SlideShare a Scribd company logo

Үгийн утга гэж юу вэ

Үгийн утгын судлал, хэлний өнгөн ба гүн бүтэц,

1 of 25
Download to read offline
Монгол хэлний
үгийн утга судлал
Ж.Бат-Ирээдүй
МУИС-ийн МХХШТэнхим
2014.02.27
Үг гэж юу вэ?
• Үг бол ухагдахуун илэрхийлж байгаа үгийн
сангийн үндсэн нэгж юм.
• Үг гэдэг бол бүтэх хийсвэр авиа болон бодит
бүтээврийн нэгдэл байдаг.
• Өөрөөр хэлбэл авиа дүрсийн цогц бүхий,
хэлэхүйн гол хэрэглээ болсон, биеэ даасан,
төгс утга илэрхийлэх дохио юм.
• Үгийг хэлшинжлэлийн бүхий л салбар тал
бүрээс нь судлагдахуун болгодог.
Үгийн утга гэж юу вэ?
• Үгийн утга гэдэг бол бодот юм үзэгдэл,
хөдөлгөөн, тэдгээрийн тухай ухагдахуун,
хэлний тэмдэг гурвын шүтэн барилдсан
харьцаа гэж хэлшинжлэл тодорхойлдог.
• Ийм учраас үг бол өнгөн ба гүн бүтцийн
нэгдэл юм.
• Үгийн утгын давхаарт бүтцийг цөм утга,
салмал утга, шилжмэл утга, олдмол утга
гэж үндсэн хэдэн бүлэгт хуваан үзэж байна.
Үгийг тодорхойлох хүчин зүйл?
• Үг гэдэг бол
• 1. Хураангуйлан тодорхойлж байгаа юм болон
түүний хөдөлгөөн, үйл, хүний сэтгэхүйн хийсвэрлэл.
• 2. Хүний уураг тархины дээд зэргийн бүтээгдэхүүн
болох хийсвэрлэн сэтгэхийн нэгэн шат буюу
ухагдахуун
• 3. Хэлний тэмдэг нь өөр өөр боловч сэтгэх сэтгэлгээ
нь адил байх тэр арга маягийн нэгдэл юм.
• Үүнээс үүдээд үг гэдэг бол УХАГДАХУУН, ТЭМДЭГ,
ЮМ гурвын нэгдэл юм гэж тодорхойлдог.
Утганцар ба утгалбар гэж юу вэ?
• Утганцар (seme) гэж хэлний нэгжээр
дохиолоход сэрэгдэх нэгэн зүйл шинж
тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл нэг үгэнд
байх олон утгын нэгдлийг утганцар гэнэ.
Цагаагч гэдэг үг өнгө, эм хүйс, мал, нэр
• Утгалбар (sememe) гэдэг нь олон
утганцарын нэгдлээр тодорхойлогдох
хэлний утга судлалын үндсэн нэгж юм.
Жишээ нь: Эм малын цагаан зүсэм заах нэр
Утгалбарыг хэрхэн тодорхойлох вэ?
•
•
•
•
•

“Хааны бичсэн манж үгийн толь бичиг” 1927
“Монгол үсгийн дүрмийн толь бичиг”, 1937
“Монгол хэлний товч тайлбар толь”, 1966
“Монгол хэлний толь”, 1999
“Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”,
2008
• “Монгол хэлний товч тайлбар толь”, 2013

Recommended

Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайNational University Of Mongolia
 
монгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахмонгол хэлний хичээлийн лавлах
монгол хэлний хичээлийн лавлахNyamzaya Gerelzaya
 
9. Эсрэг утгатай үг
9. Эсрэг утгатай үг9. Эсрэг утгатай үг
9. Эсрэг утгатай үгoyunaadorj
 
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэммонгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэмguest00835cf3
 

More Related Content

What's hot

Ялгах эгшиг
Ялгах эгшигЯлгах эгшиг
Ялгах эгшигUyanga88
 
эсрэг ба ойролцоо үг
эсрэг ба ойролцоо үгэсрэг ба ойролцоо үг
эсрэг ба ойролцоо үгpvsa_8990
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilaltelmenten
 
