, enpresa, elkarte edo sareak, hezkuntzatik hasi eta kulturaren garapeneko alor txikienetaraino. Prozesu horietako bakoitzean, erakunde gehienetan, esperientzia oso baliagarriak ditugu bildurik, horien protagonista izandakoak bizirik daude eta garapen bidean dauden herri Aukera bat indigenentzat balio handiko transmisio gaitasuna dago gorderik. Aukera eskueran dago. Mundu zabalean herri indigena asko dago garabide bila. Euskal Herrian eragile asko dago esperientziaduna. Zubia kudeatzen hastea falta da. Eskaria hazkorra da azken urteotan. Euskal Herria erreferentzia bila bisitatzen duten gidari indigenak, Garabide unibertsitate indigena proiektuak, herri hauetako eskola elebidun sareak, mota guztietako erakunde indigenak… gero eta gehiago dira. Ez dago ordea garapenerako lankidetza ildo hau garatzeko ohiturarik eta honen garrantziaren kontzientziarik. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 52 Garabide Garabide Helburuak bidegara garabide Garapenerako euskal lankidetzaren ardatz potentzialetako bat izanik, orain arte mamitu ez den kooperazio ildo bati oinarria eskaintzea da Garabideren egitekoa. Helburu hauek formulatzen ditugu: Garapen bidean dauden herrietako hizkuntza komunitate minorizatuekin lankidetza bideratzea, euskara eta euskal kulturaren garapen esperientzien trukean oinarrituta Norabide horretan, munduko Hegoaldeko hizkuntza komunitate minorizatuetako eragileekin lankidetza proiektuak garatzea. Lankidetza proiektu hauek hizkuntzaren, kulturaren eta nortasunaren garapen-alor desberdinetan gauzatuko dira, hezkuntzaren alorrean indar berezia jarriz. Garabide Euskararen eta euskal kulturaren garapenean lanean ari diren erakundeek Hegoaldeko hizkuntza komunitate minorizatuekiko lankidetzarako beren esperientzia eskain dezaten sustatzea, horretarako markoa eta bideak eskainiz. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 26
  27. 27. 53 Garabide Garabide Lan ildoak bidegara garabide Hegoaldeko hizkuntza komunitate gutxituekiko eragileekin lankidetza proiektuak hitzartu eta aurrera eramatea da Garbideren lana, proiektuak gure nortasunaren garapen-esperientziaren trukean oinarriturik. Horretarako maila desberdinetako proiektuak ditugu aukera moduan, Hegoaldeko eragileen behar eta eskariei erantzunez: 1. Formazio eta kapazitazio proiektuak 2. Esperientzien truke-programak 3. Aholkularitza proiektuak 4. Tutorizazio proiektuak Garabide Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 54 Garabide Garabide Norekin egiten dugu lan? bidegara garabide Hegoaldeko eragileak: erakunde indigenak Hegoaldeko herri indigenetako eragileak dira gure proiektuetako lankideak. Beren nortasuna garatzeko proiektu zehatzetan dabiltzan eragile kolektiboekin egiten dugu lan: herri indigenetako hezkuntza erakundeak, gizarte eta kultur erakundeak, erakunde publikoak eta indigenen erakunde politiko propioak. Lankidetza mota honetan eskaintzeko daukaguna kontinente desberdinetako herri indigenentzat dago zabalik. Hala ere, hasierako fasean Ameriketako herri indigenetara bideratuko da lan gehiena hainbat arrazoirengatik: gaztelera konpartitzeak ematen dituen abantailak, lotura historikoak eta, batez ere, Euskal Herrira lankidetza mota honetarako eskari zehatzak bertako Garabide erakundeetatik etorri izana. Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 27
  28. 28. 55 Garabide Garabide Norekin egiten dugu lan? Euskal Herria: euskararen garabideetako eragileak bidegara garabide Lan ildoen atalean aipatu ditugun proiektuak aurrera eramateko (formazio proiektuak, truke–programak, tutorizazioak eta aholkularitza proiektuak) Garabideren lana euskalgintzaren esperientzia modu eraginkor batean Hegoaldeko eragileen eskura jartzea da. Horretarako, batetik, euskararen garabideen esperientzia sistematizatzen dihardu Garabide-k, formaziorako, trukerako eta aholkularitzarako material propioa ekoiztuz. Horrekin batera, gure lanaren beste besoa da euskalgintzako protagonistak lankidetza-sarean sartzea. Funtsezko gakoa da, kasu bakoitzean, Hegoaldeko proiektuari dagokion sektore edo arlo zehatzeko euskal eragilerik egokienen lankidetza lortzea. Hezkuntza sareak, korpusa garatzeko erakundeak, estrategia Garabide mailako eragileak, hedabideak, kulturgintzako erakundeak, euskal unibertsitate esperientziak… eta abar luze bat dira honetarako lankide, hau da, euskararen garapena mamitzen duen erakunde, enpresa eta elkarte sarea. Amaia Antero Euskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 