ÌÎÍÃÎËÁÀÍÊҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ    2013 ÎÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ          ×ÈÃËÝËÈÉÍ ÒªÑªË            ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ    ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë                                                 ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë                                                 ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë                                                 ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë    äààòãàëûí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëñíýýð òºðä ó÷ðàõ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ 2013 ÎÍÄ ÁÀÐ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëÕýäèéãýýð 2011 îíä ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîé 36.3 ñà...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     Áàíêíû ñàëáàðûí çýýëèéí ºñºëò 2013 îíä ¿ðãýë...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëàæèëëàäàã áèëýý. Ãýâ÷ Ìîíãîëáàíêíààñ òóõàéí çîðèë...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     ¯íèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ íü Òºâ áàíêí...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëòºëºâø¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààðàí àæèëëàæ áàéíà. 8 õó...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     ̺íãºíèé áîäëîãî íü èíôëÿöè áîëîí ¿éëäâýðëýë...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëÌîíãîë óëñûí âàëþòûí îðîõ óðñãàëä ãîëëîõ õóâèéã ý...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     áàéíà. ¯éë àæèëëàãààíû èë òîä áàéäàë íü Òºâ ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëá¿õèé áàíêóóäûí çîõèñòîé õàðüöààíû øààðäëàãûã ¿å ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîëáàíêíààñ äóíä õóãàöààíä õýðýã...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë“Õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí       ¿ð   àøèãòàé    òîã...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     ¿íýìëýõèéã òºëáºð òîîöîîíä àøèãëàõ, èíòåðíåò...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëîéëãîìæòîéãîîð õàðèëöàã÷ íàðò õ¿ðäýã òîõèîëäîëä õ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë     Äýëõèéí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí òîìîîõîí áàéãóóëëàã...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë                                                 ...
Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë                                                 ...
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн биелэлт      II. ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐÕÈ 201...
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл.  www.gelegjamts.blogspot.com
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл. www.gelegjamts.blogspot.com

5,842 views

Published on

Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
5,842
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
161
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн төсөл. www.gelegjamts.blogspot.com

  1. 1. ÌÎÍÃÎËÁÀÍÊҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ 2013 ÎÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝËÈÉÍ ÒªÑªË ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ 2012 ÎÍ
  2. 2. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë ÃÀÐ×ÈÃI. ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ 2013 ÎÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝË . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6II. ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐÕÈ 2012 ÎÍÛ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝËÈÉÍ ÁÈÅËÝËÒ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25III. ÒªÑËÈÉÍ ÒÎÎÖÎÎ ÑÓÄÀËÃÀÀ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3.1 ÄÎÒÎÎÄ ÌÀÊÐÎ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3.1.1 Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 3.1.2 Èíôëÿöè, ò¿¿íèé ººð÷ëºëò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 3.1.3 Èíôëÿöè, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí 2012-2013 îíû òºñººëºë . . . . . . . . . . . . 43 3.1.4 ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò, ò¿¿íèé ººð÷ëºëòèéí øàëòãààí . . . . . . . . . . . . . . . 49 3.1.5 Çýýë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 3.1.6 Çýýëèéí õ¿¿. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 3.1.7 Òºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíøèéí õýëáýëçýë, ãàäààä âàëþòûí óðñãàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 3.1.8 Ìîíãîë óëñûí ãàäààä ñåêòîðûí òîéì (2012 îíû 8 äóãààð ñàðûí áàéäëààð) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.1.9 Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 3.1.10 Ìîíãîë óëñûí òºñºâ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 3.2 ÄÝËÕÈÉÍ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÒªËªÂ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 . 3
