SlideShare a Scribd company logo

лекц 3,

Ge Go
Ge Go
1 of 23
Лекц 3.

Хэл шинжлэлийн судлагдахуун,
түүний зорилго, тогтолцоо, салбар,
бусад шинжлэх ухаантай холбогдох
нь, хавсарга хэл шинжлэл, түүний
олон талт шинж

1
Хэлшинжлэл ба түүний судлахууны
ОҮ чиг хандлага
Хэлшинжлэл - Lingua- хэл
Бүтэц, үүрэг, түүхэн хөгжил, нийгмийн мөн чанар
тэмдгийн онцгой тогтолцоо. Хүний хэл, хүний сэтгэхүй
хамаарахгүй үүсэж бий болсон олон дэг, олон талт байдал
аль нэг илрэх хэлбэрээр олон талаас нь нарийвчлан судлах
боломжтой.
1. Судалгааны хэрэглэгдэхүүнээр
2. Нэг нэгж
3. Судлах байдлаараа
4. Зорилгоороо дотоод бүтэц харилцааны хавсарга
хэлшинжлэл
5. Аргаараа харьцуулсан зэрэгцүүлсэн тархалтын судалгаа

2
Хэлшинжлэлийн судалгааны зорилго
Дотоод
• Гадаад
Дотоод хэлшинжлэл нь:
А. Тодорхой нэг хэлтэй холбож
Б. “Хэл ер нь” гэх ойлголттой
Бүтэц онолын аль нэг хэлний тодорхой үзэгдэлд
тулгуурласан онолын тайлбарт анхаарлаа хандуулдаг.
Тодорхойлох хэлшинжлэлийн гаргасан дүгнэлт хэлний онолыг
баяжуулж, хөгжүүлж онолын хэлшинжлэл тодорхойлох
хэлшинжлэлд тулгуурлан хөгжинө. Дараа нь тодорхойлох
хэлшилжлэл энэхүү шинэчлэгдсэн онолын хүрээнд , түүний
дагуу судалгаа хийнэ. Ном зохиолд тулгуурласнаар судалгаа
хуучинсаг, онолын дэвшил хөгжлөөс хоцорсон байдалд хүрч
болох юм.
•

3
Хэлний тогтолцоо
19-р зууны эхэн үеийг хүртэл гүн ухаан, нийгмийн
шинжлэх ухааны хүрээнд хавсарга хэл тогтолцоо
болох тухай санааг В. фон Хумбольдт дэьшүүлжээ.
Тогтолцооны тогтолцоо авиазүй, бүтээвэрзүй, үгийн
сан, өгүүлбэрзүй гэсэн тус бүр өөрийн нэгжтэй
хэлний түвшингүүд болно.

4
Хэлний тогтолцооны түвшний
загвар
Авиа, авиалбарын, авиазүй, бүтээвэрзүй нэрлэх
үүрэг үгийн сан дамжуулах өгүүлбэрзүй. Бүтээвэр нь
үгийн сангийн түвшний нэгж болох үг бүтээх үйл
явцад хэлбэр талаас хандаж утга талаас нийлээд нэгэн
утга юм.
Утгазүйн судлахуун нь хэлний нэгжүүдийн
тодоод агуулга тал буюу утга нь хэлний бараг бүх
түвшинд хамаатай. Утга тээгч хамгийн бага нэгж нь
бүтээвэр.

5
Тогтолцооны тухай “орны”
Үйл ажиллагааны тодорхой салбарт хамаарах утга
тээгч нэгжүүд харьцангуй бие даасан бага,
хязгаарлагдмал тогтолцоо үүсгэснийг орон гэнэ. Төвд
цөм байх захын нэгжүүд хажуугийн хөрш зэргэлдээ
орнудын цөмөөс алслах тутам эдгээр нэгж өөр
хоорондоо хэлний тогтолцооны төрөл бүрийн
харьцаанд орно. (“Гэр” утгын орны судалгааны нэгж
болгон судлаач 860 нэгж бүртгэсэн байна).
Амьдралд эзлэх байр суурь, аж ахуйн ач
холбогдол, үүрэг, ард түмний танихуйн үйл явц,
сэтгэлгээ утгын орныг хүний тархины эд эстэй
харьцуулан төсөөлж өөр түвшний нэгжүүд байдаг.

