Kimia

86,515 views

Published on

Published in: Education
4 Comments
14 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
86,515
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
55
Actions
Shares
0
Downloads
776
Comments
4
Likes
14
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Kimia

  1. 1. Gjimnazi: “Besnik Sykja” Punoi:Inva Kurti-Informacione, perpunim teksti, puna ne word dhe powerpoint, poster Yllka Kadi-Informacione,perpunim teksti, puna ne word, poster Deona Burimi-Informacione, moket, extra Klea Mazniku-Informacione Arlind Prengzaj-Informacione Klasa: X/I
  2. 2. •• Permbajtja: • MBI PERDORIMET E Fe, Cr, Cu 19 elementet me te rendesishem ne organizmin e njeriut• ZBULIMI I ELEMENTEVE KIMIK • Azoti i lëngshëm• KIMIA NE JETEN E PERDITSHME • Poloniumi• EMRA TE ELEMENTEVE KIMIKE • - Kaliumi (K)• NDOTJA E MJEDISIT NGA UJERAT E ZEZA • Fluori dhe prishja e dhembeve• *Ujerat e zeza – rrezik per shendetin • Natriumi (Na):• KROMI NE UJIN E PISHEM SHKAKTON KANCERE • Magnezi: Nje element I rendesishem ne dieten e perditshme te njeriut.• NITRATET E FOSFATET DHE BURIMET E TYRE •• Nitratet (NO3- ) Klori:• Treguesi I bakterit Koli • Hekuri (Fe) :• Gazrat (CO2 & O2) • Azoti (N) :• MBI VETITE E OKSIDIT TE KARBONIT • Zinku (Zn):• ROLI I ELEMENTEVE KIMIK NE ORGANIZMIN E NJERIUT. • Fosfori (P) :• Balanca elektronike ne trupin e njeriut. • Kalciumi (Ca) :• Vetite helmuese te monoksidit te karbonit. • Magnezi (Mg) :• UJI I KLORURIT SHTON KANCERET • Alumini (Al):• JODI U ZBULUA NGA NJE MACE: • Squfuri (S) :• Cilat fruta dhe perime janë më ushqyeset? • Jodi (I) :• A janë frutat dhe zarzavatet organike më të ushqyeshme? • Bakri (Cu) :• Reaksioni kimik i tokës (pH) dhe ndikimi i tij në të ushqyerit e bimëve. • Nikeli (Ni) :• Ndikimi i pH ne tretshmerine e elementeve ushqyes. • Uji (H2O):• Mbi gjendjen mjedisore te ujerave siperfaqesore ne Shqiperi • Helium:• Ndotje nga shkarkimet e ngurta dhe te lengeta industrial • Karboni:• Ndotje nga shkarkimet e ngurta, kryesisht nga minierat dhe ndermarrjet • Hidrogjeni: Seleniumi: pasuruese •• Ndotja dhe industria e naftes• Ndotja e ajrit
  3. 3. ZBULIMI I ELEMENTEVE KIMIK• Nga fundi i shekullit XVIII kimistet filluan ti ndajnë substancat e thjeshta ne elemente dhe ne përberje kimike (substanca te perbera).Janë bërë shumë përpjekje për te arritur deri ne klasifikimin e elementeve ne një sistem periodik. Fillimet e tyre i perkasin vitit 1817 kur kimisti gjerman Dobereiner, tregoi se masa e Stronciumit ne një perberje kimike gjendet midis masave te dy elementeve te ngjashen, Kalciumit dhe Bariumit (metale alkalinotokesore) e ne perberje kimike te ngjashme. Vite me vonë u bene te njohura dhe treshe te tjera elementesh te ngjashem... Triada, p.sh triada e halogjeneveku renditeshin klori, bromi e jodi. Triada e metaleve alkaline, ku renditeshon Litiumi, natriumi e kaliumi.Kimiste te tjerë kanë treguar se elementet mund te grupoheshin ne bashkesi më me shumë elemente te ngjashem. Kështu magnezi iu shtua alkalinotokesoreve, fluori iu shtua halogjeneve etj. Po kështu oksigjeni, squfuri, arseniku, antimoni e bismuthi qe nga 1854 bëjnë pjesë ne një familje. Rreth 1862 kimisti francez Shankurtua, i vendosi elementet sipas rritjes se mases atomike. Pohimi se vetite e elementeve janë ne varësi periodike te mases atomike të tyre perben ligjin periodik. Një sistem klasivikimi te elementeve sipas rritjes se mases atomike. Elementet ishin ndare ne shttate grupe me shtatë elemente secili. Ai e quajti këtë klasifik Ligj i Oktatave.Idet e mëvonshme e me një rëndësi kolosale dalin ne pah ne 1869 nga rusi Dimitri Mendelejev. Ai kreu një studim te thelluar midis mases se elementeve dhe vetive të tyre fizike e kimike Ai propozoi një tabele te perbere nga 17 shtylla e me pas një tabele me 8 shtylla e cila u perdor për shumë kohe e me vonë u zevendesua me tabelen me perioda te gjata, te cilem e perdorim dhe sot. Grupin VIIIA, gazet e plogeta, qe nuk njiheshin ne kohën e Mendelejevit, e shtuan anglezet Relej dhe Ramsej me 1894 pasi zbuluan heliumin, neonin dhe argonin.Pas zbulimit te elektonit nga fizikanti Tomson dhe propozimit te teorise berthamore te ndërtimit
  4. 4. KIMIA NE JETEN E PERDITSHME• Rendesia biologjike e dia elementeve te grupit te pare dhe disa perdorime te rendesishme te tyre. Jonet Na+ dhe K+ bejne pjese ne perberjen e organizmit dhe te gjallesave dhe luajne nje rol shume te rendeishem ne to. Jonet Na nderhyjne ne rregullimin e trysnise osmotike ne bredesi te organizmit te njeriut dhe te kafsheve, me nje mekanizem qe rregullon perqendrim te pandryshueshem te joneve Na ne to. Nese perqendrimi i joneve Na rritet me shume, ne organizem shfaqet simptoma e etjes, gje qe sjell patjeter nevojen e futje se sasive te reja te ujit ne te per te ulur perqendrimin e joneve Na. Nese ne te kundert, perqendrimi i joneve Na eshte i ulet, uji i tepert eleminohet nga organizmi. Ne organizmin e njeriut ose te kafsheve, krijohet trysni e larte osmotike, si pasoje e tretjes se te gjithe pjesezave ne lengun qe ndodhet ne brendesi te organizmit. Ne intervele pak a shume te rregullta njeriu duhet te pije dhe po keshtu ne intervale pak a shume te rregullta duhet te eleminoje ujin. Jonet Na dhe K nderhyjne ne trasmetimin e impulseve nervore. Ato ndodhen rregullisht ne siperfaqen e jashtme te nervave. Ne vijim per cdo ngacmim, jonet Na dhe K kalojne membr4anen qelizore dhe hyjne ne ate pjese te nervit qe ndodhet prane ngacmuesit dhe modifikojne gjendjen e ngarkesave elektrike rreth berthames. Jonet K jane te rendesishme dhe gjenden ne brendesi te qelizave. Ata luajne rol kryesor ne jeten e bimeve.