  3. 3. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë ÒªÑªË ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÒÎÃÒÎÎË 2012 îíû ... ñàðûí ... ºäºð Äóãààð ... Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýë áàòëàõ òóõàé Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí Õîðèí òàâäóãààð ç¿éëèéí 1 äýõ õýñãèéí 7 äàõü çààëò,Òºâ áàíê (Ìîíãîëáàíêíû)-íû òóõàé õóóëèéí 10 äóãààð ç¿éëèéí 2 äàõü õýñãèéã ¿íäýñëýíÌîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëààñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü: 1. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéã õàâñðàëòààð áàòàëñóãàé. 2. Ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààã òºëºâø¿¿ëýõ, ýäèéí çàñãèéí óðò õóãàöààíû òîãòâîðòîé ºñºëòèéí ñóóðü íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð ìàêðî çîõèñòîé áîäëîãûã õàðèëöàí óÿëäààòàé õýðýãæ¿¿ëýí, ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí áàéäëûã îëîí íèéòýä òîãòìîë òàéëàãíàõ àðãà õýìæýý àâ÷ àæèëëàõûã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð (Í.Àëòàíõóÿã), Ìîíãîëáàíê (Í.Çîëæàðãàë), Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî (Ä.Áàÿðñàéõàí)-íä òóñ òóñ äààëãàñóãàé. 3. Èðãýäèéí ºðãºí õýðýãëýýíèé ãîë áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéë¿¿ëýëòèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ ¿ð ä¿íòýé àðãà õýìæýý àâ÷, ¿íèéã òîãòâîðæóóëàõ öîãö ìåõàíèçì áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõèéã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð (Í.Àëòàíõóÿã), Ìîíãîëáàíê (Í.Çîëæàðãàë)-íä äààëãàñóãàé. 4. ̺í㺠óãààõ, òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ òóõàé áîëîí áóñàä øààðäëàãàòàé õóóëü òîãòîîìæèéã îëîí óëñûí õîëáîãäîõ ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëæ, Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ãýìò õýðýãòýé òýìöýõ áàéãóóëëàãà (ÔÀÒÔ)-ààñ òîãòîîñîí Ìîíãîë Óëñûí ¿íýëãýýã äýýøë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõûã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð (Í.Àëòàíõóÿã), Ìîíãîëáàíê (Í.Çîëæàðãàë)-íä äààëãàñóãàé. 5. Ýíý òîãòîîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõûã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð (Í.Àëòàíõóÿã), Ìîíãîëáàíê (Í.Çîëæàðãàë), Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî (Ä.Áàÿðñàéõàí)-íä òóñ òóñ äààëãàñóãàé. 6. Ýíý òîãòîîëûí áèåëýëòýä õÿíàëò òàâüæ àæèëëàõûã Ýäèéí çàñãèéí áàéíãûí õîðîî (Á.Ãàðàìãàéáààòàð)-íä ¿¿ðýã áîëãîñóãàé. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ç.ÝÍÕÁÎËÄ 5
  4. 4. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí 2012 îíû ... äóãààð òîãòîîëûí õàâñðàëò I. ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ 2013 ÎÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝË Ýäèéí çàñãèéí óðò õóãàöààíû òîãòâîðòîé ºñºëòèéí ñóóðü íºõöºë áîëñîí ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõýä ìºíãºíèé áîäëîãûã ÷èãë¿¿ëíý. 1. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä: 1.1 ̺íãºíèé áîäëîãûí àðãà õýðýãñëýýð èíôëÿöèéã òîãòâîðòîé íàì ò¿âøèíä áàéëãàæ, Çàñãèéí ãàçàðòàé õàìòðàí íèéë¿¿ëýëòèéí ãàðàëòàé èíôëÿöèéí íºëººëëèéã õÿçãààðëàõ áîäëîãî áàðèìòàëíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñýýð õýìæèãäýõ èíôëÿöèéã 2013 îíû ýöýñò 8 õóâèàñ õýòð¿¿ëýõã¿é áàéæ, óëìààð 2014- 2015 îíä èíôëÿöèéã 5-7 õóâèéí ò¿âøèíä áàéëãàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý. 1.2 Òºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíø íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ñóóðü íºõöºëòýé íèéöýæ, óÿí õàòàí òîãòîõ çàð÷ìûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí áàðèìòàëíà. 1.3 ̺íãºíèé áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíû íýýëòòýé, èë òîä áàéäëûã íýìýãä¿¿ëýõ, ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿íäñýí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéã îëîí íèéòýä òîãòìîë òàéëàãíàõ çàìààð Òºâ áàíêíû õàðèóöëàãûã ñàéæðóóëíà. 2. Áàíêíû ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä: 2.1 Áàíêíû ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä áàíêóóäûí ººðèéí õºðºíãº, òºëáºðèéí ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýí ñàëáàðûí ýðñäýë äààõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëíý. 2.2 Îëîí óëñàä ìºðäºãäºæ áóé õÿíàëò øàëãàëòûí çàð÷èì, çîõèöóóëàëòûí àðãà õýðýãñëèéã áàíêíû ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãòîé óÿëäóóëàí ýðñäýëä ñóóðèëñàí õÿíàëò øàëãàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî. 2.3 Áàíêíû ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ, óëìààð çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð áàðüöàà õºðºíãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíã øèíý÷èëíý. 3. Ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí äýä á¿òýö, ò¿¿íèé èíñòèòóöèéã áýõæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä: 3.1 Òºðººñ ìºíãºí õàäãàëàìæèä ãàðãàõ áàòàëãààã õÿçãààðëàãäìàë õàäãàëàìæèéí6
  5. 5. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë äààòãàëûí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëñíýýð òºðä ó÷ðàõ ýðñäýëèéã áóóðóóëæ, áàíêíû ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãà áàò, õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëíý.3.2 Ìîíãîë Óëñûí òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí íàéäâàðòàé, òàñðàëòã¿é àæèëëàãààã õàíãàí, òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí øèíý÷ëýëèéã 2013-2015 îíä ýð÷èìæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä áýëýí áóñ òºëáºðèéí õýðýãñëèéí õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëæ, áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.3.3 Áàíêíû á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ¿íýëýõ îëîí óëñûí æèøèãò ñóóðèëñàí àðãà÷ëàëûã íýâòð¿¿ëæ ýõýëíý. Áàíê ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä æèãä õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ, èðãýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí ñóóðü áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâ÷ àæèëëàíà. 7