найруулгын төрөл
найруулгын төрөлнайруулгын төрөл
найруулгын төрөлsainaa88
 
эгшиг авиа
эгшиг авиаэгшиг авиа
эгшиг авиаsanjaamongol
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үгGe Go
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтGe Go
 
багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал"
багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал" багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал"
багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал" Gb Gb
 
монгол хэл 7-р анги
монгол хэл 7-р ангимонгол хэл 7-р анги
монгол хэл 7-р ангиaltantuya2012
 
хичээлийн дэг
хичээлийн дэгхичээлийн дэг
хичээлийн дэгbaterden
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагGe Go
 
багшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэмбагшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэмuunaa1991
 
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuyaмонгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл AltantuyaBuyanjargal_b
 
темпрамент зан төлөв Copy
темпрамент зан төлөв   Copyтемпрамент зан төлөв   Copy
темпрамент зан төлөв CopySiner AG
 

What's hot (20)

үгийн сангийн утга
үгийн сангийн утгаүгийн сангийн утга
үгийн сангийн утга
 
Ялгах эгшиг
Ялгах эгшигЯлгах эгшиг
Ялгах эгшиг
 
эсрэг ба ойролцоо үг
эсрэг ба ойролцоо үгэсрэг ба ойролцоо үг
эсрэг ба ойролцоо үг
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
 
Тууль
Тууль Тууль
Тууль
 
найруулгын төрөл
найруулгын төрөлнайруулгын төрөл
найруулгын төрөл
 
эгшиг авиа
эгшиг авиаэгшиг авиа
эгшиг авиа
 
эсээ
эсэээсээ
эсээ
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
 
зөвлөгөө
зөвлөгөө зөвлөгөө
зөвлөгөө
 
Vil vg bvteh ys.erdene
Vil vg bvteh ys.erdeneVil vg bvteh ys.erdene
Vil vg bvteh ys.erdene
 
багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал"
багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал" багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал"
багшлахуйн менежмент "Онолын удиртгал"
 
№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах
№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах
№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах
 
монгол хэл 7-р анги
монгол хэл 7-р ангимонгол хэл 7-р анги
монгол хэл 7-р анги
 
хичээлийн дэг
хичээлийн дэгхичээлийн дэг
хичээлийн дэг
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
 
багшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэмбагшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэм
 
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuyaмонгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
 
темпрамент зан төлөв Copy
темпрамент зан төлөв   Copyтемпрамент зан төлөв   Copy
темпрамент зан төлөв Copy
 

Viewers also liked

МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭМОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭNational University Of Mongolia
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйGe Go
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,Ge Go
 
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛМОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛNational University Of Mongolia
 
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөрмхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөрБатбагана Баасанжав
 
монгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулгамонгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулгаNational University Of Mongolia
 

Viewers also liked (20)

Mongol angli helnii ugtvar uge shine
Mongol angli helnii ugtvar uge shineMongol angli helnii ugtvar uge shine
Mongol angli helnii ugtvar uge shine
 
Mongol helnii esreg uge utgiin sudlal
Mongol helnii esreg uge utgiin sudlalMongol helnii esreg uge utgiin sudlal
Mongol helnii esreg uge utgiin sudlal
 
Mongol helnii hoch neriin sudalgaa
Mongol helnii hoch neriin sudalgaaMongol helnii hoch neriin sudalgaa
Mongol helnii hoch neriin sudalgaa
 
Mongol hel bichigiin bolovsrol hereglee
Mongol hel bichigiin bolovsrol heregleeMongol hel bichigiin bolovsrol hereglee
Mongol hel bichigiin bolovsrol hereglee
 
монгол хэл
монгол хэлмонгол хэл
монгол хэл
 
Mongolian studies in mongolia
Mongolian studies in mongoliaMongolian studies in mongolia
Mongolian studies in mongolia
 
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭМОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
 
монгол хэлний тухай хууль
монгол хэлний тухай хуульмонгол хэлний тухай хууль
монгол хэлний тухай хууль
 
Лекц 3 (Давталт)
Лекц 3 (Давталт)Лекц 3 (Давталт)
Лекц 3 (Давталт)
 
Mongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJ
Mongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJMongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJ
Mongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJ
 
Mongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yosMongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yos
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүй
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,
 