  5. 5. EMRA TE ELEMENTEVE KIMIKE• Emrat e elemnteve kimike nuk jane asgje tjeter vecse fjale te marra nga latinishtja dhe greqishtja. Ata ne fakt paraqesin emra njerezish, figurash mitologjike, vendesh etj. Disa emra elementesh pershkruajne cilesite e tyre, disa te tjere mbajne emrin e tyre per shkak te mosnjohjes se vetive te tyre te verteta.• Magnezi: nga greqishtja magnesia lithos qe do te thote “gur magnezian”• Natriumi: nga latinishtja soda qe do te thote “ilac kunder dhimbjes se kokes”• Merkuri: u quajt keshtu sipas grekeve sepse misheronte shpejtesine e lajmetarit te perendive Merkur• Bariumi: u gjet ne shkembinj nga barite• Kalciumi: prej calx – gelqere• Argon: nga greqishtja argos – I ploget, joveprues• Krom: chroma – ngjyre
  6. 6. NDOTJA E MJEDISIT NGA UJERAT E ZEZA
  7. 7. KROMI NE UJIN E PISHEM SHKAKTON KANCERE • Kromi shakton kancerin te kafshet. Kur ata e marrin ate me ane te ujit. Ai behet I demshem edhe per njerezit, mbasi eshte ndotes. Kromi VI valent, shakton kancere ne mushkeri kur hyn me an ate hundes, mbasi eshte lende kimike vepruese. Per kete ekologjistet kane kerkuar me dhjetra vjet, qe kromi te mos kaloje kufirin e ndotjes ne ujin e pishem. Kur iu dhe minjve sasi e madhe kromi VI valent, tek ata u shaktuan tumore te keqinj ne zgavren e gojes. Tek macet u pane tumore ne zorret e holla.
  8. 8. Nitratet e fosfatet dhe burimet e tyre• - Nitratet (NO3- )• Azoti eshte element I domosdoshem per te gjitha bimet dhe kafshet. Ai merr pjese si perberes kryesor ne biosintezen e proteinave. Ne ekosistemet ujore azoti eshte I pranishem ne shume forma. Ai gjendet kryesisht ne formen e tij molekulare N2 qe perben rreth 79% te ajrit. Kjo forme eshte e paperdorshme per pjesen me te madhe te bimeve ujore. Algat blu te gjelbra, algat e gjelbra jane ne gjendje te perdorin N2 dhe ta shnderrojne ate ne format e azotit ne formen amoniakale dhe nitrate te shfrytezuara nga bimet. Ujerat e zeza jane burimi kryesor I nitrateve dhe I fosfateve qe u shtohen lumenjve nga njerezit. Ujerat e zeza hyjne ne lumenj nepermjetujit te perdorur, rrjedhjeve nga demtimi I tubave te ujrave te zeza dhe prej funksionimit te dobet shendetesor te sistemit septic.uji qe mban nivele te larta nitratesh mund te shkaktoje nje gjendje te quajtur metemoglobinemi. Kjo shkaktohet tek femijet bebe kur uji me nivele te larta nitratesh perdoret per pergatitjen e qumeshtit. Ne kete gjendje gjaku I femijes nuk transporton oksigjenin dhe nga kjo merr emrin semundja “sindromi I bebit blu”.
  9. 9. *Treguesi I bakterit Koli• Bakteret Koli te fekaleve gjenden te jashteqitjet e njerezve dhe te kafsheve me gjak te ngrohte.. ata nuk jane patogjene, rriten natyrshem ne aparatin tretes te njerezve dhe ndihmojne per tretjen e ushqimit. Ne individet e infektuar bakteret patogjene dhenden sebashku me bakteret koli. Nqs numri I kolonive te baktereve koli eshte I larte (mbi 200 koloni/cm3 ne nje moster uji) ne burimin e ujit, ka mundesi te madhe qe dhe organizmat patogjene te jene gjithashtu. Semundjet si hepatiti, dizanteria, tifoja dhe infeksione te veshit mund te merren ne ujerat me permbajtje te larte bakterie koli-fekale.
  10. 10. MBI VETITE E OKSIDIT TE KARBONIT• Gazrat (CO2 & O2) Dioksidi i karbonit dhe oksigjeni ndodhen ne sasi te ndryshme ne toke. Keto dy lloj gazrash (ne sasi te percaktuara) gjenden ne gjak dhe qeliza, duke luajtur nje rol kryesor ne procesin e frymemarrjes qe eshte po ai proces i shkembimit te oksigjenit dhe dioksidit te karbonit ndermjet atmosferes dhe qelizave te trupit. Dioksidi I karbonit eshte gazi me I rende. Ai grumbullohet ne shtesat e uleta te atmospheres, disa cm mbi sperfaqen e tokes. Megjithese CO2 nuk ka veti helmuese ne mjedise te hapura, ai behet I rrezikshem ne mjedise te mbyllura. Si pershembull rasti I shpellave ku kemi veshtiresi ne frymemarrje. Nga studimet doli se shtresat e uleta te shpellave ishin te mbushura me dioksid karboni ku ne nje mjedis pa oksigjen ai behet vdekjeprures.• Meqenese 65-90% e cdo qelize permban uje (ne peshe) , nuk kemi pse habitemi nga qe oksigjeni dhe hidrogjeni jane perbaresit kryesore. Oksigjeni eshte I domosdoshem per frymemarrje. Ju mund ta jeni kete element ne mushkri, nga qe rreth 20% e ajrit qe merrni nga frymemarrja eshte oksigjen.
  11. 11. ROLI I ELEMENTEVE KIMIK NE ORGANIZMIN E NJERIUT.• *Balanca elektronike ne trupin e njeriut.• Elementet e grupit te IA jane shume te rendesishem ne dieten e njeriut, sepse ato formojne perberje, te cilat jane te pranishme ne organizem ne formen e tretesirave jonike. Te gjitha jonet mbajne ngarkesa elektrike keshtu ato jane tretesira elektrolitike mjaft te mira. Dy nga jonet me te rendesishme te cilat gjenden ne trupin e njeriut jane jonet K+ dhe jonet Na+.Te dy keto jone lehtesojne ndjeshem trasmetimin e impulsive nervore dhe kontrollojne sasine e ujit te mbajtur nga qelizat. Jonet Na gjenden kryesisht ne fluidet jashte qelizes ndersa jonet K gjendet ne fluidet Brenda qelizes. Gjithashtu anionet klorur jane te pranishme ne keto fluide per te balancuar ngarkesat elektrike te kationeve te Na dhe K. Perqendrimet jonormale elektrolitike ne serumet e gjakut mund te ndikojne ne shfaqjen e semundjeve te ndryshme. Jonet perqendrimet e te cilave mund te preken si rezultat I ndonje semundje te ndryshme jane: Na+, K+, Cl- dhe HCO3-.