6

More Related Content

What's hot

Ой тогтоолт
Ой тогтоолтОй тогтоолт
Ой тогтоолтBorte
 
түүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлах
түүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлахтүүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлах
түүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлахП. Эрдэнэсайхан
 
П.Батхуяг "Хурд" эсээ
 П.Батхуяг "Хурд"  эсээ П.Батхуяг "Хурд"  эсээ
П.Батхуяг "Хурд" эсээGundegmaa Boldbaatar
 
эрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаэрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаNational University Of Mongolia
 
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3àтөрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3àBayarmaa Nymtsooj
 
ардчиллын үнэт зүйлүүд
ардчиллын үнэт зүйлүүдардчиллын үнэт зүйлүүд
ардчиллын үнэт зүйлүүдNergui Oyunchinmeg
 
ой тогтоолт
ой тогтоолтой тогтоолт
ой тогтоолтOyuka Oyu
 
гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3
гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3
гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3Tywshin
 
монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1Erdenezul Bazarragchaa
 
зохион бодохуй
зохион бодохуйзохион бодохуй
зохион бодохуйMaRaLaa
 

What's hot (20)

Ой тогтоолт
Ой тогтоолтОй тогтоолт
Ой тогтоолт
 
ESON101-Хичээл 11 /20190325/
ESON101-Хичээл 11 /20190325/ESON101-Хичээл 11 /20190325/
ESON101-Хичээл 11 /20190325/
 
түүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлах
түүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлахтүүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлах
түүхийг судлах арга, түүхийн судалгааны чиг хандлагыг судлах
 
П.Батхуяг "Хурд" эсээ
 П.Батхуяг "Хурд"  эсээ П.Батхуяг "Хурд"  эсээ
П.Батхуяг "Хурд" эсээ
 
Leg7
Leg7Leg7
Leg7
 
Leg9
Leg9Leg9
Leg9
 
Leg8
Leg8Leg8
Leg8
 
хүний хөгжил
хүний хөгжилхүний хөгжил
хүний хөгжил
 
эрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаэрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулга
 
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3àтөрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
төрийн ёс ёслол. Òåõíîëîãè 3à
 
хүртэхүй
хүртэхүйхүртэхүй
хүртэхүй
 
ардчиллын үнэт зүйлүүд
ардчиллын үнэт зүйлүүдардчиллын үнэт зүйлүүд
ардчиллын үнэт зүйлүүд
 
ой тогтоолт
ой тогтоолтой тогтоолт
ой тогтоолт
 
жужан улс(мэ333 555)
жужан улс(мэ333 555)жужан улс(мэ333 555)
жужан улс(мэ333 555)
 
Нийгэмшилт
НийгэмшилтНийгэмшилт
Нийгэмшилт
 
гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3
гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3
гэр бүлийн харилцааны үндсэн ойлголт 3
 
№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах
№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах
№5 Найруулгын алдаа түүнийг ангилах
 
монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1монголын угсаатнууд 1
монголын угсаатнууд 1
 
зохион бодохуй
зохион бодохуйзохион бодохуй
зохион бодохуй
 
темперамент
темпераменттемперамент
темперамент
 

Viewers also liked

Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйGe Go
 
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭМОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭNational University Of Mongolia
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайNational University Of Mongolia
 
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛМОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛNational University Of Mongolia
 
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөрмхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөрБатбагана Баасанжав
 

Viewers also liked (20)

Mongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJ
Mongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJMongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJ
Mongolist KARA GEORGE buyu KHAR DORJ
 
Лекц 3 (Давталт)
Лекц 3 (Давталт)Лекц 3 (Давталт)
Лекц 3 (Давталт)
 