Mongol helnii ijil uge
Mongol helnii ijil ugeMongol helnii ijil uge
Mongol helnii ijil uge
 
Zadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilalZadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilal
 
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛМОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
 
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөрмхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
 
монгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулгамонгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулга
 
Mongol helnii uge san sudlagch jodovjav tumurtseren
Mongol helnii uge san sudlagch jodovjav tumurtserenMongol helnii uge san sudlagch jodovjav tumurtseren
Mongol helnii uge san sudlagch jodovjav tumurtseren
 
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
Mongol angli helnii holboos uge 2014 03 24
 

Similar to Үгийн утга гэж юу вэ

Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.Ge Go
 
монгол англи хэлний тооны айн тогтолцоо
монгол англи хэлний тооны айн тогтолцоомонгол англи хэлний тооны айн тогтолцоо
монгол англи хэлний тооны айн тогтолцооNational University Of Mongolia
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдNational University Of Mongolia
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрGe Go
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.Ge Go
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standartNNaraa
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standartDogooo
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilaltelmenten
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрGe Go
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.Ge Go
 

Similar to Үгийн утга гэж юу вэ (20)

Mongol angli helnii temdeg uge
Mongol angli helnii temdeg ugeMongol angli helnii temdeg uge
Mongol angli helnii temdeg uge
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.
 
Mongol helnii torol uge sudlal
Mongol helnii torol uge sudlalMongol helnii torol uge sudlal
Mongol helnii torol uge sudlal
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
 
Altnaa222
Altnaa222Altnaa222
Altnaa222
 
монгол англи хэлний тооны айн тогтолцоо
монгол англи хэлний тооны айн тогтолцоомонгол англи хэлний тооны айн тогтолцоо
монгол англи хэлний тооны айн тогтолцоо
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэр
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.
 
Mongol angli toloonii uge zeregtsuulel
Mongol angli toloonii uge zeregtsuulelMongol angli toloonii uge zeregtsuulel
Mongol angli toloonii uge zeregtsuulel
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standart
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standart
 
найруулгын байр ба утга
найруулгын байр ба утганайруулгын байр ба утга
найруулгын байр ба утга
 
Mongol gazar nutgiin ner
Mongol gazar nutgiin nerMongol gazar nutgiin ner
Mongol gazar nutgiin ner
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэр
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.
 
GLON303-Хичээл 9
GLON303-Хичээл 9GLON303-Хичээл 9
GLON303-Хичээл 9
 
эсээ бичих зөвлөмж
эсээ бичих зөвлөмжэсээ бичих зөвлөмж
эсээ бичих зөвлөмж
 

More from National University Of Mongolia

More from National University Of Mongolia (9)

Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалМонгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
 
Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйл
Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйлСэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйл
Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйл
 
найруулгын алдаа түүний үндэс
найруулгын алдаа түүний үндэснайруулгын алдаа түүний үндэс
найруулгын алдаа түүний үндэс
 
эрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаэрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулга
 
хэлний дүрслэх хэрэглүүр
хэлний дүрслэх хэрэглүүрхэлний дүрслэх хэрэглүүр
хэлний дүрслэх хэрэглүүр
 
эхийн тухай
эхийн тухайэхийн тухай
эхийн тухай
 
Монголч эрдэмтэн НИКОЛАЙ ПОППЕ
Монголч эрдэмтэн НИКОЛАЙ ПОППЕМонголч эрдэмтэн НИКОЛАЙ ПОППЕ
Монголч эрдэмтэн НИКОЛАЙ ПОППЕ
 
Mongol helnii yorool haraal ugesiin sudlal
Mongol helnii yorool haraal ugesiin sudlalMongol helnii yorool haraal ugesiin sudlal
Mongol helnii yorool haraal ugesiin sudlal
 
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii niilmel uguulberiin zeregtsuulel
 