  12. 12. Elektrolitet Sasi me e madhe Sasi nomal Sasi me e vogel se se normal (mmol/l) nomalNatrium, Na+ Hipernatriumi 135 – 145 Hiponatrium (rritje e sasise se (dehidratim, urines. Tepri e diabet I lidhur me humbjes se ujit). pH te ulet te gjakut, te vjella, diarre).Kalium, K+ Hiperkaliumi 3.5 – 5.0 Hipokaliumi (deshtim I (probleme me funksionit te sistemin gastro- veshkave, pH I testinal). ulet I gjakut).Hidrogjenokarbo Hiperkarni (pH I 24 – 30 Hipokarni (pH Inat larte I gjakut). ulet I gjakut, dehidratim)HCO3-Klorur, Cl- Hiperkloremi 100 – 106 Hipokloremi (anemi, problem (infeksione te zemres, acute) dehidratim).
  13. 13. *Vetite helmuese te monoksidit te karbonit.• Ne qofte se nje person eshte I ekspozuar ne nje kryqezim ne nje nga qytetet kryesore perqendimi I monoksidit te karbonit si rezultat I nxjerrjes se gazrave nga automobilat eshte shume me I madh sesa sasia normale. Ne kapilaret e mushkerive te tij ndodh ky reaksion kimik: Hb + CO = HbCOCO eshte nje perberje e cila, lidhet mjaft fort me hemoglobinen. Karboksihemoglobina, HbCO, eshte 200 here me e qendrueshme sesa oksihemoglobina, HbO2. Keshtu me qarkullimin e gjakut shume me teper molekula CO jane te lidhura me hemoglobinen, duke reduktuar ne menyre te ndjeshme aftesine e hemoglobines per tu lidhur dhe per te trasportuar oksigjenin. Ne keto kushte, CO “pushton” gjithmone dhe me teper segmente lidhese te hemoglobines dhe keshtu shume qeliza vdesin si rezultat I mungeses se oksigjenit. Simptomat qe shfaqen tek te helmuarit me monoksid karboni jane dhimbje koke, konfuzione mendore, zvogelim I shpejtesise se punes se zemres dhe shpejtesise se frymemarrjes. Viktima humbet ndjenat dhe mund te vdese ne qofte se I mungon trjtimi mjekesor. Ne qofte se rasti kapet ne kohe, ndihma e pare qe I jepet personit qe eshte helumar me monoksid karboni eshte trajtimi frymemarres me oksigjen te paster. Ky trajtim bent e mundur qe karboksihemoglobina te konvertohet ngadale me oksihemoglobine sipas reaksionit kimik te meposhtem:• O2 + HbCO = HbO2• Helmime te helta me ane te monoksidit te karbonit nuk kane efekte per nje kohe te gjate. Ne raste shume te rralla qelizat shkaterrohen duke perfshire ketu dhe qelizat e trurit shkaterrimi I te cilave eshte I parikthyeshem. Niveli I rrezikut I shkaktuar nga monoksidi I karbonit varet nga 2 faktore kryesore: nga perqendrimi I gazit ne ajer dhe nga sasia ne kohe qe personi eshte I ekspozuar karshi gazit. Tabela e meposhtme tregon efektet e rritjes se monoksidit te karbonit ne gjak. Keti efekte varjojne ne menyre te konsiderueshme nga niveli I aktivitetit te personit dhe nga shpejtesia e matebolizmit te tij.
  14. 14. Perqend. I CO ne ajer (ppm) Molekulat e HbCO Efektet e dukshme100 per 1 ore 10% Nuk ka simptoma te dukshme Dhimbje te lehta koke, pak marrje500 per 1 ore 20% mendsh, demtim I perceptimit. Dhimbje koek, konfuzion, marrje500-1000 30-50% mendh, te vjella, dobesim muscular, humbje ndjenjash. Koma, konvolvusione, veshtiresi ne1000 per nje ore 50-80% frymemarrje, vdekje.
  15. 15. UJI I KLORURIT SHTON KANCERET• Shumica e klorideve futen ne uje per vrasjen e mikrobeve. Ndaj pija, larja ose notime me uje te klorur mund te shtoje rrezikun e kancerit te fshikezave urinare. Shumica e klorideve ka kimikatin e ashtu quajtur tri – halo – metan. Per te zbuluar demet nga trihalometanet kerkuesit kontrolluan 1219 burra dhe 1271 gra me kancer ne qesken e urines. Ata gjeten se kanceret shtohen nga pirja e ujit te klorinuar dhe notimi ne ato ujera. Njerezit qe marrin uje te pishem ne shtepi me me shume se 49 mikrogram per liter trihalometane jane me te rrezikuar nga kanceri I meshikezave urinare, sesa kur ka nen 8 mikrogram per liter. Tek ata qe pijne uje te klorur rreziku I kancerit eshte 35% me I madh se ata qe nuk e pijne, ndersa larjet ne pellgje rritin rrezikun deri ne 57%. Edhe ata qe qendrojne gjate ne vaska ose jetojne ne komuna me nivele te larta trihalometani jane me te rrezikuar nga kanceri I meshikezave te urines. Kur trihalometani thithet nepermjet lekures ose mushkerive, tek aim und te kete me shume kancerogjen, sepse nuk I nenshtrohet largimit te kancerogjenit nga mushkeria.