Mongol angli helnii ugtvar uge shine
Mongol angli helnii ugtvar uge shineMongol angli helnii ugtvar uge shine
Mongol angli helnii ugtvar uge shine
 
Mongolian studies in mongolia
Mongolian studies in mongoliaMongolian studies in mongolia
Mongolian studies in mongolia
 
монгол хэл
монгол хэлмонгол хэл
монгол хэл
 
Mongol hel bichigiin bolovsrol hereglee
Mongol hel bichigiin bolovsrol heregleeMongol hel bichigiin bolovsrol hereglee
Mongol hel bichigiin bolovsrol hereglee
 
Mongol helnii tosoo uge sudlal
Mongol helnii tosoo uge sudlalMongol helnii tosoo uge sudlal
Mongol helnii tosoo uge sudlal
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүй
 
монгол хэлний тухай хууль
монгол хэлний тухай хуульмонгол хэлний тухай хууль
монгол хэлний тухай хууль
 
Үгийн утга гэж юу вэ
Үгийн утга гэж юу вэҮгийн утга гэж юу вэ
Үгийн утга гэж юу вэ
 
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭМОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧГИЙН БОЛОВСРОЛ БА ХЭРЭГЛЭЭ
 
Mongol helnii hoch neriin sudalgaa
Mongol helnii hoch neriin sudalgaaMongol helnii hoch neriin sudalgaa
Mongol helnii hoch neriin sudalgaa
 
үгийн сангийн утга
үгийн сангийн утгаүгийн сангийн утга
үгийн сангийн утга
 
Mongol helnii esreg uge utgiin sudlal
Mongol helnii esreg uge utgiin sudlalMongol helnii esreg uge utgiin sudlal
Mongol helnii esreg uge utgiin sudlal
 
Mongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yosMongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yos
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
 
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛМОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
МОНГОЛ-АНГЛИ БАЙМЖИЙН ЗЭРЭГЦҮҮЛЭЛ
 
Zadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilalZadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilal
 
Mongol helnii ijil uge
Mongol helnii ijil ugeMongol helnii ijil uge
Mongol helnii ijil uge
 
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөрмхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
мхб, найруулга зүй хичээлийн хөтөлбөр
 

Similar to лекц 3,

лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,Ge Go
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтGe Go
 
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалМонгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалNational University Of Mongolia
 
£+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+...
 £+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+... £+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+...
£+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+...А. Aku
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.Ge Go
 
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлGe Go
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрGe Go
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.Ge Go
 
Eshz ba niitelgee 7
Eshz ba niitelgee 7Eshz ba niitelgee 7
Eshz ba niitelgee 7oyunaadorj
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлGe Go
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,Ge Go
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдNational University Of Mongolia
 
6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa
6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa
6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaaoojig44
 

Similar to лекц 3, (20)

лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
 
найруулгын байр ба утга
найруулгын байр ба утганайруулгын байр ба утга
найруулгын байр ба утга
 
Лекц №4 Найруулга зүйн тухай ерөнхий ойлголт
Лекц №4 Найруулга зүйн тухай ерөнхий ойлголтЛекц №4 Найруулга зүйн тухай ерөнхий ойлголт
Лекц №4 Найруулга зүйн тухай ерөнхий ойлголт
 
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалМонгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
 
£+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+...
 £+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+... £+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+...
£+¬-+-à-+-â-+ -í-+-æ-+ -¦-+-à-+-+ -é-ì-+-¦-¦-+-¦-+ -é-+-¦-é-+-+-å-+-+ -¦-+-+...
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.
 
эсээ бичих зөвлөмж
эсээ бичих зөвлөмжэсээ бичих зөвлөмж
эсээ бичих зөвлөмж
 
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 
лекц 4
лекц 4лекц 4
лекц 4
 
лекц 4
лекц 4лекц 4
лекц 4
 
Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэр
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.
 