  6. 6. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ 2013 ÎÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝËÈÉÍ ÒªÑËÈÉÍ ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ Ãàäààä ýäèéí çàñãèéí òààã¿é íºëººãººð 2012 îíä ìàíàé óëñûí ýêñïîðòûí ýðýëò áîëîí ¿íý áóóð÷, ãàäààä âàëþòûí äîòîãøëîõ óðñãàë áàãàñàí, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëò òºëºâëºñºí õýìæýýíä õ¿ðýýã¿éãýýñ ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ñààð÷ áàéíà. ¯¿íèé ä¿íä ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàë õóìèãäàæ ýäèéí çàñàãò ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, 2012 îíû ýõíèé óëèðàëä 16.5%-èàð ºññºí äîòîîä ýäèéí çàñãèéí èäýâõæèë íü ãàäààä ýðýëò áóóðñàí, Òàâàí òîëãîé òºñëèéí á¿òýýí áàéãóóëàëòûí àæèë òºëºâëºñºí õóãàöààíä õèéãäýýã¿é, òºñâèéí çàðäàë 30 îð÷èì õóâèàð äóòóó ã¿éöýòãýëòýé áàéãàà çýðãýýñ øàëòãààëæ 2 äóãààð óëèðàëä 11% áîëæ ñààðàâ. 2012 îí ãàðñààð äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò çîãñîíãè áàéäàëä îðæ, Åâðî á¿ñèéí ºðèéí õÿìðàë ã¿íçãèéðñýí íü äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã ñààðóóëæ, òýð äóíäàà Õÿòàäûí àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò ñºð㺺ð íºëººëæ ñóóðü ìåòàëë, àæ ¿éëäâýðëýëèéí ¿íäñýí ò¿¿õèé ýäèéí ýðýëòèéã áóóðóóëààä áàéíà. Ò¿¿õèé ýäèéí ýðýëòèéã äàãààä ìàíàé óëñûí ýêñïîðòûí ãîë á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä áîëîõ í¿¿ðñ, òºìðèéí õ¿äýð, öàéð çýðýã ò¿¿õèé ýäèéí ¿íý áóóð÷, çýñèéí ¿íý èõýýõýí òîãòâîðã¿é áàéíà. Îéðûí õóãàöààíä Åâðî á¿ñèéí ºðèéí õÿìðàë, ÀÍÓ-ûí òºñâèéí õ¿íäðýë àðèëàõààðã¿é áàéãààãààñ äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ¿ðãýëæëýí ñààð÷, Õÿòàäûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò óäààøðàõ, óëìààð ýíý íü ò¿¿õèé ýäèéí ýðýëò, ¿íý áóóðàõ ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. Õºðºíãèéí öýâýð äîòîãøëîõ óðñãàë òóõàéëáàë, ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò 2012 îíû ýõíèé 7-í ñàðûí áàéäëààð ºìíºõ îíû ìºí ¿åýñ 883 ñàÿ àì.äîëëàðààð áóþó 31%-èàð áóóðñàí áàéíà. 2010 îíîîñ õîéø àíõ óäàà ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò èéíõ¿¿ áóóðñàí íü ãàäààä ýäèéí çàñãèéí òîäîðõîé áóñ áàéäàë íýìýãäñýíýýñ ãàäíà ñîíãóóëèéí æèëèéí îíöëîã, Ìîíãîë óëñûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí îð÷èíä ãàðñàí ººð÷ëºëò çýðãýýñ øàëòãààëæýý. Ò¿¿í÷ëýí ãàäààä õóäàëäààíû àëäàãäàë 2012 îíû 8 äóãààð ñàðûí áàéäëààð 1.79 òýðáóì àì.äîëëàðò õ¿ðñýí íü ºìíºõ îíû ìºí ¿åýñ 37.3 íýãæ õóâèàð íýìýãäñýí áàéíà. Èéíõ¿¿ âàëþòûí äîòîãøëîõ óðñãàë íü óðñãàë äàíñ áîëîí õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí äàíñíû àëü àëèíààð íü ñààð÷ áàéíà. Ãàäààä ñåêòîðûí òààëàìæã¿é íºõöºë áàéäàë íü òºãðºãèéí íýðëýñýí õàíø ñóëðàõ ¿íäñýí øàëòãààí áîëæ áàéíà. 2012 îíû ýõíèé 8-í ñàðûí áàéäëààð Ìîíãîëáàíê õàíøèéí ñóëðàëòûí îãöîì õýëáýëçëèéã áóóðóóëàõ çîðèëãîîð ãàäààä âàëþòûí èíòåðâåíöè õèéæ, öýâýð ä¿íãýýðýý 856 òýðáóì òºãðºãèéã áàíê õîîðîíäûí çàõààñ òàòààä áàéíà. Èéíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí ñóóðü õ¿÷èí ç¿éëñýý äàãàí ººð÷ëºãäºæ áóé âàëþòûí õàíøèéã õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé áàéëãàõ çîðèëãîîð õýðýãæ¿¿ëæ áóé õàíøèéí áîäëîãî íü áàíêíû ñèñòåìèéí òºãðºãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã õîìñäóóëæ, ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàëûí õ¿ðòýýìæèéã áóóðóóëàõ äàâõàð íºëººã ¿ç¿¿ëæ áàéíà.8
  7. 7. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëÕýäèéãýýð 2011 îíä ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîé 36.3 ñàÿä õ¿ð÷1 ºìíºõ îíîîñ 11 õóâèàðºñºí, íººöèéí ìàõíû õýìæýýã íýìæ 16 ìÿíãàí òîíí áîëãîñîí ÷ 2012 îíä ìàõíû ¿íýºñ÷ ò¿¿õýíä áàéãààã¿é ºíäºð ò¿âøèíä õ¿ðñýí. Òóõàéëáàë, 2012 îíû ýõíèé 8-í ñàðûíòóðø æèëèéí èíôëÿöèéí 50 ãàðóé õóâèéã ìàõíû ¿íèéí ºñºëò äàíãààð á¿ðä¿¿ëñýíáàéíà. Ýíý íü ÓÈÕ-ûí òîãòîîëûí “Ãîë íýðèéí õ¿íñíèé áàðààíû íèéë¿¿ëýëòèéíòîãòâîðòîé, íàéäâàðòàé òîãòîëöîî áèé áîëãîõ” çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðûíáîäëîãî ¿ð ä¿í ìóóòàé áàéñíûã èëòãýæ áàéíà. Èðýõ õàâàð ìàõíû õîìñäîë ¿¿ñ÷, ¿íýíü îãöîì ºñºõººñ ñýðãèéëæ Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ ìàõíû íººö á¿ðä¿¿ëýõýä àíõààðààäçîãñîõã¿é ò¿¿íèéã çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõ ¿ð àøèãòàé ìåõàíèçì, äýä á¿òýö á¿ðä¿¿ëýõýäîíöãîé àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Öààøèä Çàñãèéí ãàçàð íèéãìèéí õàëàìæèéíáîäëîãî, òýð äóíäàà ìºíãºí òýòãýìæèéã õàâòãàéðóóëàí îëãîõ íü ìàõíû íèéë¿¿ëýëòèéííàéäâàðòàé áàéäëûã õàíãàõ áîäëîãîä ñºð㺺ð íºëººëæ áóéã àíõààð÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé.2012 îíû ýõíèé 8-í ñàðûí áàéäëààð òºñâèéí çàðëàãûí ã¿éöýòãýë 71 õóâü, îðëîãûíã¿éöýòãýë 83 õóâèéí áèåëýëòòýé, òºñâèéí àëäàãäàë 483 òýðáóì òºãðºãò õ¿ðñýí áàéíà.Òºñâèéí àëäàãäëûí 63.5%-èéã çýýë, áîíäîîð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõäýý õàëàìæèéí çàðäàë,òýð äóíäàà ìºíãºí òýòãýìæèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí íü ýäèéí çàñàãò ýðýëòèéí øàëòãààíòàéèíôëÿöèéí äàðàìòûã íýìýãä¿¿ëñíýýñ ãàäíà õýðýãëýýíèé èìïîðòûã òýòãýí, íýðëýñýíõàíø ñóëðàõ äàðàìòûã íýìýãä¿¿ëýõ íºëººëëèéã áèé áîëãîæ áàéíà.Ýäèéí çàñãèéí ºíäºð èäýâõæèë, ìàõíû ¿íèéí ºñºëòººñ øàëòãààëæ ýõíèé õàãàñæèëä ýð÷èìæèæ áàéñàí èíôëÿöè 7 äóãààð ñàðààñ õîéø áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà.Òóõàéëáàë, æèëýýð òîîöñîí èíôëÿöè 2012 îíû 8 äóãààð ñàðûí ýöñèéí áàéäëààð 15.6%-ä õ¿ðñýí íü ýíý îíû çîðèëòîò ò¿âøíýýñ ºíäºð áàéãàà õýäèé ÷ õ¿íñ, øàòàõóóíûã õàñ÷òîîöñîí ñóóðü èíôëÿöè 11.1% áàéíà. Ýíý íü ýðýëòèéí øàëòãààíòàé èíôëÿöèéí äàðàìòáóóð÷ áóéã èëòãýíý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà íèéë¿¿ëýëòèéí øàëòãààíòàé èíôëÿöèéí äàðàìò ýíýîíû ñ¿¿ëèéí õàãàñ æèëä áóóðàõààð áàéãàà òóë îíû ýöýñò èíôëÿöè çîðèëòîò ò¿âøèíäîéðõîí ãàðàõààð áàéíà.Òºñâèéí òºëºâ, ìàõíû ¿íèéí õýëáýëçýë áîëîí òºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõõàíø íü 2013 îíû èíôëÿöèä íºëººëºõ ãîë õ¿÷èí ç¿éëñ õýâýýð áàéõààð áàéíà. 2013îíû 1 ä¿ãýýð ñàðààñ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü õýðýãæèæ ýõýëñíýýðòºñâèéí áîäëîãî ìº÷ëºã ñºðñºí õýëáýðýýð õýðýãæèæ ýõëýõ òóë èíôëÿöèä ¿ç¿¿ëýõäàðàìò áàãà áàéõ áîëîìæ á¿ðäýíý. Õàðèí òºãðºãèéí íýðëýñýí õàíøèéí õóâüä ñóëðàõäàðàìò 2013 îíû ýõíèé õàãàñ õ¿ðòýë ºíäºð õýâýýð áàéæ áîëçîøã¿é. Ýäãýýð õ¿÷èíç¿éëñ íü èíôëÿöèéí òºëâèéã òîäîðõîéëîõîîñ ãàäíà èíôëÿöèéí òºñººëëèéí òîäîðõîéáóñ áàéäëûã áèé áîëãîæ áàéíà. ¯¿íèé çýðýãöýý òºðèéí çîõèöóóëàëòòàé áàðàà,¿éë÷èëãýýíèé ¿íèéí ºñºëòèéí òîäîðõîé áóñ áàéäàë íü èíôëÿöèéí ýðñäýëèéí íýã÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë þì.1 ¯ÑÕ-íû “ÌÓ-ûí Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë 2011” 207-ð õóóäàñ 9