  16. 16. Cilat fruta dhe perime janë më ushqyeset?• Je e keni të nevojshme të hani një shumëllojshmëri frutash dhe zarzavatesh çdo ditë për të përfituar maksimumin e lëndëve ushqyese, kështu që mos ngurroni të ushqeheni ndryshe dhe në mënyrë të pasur dhe nëse ju parapëlqeni zarzavatet, hidhini një sy dietës së mëposhtme: Brokoli (lakra të vogla jeshile): një burim fantastik i pashtershëm vitamine C, betakarotine, acidi folik, hekuri dhe potasi. Përmbajnë gjithashtu përbërës të quajtur indolë, që ndihmojnë në parandalimin e kancerit. Të freskëta apo të kaluara në mikrovalë sepse po të ziejnë, ato i humbin vlerat që ofron vitamina C. Shpargu: një ushqim çudibërës me veti të spikatura mjekësore. Shpargu është i pasur në acid folik dhe vitamina C, E dhe betakorotinë. Lakra e bardhë: një ushqim i pasur në vitamina C, K, E dhe potas. Përmban gjithashtu betakarotinë, fibra, tiaminë dhe të tjera substanca për parandalimin e kancerit.•• A janë frutat dhe zarzavatet organike më të ushqyeshme? Kjo temë është tepër e debatueshme në disa nga fermat që i prodhojnë këto, por kërkimet e fundit të bëra nga shoqatat për ushqime organike tregojnë se keto janë me të vërtetë tepër të ushqyeshme dhe kanë nivele shumë më të larta të vitaminës C, magnezit, hekurit dhe fosforit. Spinaqi, sallata jeshile, lakra e bardhë dhe patatet treguan qartë nivele më të larta lëndësh ushqyese, nga 10 deri 50% më shumë vlera ushqimore. Supat e përgatitura nga zarzavatet organike përmbajnë nivele të larta të acidit salici, i cili ndihmon në luftimin e arteriosklerozës dhe kancerit të zorrëve.
  17. 17. Reaksioni kimik i tokës (pH) dhe ndikimi i tij në të ushqyerit e bimëve.• pH është shkalla që përdorin kimistët për të matur aciditetin e tokës, substrateve artificial, ose tretësirave ushqyese. pH ka një ndikim të rëndësishëm në shkallën e përvetueshmërisë së elementëve ushqyes. Nivelet optimale të tij për të siguruar përvetueshmërinë maksimale të elementëve ushqyes janë 6-6.5. Në grafikun e mëposhtëm, zona më e gjerë e sipërfaqes së ngjyrosur përfaqëson maksimumin e tretshmërisë së një elementi të caktuar kimik.• Ndikimi i pH ne tretshmerine e elementeve ushqyes.•• Faktori kryesor që ndikon në pH e rizosferës (zona ku shtrihet sistemi rrënjor i bimëve është raporti NH4/NO3 në tretësirën ushqyese. Ky raport është sidomos i rëndësishëm në tokat ranore dhe substratet artificiale, që karakterizohen nga kapacitete të ulta buferike. pH përcakton disponibilitetin e fosforit për bimët, për shkak se ai ndikon në proceset e precipitimit/tretshmërisë dhe absorbimit/disorbimit të fosfateve. pH influencon gjithashtu në shkallën e tretshmërisë së disa mikroelementëve (Fe, Mn, Zn) dhe në toksicitetin e disa të tjerëve (Al, Mn).Forma në të cilën bimët absorbojnë azotin ndikon në prodhimin e sheqernave dhe në raportin anione/katione në bimë. Kur asimilimi i NH4 është dominant, bimët thithin më shumë katione se sa anione, jonet H+ clirohen nga sistemi rrënjor i bimëve dhe vlera e pH zvogëlohet. Asimilimi i kationeve NH4+ nga bima, bëhet ndërkohë pengesë për asimilimin e kationeve të tjera, Ca2+, Mg2+ dhe K+.Kur bimët tërheqin më shumë azot në formën e NO3, do të thotë që tërheqin më shumë anione se sa katione dhe rrjedhimisht në tretësirë do të clirohen një sërë acidesh dikarboksilikë (citric, malik, etj) dhe grupe hidrokside OH-. Çlirimi i grupeve OH- rrit pH e rizosferës, ndërkohë që acidet e cliruara rrisin sasinë e fosforit të tretshëm, për shkak se karboksilatet janë specifikisht të absorbueshme nga oksided e hekurit dhe argjilat, duke nxjerrë ndërkohë fosforin të lirë në tretësirën tokësore.•• Karboksilatet mund të rrisin gjithashtu tretshmërinë e hekurit dhe fosforit nëpërmjet formimit të chelateve. Kështu psh, citratet formojnë chelate me kalciumin , duke cliruar në këtë mënyrë fosforin që gjendej i lidhur në formën e fosfateve të kalciumit.Në përputhje me argumentat e mësipërme, plehërimi ne formën e nitrateve NO3, është i rekomandueshëm për shkak se favorizon sintezën e acideve organike dhe fuqizon absorbimin e kationeve nga bimët, ndërkohë që foma amoniakale NH4 e kufizon këtë proces. Megjithatë, një të ushqyer 100% NO3, do ta rriste pH e rizosferës në vlera të padëshiruara (janë regjistruar vlera edhe më të larta se 8) dhe në këtë mënyrë do të zvogëlonte shumë sasinë e fosforit të asimilueshëm dhe të disa mikroelementëve. Për këtë arësye rekomandohet që në plehërimet azotike të përdoret përzierje në masën 80% nitrate dhe 20% trajta amoniakale
  18. 18. Mbi gjendjen mjedisore te ujerave• siperfaqesore ne Shqiperiton mbetje te ngurta. Nga minierat, nga shkrirja dhe pasurimi I bakrit cdo vit prodhoheshin mbi 106 Aktiviteti minerar me I madh ishte ne pellgun e Matit. Ne keto ujera jane gjetur mbi 30 lende ndotese, si psh metale te rende (Pb, Zn, Fe, Cu, Cr), shpesh ne perqendrime 7-10 here me te larta se normat e lejuara. Ne sedimentet e deltes se Matit perqendrimet e metaleve te renda ishin me te larta se ato te detit Adriatik. Lendet e ngurta pezull ne lumenj arrinin mesararisht deri ne 1.65ton.• Ndotje nga shkarkimet e ngurta dhe te lengeta industrial• Keto mund te vijne nga fabrikat e industries se lehte dhe ushqimore, fabrikat e cimentos, te perpunimit te lekureve, te qeramikes, te tekstileve, minierat, matalurgjia, nxjerrje dhe perpunimi I naftes dhe gazit, dhe perpunimi I drurit. Shume nga keto aktivitete jane te perqendruara ne pellgjet e Ishmit, Shkumbin, Seman dhe Mat.• Ndotje nga shkarkimet e ngurta, kryesisht nga minierat dhe ndermarrjet pasuruese• Keto jane ato te bakrit, kromit dhe hekur-nikelit. Vendshkarkimet e tyre gjenden shpesh ne brigjet e lumenjve. Sasia e tyre mund te jete ne 12.5x106 ton, ku rreth 9x106 e te cilave jane sterile te mineralit te bakrit me permbajtje bakri. Megjithese aktiviteti minerar, metalurgjik dhe kimik eshte pakesuar mbas viteve 90-te, perseri grumbullimet massive te ketyre shkarkimeve perbejne rrezik mjedisor dhe per shendetin e njeriut. Me problem per kete ka qene lumi Mat dhe pjesa e poshtme e Shkumbinit.• Ndotja dhe industria e naftes• Industria e naftes mbetet ende nder burimet kryesore te ndotjes se ujerave te brendshme bregdetare, me e theksuar kjo per lumenjte Seman dhe Vjose. Keta ujera permbajne shume lende te rrezikshme. Merkuri ne sedimentet detare eshte gjetur ne nivele midis 0.50 dhe 0.77mg/kg.• Ndotja e ajrit• Ndikon terthorazi ne cilesine e ujerave