Eshz ba niitelgee 7
Eshz ba niitelgee 7Eshz ba niitelgee 7
Eshz ba niitelgee 7
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 
Alban 8
Alban 8Alban 8
Alban 8
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
 
найруулгын эхийг ангилах нь
найруулгын эхийг ангилах ньнайруулгын эхийг ангилах нь
найруулгын эхийг ангилах нь
 
6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa
6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa
6 saruul erdene-baruuny-bolovsrolyn_uzel_sanaa
 

More from Ge Go

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii heregleeGe Go
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii heregleeGe Go
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,Ge Go
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,Ge Go
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.Ge Go
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.Ge Go
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Ge Go
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Ge Go
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Ge Go
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14Ge Go
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үгGe Go
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Ge Go
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагGe Go
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрGe Go
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудGe Go
 
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилалГийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилалGe Go
 
Эгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбарЭгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбарGe Go
 
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйлАвиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйлGe Go
 
Utga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhaiUtga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhaiGe Go
 
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйлАвиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйлGe Go
 

More from Ge Go (20)

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
 
Дутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэрДутмаг хувилах нэр
Дутмаг хувилах нэр
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
 
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилалГийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
 
Эгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбарЭгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбар
 
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйлАвиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
 
Utga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhaiUtga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhai
 
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйлАвиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
 