  8. 8. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë Áàíêíû ñàëáàðûí çýýëèéí ºñºëò 2013 îíä ¿ðãýëæëýí ñààð÷ áîëçîøã¿é áàéíà. Ýíý íü ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí ¿íèéí ºñºëòèéã õÿçãààðëàõ, ýðýëòèéí øàëòãààíòàé èíôëÿöèéí äàðàìò áàãà áàéõàä ýåðýãýýð íºëººëºõ õýäèé ÷, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áîëçîøã¿é. Ò¿¿í÷ëýí íèéñëýëèéí çàõèðãààíààñ Óëààíáààòàð õîòûí “A” çýðýãëýëèéí á¿ñýä äýä á¿òöýýñ áóñàä çîðèóëàëòààð ãàçàð îëãîõã¿é áàéõ øèéäâýð ãàðãàñàí íü òóñ á¿ñ äýõ ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí ¿íèéã öààøèä ºñãºæ, áàíêíû ñàëáàðûí ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí äýýð äóðäñàí íºõöºë áàéäëûã áèä äóíä õóãàöààíûõ ãýæ õàðæ áàéíà. 2012 îíû ¿ëäñýí õóãàöààíä ýêñïîðòûí ò¿¿õèé ýäèéí äýëõèéí çàõ çýýë äýýðõ ¿íý îäîîãèéí ò¿âøèíä áàéæ, Õºãæëèéí áàíêíû ñàíõ¿¿æèëò çîðèóëàëòûí äàãóó ãàð÷, óëñûí òºñâèéí çàðäàë áàòëàãäñàí ò¿âøèíäýý çàðöóóëàãäàõ òîõèîëäîëä ÎÓÂÑ áîëîí Ñàíãèéí ÿàìíû òîîöîî ¸ñîîð 2012 îíä 13-15%-èéí ºñºëòòýé áàéõ áîëîìæòîé õýäèé ÷ ãàäààä çàõ çýýëèéí îð÷èí ìóóäàæ, ìºí㺠çýýëèéí ºñºëò ¿ðãýëæëýí ñààð÷ áàéãàà çýðãýýñ ¿çýõýä ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ¿¿íýýñ áàãà áàéõ ýðñäýëòýé áàéíà. Õàðèí ÁÍÕÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ýðãýí ñàéæèð÷, óóë óóðõàéí òîìîîõîí òºñë¿¿ä õýðýãæèæ, ýêñïîðò ºñºõ çýðãýýñ øàëòãààëàí Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò äóíä õóãàöààíä ýíý îíû õ¿ëýýãäýæ áóé ò¿âøèí (15%)-ýýñ ºíäºð ãàðàõ áîëîìæòîé þì. Ãýõäýý çýýëèéí îäîîãèéí õÿçãààðëàëò ýíý õýâýýð ¿ðãýëæèëæ, óóë óóðõàéí áóñ ñàëáàðûí ºñºëò ñààð÷, çýýëèéí ÷àíàð ìóóäâàë ýðãýýä ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðã¿é áàéäàëä õ¿ðãýæ, ýäèéí çàñãèéí ºíäºð ºñºëò õàíãàãäàõã¿é áîëîõ ýðñäýë áîãèíî õóãàöààíä áàéñààð áàéíà. Äýýðõ íºõöºë áàéäàë, ýäèéí çàñãèéí îéðûí èðýýä¿éí òºëºâ áàéäàëòàé óÿëäóóëàí ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áîãèíî õóãàöààíä ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàëûã ã¿íçãèéð¿¿ëýõýä, äóíä õóãàöààíä õýðýãëýýíèé ¿íèéí ºñºëòèéã íàì ò¿âøèíä òîãòâîðæóóëàõàä ÷èãë¿¿ëýõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýí äàðààõ çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýâ. 1. ÌÀÊÐÎ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛà ÁÝÕƯ¯ËÝÕ Õ¯ÐÝÝÍÄ: 1.1 ̺íãºíèé áîäëîãûí àðãà õýðýãñëýýð èíôëÿöèéã òîãòâîðòîé íàì ò¿âøèíä áàéëãàæ, Çàñãèéí ãàçàðòàé õàìòðàí íèéë¿¿ëýëòèéí ãàðàëòàé èíôëÿöèéí íºëººëëèéã õÿçãààðëàõ áîäëîãî áàðèìòàëíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñýýð õýìæèãäýõ èíôëÿöèéã 2013 îíû ýöýñò 8 õóâèàñ õýòð¿¿ëýõã¿é áàéæ, óëìààð 2014-2015 îíä èíôëÿöèéã 5-7 õóâèéí ò¿âøèíä áàéëãàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëíý. Ìîíãîëáàíê ¿íäñýí çîðèëòûíõîî õ¿ðýýíä òºãðºãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûí òóëä äîòîîäûí ¿íèéí ºñºëòèéã òîäîðõîé ò¿âøèíä òîãòâîðòîé áàðèõ çîðèëãî òàâüæ10
  9. 9. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëàæèëëàäàã áèëýý. Ãýâ÷ Ìîíãîëáàíêíààñ òóõàéí çîðèëòûí õ¿ðýýíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæáóé ìºíãºíèé áîäëîãûí õýðýãñë¿¿äèéí ¿éë÷ëýõ õ¿ðýý õÿçãààðëàãäìàë áóþó çºâõºíýðýëòèéí øèíæ ÷àíàðòàé èíôëÿöèéí ºñºëòèéã áèé áîëãîõã¿é áàéõàä ÷èãëýæ áàéäàã.Èéìýýñ íèéë¿¿ëýëòèéí ãàðàëòàé õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººã áàãàñãàõ àæèë åðºíõèé人îðõèãäîæ èðñíèé óëìààñ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí èíôëÿöèéí ºñºëòèéã íèéë¿¿ëýëòèéíøèíæ ÷àíàðòàé áóþó ìàõ, ãóðèë, øàòàõóóí áîëîí öàõèëãààí äóëààíû ¿íèéí ºñºëòáîëîí èìïîðòëîæ áóé áàðààíû ¿íý äýõ òýýâðèéí çàðäëûí õóâü õýìæýý ºñ÷ áàéãààçýðýã íü ãîëëîí òîäîðõîéëîõ áîëñîí. Èéì íºõöºëä Ìîíãîëáàíêíû ç¿ãýýñ ýðýëòèéíøèíæòýé èíôëÿöèéã áàãà áàéëãàõ, Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ íèéë¿¿ëýëòèéí øèíæ÷àíàðòàé àëèâàà èíôëÿöèéí äàðàìòûã áèé áîëãîõã¿é áàéõ ÷èãëýëä õàìòðàí àæèëëàõøààðäëàãàòàé áàéíà.Èéìýýñ 2013 îíä Ìîíãîëáàíê íèéë¿¿ëýëòèéí ãàðàëòàé èíôëÿöè ¿¿ñýõ õ¿÷èíç¿éëñèéí ¿íäñýí øàëòãààíûã àðèëãàõ, ÿëàíãóÿà ìàõ, ãóðèë, øàòàõóóí çýðýã ºðãºíõýðýãëýýíèé áàðààíû íèéë¿¿ëýëòèéã ÷àäàâõèæóóëàõ òóñãàéëñàí õºòºëáºðèéãÇàñãèéí ãàçàðòàé õàìòàð÷ õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëò òàâüæ áàéíà. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíäáîãèíî õóãàöààíä õ¿íñíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ÷èãëýëäÇàñãèéí ãàçðûí îðîëöîîã èë¿¿ îíîâ÷òîé, ¿ð àøèãòàé áîëãîõ, áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé¿íý ºðòºãò õ¿÷òýé íºëººëäºã øàòàõóóíû æèæèãëýíãèéí áîðëóóëàëòûí ¿íèéãòîãòâîðòîé áàéëãàõ, èìïîðòûí òýýâðèéí çàðäëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð òîîöîîñóäàëãààã ã¿éöýòãýæ, õîëáîãäîõ àðãà õýìæýýíèé ñàíàëûã Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýíøèéäâýðë¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâíà.Ìîíãîëáàíê òºãðºãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûí òóëä äîòîîäûí ¿íèéí ºñºëòèéã8 õóâü îð÷èìä òîãòâîðòîé áàéëãàõ çîðèëãî òàâüæ áàéíà. Òºãðºãèéí òîãòâîðòîéáàéäëûã ò¿¿íèé ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíøèéí òîãòâîðòîé áàéäàëòàé õîëüæîéëãîõ òîõèîëäîë îëîí íèéòèéí äóíä áàéíà. Óãòàà òºãðºãèéí âàëþòòàé õàðüöàõíýðëýñýí õàíøààñ èë¿¿òýé áîäèò ¿éë÷èëæ áóé õàíø ÷àíãàðàõ/ñóëðàõ íü ìàíàéýäèéí çàñàãò îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëò íü áóñàä îðîíòîé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ºãººæòýé/¿ð àøèã ìóóòàé áîëæ áàéãààã èëýðõèéëíý. Èéìä òºãðºãèéí ãàäààäâàëþòòàé õàðüöàõ íýðëýñýí õàíøèéã óäèðäàõ áàéäëààð òîãòâîðæóóëàõ ãýæ îðîëäîõíü ýöýñòýý ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí àëü íýã õýñýãò ýðñäýë õóðèìòëàãäàõ, òîãòâîðã¿éáàéäàë ¿¿ñýõ øàëòãààí áîëäîã ãýäãèéã îëîí óëñûí õºãæëèéí ýäèéí çàñãèéí ò¿¿õíîòîëñîí áèëýý. Àçèéí îëîí óëñ îðîí ýäèéí çàñãèéí òºðºëæèëò, õ¿íèé íººö,òåõíîëîãèéí äàâóó òàë çýðýã îíöëîãîî àøèãëàí âàëþòûí õàíøàà áàéíãà ñóëðóóëæýêñïîðòûí îðëîãîîð ýäèéí çàñãèéí ºíäºð ºñºëòèéã áèé áîëãîæ áóé òóðøëàãà áàéíà.Ãýõäýý ¿¿íèéãýý äýýð äóðäñàí äàâóó òàëóóäààñ ãàäíà çàõèðãààíû áîëîí õºðºíãºøèëæèëòèéí õÿçãààðëàëòûã õýðýãëýæ áàéæ àìæèëòàä õ¿ðñýí áàéäàã. Ìàíàé ýäèéíçàñãèéí õóâüä ýäãýýð õóâèëáàðóóä òîõèðîõã¿é áîëîõûã 1994-1998 áîëîí 2008-2009îíóóäûí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëóóä õàðóóëñàí. 11
  10. 10. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë ¯íèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ íü Òºâ áàíêíû ç¿ãýýñ ºíäºð, òîãòâîðòîé ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã áèé áîëãîõîä îðóóëæ áóé ¿íäñýí õóâü íýìýð áèëýý. Ìàíàé óëñûí õóâüä 8 îð÷èì õóâüä òîãòâîðòîé áàéõ èíôëÿöè íü áîäèò ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä ñºðºã íºëººã¿é, íèéãìèéí àìüæèðãààã õàìãààëàõ áîëîìæ îëãîñîí, ýäèéí çàñãèéí á¿òöèéí ººð÷ëºëò ýð÷èìòýé áàéõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëñýí, íººöèéí õóâààðèëàëò ¿ð àøèãòàé áàéõàä çîõèñòîé ò¿âøèí ãýæ Ìîíãîëáàíê ¿çýæ áàéíà. Ýíý çîðèëãî õýðýãæèõýä ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî öîãöîîðîî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé ºñºëòèéã çîðüñîí áàéõ íü íýí ÷óõàë þì. Ò¿¿í÷ëýí ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí ò¿ëø øàòàõóóíû íèéë¿¿ëýëòèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã íàéäâàðòàé áîëãîõ àðãà õýìæýýã Çàñãèéí ãàçàð àâñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. Õýëáýëçýë èõòýé, ºíäºð èíôëÿöè íü ÿäóóðëûã íýìýãä¿¿ëæ, äóíäàæ äàâõàðãûí õóðèìòëàëûã õÿçãààðëàõ òºäèéã¿é ýäèéí çàñàãò òîäîðõîé áóñ áàéäàë, ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëæ, ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàë áîëîí èðãýäèéí àìüæèðãààíä ñºð㺺ð íºëººëíº. ªíäºð èíôëÿöè íü ìàêðî ýäèéí çàñàã áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õýâðýãø¿¿ëæ, äóíä áîëîí óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã õÿçãààðëàäàã. Èéìä Ìîíãîëáàíê èíôëÿöèéã áîëîìæèò íàì, òîãòâîðòîé ò¿âøèíä áàéëãàñíààð äóíä õóãàöààíä ýäèéí çàñàã òîãòâîðòîé ºñ÷, íèéãìèéí àìüæèðãàà äýýøëýõ, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîî ¿ð àøèãòàé àæèëëàõ îð÷èí á¿ðäýíý ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ìîíãîëáàíê 2013 îíä èíôëÿöèéã 8 õóâèàñ õýòð¿¿ëýõã¿é, 2014-2015 îíóóäàä 5-7 õóâèéí ò¿âøèíä áàéëãàõ çîðèëò òàâüæ áàéãàà íü çºâõºí ¿íèéí òóõàé àñóóäàë áóñ áºãººä ìºíãºíèé áîäëîãî á¿õýëäýý ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàëûã íýìýãä¿¿ëýõ, ò¿¿íèé òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ, íèéãìèéí àìüæèðãààã õàìãààëàõ, òºãðºãò èòãýõ èòãýëèéã áýõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýæ áàéõûã õýëíý. Ýíýõ¿¿ 8 õóâèéí òîãòâîðòîé èíôëÿöè íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä ñºðºã íºëººã¿é, íèéãìèéí àìüæèðãààã õàìãààëàõ çîõèñòîé ò¿âøèí áîëîõûã îëîí óëñûí ñóäàëãàà õàðóóëñàí. Èíôëÿöè áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí õîîðîíäûí õàìààðàë øóãàìàí áóñ áóþó èíôëÿöè òîäîðõîé ò¿âøèí õ¿ðòýë ºñºõ íü íèéë¿¿ëýëòèéã óðàìøóóëäãààðàà ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæäýã áîë òîäîðõîé ò¿âøíèé äàðààãààñ íººöèéí ¿ð àøèãã¿é õóâààðèëàëòûã áèé áîëãîæ òýð íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã áîëîõûã èõýíõ ñóäàëãàà íîòîëäîã. Ñ¿¿ëèéí 50 æèëèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ ¿çýõýä èíôëÿöèéí ýíýõ¿¿ áîñãî óòãà õºãæèæ áóé îðíû õóâüä 7-12 õóâü, õàðèí äýëõèéí äóíäæààð 8 õóâü áîëîõûã òîãòîîñîí áàéíà. Ìîíãîëáàíê 2009 îíîîñ õîéø èíôëÿöèéã íýã îðîíòîé òîîíä áóþó äýýä õÿçãààð íü 10% áàéõààð òîãòâîðòîé çîðèëò òàâèõ áîëñîí íü îëîí íèéòýä èíôëÿöèéí õ¿ëýýëò òºëºâøèõ, ýäèéí çàñàã äàõü òîäîðõîé áóñ áàéäàë áóóðàõ, õ¿¿íèé õýëáýëçýë áàãàñàõ çýðýã ýåðýã íºëººã ¿ç¿¿ëëýý. Õýäèéãýýð Ìîíãîëáàíê èíôëÿöèéã îíèëîõ ìºíãºíèé áîäëîãûí àðãà õýëáýðò àëáàí ¸ñîîð øèëæýýã¿é áàéãàà ÷ óã áîäëîãûí îíöëîã, äàâóó òàë áîëîõ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí õýòèéí òºëºâò ñóóðèëàí, èðýýä¿éã õàðñàí ìºíãºíèé áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëæ õýâøèõ, èíôëÿöèéí çîðèëòûã õàíãàõ çàìààð èíôëÿöèéí õ¿ëýýëòèéã12
  11. 11. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëòºëºâø¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààðàí àæèëëàæ áàéíà. 8 õóâèéí òîãòâîðòîé èíôëÿöè íüñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàë ã¿íãèéð÷, çýýëèéí õ¿¿ îäîîãèéí ò¿âøíèé 2/3-ò õ¿ð÷ áóóðàõáîëîìæèéã îëãîæ, ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé, ºíäºð ºñºëò õàäãàëàãäàõ áîëîìæèéãîëãîíî. Ýäèéí çàñãèéí 10 õóâèéí áîäèò ºñºëò íü åðºíõèé öàëèíãèéí ò¿âøèíã õàìãèéíáàãàäàà ýíý õóâèàð ºñºõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ òóë áîäèò öàëèíãèéí îðëîãî æèë á¿ð2-îîñ äýýø õóâèàð íýìýãäýõ íºõöºë á¿ðäýõ þì. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä çýýëèéí õ¿¿ áóóðñíààðèðãýäèéí çýýëèéí ýðãýí òºëºëò äýõ õ¿¿ãèéí òºëáºð 2-3 äàõèí áàãàñ÷, õóäàëäàí àâàõ÷àäâàð íü ìºí 2-3 äàõèí íýìýãäýõ áîëîìæòîé.Èíôëÿöèéã íàì ò¿âøèíä òîãòâîðòîé áàéëãàõ íü ìºíãºíèé áîäëîãûí ãîë çîðèëò þì.