Үгийн утга гэж юу вэ

  • 1. Монгол хэлний үгийн утга судлал Ж.Бат-Ирээдүй МУИС-ийн МХХШТэнхим 2014.02.27
  • 2. Үг гэж юу вэ? • Үг бол ухагдахуун илэрхийлж байгаа үгийн сангийн үндсэн нэгж юм. • Үг гэдэг бол бүтэх хийсвэр авиа болон бодит бүтээврийн нэгдэл байдаг. • Өөрөөр хэлбэл авиа дүрсийн цогц бүхий, хэлэхүйн гол хэрэглээ болсон, биеэ даасан, төгс утга илэрхийлэх дохио юм. • Үгийг хэлшинжлэлийн бүхий л салбар тал бүрээс нь судлагдахуун болгодог.
  • 3. Үгийн утга гэж юу вэ? • Үгийн утга гэдэг бол бодот юм үзэгдэл, хөдөлгөөн, тэдгээрийн тухай ухагдахуун, хэлний тэмдэг гурвын шүтэн барилдсан харьцаа гэж хэлшинжлэл тодорхойлдог. • Ийм учраас үг бол өнгөн ба гүн бүтцийн нэгдэл юм. • Үгийн утгын давхаарт бүтцийг цөм утга, салмал утга, шилжмэл утга, олдмол утга гэж үндсэн хэдэн бүлэгт хуваан үзэж байна.
  • 4. Үгийг тодорхойлох хүчин зүйл? • Үг гэдэг бол • 1. Хураангуйлан тодорхойлж байгаа юм болон түүний хөдөлгөөн, үйл, хүний сэтгэхүйн хийсвэрлэл. • 2. Хүний уураг тархины дээд зэргийн бүтээгдэхүүн болох хийсвэрлэн сэтгэхийн нэгэн шат буюу ухагдахуун • 3. Хэлний тэмдэг нь өөр өөр боловч сэтгэх сэтгэлгээ нь адил байх тэр арга маягийн нэгдэл юм. • Үүнээс үүдээд үг гэдэг бол УХАГДАХУУН, ТЭМДЭГ, ЮМ гурвын нэгдэл юм гэж тодорхойлдог.
  • 5. Утганцар ба утгалбар гэж юу вэ? • Утганцар (seme) гэж хэлний нэгжээр дохиолоход сэрэгдэх нэгэн зүйл шинж тэмдгийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл нэг үгэнд байх олон утгын нэгдлийг утганцар гэнэ. Цагаагч гэдэг үг өнгө, эм хүйс, мал, нэр • Утгалбар (sememe) гэдэг нь олон утганцарын нэгдлээр тодорхойлогдох хэлний утга судлалын үндсэн нэгж юм. Жишээ нь: Эм малын цагаан зүсэм заах нэр
  • 6. Утгалбарыг хэрхэн тодорхойлох вэ? • • • • • “Хааны бичсэн манж үгийн толь бичиг” 1927 “Монгол үсгийн дүрмийн толь бичиг”, 1937 “Монгол хэлний товч тайлбар толь”, 1966 “Монгол хэлний толь”, 1999 “Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь”, 2008 • “Монгол хэлний товч тайлбар толь”, 2013
  • 7. Хүн гэх үгийн утгалбар? • “Түмэн амьтны дотоод маш сэцнийг хүн хэмээмой.” 21-тийн тайлбар толь • “Багаж зэвсгийг бүтээж, түүнийгээ нийгмийн хөдөлмөрийн үйл ажиллагаанд хэрэглэж чаддаг, хэл, сэтгэхүйг эзэмшин амьдрагч нар” ЯЦ, МХДТТоль, • “багаж үйлдэж, багаж хэрэглэж хөдөлмөрлөн чадах дээд зэргийн амьтан.” Норжин • “
  • 8. Үгийн утгын орон гэж юу вэ? • Тэнгэр мандлын эрхшээлт үгийн цөм утга: тэнгэр, онгод, шүтээн, гэх мэт • Шим ертөнцийн эрхшээлт үгийн цөм утга: хүний эшийн нэр эцэг эх, амьтны нэр: буур, ингэ, ургамлын нэр: нарс, нэрс, нийгмийн үзэгдлийн нэр: хувьсгал, • Сав шимийн эрхшээлт юм, үзэгдлийн үг: газар, ус, байгаль, эд агуурсын нэрс: уул, гол, бороо, авдар • Хөдөлгөөн нэрлэсэн үг: яв-, бай-, • Хийсвэр үг: хангарьд, чөтгөр, мангас,