  19. 19. MBI PERDORIMET E Fe, Cr, Cu• Hekuri eshte perdorur per here te pare pas bronxit 6000 vjet me pare. Eshte perberet I meteoriteve. Ne histori njihet nje epoke qe quhet epoka e Hekurit ku te gjithe mjetet pergatiteshin prej ketij metali I cili ne kohen e lashtesise greke ishte nga metalet me te shtrenjta. Per ti permiresuar vetite e tij mekanike ai perpunohet dhe kthehet ne gize dhe celik. Sot metalurgjia e celikut eshte mjaft e zhvilluar. Miliarda ton hekur shnderrohen sot ne makina, pajisje per ndertime, mjete pune, deri ne mjete te imeta te perdorimit te perditshem.• Kromi e ka marre emrin nga perberjet e tij te cilat kane ngjyre te ndritshme e te bukur. Per here te pare u zbulura ne mineralin qe u quajt “ koronit’ ne vitin 1765. Eshte element shume I forte por I thyeshem. Celiqet qe permbajne mbi 13% krom nuk ndryshket. Ata perdoren per ndertimin e anijeve dhe nendeteseve.• Bakri eshte metali I pare I perdorur nga njeriu. Perdorimi I tij ka filluar 6000-7000 vjet me pare. Per here te pare eshte nxjerre ne brigjet e Liqenit te siperm te Amerikes se Veriut, eshte perdorur nga banoret e ketyre vendeve perpara se kolombi ta zbulonte Ameriken. Me vone filloi te nxirret ne Egjipt. Per shkak te ngjyres se bukur ai perdorej dhe ne piktura. Sot ai perdoret gjeresisht ne industrine e telave elektrike. Lidhjet e tij metalike si bronxi, tunxhi, perdoren per te pergatitur derdhjet e skulpturave, aparate precizoni, llamarina etj.
  20. 20. 19 elementet me te rendesishem ne organizmin e njeriut• Roli i tyre ne trup dhe ku gjenden keta elemente. Keshillat qe duhen ndjekur per te ruajtur efektet e tyre. Ushqimi i bimeve perfshin elemente kimike nga perberja e te cileve lindin molekula te lendeve te ndryshme. Nga keta elemente, me te rendesishmit per organizmin e njeriut jane: kaliumi, nitrogjeni (azoti), fosfori, kalciumi, magneziumi, hekuri dhe sulfuri, nga te cilet ekzistenca e tre elementeve kalium, nitrogjen dhe fosfor jane mese te domosdoshme. Ne toke gjenden elemente te tjere qe kane rendesi jetike per trupin e bimes. Nga keta elemente, me te rendesishmit jane: jodi, natriumi, nikeli, bakri, magneziumi dhe siliciumi. Sasia e tyre ne toke gjithmone eshte e mjaftueshme, sepse bimet thithin vetem nje pjese shume te vogel te tyre. Per t’u habitur eshte fakti se te gjithe keta elemente ne masa te percaktuara (mikro-mili dhe gr) ndodhen ne trup dhe crregullimi i sasise se secilit prej tyre do te sillte moskoordinim midis pjeseve te trupit te njeriut, te cilat mund edhe te demtoheshin. Gjithashtu, vlen per t’u theksuar se pervec elementeve te lartpermendur ka edhe elemente te tjere te ndryshem, qe ndodhen edhe ne toke por edhe ne trup. Me poshte po permendim elementet me te rendesishem.
  21. 21. Kaliumi (K)• Ky element ze 0.4% te peshes se trupit. Eshte elementi me i bollshem ne qelize. Trupi permban rreth 250 miligrame kalium. Qeliza luan nje rol te rendesishem ne reagimet energjike, sintezen e proteinave, si dhe ne ruajtjen e ekuilibrit te acideve ne trup, ne punen e membranes, shtytjeve nervore, tkurrjen muskulore, ndihmon ne terheqjen e O2 dhe menjanon helmimet nga indet. Megjithese eshte e nevojshme ekzistenca e kaliumit ne regjimin ushqimor, informacioni lidhur me nevojen e sasise minimale te tij eshte i pakte. Por studimet shkencore tregojne se ushqimet bimore jane te pasura me kete element. Joni I Kaliumit eshte gjetur ne citoplazmen e qelizave.
  22. 22. Alumini (Al)• Elementi perberes I argjilave. Emir alumin vjen nga fakti se ne kohet e bjetra, shpatet e aluminit perdoreshin si substabca per te ngulitur ngjyrat. Dikur mendohej se ishte metal I shtrenjte por sot ai eshte nje nga metalet me te perhapura ne natyre.
  23. 23. Azoti i lëngshëm• Azoti i lëngshëm është azot në gjendje të lëngshme në një temperaturë shumë të ulët. Prodhohet në industri nëpërmjet distilimit të ajrit të lëngshëm. Azoti i lëngshëm është një lëng i qartë dhe pa ngjyrë, me dendësi prej 0,807 g/ml në pikën e tij të vlimit, dhe me një konstante dielektrike 1,4. Azoti i lëngshëm quhet shpesh edhe LN2 dhe ka një numër UN 1977.Në presion atmosferik, azoti i lëngshëm vlon në -196 °C dhe është një lëng kriogjenik i cili mund të shkaktojë ngrirje të shpejtë në kontakt me inde të gjalla, dhe që mund të çojë në dëmtime mjfat të rënda të lëkurës dhe pjesëve të tjera të trupit. Kur veçohet në mënyrë të pështatshme nga temperatura e mjedisit rrethues, azoti i lëngshëm mund të ruhet dhe transportohet, p.sh në kontenierë vakumi. Këtu, temperatura shumë e ulët mbahet në një temperature konstante prej -196 °C duke sjellë vlimin e lehtë të lëngut. Duke u ndikuar nga madhësia dhe modeli, rezistenca e kontenierëve të vakumit varion nga disa orë në disa javë.Azoti i lëngshëm mund të ngurtësohet lehtësisht duke e vendosur në një dhomë vakumi e pompuar nga një pompë vakumi. Azoti i lëngshëm ngrin në temperaturë −210 °C. Pavarësisht reputacionit si një ftohës efiçent, efiçenca e tij limitohet nga fakti se menjëherë pasi bie në kontakt me objekte më të ngrohta avullon menjëherë duke e rrethuar objektin me gaz azoti. Ky efekt i njohur si efekti Leidenfrost, aplikohet tek çdo lëng në kontakt me një trup shumë herë më të ngrohtë se pika e tij e vlimit. Një ftohje më e shpejtë mund të përftohet duke e zhytur objektin në një përzierje me azoti të lëngshëm dhe të ngurtësuar.• Azoti u lëngëzua për herë të parë në 15 prill 1883, në universitetin Jagiellonian nga fizikani polakë, Zygmunt Wróblewski dhe Karol Olszewski.• Përdorimet• -për të mbajtur qelizat në temperatura të ulëta në laboratorë• në kriogjinikë• -si burim i gazit shumë të thatë të azotit• -për ruajtjen dhe transportimin e produkteve ushqimore• -në krioruajtjen e gjakut, qelizave riprodhuese (spermën dhe vezoret), dhe materiale të tjera biologjike
  24. 24. Poloniumi• Poloniumi ka simbol Po dhe numër atomik 84. I takon elementeve të grupi 16b. Poloniumi është element radioaktiv, bërthama e të cilit zbërthehet duke emetuar grimca -α. Pasi rrezatimi –α është i dëmshëm për organizmin e njeriut, poloniumi është shumë i rrezikshëm. Ky element ishte zbuluar nga bashkëshortët Kyri.Poloniumi në natyrë paraqitet në minerale të uranit, por në sasi të vogla. Në të vërtetë, poloniumi formohet vazhdimisht me zbërthim radioaktiv të elementeve tjera, por pasi edhe vet zbërthehet, përqëndrimi i tij në minerale ngel konstant.Gjatë hulumtimit të gjurmëve të elementeve me rreze rentgen është konstatuar se poloniumi gjenet në dy forma, me siguri të dyja metalike, prej të cilave njëra është e ngjashme me plumbin.