¯¿íèéã õàíãàõàä ìàõ, øàòàõóóíû ¿íèéí õýëáýëçëèéã äàëàéöòàé áóóðóóëàõ àæëûãÇàñãèéí ãàçðààñ çîõèîí áàéãóóëàõ, ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ íü àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Ìàíàéîðíû õóâüä ìàõ áîëîí øàòàõóóíû ¿íèéí ººð÷ëºëò íü èíôëÿöè, ò¿¿íèé õýëáýëçëèéãºäººã÷ íèéë¿¿ëýëòèéí ¿íäñýí õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ñ¿¿ëèéí 3 æèëèéíäóíäæààð æèëèéí èíôëÿöèéí 40 ãàðóé õóâèéã ñóóðü èíôëÿöè, 20 ãàðóé õóâèéãòºðèéí çîõèöóóëàëòòàé áàðàà, ¿éë÷èëãýýíèé èíôëÿöè, ¿ëäñýí 40 îð÷èì õóâèéãõ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èíôëÿöè, ¿¿íýýñ 24 õóâèéã íèéë¿¿ëýëò äîãîëäñîíû óëìààñáèé áîëñîí ìàõíû ¿íèéí ºñºëò òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà.Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëñýí ìàõíû íººö á¿ðä¿¿ëæ, íèéë¿¿ëýëò äîãîëäîõîîññýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíèé ¿íèéí ä¿í íü 2010-2011 îíä íýìýãäñýí õýäèé ÷, àðãàìåõàíèçìûí õÿíàëò, çîõèîí áàéãóóëàëò íü íýí ñóë áàéñíààñ õýðýãæèëò íü ¿ð ä¿íòýéáàéæ ÷àäààã¿é. Öààøèä ýíýõ¿¿ àðãà õýìæýýã èë¿¿ ¿ð íºëººòýé àðãà ìåõàíèçìààðòîãòìîëæóóëàõ, íººöèéí õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.Ìîíãîëáàíê ýäèéí çàñàã äàõü ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí øîêûí èíôëÿöè, ýäèéí çàñãèéíºñºëòºä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº õýð óäààí ¿ðãýëæëýõèéã øèíæèëæ ¿çñýíèé ¿íäñýí äýýðèðýýä¿éã õàðñàí ìºíãºíèé áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Õýðýâ èíôëÿöèé㠺人ã÷øîê íü ò¿ð çóóðûí øèíæ ÷àíàðòàé áîë èíôëÿöè çîðèëòîò ò¿âøíýýñ áàãà çýðýãçºðºõ ¿åä Òºâ áàíê èõýâ÷ëýí õàðèó àðãà õýìæýý àâäàãã¿é áîëíî. Õàðèí ìºíãºíèéáîäëîãûí õýðýãñëèéã ÿìàð õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºõ íü øîêûí òºðºë, øèíæ ÷àíàð áîëîíõýìæýýíýýñ õàìààðàõ þì. Òóõàéëáàë, ýðýëòèéí øîêûí ¿åä èíôëÿöè áîëîí ýäèéíçàñãèéí ºñºëò èæèë ÷èãëýëä ººð÷ëºãäºíº. Òºñâèéí áîäëîãî áîãèíî õóãàöààíä õýòòýëýõ íü ýäèéí çàñãèéí õýò õàëàëòûã áèé áîëãîæ, ýðýëòèéí øàëòãààíòàé ºíäºðèíôëÿöèéã áèé áîëãîíî. Èéìä ìºíãºíèé áîäëîãûã ÷àíãàðóóëàí ýäèéí çàñãèéíèäýâõæèëèéã ñóëðóóëàõ çàìààð èíôëÿöèéí äàðàìòûã áóóðóóëàõàä õ¿ðãýäýã.Õàðèí íèéë¿¿ëýëòèéí øîêûí ¿åä èíôëÿöè áîëîí ¿éëäâýðëýë íü ýñðýã ÷èãëýë人ð÷ëºãäºõ áà ýíý íü ìºíãºíèé áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿íäðýë ó÷ðóóëäàã áàéíà.Íèéë¿¿ëýëòèéí øàëòãààíòàé èíôëÿöèéã ìºíãºíèé áîäëîãîîð áóóðóóëàõ ãýæ îðîëäîõíü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã ñààðóóëàõ íºëººòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. 13
  12. 12. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë ̺íãºíèé áîäëîãî íü èíôëÿöè áîëîí ¿éëäâýðëýëä òîäîðõîé õóãàöààíû õîöðîëòòîé íºëººëäºã òóë òîãòâîðòîé, íàì ò¿âøíèé èíôëÿöè íü ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàëûã èäýâõæ¿¿ëæ, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë õàíãàãäñàíààð ìºíãºíèé áîäëîãûí õýðýãñëèéí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëýýð äàìæèí áîäèò ñåêòîðò ¿ç¿¿ëýõ ¿ð íºëºº ñàéæèð÷, íºëººëëèéí õîöðîëòûã áóóðóóëäàã. Èéìä ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí õºãæ뺺ñ õàìààðàí óëñ îðîí á¿ð äýõ ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿ð íºëºº õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ìºíãºíèé áîäëîãûí õ¿¿íèé øèéäâýð áîëîí èíôëÿöèä ¿ç¿¿ëýõ õàìãèéí õ¿÷òýé íºëºº õîîðîíäûí õóãàöààíû õîöðîëò íü ýäèéí çàñàã äàõü á¿òöèéí áîëîí èíñòèòóöèîíàë ººð÷ëºëòººñ õàìààðàí öàã õóãàöààíû òóðøèä ººð÷ëºãäºíº. Èéìýýñ Òºâ áàíê ìºíãºíèé áîäëîãûí øèëæèõ ìåõàíèçìûí õóãàöààíû õîöðîëòûã çºâõºí îéðîëöîîëîí õýìæèæ, èðýýä¿éã õàðñàí ìºíãºíèé áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé í¿¿ð òóëäàã. Îäîîãîîð ìàíàé îðíû õóâüä óã õóãàöààíû õîöðîëò 2-3 óëèðàë áàéõ òîîöîîòîé áàéíà. Óðò õóãàöààíû ¿íèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûí òóëä ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã ìºíãºíèé áîäëîãûí øèéäâýðò õàðãàëçàí ¿çýõ íü ç¿éòýé. Ó÷èð íü ìºíãºíèé áîäëîãûí øèëæèõ ìåõàíèçì çºâõºí ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé ñèñòåìýýð äàìæèæ ¿ð ä¿íòýé àæèëëàäàã. Èéìä 2013 îíä áàðèìòëàõ ìºíãºíèé áîäëîãî ¿íèéí ºñºëòèéã òîãòâîðæóóëæ çîðèëòîò ò¿âøèíä áàéëãàõûí çýðýãöýý ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðã¿é áàéäëûí ýðñäýëýýñ çàéëñõèéõýä äàâõàð ÷èãëýõ áîëíî. Ìîíãîëáàíê 2013 îíä èíôëÿöèä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéí ººð÷ëºëò, õàíäëàãûã àíõààðàëòàé àæèãëàí èíôëÿöèéí çîðèëòûã õàíãàæ, ýíýõ¿¿ ¿íäñýí çîðèëòûí õ¿ðýýíä ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çàìààð ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé ºñºëòºä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ìºíãºíèé áîäëîãûí õîëáîãäîõ àðãà õýìæýýã àâ÷ àæèëëàíà. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë, òýð äóíäàà ¿íèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëò íü òºñâèéí çîõèñòîé áîäëîãî, íèéë¿¿ëýëòèéí õîìñäëûã àðèëãàõ òàëààð àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýòýé õîñîëñíîîð ë àìæèëòòàé õýðýãæèõ áîëîìæòîé ãýäãèéã îíöëîí òýìäýãëýæ áàéíà. 1.2 Òºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíø íü ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ñóóðü íºõöºëòýé íèéöýæ óÿí õàòàí òîãòîõ çàð÷ìûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí áàðèìòàëíà. 2012 îí ãàðñààð äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò çîãñîíãè, Åâðîïûí ºðèéí õÿìðàë óæãèðñàí, Õÿòàäûí ýäèéí çàñàã, àæ ¿éëäâýðëýëèéí ºñºëò óäààøèðñàí áóþó ãàäààä ýäèéí çàñãèéí îð÷íû òààëàìæã¿é íºõöºë áàéäàë ¿ðãýëæèëñýýð áàéíà. ¯¿íòýé óÿëäàí ñóóðü ìåòàëë, àæ ¿éëäâýðëýëèéí ¿íäñýí ò¿¿õèé ýäèéí ¿íý áóóðñàí. Ìîíãîë Óëñûí ýêñïîðòûí í¿¿ðñ, òºìðèéí õ¿äýð, öàéð çýðýã ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéí áóóðàëò íü íèéò ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí èíäåêñèéã ýíý îíû 8 äóãààð ñàðûí ýöñèéí áàéäëààð îíû ýõíýýñ 5.2 õóâèàð, æèëèéí 11.1 õóâèàð áóóðàõàä õ¿ðãýâ. Óëìààð ãàäààä õóäàëäààíû íºõöºë îíû ýõíýýñ 16.0 õóâèàð, æèëèéí 17.3 õóâèàð ìóóäààä áàéíà. ͺ㺺 òàëààð ãàäààä ýäèéí çàñãèéí îð÷íû òîäîðõîé áóñ, ýðñäýëòýé íºõöºë áàéäàë íü14