  • 9. Утгалбарын ангилал • Хамгийн ерөнхийгөөр АМЬТАЙ, АМЬГҮЙ гэж хоёр ангилна. • 1. Тэнгэр мандал • 2. Шим ертөнц • 3. Сав ертөнц • 4. Хөдөлгөөн • 5. Хийсвэрлэл • Үүнээсээ хөдөлгөөн, хийсвэрлэлд байдаг гол шинжээр нь дараах маягаар ялгаж болно.
  • 10. Ангилал • • • • • • • • • • • 1. Тэнгэр 2. Тэнгэр бус 3. Амьтай 4. Амьтай бус 5. Хөдлөлтэй 6. Хөдлөлгүй 7. Хатуу 8. Хий 9. Шингэн 10. Цаг хугацаа 11. Шинж чанар • • • • • • • • • • • 12. Овор төрх 13. Хэлбэр дүрс 14. Тоо хэмжээ 15. Орон зай 16. Өнгө зүс 17. Зүг чиг 18. Бэлгэ чанар 19. Хүн 20 Хүн бус 21. Хийсвэр 22. Эд өлөг
  • 11. Хэлний өнгөн ба гүн бүтэц • Хүний хэл бол дохионы тогтолцоо юм. • Хэл дохио болохоороо байгаль, нийгэм, хүний сэтгэхүйн түг түмэн юм, үзэгдэл, тэдгээрийн хөдөлгөөнтэй холбоотой хүний сэтгэхүй оролцсон агуулгын тусгал юм. • Аливаа хэлэнд утгагүй хэлбэр, хэлбэргүй утга гэж байхгүй. Ерөөсөө хэлний хэлбэрийн талыг өнгөн бүтэц, агуулгыг гүн бүтэц гэж нэрлэж байгаа юм. • Бодит байдал хүний мэдрэлд туссан хийгээд анхдагч тогтолцоог гүн бүтэц гэнэ. • Хэлний тэмдэг, дуугаар илрэх дохионы тогтолцоог хэлний өнгөн бүтэц гэнэ.
  • 12. Өнгөн ба гүн бүтцийн ялгаа • • • • • • • • • • Гүн бүтцийн онцлог: Хэлний анхдагч дохио болно. Бодтой биетэй хэсгүүдийн нэгдэл юм. Уг юм нүдэнд харагдаж ил бодитой байна. Үндэстэн бүхэнд адил байна. Анхдагч дохионд харгалзсан зүйл зэрэгцэж оршино. Гүн бүтцийн онцлог: Хоёрдогч дохио байна. Хэлний олон нэгжийн нэгдэл байна. Үндэстэн бүхэнд өөр өөр байна. Цуварч байрлана.
  • 13. Өнгөн ба гүн бүтцийн ижил тал? • Хоёулаа нэгэн адил хэлний дохио байна. • Аль аль нь бүтсэн хэсгүүдийн нэгдэл байна. • Дан үгийн төдийгүй нийлмэл үг, холбоцын хүрээнд ч адилхан байж болно. • Хэлний нэрлэх, заах, асуух гэх мэт үг дохио бүр өнгөн ба гүн бүтэцтэй байна. • Үйл үг буюу үйлийг нэрлэх дохио бол нэрлэх дохионд багтана.
  • 14. Цөм утга гэж юу вэ? • Үгийн цөм утга нь юм, ухагдахуун, тэмдэг гурвын анхдагч шууд харьцаагаар илрэх, нэрлэмэл утга бөгөөд тухайн үгийн утгын төв юм. Жишээ нь толгойны 5 шинж буюу хэлбэр, эхний, төв мэдрэл байрлах, үсний өнгөөр ялгарах, эрхтэн буюу бүхлийн хэсэг болно. • Part of body: the part of the body on top of the neck containing the eyes, nose, mouth and brain. Mind: the mind of brain. Measurement: a head