  25. 25. Fluori dhe prishja e dhembeve• Ne 1940, shkencetaret konstatuan se njerezit te cilet, jetonin ne komuntitete qe perdornin uje te pasuruar me perqendrime te larta te joneve fluor F-, kishin probabilitet me te ulet per te patur problem me dhembet sesa njerezit e tjere. Peshtyma mund te furnizoje me jone hidroksil dhe mund te formohet nje apatit I ri, pork y process ndodh shume ngadale. Ne qofte se jonet e fluorit jane te pranishme ne peshtyme, fomohet nje sasi e re, fluorapatiti.• 5Ca2+ + 3PO43- + F- = Ca5(PO4)3F• Fluorapatiti I reziston sulmeve te acideve, keshtu qe zmalti I dhembeve I reziston prishjes shume me mire se zmaltet te cilet, nuk jane te trajtuar me fluor.Por nga ana tjeter perqendrime shume te larta te fluorit jane shume te rrezikshme ne jeten e qenieve te gjalla. Ne njohim qe sasira te medha te fluorit mund te shkaktojne njollat lara-lara ne kafe te dhembeve. Kjo semundje ndodh atehere kur nje person merr nje sasi shume te madhe fluori, pervec asaj sasie qe merr ne ujin e pishem. Fluori eshte nje microelement qe gjendet ne shume inde te organizmit por kryesisht ne kocka dhe dhembe. Bashke me Ca, P dhe vitaminat Fluori luan nje rol te rendesishem ne formimin e zmalti dhe dhembeve dhe I reziston infeksioneve.
  26. 26. Natriumi (Na):• Ne trupin e njeriut pesha arrin deri ne 0,2%. Na eshte I rendesishem ne punen e nervave dhe te muskujve. . Eshte elementi me i bollshem ne likuidin (lengun) e jashtem te qelizave. Si nje elektrolit ne likuidet jashte qelizes, natriumi ndihmon ne ruajtjen e presionit osmotik jashte membranes se qelizes dhe ka nje ndikim te njejte si kaliumi brenda qelizes per ruajtjen natyrale te balances se ujit. Nevoja ditore per te eshte llogaritur nga 3 ne 7 gr. Njeriu e merr Na nga ushqimet natyrore dhe nje pjese ne formen e kripes se kuzhines, pastaj ajo thithet ne zorre. Nxjerrja nga organizmi behet kryesisht me ane te veshkave. Permbajtja e Na ne sallamet dhe salcicet varet nga sasia e kripes qe u hidhet. Permbajtja e Na ne mishrat e fresket ka ndryshime ndermjet pjeses se siperme dhe te poshtme. Ne pergjithesi pjeset e fundit kane sasi me te madhe Na. Sot Na perdoret ne prodhimin e kaucukut artificial, prodhimin e llambave me gaz te rralluar, me drite te verdhe. Ata jane burime te fuqishme drite dhe perdoren per ndricim rrugesh. Kloruri I Na ndihmon ne organizimin e rruazave te kuqe te gjakut. Ai percakton ritmin e zemres, ruan aftyesine e nxitjes se muskujve. Mungesa e plote e klorurit te Na sjell vdekjen, kurse mungesa e pjesshme sjell crregullime te rendesishme.
  27. 27. Magnezi: Nje element I rendesishem ne dieten e perditshme te njeriut.• Megjithese Magnezi ka disa funksione ne trupin e njeriut nje nga funksionet me te rendesishme eshte roli I tij ne qelize per perthithjen e kalciumit. Magneziumi sikurse kaliumi dhe natriumi perfshihen ne trasmetimin e impulsive nervore. Sikurse kaliumi dhe magnezi eshte nje component shume I rendesishem I kockave. Burimi kryesor I magnezit ne dieten e njieriut jane bimet. Magnezi eshte atomi qendror ne pigmentin klorofil ne bimet e gjelberta. Doza e magnezit qe rekomandohet te merret ne dieten e perditshme eshte 400mg per dite. Mungesa e magnezit ne organizem mund te shkaktohet nga mungesa e perthithjes se tij nga organizmi. Njerezit me semundje gastro- testinale , abuzim alkooli dhe disa semundje te tjera te gjakut jane me te predispozuar per te pasur kete mungese te perthithjes se magneziumit. Tepria e magnezit ne diete sekretohet nga veshkat dhe keshtu ne organizem nuk ka rreziqe toksike. Magnezi eshte shume i nevojshem per skeletin dhe gjymtyret. Ai gjendet ne sasine e me teper se 10 miligrameve ne trupin e njeriut dhe kryesisht ndodhet ne kocka, melci dhe veshka. Sasia e tij gjendet e e kombinuar ne fosfate dhe bicarbonate.
  28. 28. Klori:• Ze 0.2% te peshes se trupit. Acidi klorhidrik ne qeliza thithet nga uji. Ai eshte anion I rendesishem ne lengjet e trupit. Klori eshte pjese e ac. Klorhidrik I cili ndihmon ne tretjen e ushqimeve. Ai perfshihen ne punen e duhur te menbranes.