лекц 3,

  • 1. Лекц 3. Хэл шинжлэлийн судлагдахуун, түүний зорилго, тогтолцоо, салбар, бусад шинжлэх ухаантай холбогдох нь, хавсарга хэл шинжлэл, түүний олон талт шинж 1
  • 2. Хэлшинжлэл ба түүний судлахууны ОҮ чиг хандлага Хэлшинжлэл - Lingua- хэл Бүтэц, үүрэг, түүхэн хөгжил, нийгмийн мөн чанар тэмдгийн онцгой тогтолцоо. Хүний хэл, хүний сэтгэхүй хамаарахгүй үүсэж бий болсон олон дэг, олон талт байдал аль нэг илрэх хэлбэрээр олон талаас нь нарийвчлан судлах боломжтой. 1. Судалгааны хэрэглэгдэхүүнээр 2. Нэг нэгж 3. Судлах байдлаараа 4. Зорилгоороо дотоод бүтэц харилцааны хавсарга хэлшинжлэл 5. Аргаараа харьцуулсан зэрэгцүүлсэн тархалтын судалгаа 2
  • 3. Хэлшинжлэлийн судалгааны зорилго Дотоод • Гадаад Дотоод хэлшинжлэл нь: А. Тодорхой нэг хэлтэй холбож Б. “Хэл ер нь” гэх ойлголттой Бүтэц онолын аль нэг хэлний тодорхой үзэгдэлд тулгуурласан онолын тайлбарт анхаарлаа хандуулдаг. Тодорхойлох хэлшинжлэлийн гаргасан дүгнэлт хэлний онолыг баяжуулж, хөгжүүлж онолын хэлшинжлэл тодорхойлох хэлшинжлэлд тулгуурлан хөгжинө. Дараа нь тодорхойлох хэлшилжлэл энэхүү шинэчлэгдсэн онолын хүрээнд , түүний дагуу судалгаа хийнэ. Ном зохиолд тулгуурласнаар судалгаа хуучинсаг, онолын дэвшил хөгжлөөс хоцорсон байдалд хүрч болох юм. • 3
  • 4. Хэлний тогтолцоо 19-р зууны эхэн үеийг хүртэл гүн ухаан, нийгмийн шинжлэх ухааны хүрээнд хавсарга хэл тогтолцоо болох тухай санааг В. фон Хумбольдт дэьшүүлжээ. Тогтолцооны тогтолцоо авиазүй, бүтээвэрзүй, үгийн сан, өгүүлбэрзүй гэсэн тус бүр өөрийн нэгжтэй хэлний түвшингүүд болно. 4
  • 5. Хэлний тогтолцооны түвшний загвар Авиа, авиалбарын, авиазүй, бүтээвэрзүй нэрлэх үүрэг үгийн сан дамжуулах өгүүлбэрзүй. Бүтээвэр нь үгийн сангийн түвшний нэгж болох үг бүтээх үйл явцад хэлбэр талаас хандаж утга талаас нийлээд нэгэн утга юм. Утгазүйн судлахуун нь хэлний нэгжүүдийн тодоод агуулга тал буюу утга нь хэлний бараг бүх түвшинд хамаатай. Утга тээгч хамгийн бага нэгж нь бүтээвэр. 5
  • 6. Тогтолцооны тухай “орны” Үйл ажиллагааны тодорхой салбарт хамаарах утга тээгч нэгжүүд харьцангуй бие даасан бага, хязгаарлагдмал тогтолцоо үүсгэснийг орон гэнэ. Төвд цөм байх захын нэгжүүд хажуугийн хөрш зэргэлдээ орнудын цөмөөс алслах тутам эдгээр нэгж өөр хоорондоо хэлний тогтолцооны төрөл бүрийн харьцаанд орно. (“Гэр” утгын орны судалгааны нэгж болгон судлаач 860 нэгж бүртгэсэн байна). Амьдралд эзлэх байр суурь, аж ахуйн ач холбогдол, үүрэг, ард түмний танихуйн үйл явц, сэтгэлгээ утгын орныг хүний тархины эд эстэй харьцуулан төсөөлж өөр түвшний нэгжүүд байдаг. 6
  • 7. Тезурус хандлага Үгийн санг тогтолцоо болгохын тулд эрдэнэсийн сан мэдлэг, үнэт зүйлийн сан гэж ойлгож болно. Утгын толь таньж мэдсэний үр дүнд мэдлэг үгэнд бэхлэгдэж үндсэн үүрэг нь ялгаж тэмдэглэх явдал юм. Ертөнцөөс эмх цэгц олж хардаг журамлагдаж цэцэглэгдсэн тогтолцоонд байраа эзэлдэг. Үг бол юмны тэмдэг үгийн сан ч хүний тархинд журамлагдаж оршдог гэсэн холбоо харьцаагаар нь ангилах нь утгын бүх зүйлийн нэрийг бүртгэж толь бичигт утгын орноор журамлан тайлбарласан хэрэг юм. Утгын орон энд толь бичгийн хэлбэрт оржээ гэж хэл нэг том тогтолцоо хэмээн ойлгогдох болно. 7