  • 15. Салмал утга гэж юу вэ? • Бодит юм хувирах боловч ухагдахуун нь өөрчлөгдөхгүй харьцаа бий. Үгийн салмал утга гэдэг бол хүний сэтгэхгүйн нэн оролцоотойгоор зүйрлэх, солих, төлөөлөх аргаар үүссэн утга юм. • Жишээ нь толгой гэх үгийг бусад утганцараас үүтгээд өвсний толгой, ханын толгой, уулын толгой, уургын толгой, орны толгой, хөөрөгний толгой гэх мэтээр үүсгэж буй нь салмал утга юм. • Нэр үгээс олон утга үүсэх адил үйл үгээс утга салаалан утгалаас үүснэ. Толгойлох: ахлах, толгой гарах, толгой гаргах, цэгцлэх, багцлах, боох гэх мэт.
  • 16. Шилжмэл утга • Бодит юм ухагдахуун хоёр хоёул хувирах боловч хэлний тэмдэг хэвээр, цөм хийгээд салмал утга далд орших, их төлөв цөм утгаас санаа нь уламжлсан харьцаа бий. • Шилжмэл утга гэдэг бол үгийн цөм, салмал утгаас үүсээд улмаар хэрэглээний явцад утгын холбоос сүлбээ нь ихэд холдсон үгийн утгын давхрааны алсалсан бүрхүүл болох юм. Жишээ нь: цагаан толгой гэхэд 3 утга буй. • Шилжмэл утга – хэвшмэл хэрэглээ юм. Малгайлах, чулуудах гэх мэт. • Шилжүүлсэн утга – найруулгын төрөл буюу нэгэн зүйлийн утга чанарыг харгалзан тодруулан хэлсэн нь. Хавирган сар, хөмсгөн сар, сэмжин үүл, хурган бантан, алтан тариа, адуун чулуу, үхэр бүрээ, туулай зүрх, гэх мэт
  • 17. Олдмол утга гэж юу вэ? • Олдмол утга гэдэг бол үгийн цөм, салмал, шилжмэл утгуудаас утгын холбоо сүлбээ нь нэлээд тасарч, холдон өвөрмөц утгатай болсныг хэлнэ. Жишээ нь: хөгшин толгой – хашир, • Хэлний өвөрмөц хэллэг буюу хэлц, хэвшмэл хэллэг голдуу олдмол утгатай байдаг. Жишээ нь: том толгойлох, толгойгоо гашилгах, толгой даах, толгой дээр гарах, толгой өөд татахгүй, мод толгой, Тоонотой гэрт толгой холбож, тостой шөлөнд хошуу холбох, гэх мэт.
  • 18. Утгазүйн үг • Утга зүйн үг гэдэг бол үгийн утгын давхраат бүтцийн дотор орчиж, орших, цөм, салмал, шилжмэл, олдмол утга илэрхийлсэн, хэлзүйн үгийн үндэс болж чадах, утга утгалаастай нэгж юм. • Утга зүйн үг нь авиа зүйн үгээс хэлбэр дуудлагаараа, үгийн сангийн үгээс олон утгат шинжээрээ, хэлзүйн болон өгүүлбэрзүйн үгээс харьцааны нөхцөлгүйгээр ноцтой ялгаатай байна. • Утга зүйн үгийн гол шинж нь олон утгатай.
  • 19. Утга зүйн үгийг дүрсэлбэл: Цөм утга АМ – буюу хүн амьтны уруулын завсар байх сүв Салмал утга Уутны ам, бууны ам, тогооны ам, аяганы ам, галын ам, уулын ам, нүхний ам, хайчны ам Шилжмэл утга Богинын ам, Тарнийн ам, Урд ам, Хойд ам, Урт ам, Ёлын ам Олдмол утга буюу хэлц, Аман хуур, аман зохиол, аман яриа, аман хүзүү, ам хэвшмэл хэллэг халах, ам нээх, ам хаах, ам өгөх, ам авах, ам түргэн, ам хатуу, ам зөөлөн, ам харах, ам гарздах, ам бузарлах, ам дагах, ам сул, ам хүрэх, ам муудах, ам таглах, ам удаан,