  29. 29. Hekuri (Fe)• eshte metali (element) me i bollshem i trupit dhe perben rreth 0.004 per qind te peshes trupore. Ne menyre te natyrshme, sasia e tij varion nga 3 ne 5 gr. Por edhe kjo eshte e ndryshueshme, sepse varet nga mosha, gjinia, madhesia, shendeti dhe sasia e rezervuar e tij ne trup. Ne te vertete, hekuri eshte nje lende me ngjyre gjaku qe transporton oksigjen te mjaftueshem per frymemarrje dhe gaz karbonik (dioksid karboni) nga qelizat ne mushkeri. cdo dite, trupi yne me ane te ushqimit perfiton 10 deri 30 miligrame hekur. Hekuri është element kimik. Në trupin e njeriut ai merr pjesë me 0,008 % të masës, dhe gjendet kryesisht në gjak. Sasia e hekurit në gjakun e njeriut do të mjaftonte për një gozhdë. Kjo sasi kur lidhet me oksigjenin merr ngjyrë të kuqe, kjo është arsyeja që gjaku i njeriut të ketë këtë ngjyrë, të përafërt me ngjyrën e ndryshkut (tek hekuri në natyrë). Adoleshenteve u duhet shume hekur per te ndihmuar qelizat e reja muskulare te zhvilluara te thithin oksigjenin per energjine. Nje deficik I hekurit do te shkaktoje anemone, e cila con ne lodhje, konfuzion mendor dhe dobesi. Djemte kane nevoje per 12 mg ne dite, ndersa vajzat per 15 mg ne dite. Hekur permbajne produktet e mishit, bishtajat, dritherat integrale, perimet jeshile, si spinaq, brokoli etj. Pamjaftueshmeria e Fe con ne anemi . Disa lende qe pengojne ne perthithjen e Fe jane: fosfatet, filtatet dhe qumeshti dhe disa ilace.
  30. 30. Azoti (N)• Organizmi yne permban sasi te medha azoti, i cili luan nje rol kryesor ne strukturen e proteinave. Kap peshen prej 3,2% ne trup. Azoti eshte perberes I proteinave, acideve berthamore etj. Azoti ne gjendje gazi gjendet ne mushkeri, nga qe ky element merret nga frymemarrja.
  31. 31. Zinku (Zn)• Zinku eshte sume I rendesishem per rritjen dhe pjekurine sexual gjate pubertetit. Ai ndihmon ne forcimin e kockes dhe frenon demtimin e saj. Marrja e kufizuar e zinkut nepermjet ushqimeve mund te ndikoje negativisht ne rritjen fizike dhe ne karakteristikat sexual dytesore. Nga sasia e Zn qe gjendet ne gjak me I perqendruar eshte ne rruazat e bardha. Eshte nje element shume I domosdoshem per rritjen normale dhe ka rol ne veprimin e tij si koenzime.
  32. 32. Fosfori (P)• Perben 1% te peshes se trupit. Luan nje rol kryesor ne organizmin e njeriut, kryesisht ne procesin e marrjes apo te clirimit te energjive te organizmit. Fosfor ka ne berthamat e seciles qelize. Ai eshte pjese e acideve berthamore, perberes energjetik dhe zbutes. I bashkohet kockave, duke u lidhur me elemente te tjere si hekuri, potasi, natruimi, magnezi dhe kalciumi. Ai eshte I rendesishem per riprodhim, rritjen e muskujve dhe furnizon nervat me lende ushqimore. Shumicen e P njeriu e merr ne kombinime organike. E permbajne ne rradhe te pare: mishi, peshku, vezet, arrat dhe ne disa perime si dhe mielli, brumerat dhe buka. Nevojat ditore per nje te rritur jane 800-1000 mg ne dite. Sasia ndryshon sipas moshave. Per femijet 8-10 vjec nevojiten 1000 mg, per 12-18 vjec 1400mg/dite, per grate shatzena 1500 mg.
  33. 33. Kalciumi (Ca)• Eshte nje element mineral qe perben 1.5 deri ne 2 per qind te peshes se trupit te personat e rritur. Nga kjo sasi, 99 per qind e kalciumit gjendet ne kocka dhe te dhembet. Marrja e mjaftueshme e Kalciumit eshte e domosdoshme per rritjen e kockave. Marrja jo e mjaftueshme e tij gjate adoleshences dhe rinise e ve individin ne rrezik per zhvillimin e osteporozes ne jeten e mevonshme. Sasia e nevojshme e Kalciumit ne dite eshte 1200 mg dhe kjo mund te merret gjate konsumimit ne tre vakte ne dite te produkteve e permbajne Kalcium, si: qumesht, kos, djathe etj. Kalcium ka ne sistemin nervor, musculature dhe ne gjak. Sherben ne punen e membranes, drejton ngacmimet e nervave, rregullon tkurrjen e muskujve dhe mpiksjen e gjakut. Thithja e kriperave te Ca nga zorret ndikohet nga shume faktore, e sidomos nga kimizimi I stomakut. Sa me e shkrishme te jete nje kripe Ca aq me lehte thithet psh. Kloruri Ca thithet me mire. Thithja behet kryesisht ne deoden. Per thithjen e Ca nga zorret ndikon vitamina D. Meqenese metabolizmi I ketij minerali ka lidhje te ngushta me fosforin, eshte e domosdoshme qe bashke me Ca te merren dhe sasi P, sic jane proteinat shtazore. Ne disa periudha te jetes nevojat e organizmit per ca rriten. Gruas gjate barres, sidomos muajit te 3-te, duhet ti shtohen ushqimet me Ca. mungesa e marrjes se ca ne sasine e nevojshme te femijet e vegjel, provokon shfaqjen e rakitit, tek te rriturit osteporozen dhe ne moshat e kaluara osteomalacine. Hipokalcemia mund te shaktoje nje ngacmim te sistemit nervor dhe shfaqje te kontrakturave te musculatures.
  34. 34. Magnezi (Mg)• Ne momentet e lindjes, ne trupin e njeriut ndodhet 0.5 gr, ndersa ne moshe te rritur ne trup ai ka nje sasi 21-28 gr, ku 50-60% ndodhet ne kocka dhe roli kryesor i tij eshte ne qelizat nervore per te lehtesuar funksionimin e tyre. Ai eshte element perberes I enzimave ne trup. Magnezi gjendet me shumice ne ujerat e Detit te Vdekur, si dhe ne ujera oqeanesh. Pa magnez nuk ka klorofil dhe pa klorofil nuk ka jete. Kriperat e Magnezit perdoren si purgative. Magnezi eshte perberes I duraluminit, I cili perdoret ne prodhimin e dritareve, dyerve, avioneve.