  13. 13. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëÌîíãîë óëñûí âàëþòûí îðîõ óðñãàëä ãîëëîõ õóâèéã ýçýëäýã ãàäààäûí øóóä õºðºíãºîðóóëàëò ìýäýãäýõ¿éö áóóðàõàä íºëººë뺺. 2011 îíä öýâýð ä¿íãýýð 4.6 òýðáóìàì.äîëëàðò õ¿ð÷ áàéñàí ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý îíû ýõíèé 7ñàðä 1.98 òýðáóì àì.äîëëàð áîëæ ºíãºðñºí îíû ìºí ¿åýñ 883 ñàÿ àì.äîëëàðààð áóþó31 õóâèàð áóóðààä áàéíà.Âàëþòûí çàõûí ýðýëò, íèéë¿¿ëýëò ýíý îíû 1 áîëîí 3 äóãààð óëèðàëä òýíöâýðã¿éáîëæ, ýäèéí çàñãààñ öýâýð ä¿íãýýð ãàäààä âàëþò ãàäàãøëàõ õàíäëàãàòàé áîëæ áàéíà.Ýíý íü ãàäààä ñåêòîðûí ýðñäýë ºìíºõ îíûõîîñ èë¿¿òýé ºññºí, ãàäààä õóäàëäààíûíºõöºë ìóóäñàí, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí îð÷íû òîäîðõîé áóñ áàéäàëíýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé.Óðñãàë òýíöýë, ãàäààä õóäàëäààíû àëäàãäàë îãöîì ºñ÷ áàéãààòàé óÿëäàí òºãðºãèéíãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíø ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ñóóðü íºõö뺺 äàãàæ ýíý îíû6 äóãààð ñàðààñ ýõëýí àëãóóð ñóëðàõ õàíäëàãàòàé áîëëîî. Õýäèé òèéì áîëîâ÷Ìîíãîëáàíêíààñ õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íä õàíøèéí íýãºäºðò íîãäîõ äóíäàæ õýëáýëçýë 0.08 õóâü áóþó âàëþòûí çàõ òîãòâîðòîé áàéëàà. Ãýâ÷âàëþòûí çàõûí òîãòâîðòîé áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áîëçîøã¿é ãàäààä, äîòîîäõ¿÷èí ç¿éëèéí ýðñäýë ºññººð áàéíà.̺íãºíèé áîäëîãûí ¿íäñýí çîðèëòûã õàíãàõûí òóëä Ìîíãîëáàíê èíôëÿöèéãºäººäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººëëèéã áàãàñãàõ, ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðààñøàëòãààëñàí âàëþòûí óðñãàëûí ýäèéí çàñàã, âàëþòûí çàõ äàõü ñºðºã íºëººëëèéãñààðìàãæóóëàõ, èíôëÿöèéí õ¿ëýýëòèéã çîõèñòîé óäèðäàõ, òºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàéõàðüöàõ õàíøèéí ñóëðàëòààñ øàëòãààëæ èíôëÿöè ºñºõ ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà õýìæýýãýý óëàì á¿ð ñàéæðóóëàõ áà ¿¿íäòºãðºãèéí ãàäààä âàëþòòàé õàðüöàõ õàíøèéí îãöîì õýëáýëçëèéã 纺ëð¿¿ëýõ áîäëîãîíü ýåðýãýýð íºëººëæ áàéíà.Òºðèéí ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿íäñýí çîðèëò áîëîõ ¿íèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã äóíäõóãàöààíä õàíãàõ, ýäèéí çàñãèéí òýíöâýðòýé, õ¿ðòýýìæòýé ºñºëòèéã óðò õóãàöààíääýìæèõ íýã ñóóðü íºõöºë íü ºíººãèéí óÿí õàòàí õàíøèéí áîäëîãûã ¿ðãýëæë¿¿ëýíòóóøòàé áàðèìòëàõ ÿâäàë ìºí. Èéìä Ìîíãîëáàíê óÿí õàòàí õàíøèéí áîäëîãûã 2013-2015 îíä ¿ðãýëæë¿¿ëýí áàðèìòàëíà.1.3 ̺íãºíèé áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíû íýýëòòýé, èë òîä áàéäëûã íýìýãä¿¿ëýõ, ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿íäñýí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéã îëîí íèéòýä òîãòìîë òàéëàãíàõ çàìààð Òºâ áàíêíû õàðèóöëàãûã ñàéæðóóëíà.ªíººäºð äýëõèéí èõýíõè Òºâ áàíê ¿éë àæèëëàãààíû íýýëòòýé, èë òîä áàéäàë íüìºíãºíèé áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øèéäâýðëýõ íºëººòýé õýìýýí ¿çäýã áîëñîí 15
  14. 14. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë áàéíà. ¯éë àæèëëàãààíû èë òîä áàéäàë íü Òºâ áàíêíû áîäëîãûí õýðýãæèëò, áîãèíî õóãàöààíû çîðèëòóóä, ìàêðî ýäèéí çàñãèéí ãýíýòèéí (õ¿ëýýãäýýã¿é) øîêóóäûí íºëºº çýðýã àñóóäëûã õàìàðäàã áèëýý. Ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäëûã òîãòìîë ¿íýëýí, áîäëîãûí àðãà õýìæýýí¿¿äýý òàéëáàðëàõ íü ìºíãºíèé áîäëîãûí ¿íäýñëýë, õàðèó ¿éëäëèéã çºâ îéëãîõ áîëîìæ îëãîõ òºäèéã¿é Ìîíãîëáàíêíû ìºíãºíèé áîäëîãûã äóíä õóãàöààíä òààìàãëàãäàõóéö áîëãîõ à÷ õîëáîãäîëòîé áèëýý. Ýíý íü ýðãýýä çàõ çýýëèéí õ¿ëýýëòèéã çºâ çîõèñòîé, ¿ð àøèãòàé á¿ðä¿¿ëýõýä ÷óõàë õóâü íýìýð îðóóëíà. Ìîíãîëáàíêíààñ ñ¿¿ëèéí ¿åä ìºíãºíèé áîäëîãûí çîðèëò, øèëæèõ ìåõàíèçì, øèéäâýð ãàðãàõ ÿâö, ìºíãºíèé áîäëîãûí øèéäâýðèéí íýýëòòýé, èë òîä áàéäëûã àõèóëàõàä àíõààð÷ àæèëëàñàí áèëýý. 2013 îíä Ìîíãîëáàíê ¿éë àæèëëàãààíû èë òîä áàéäëûã õàíãàõ òàë äýýð, ÿëàíãóÿà áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã îëîí íèéòýä òàéëáàðëàí òàíèóëàõ òàë äýýð àíõààð÷ àæèëëàíà. ̺íãºíèé áîäëîãûí õýðýãæèëò, ìàêðî ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàëä òîãòìîë ¿íýëãýý ºãºõ çàìààð Òºâ áàíêèíä èòãýõ èòãýë, Òºâ áàíêíû õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëíý. Íýí ÿëàíãóÿà, õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñýýð èëýðõèéëýãäñýí îíû ýõíýýñ òîîöñîí èíôëÿöèéí ò¿âøèí çîðèëòîò ò¿âøíýýñ õýòýðñýí òîõèîëäîëä ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàðò íýýëòòýé çàõèà õ¿ðã¿¿ëýí áàéð ñóóðèà èëýðõèéëýõ òóðøëàãûã òºëºâø¿¿ëíý. Ýíý õ¿ðýýíä Ìîíãîëáàíêíààñ Çàñãèéí ãàçàð, ÓÈÕ-ä ìºíãºíèé áîäëîãûí õýðýãæèëòòýé õîëáîîòîéãîîð ºìíº íü õ¿ðã¿¿ëæ áàéñàí àëáàí òîîò, áóñàä áàðèìò áè÷ãèéã ººðèéí öàõèì õóóäàñ äýýð òàâüæ íèéòýä èë òîä òàéëàãíàíà. 2. ÁÀÍÊÍÛ ÑÀËÁÀÐÛÍ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛà ÁÝÕƯ¯ËÝÕ Õ¯ÐÝÝÍÄ: 2.1 Áàíêíû ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä áàíêóóäûí ººðèéí õºðºíãº, òºëáºðèéí ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýí ñàëáàðûí ýðñäýë äààõ ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëíý. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîë Óëñûí óóë óóðõàé, áàðèëãà, áàíê ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðóóäàä õèéãäýæ áóé øóóä, áàãöûí áîëîí áóñàä õºðºí㺠îðóóëàëò õóðäàöòàéãààð ºñºõ õàíäëàãà àæèãëàãäàæ áàéñàí ÷ òàéëàíò õóãàöààíä áóóðñàí ¿ç¿¿ëýëòòýé ãàðëàà. Õýäèéãýýð íèéò õºðºí㺠îðóóëàëò äàõü áàãöûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà ÷ áàíêíû ñèñòåìýýñ õºðºí㺠áîãèíî õóãàöààíä ãàäàãøëàõ ýðñäýë áàéñààð áàéíà. Èéìä áàíêóóäûí ýðñäýë äààõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ ñèñòåìèéí à÷ õîëáîãäîë16