56 Garabide Garabide Herri eta Hizkuntzen arteko Truke Programa Zertan datza?Herri eta Hikzuntzen arteko bidegara garabide Programa honetarako sortutako beken bidez Hegoaldeko hizkuntza komunitate indigenetako kideak gurean izango ditugu, Garabidek antolatutako formazio plan bat jarraitu eta Euskalgintza bertatik bertara ezagutuz. Beka hauek jasotzeko hautagaiak beraien hizkuntza komunitatean klabeak diren pertsonak izango dira: komunitateko liderrak, erakunde eta komunitate indigenetako ordezkariak, hezkuntza arduradunak,…Truke Programa Zertarako? Truke Programa honek lankidetzan oinarrituriko hartu-emanak bultzatzen ditu, bereziak diren eredu gizakoiagoetara bideratuko gaituzten elkar-trukaketetan ikasiz eta irakatsiz. Garabide Hegoaldeko herri indigenek beraien hizkuntza eta identitatearekiko dituzten bizipenak eta esperientzia eta gurean daukaguna trukatu nahi ditugu, elkarren aberasgarri. Elkarlan eredu hau bultzatzeko inork badauka arrazoi eta aukerarik gu gara. Zer eskainia daukagulako. Ikasteko beharra daukagulako. Amaia Antero Euskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 28
  29. 29. 57 Garabide Garabide Helburuak 1. Euskalgintzaren esperientzia zuzenean gurera etorriko direnHerri eta Hikzuntzen arteko bekadunei transmititzea. bidegara garabide 2. Soziolinguistika, hizkuntza ekologia, prozesu identitario, hezkuntza eredu eta hizkuntza normalizazioari buruzko formazioa ematea bekadunei.Truke Programa 3. Euskalgintzako eragileei hegoaldeko ekarpen eta hizkuntza errealitateak ezagutaraztea, bertako protagonisten bidez. 4. Bisitarien interes eta arduraren arabera, hasiera eman, euskalgintzako eragileekin lankidetzazko harremanei. Garabide Amaia Antero Euskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 58 Garabide Garabide Helburuekiko garatuko diren aktibitateak: Lehenengo helburu biak lortzeko antolatutako aktibitateak • Garabide Elkartearen eskutik gai bakoitzeko adituek emangoHerri eta Hikzuntzen arteko dituzten formazio saioak: bidegara garabide • “Realidad lingüistico-cultural de Euskal Herria” • “Movimiento social en favor del euskera” • “Sociolingüística” • “Realidad educativa” • “Procesos de unificación lingüística” • “Ecología de las lenguas”Truke Programa • Euskalgintzan eragile izan diren pertsonen testigantzak: • Joserra Zubizarreta • Argitxo Noblia • Iñaki Arruti • Kike Amonarriz • Xamar Garabide • Teo Etxaburu • Martxelo Otamendi • Juan Mari Torrealdai • Mari Anjeles Iztueta • Xabier Mendiguren • Mari Karmen Garmendia Amaia Antero Euskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 29
  30. 30. 59 Garabide Garabide Helburuekiko garatuko diren aktibitateak: Bisitak HezkuntzaHerri eta Hikzuntzen arteko Komunika bidegara garabide Corpusa bideakTruke Programa Kultur Admin. ekoizleak Publikoa Garabide Herri Mugimendu Lan lokalak Mundua Herri Mugimendu Nazionalak Amaia Antero Euskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 60 Garabide Garabide Helburuekiko garatuko diren aktibitateak: BisitakHerri eta Hikzuntzen arteko • Euskaltzaindia • Gabriel Aresti Euskaltegia bidegara garabide • AEK • Berria • Arizmendi Ikastola • Jakin • Ikastolen Federazioa • Goiena Komunikazio Taldea • Elhuyar • AED • EKE • Topagunea • Irulegi Irratia • HPSTruke Programa • Lasarteko Euskara Zerbitzua • Vianako Erentzun Ikastola • Argia • Kontseilua • EiTB • EHE • Zenbat Gara Elkartea • Emun • Kafe Antzokia Bilbo • UEMA Garabide • EIZIE • Elkar • Bertsozale Elkartea Amaia Antero Euskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 30
  31. 31. 61 2010. Urteko gestio planeko proiektugintza helburuak 1.- Corpusaren inguruko IV Truke-Programa egin 2.- Hizkuntza Biziberritzeko Maisutza antolatu eta burutu 3.- Maputxeen plataforma linguistikoari aholkularitza eta formazioa gauzatu 4.- Ekuadorko mapa soziolinguistikoen eraketan aholkularitza 5.- Ekuadorko herrien ipuinak editatzeko laguntza 6.- 2009ko truketik datozen proiektuen azterketa Kaqchikel Fundazioa RUPAI Ekoizpen Etxea 7.- Kooperantearen jarraipena eta aukera berriak aztertu 8.- GKE-entzako gidaliburua osatu 9.- Proiektu berrien identifikazioa Eleka Ing. Ling. Bai&by Soziolinguistika klusterra Ahotsak.com Aymara-ren hizkuntza akademia Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 62 garabide bidegara ara kooperazio ildoildo berri bat kooperazio bat garapenerako euskal lankidetzan www.garabide.org Amaia AnteroEuskal Kulturgintzaren transmisioa Iñigo Iñurrategi 31

×