  35. 35. Squfuri (S)• Perben 0.25% te peshes trupore te njeriut dhe ndodhet ne cdo qelize te trupit te njeriut. Me teper ndodhet ne floke, lekure dhe thonj. Sulfuri vepron si nje element antihelmues, duke u perzier me perberesit helmues dhe i shnderron ata ne te pademshem apo i eliminon plotesisht. Eshte perberes I shume aminoacdeve dhe proteinave.
  36. 36. Jodi (I)• Ne organizem ndodhet rreth 15?23 miligrame jod ose jodi perben 0.00004 per qind te peshes trupore te njeriut. Ai ndodhet ne te gjitha qelizat e trupit, por 70?80 per qind e sasise se jodit ndodhet ne gjendrat e tiroideve. Kjo lende eshte pjeserisht ne formen e hormoneve te trioksines qe sintetizohet nga gjendra e tiroideve dhe luan nje rol te rendesishem ne forcimin dhe metabolizmin e trupit. Jodi qe merret nga ushqimet perthithet nga zorret, kalon ne gjak dhe fiksohet me shpejtesi nga qelizatper te sintetizuar hormonin e kesaj gjendre (tiroksinen). Mungesa e jodit eshte faktori kryesor I gushes endemike e cila luftuhet me an ate kripes se jodizuar.
  37. 37. Bakri (Cu)• Njihet si pjesa me e rendesishme e shume enzimave. Luan nje rol mjaft te rendesishem ne pengimin e pakesimit te sasise se gjakut ne trup. Femijet kane nevoje jetike per kete perberes, i cili ndodhet ne sasi te konsiderueshme te produkti i qumeshtit.
  38. 38. Nikeli (Ni)• Gjendet ne kokrrat e grurit, orizit, fasules, thjerrezes etj. dhe luan nje rol kryesor ne rritjen natyrale, shumimin si dhe strukturen e veprimtarise se qelizave.
  39. 39. Uji (H2O)• Uji eshte elementi me i rendesishem qe ndodhet ne toke, i cili luan nje rol kryesor ne transportimin e elementeve baze ne qelizat e bimeve. Perben 60 per qind te peshes trupore. Uji cilesohet ndryshe si elementi jetik i gjallesave. Ai eshte perberesi kryesor i urines dhe plazmes se gjakut. Gazrat (CO2 & O2) Dioksidi i karbonit dhe oksigjeni ndodhen ne sasi te ndryshme ne toke. Keto dy lloj gazrash (ne sasi te percaktuara) gjenden ne gjak dhe qeliza, duke luajtur nje rol kryesor ne procesin e frymemarrjes qe eshte po ai proces i shkembimit te oksigjenit dhe dioksidit te karbonit ndermjet atmosferes dhe qelizave te trupit. Meqenese 65-90% e cdo qelize permban uje (ne peshe) , nuk kemi pse habitemi nga qe oksigjeni dhe hidrogjeni jane perbaresit kryesore. Oksigjeni eshte I domosdoshem per frymemarrje. Ju mund ta jeni kete element ne mushkri, nga qe rreth 20% e ajrit qe merrni nga frymemarrja eshte oksigjen.
  40. 40. Helium• Gazi helium shërben në shumë fusha si spitalet apo fabrikat me shkrirje. Ky lloj gazi nuk është i dukshëm por analizat klinike me rezonancë manjetike nuk mund të bëhen pa të. E gjejmë gjithashtu edhe në shumë sisteme si psh në centralet nukleare ku shërben për ftohjen e impianteve apo në aparatet zhytëse detare. Ky element kimik nuk ka erë apo shije, ndërsa ushtria e përdor për ndërtimin e raketave. Sipas Richardson, cmimi i këtij gazi në treg është shumë i ulët dhe kjo bën që shumë vende ta shpërdorojnë, përfshirë këtu edhe SHBA-në.Heliumi u zbulua në vitin 1868 dhe është një gaz shumë i rrallë. Gjendet në doza minimale në atmosferë dhe është fryt i disa reaksioneve nukleare. Ai nuk kërkohet në vendet ku gjendet gazi natyror. Por si për ironi, nëse në Tokë heliumi është shumë i rrallë, në Univers është elementi i dytë kimik më i përhapur pas hidrogjenit. 41 % e Diellit është e përbërë nga heliumi.
  41. 41. Karboni:• Ne trupin e njeriut karboni peshon 18,6%. Karbon ka secila molekule e trupit. Karboni gelltite me ushqimin dhe del nga frymemarrja si perberes I ajrit. Gjendet ne mushkeri si mbeturine e frymemarrjes, dioksid karboni.
  42. 42. Hidrogjeni:•Pesha e tij ne trup eshte 9,7%. Hidrogjeni eshte pjese perberese e molekulave te trupit, ashtu si edhe elemente te tjere.
  43. 43. Seleniumi:• Per shkak te aftesise se bimeve per te thither Selenium, disa prej tyre perdoren ne perpjekjet per te pastuar token dhe ujin qe e permbajne kete element me shumice. Megjithate menyra se si perdoret uji I ndotur percakton faktin se sa Selenium do te absorboje bima ne pergjithesi. Shkenctaret kane zbulura se sperkatja dhe joujitja msive e lakrave jeshile dhe e rrepave me uje, I cili permabn Selenium, lejon keto bime te absorbojne gati 2 here me shume Selenium prej ujit. Perfitimi I gjithe kesaj eshte jo vetem qe pastrohen tokat nga Seleniumi por bime te tilla krijojne rezerva te pacmuara natyrore te mineralit ne fjale, I cili mund te konsumohet ne rajonet ku ky element eshte me pakice. Konsumi I sasive te caktuara te ketij elementi eshte baze per rritjen optimal dhe tolerimin e stresit.
  44. 44. Ndikimi ne trupin toneLendet ushyese Ushqimet qe I permbajne Spinaq, qumesht, Forcon kockat dheKalciumi (Ca) dhembet,ndikon ne kos, djathe, etj. funksionimin e nervave, gjendrave dhe muskujve Fasule te zeza, Ushqen rreth 300Magnezi (Mg) enzimat te cilat mbajne thjerreza, aktiv trupin tone kikirike Melci, mish, Ndihmon ne sherimin eZinku (Zn) plageve, ne peshk, e verdha e funksionimin e trurit, vezes, midhjet ne rritjen dhe ne zhvillimin e trupit, si dhe ne punen e sistemit tone imunitar
  45. 45. KONKLUZION: ISHE MESE ENEVOJSHME QE TE KRYHEJ NJEPROJEKT I TILLE SEPSE NEKUPTUAM DHE MOREMINFORMACION MBI ELEMENTETQE E PERBEJNE TRUPIN TONE,NDOSHTA JANE ME MASE TEPAPERFILLSHME POR ME DEMEDHE TE ANE POZITIVE TEMEDHA. JO VETEM PER

×