  • 8. Нөхцөл байдалд дасан зохицож өөрчлөгдөх тогтолцоо Оршин буй бодит нөхцөл байдлаас шалтгаалан тогтолцоо өөрийн шинжийг өөрчилдөг тухай хэлшинжлэлд бас шинэ тутам зүйл өргөн тархсан ойлголт биш юм. Хэрэглээзүй танихуйн үйлийн хэлийг хэрэглэгч хүний хүсэл зориг, болон харилцагчдаа хандаж буй байдал, үнэлэмж, сэтгэл санааны байдал, хувийн туршлага аль нэг хувилбараар хэрэглэгдэж байна. Хэрэглээ бүр нэг орчин бий болгоно нэг нэгжийг янз бүрийн нөхцөл байдалд өөр өөр хувилбараар хэрэглэх бөгөөд хамт олны гишүүн бүр мөн л янз бүрийн хувилбараар хэрэглэнэ. Бид хэмээн ярих хүйсийн айд өөрчлөлт орох болсон байна. 8
  • 9. Амьдралын хэв маягийг хадгалахад чиг тогтолцоо байнгын хөдөлгөөнд байх. Хэл бол нийгэм хэлшинжлэлийн цогцын нэгэн хэл бол өөрийнх нь үндсэн үүргийн нэг болох харилцааны шаардлагад нийцүүлэн дасан зохицож өөрчлөгдөх тогтолцоо. Хүний танин мэдэх ба харилцах үйл гүйцэтгэх үүргийг бодолцох ѐстой. Нийгмийн харилцаа, хувь хүмүүсийн хоорондын харилцаа хэм хэмжээ, уг харилцаанд хүний оролцох үүрэг, хүний сэтгэлзүй, нийгмийн түүх, соѐл, газар 9
  • 10. Хэл тэмдгийн онцгой тогтолцоо Хэл нь хүн ба тэмдгийн бусад тогтолоог өөрөөсөө өөр ямар нэг юм, үзэгдэл, үйлийг орлож тэдгээрийн тухай мэдээлэл илэрхийлдэг материаллаг биетийг тэмдэг орлох, мэдээлэх тэдгээрийг бусад тогтолцооны хувьд анхдагч түвөгтэй бүтэц, зохион байгуулалттай. 10
  • 11. Тогтолцооны харьцаанууд Нэг түвшний нэгжүүд хоорондын хам бүтэц o Түвшний нэгжүүдийн хооронд иорэх цуваа бүтэц o Түвшин хоорондын шаталсан харьцаа o Хэлний нэгжийн утга ба хэлбэр o Шинэ хэлбэр үүсэх o Хам бүтэц нь ижил бөгөөд ялгаатай хэв шинжийг илэрхийлэх хэлэхүйн үйл бичвэрт нэгэн зэрэг зэрэгцэн орох боломжгүй байшин, байшингийн, байшингаас олон утгатай өгүүлбэрзүйд энгийн нэгжүүдийн адил бөгөөд ялгаатай шинжид тулгуурладаг. 11
  • 12. Нас, зан, ааш, гадаад төрх бүх түвшний нэгжүүдийн хооронд гинжин холбоо үүсгэн хэрэглэгдэх: Авиазүй, бүтээвэрзүй, үгийн сан гэсэн шаталсан бие даасан үгсээс тогтдог. Хэлбэрээс үүдэн утгыг тодорхойлж өвөрмөц хэллэгийн утга бүрдүүлэгч үгсийн утгатай тэнцүү холбоо хэлний бүх нэгжид тархаагүй. Анхны буюу үүсгэгч хэлбэрээс шинэ хэлбэр байгаа хэлбэрээс шинэ хэлбэр үүсэх утгазүй, семиотика-тэмдэгзүй. 12
  • 13. Хэлний нэгж Аль нэг түвшинд хамаарах, үүрэг, утга бүхий хэлний тогтолцооны бүрдэл махбодыг бодит авиалбар, бүтээвэр, үг, өгүүлбэр, цогцолбор, холбоо үг нь утга илэрхийлдэггүй авиалбар ялгах, бүтээх илэрхийлж авиалбар, бүтээвэр, үг бүтээвэр, өгүүлбэр холбоо үг хэлбэржсэн үг. 13
  • 14. Хэлний үүрэг Харилцааны үүрэг, танин мэдэхүйн үүрэг, илэрхийлэх үүрэг шинжлэх ухааны хэл (метахэл) болох үүрэг хүлээж авах, дамжуулах, нэрлэх. 14