  • 20. Утга зүйн үгийн ай • Ганц утга үгийн ай: цагаан – зам, гэр, сэтгэл • Нэр томьёо: хөнгөн цагаан, цагаан бурхан • Оноосон нэр: Цагаан, Цагаан хайрхан, Цагаан хэрэм, Цагаан ордон, • Олон утгат үг: өнгө – цагаан гэр, цагаан цаас, хялбар – цагаан үсэг, цагаан газар, цагаан хэл ам, цагаандаа гарах, арван цагаан буян, • Ойролцоо утга: цагаан морь, бор, сайхан, • Эсрэг утга: цагаан – хар, цагаан санаа, хар санаа • Төсөө утга: цагаан – цэгээн, цагаа – цэгээ гэх мэт.
  • 21. Үгийн утга зүйн орон • Монгол хэлэнд ойролцоогоор 100 мянган үг бий гэж үзвэл үүнийг Тэнгэр мандал, шим ертөнц, сав ертөнц, хөдөлгөөн, хийсвэрлэл гэсэн таван том оронд багтааж болно. • Харин зүйлчилэн хувааж маш олон бага орон болгож болох учир мал гэдэг үгийг жишээ нь төрөл, дэд төрөл, анги төрөл, эр, эм, төл, хоёр настай, зэрлэг гэх мэтээр ангилж болно.
  • 22. Тэмдэг нэрийн утгын орон • • • • • • • • • • Цаг хугацааны: эрт орой, түргэн, удаан, сая, одоо, Хэм хэмжээний: урт богино, өндөр, нам, хүнд, Өнгө зүсмийн: улаан, цагаан, хар, шар, бор, ногоон, Мөс чанарын: тусч, нарийн, төлөв, даруу, догшин, Овор төрхийн: овгор, төвгөр, хонхор, гүдгэр Хэлбэр дүрсийн: босоо, хэвтээ, гурвалжин, дугуй Чанар чансааны: хатуу, зөөлөн, хэврэг, бөх, шинэ, Орон зайн: наана, цаана, дээр, доор, хол, ойр, алс Ааш аягийн: хашин, хажиг, зожиг, орилоо, тайван Бэлгэ чанарын: ээлтэй, өлзийтэй, хийморьтой,
  • 23. Хүний үйл хөдлөлийг ангилахуй • 1. Биеэр үйлдэх: өсөх үржих утгат, тэжээх утгат, хүч тамирын утгат, зэвсгээр үйлдэх утгат: мэндлэх, бойжих, идэх, уух, эмнэх, үүрэх, барилдах, уралдах, хөрөөдөх, хайчлах • 2. Сэтгэлээр үйлдэх: дүгнэх, хайрлах, баярлах, гутах: санах, мэдрэх, ухаарах, хайрлах, өрөвдөх, баясах, бахдах, гансрах, гуних, • 3. Хэлээр үйлдэх: санаа нэвтрэх утгат, сайшаах утгат, муушаах утгат: ярих, хэлэх, айлдах, магтах, сайшаах, сайлах, зэмлэх, загнах, зүхэх
  • 24. Хүн ба мал амьтны дуугарах нь • • • • • Хүн: Хэлэх, ярих, шивнэх Найтаах, ханиах, хэхрэх Орилох, чарлах, уйлах Дуулах, ерөөх, илтгэх Инээх, хөхрөх, магнай тэнийх • Мал: Янцгаах, үүрсэх • Мөөрөх, хахирах, урамдах, • Буйлах, орилох • Майлах, яраглах, • Майлах, тургих, • Чоно, нохой: улих, гаслах, боргох, архирах, боргох, • Шувуу: жиргэх, донгодох, бөөрөх, хагших, хуугинах, хүүхтнэх,урамдах, уйлах
  • 25. Сэдвийн унших хэрэглэгдэхүүн • “Монгол хэлний үгийн сангийн судлал”, Ж.Төмөрцэрэн, Уб., 15-47 дах тал • “Монгол хэлний үгийн сангийн утгазүй”, Д.Бадамдорж, Уб., 2006, 70-103 дах тал • “Монгол хэл бичиг: утга, соёл, хэрэглээ” Ж.БатИрээдүй, Уб., 2013 • “Монгол хэлний хэлц үгийн сан”, Ж.Бат-Ирээдүй, Уб., 2009 • “Монгол хэлний үгийн сангийн шинжилгээ”, Д.Баатар, Бээжин, 1988, 205-238 дах тал • “Монгол хэлшинжлэлийн өгүүлэлзүй”, Ж.БатИрээдүй нар, Уб., 2012