  • 15. Хэл ба хэлэхүй Ялгах санаа анх Хумбольдтын хэл бол бодол санааг хэлэхүй нь үйл явц. Хэл харилцааны үүрэгтэй тэмдгүүд болон тэдгээрийн хоорондоо холбогдох дүрмийн тогтолцоо харилцааны зорилгоор хэлийг хэрэглэх харилцан бие биеэ нөхцөлдүүлж орчин цагийн хэлшинжлэлд буй хэл ба хэлэхүйн хоорондын ялгааг дараах байдлаар томъѐолж болно. Ерөнхий тогтолцооны тусгай хэрэглээний тогтвортой хувилбарын нэг A=a1, a2, a3…an. Үгийн сангийн түвшинд утгынх нь нэгдэлд авсан тодорхой хэрэглээ. 15
  • 16. Хэлшинжлэлийн судалгааны олон талт шинж Хэл нь нарийн зохион байгуулалттай, олон талт үзэгдэлтэй уялдан хэлийг олон талаас шинжилж болно. Ерөнхий хэлшинжлэл  Тусгай хэлшинжлэл  Хавсрага хэлшинжлэл  Практик хэлшинжлэл 16
  • 17. Туршлага туршилтын хэлшинжлэл 1. Интерспекцийн арга буюу хэл судлаачийн өөрийн хэлний мэдрэмж 2. Туршилтын арга • Хээрийн туршилт • Авиа бичлэгийн • Тархины үйл ажиллагааг судлах зорилготой 3. Хэлшинжлэлийн арга 17
  • 18. Тусгай хэлшинжлэл Тодорхой хэлшинжлэл доторх өөр тогтолцоог судалж түүхэн хэлшинжлэл нутгийн найруулгазүй. 1. 2. 3. Харьцуулсан хэлшинжлэл Компаративистик буюу харьцуулсан түүх Контактологи Контрастив 18
  • 19. Гадаад, дотоод хэлшинжлэл Нийгмийн хүчин зүйлээс ангид байж хэлийг өөрийнх нь дотоод бүтэц хэлний бус гадаад хүчин зүйлийн нөлөөг тооцно. Хам ба түүхэн хэлшинжлэл Хам цагийн тогтолцоог цаг хугацааны тодорхой огтлолд зогсонги тогтолцооны хөгжил, өөрчлөлтийг цаг хугацааны хүчин зүйлтэй хэрхэн өөрчлөгдөж өнөөгийн тогтолцоо бүрэлдэн тогтсон. 19
  • 20. Хэлний шинжлэл ба хэлэхүйн шинжлэл Дүрэм, зүй тогтол үйл ажиллагааны явц болон түүний хэлний бус шинжлэх ухааны салбар хүний практик үйл ажиллагаанд хэрэглэх үйл явц. Тользүй Хэлний болон нэвтэрхий толь зохиох ажлын онол компьютерийн тользүй бүртгэн мэдээлэл Нэртомьёо судлал Хүний практик үйл ажиллагаатай холбоотой бүхий л салбарын нэртомьѐог судлана. 20
  • 21. Корпус хэлшинжлэл Эхийн сан байгуулах, уг санг хэлний баялаг хэрэглэгдэхүүн дээр асар богино хугацаанд гүйцэтгэнэ. Цахим хэлшинжлэл Үүргийг загварчлахын тулд мэдээллийг боловсруулах, зохион байгуулах компьтерийн программ, технологи Тооцоолох хэлшинжлэл Тоон мэдээлэл гаргах статистикийн үгийн сангийн нэгжүүдийн гарлыг тоолж олон утгын төрлийн эртний бичгийн дурсгалыг хэрэглээний давтамж эзлэх байр суурь нэгжийн нийлмэл үүсгэх график, диаграм, бүдүүвч, хүснэгт зэрэг хэлний бус аргаар илэрхийлэх асар их боломж бий. 21
  • 22. Сэтгэц хэлшинжлэл Хэлшинжлэл ба сэтгэл судлалын хүүхэд хэл сурах үйл ажиллагаа хэл ярианы согогтой байцаах явцад сэжигтнээс. Нийгэм хэлшинжлэл Хэл ба нийгмийн харилцан нөлөө боловсролын бүх шатанд хэл заах мэдээллийн хэрэгслийн хэлний хэм хэмжээг бүлэглэлүүдийн хэл яриаг судлах асуудал зар сурталчилгаа төрийн хэлшинж социолог, нийгмийн сэтгэлзүй, угсаатан хэлний бодлогын “Хэлний хууль” хамт олны хэл, мэргэжлийн үг хэллэг. 22
  • 23. Орчуулгын онол Хэлшинжлэл, зохиол судлал, соѐлын антропологи аман бичгийн машины буюу онол ба аргазүйд хэрэглэх орчуулгын арга. Тайлбарлахад бүх тайлбарыг зөвхөн үзэж буй эсрэг утгатай, ойролцоо утгатай үг, зураг болон биет зүйл ашиглах, мөн тодорхойлолт өгөх замаар хийнэ. 23