  15. 15. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëá¿õèé áàíêóóäûí çîõèñòîé õàðüöààíû øààðäëàãûã ¿å øàòòàéãààð íýìýãä¿¿ëýõýýðøèéäâýðëýñýí áºãººä öààøèä äýýðõ øààðäëàãûí õýðýãæèëòèéã õàíãóóëæ,øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä õîëáîãäîõ àëáàäëàãûí àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëíý.Ò¿¿í÷ëýí áàíêíû ñèñòåìèéí õÿìðàë áîëîí òºëáºðèéí ÷àäâàðûí õ¿íäðýë ¿¿ñýõýäàâàõ àðãà õýìæýýíèé áýëòãýëèéã õàíãóóëàõ çîðèëãîîð Õÿìðàëûí ¿åä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõáîëîí ººðèéí õºðºíãèéí äóòàãäëûã àðèëãàõ òºëºâëºãººã áàíê òóñ á¿ðýýðã¿éöýòã¿¿ëæ, ýðñäýëèéã áîäèòîéãîîð ¿íýëýõ àæëûã õýâø¿¿ëíý.2.2. Îëîí óëñàä ìºðäºãäºæ áóé õÿíàëò øàëãàëòûí çàð÷èì, çîõèöóóëàëòûí àðãà õýðýãñëèéã áàíêíû ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãòîé óÿëäóóëàí ýðñäýëä ñóóðèëñàí õÿíàëò øàëãàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.Äýëõèéí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëààñ øàëòãààëàí áàíêóóäûã ýðñäýë ºíäºðòýé àêòèâòõºðºí㺺 áàéðøóóëàõûã õÿçãààðëàí, ººðèéí õºðºí㺠áîëîí õºðâºõ ÷àäâàðûí¿ç¿¿ëýëòèéã ñàéæðóóëàõ çîõèöóóëàëòûã îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýíáàíêóóäàä ìºðä¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëýýä áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ýðñäýëä ñóóðèëñàí õÿíàëòøàëãàëòûã áàíêóóäûí ýðñäýëèéí åðºíõèé ò¿âøèí áîëîí ñèñòåìèéí õýìæýýíä¿ç¿¿ëæ áóé íºëººëºëä ¿íäýñëýí îíîâ÷òîéãîîð çîõèîí áàéãóóëàõààð òºëºâ뺺ä áàéíà.Èéìä áàíêíû ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîî𠺺ðèéí õºðºíãèéíçîõèñòîé õàðüöààã îëîí óëñûí Áàçåëü III ñòàíäàðòòàé óÿëäóóëæ, ººðèéí õºðºíãèéíá¿òýö, ÷àíàðûí àíãèëëûã òºðºëæ¿¿ëýõ, ººðèéí õºðºíãèéí íýìýëò øààðäëàãóóäûãñóäàëñíààð “Áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû çîõèñòîé õàðüöààíû øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãòîãòîîõ, ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõ æóðàì”-ä ¿å øàòòàéãààð òóñãàí, áàíêóóäàä ìºðä¿¿ëíý.Áàíêóóäûí ýõ ¿¿ñâýðèéí òºâëºðëèéí ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ, óðò õóãàöààò ýõ ¿¿ñâýðòàòàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, õºðâºõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýýã àâàõ õ¿ðýýíäÁàçåëü III ñòàíäàðòààð ñàíàë áîëãîæ áóé áîãèíî áîëîí óðò õóãàöààíû õºðâºõ÷àäâàðûí øààðäëàãûã ìºðä¿¿ëýõ áîëîìæòîé ýñýõèéã ñóäàëíà. Áàçåëèéí õîðîîíü øèíýýð òàíèëöóóëæ áóé ýäãýýð çîõèöóóëàëòóóäàà 2015-2019 îíû õîîðîíä ¿åøàòòàéãààð õýðýãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºñºí áàéíà. Èéìä Ìîíãîëáàíêíû ç¿ãýýñ äýýðõçàð÷èì íü áàíêíû ñèñòåìä òîõèðîõ ýñýõ, õýðýãæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä áàíêóóäûíòºëáºðèéí ÷àäâàðò õýðõýí íºëººëºõ íºëººëëèéã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð õîëáîãäîõæóðàì, çààâàðò òóñãàí áàíêóóäàä ìºðä¿¿ëíý.Áàíêèíä ó÷èð÷ áîëîõ íèéòëýã ýðñäýë¿¿äèéã (çýýëèéí, òºëáºðèéí ÷àäâàðûí, çàõçýýëèéí, ¿éë àæèëëàãààíû ãýõ ìýò) ò¿¿õ÷èëñýí ìýäýýëýë áîëîí ìýäðýìòãèé áàéäëûíøèíæèëãýýíä ¿íäýñëýí áàíêóóäûí áèå äààñàí ¿íýëãýýã õèéëãýæ, ¿ð ä¿íãýýñ íüõàìààð÷, ¿¿ññýí ýðñäýëèéí ò¿âøèíòýé íü óÿëäóóëàí ãàçàð äýýðõ áîëîí çàéíû õÿíàëòøàëãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû õóâààðèéã áàíêóóäàä õýðýãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ áàéíà. 17
  16. 16. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîëáàíêíààñ äóíä õóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëýõ õÿíàëò øàëãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëíý. 2.3 Áàíêíû ýðñäýëèéã áóóðóóëàõ, óëìààð çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð áàðüöàà õºðºíãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíã øèíý÷èëíý. Çýýëèéí áàðüöàà õºðºíãèéí çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõèéã áàíêíû ìýäýëä øèëæ¿¿ëýõýä èõ õýìæýýíèé çàðäàë, õóãàöàà çàðöóóëäàã ò¿ãýýìýë çºð÷ëèéã àðèëãàõ, áàðüöàà õºðºí㺺𠿿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã îíîâ÷òîéãîîð õàíãóóëàõ çîðèëãîîð õîëáîãäîõ õóóëèóäàä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ àæëûã ñàíàà÷ëàí çîõèîí áàéãóóëíà. Áàðüöàà õºðºíãèéí õóäàëäàí áîðëóóëàõ ýðõèéã áàíêèíä øóóðõàé øèëæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã õàíãàñíààð áàíêíû ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà ò¿ðãýí øóóðõàé ÿâàãäàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãà áàò ñàéæèð÷, áàíêíû ñèñòåìèéí ýðñäýë, óëìààð çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõ íºõöºë á¿ðäýíý. Ýíý íü õÿìðàë ó÷ðàõ ýðñäýëòýé ¿åä áàíêíû ñèñòåìèéã ýðñäëýýñ õàìãààëàõ çàéëøã¿é àðãà õýìæýýíèé íýã áèëýý. 3. ÑÀÍÕ¯¯ÃÈÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍ ÄÝÄ Á¯ÒÝÖ, Ò¯¯ÍÈÉ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÉà ÁÝÕƯ¯ËÝÕ Õ¯ÐÝÝÍÄ: 3.1 Òºðººñ ìºíãºí õàäãàëàìæèä ãàðãàõ áàòàëãààã õÿçãààðëàãäìàë õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëñíýýð òºðä ó÷ðàõ ýðñäýëèéã áóóðóóëæ, áàíêíû ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãà áàò, õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëíý. ÓÈÕ-ààñ 2008 îíä áàòàëñàí “Áàíêèí äàõü ìºíãºí õàäãàëàìæèä áàòàëãàà ãàðãàõ òóõàé õóóëü”-èéí õýðýãæèõ õóãàöàà 2012 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðä äóóñãàâàð áîëæ áàéãààòàé õîëáîãäóóëàí ýðñäýëä ñóóðèëñàí, íººöèéí õóâààðèëàëòûã èë¿¿ îíîâ÷òîéãîîð çàðöóóëàõ ÷àäàìæ á¿õèé õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí øèíý òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð Ìîíãîëáàíê, Ñàíãèéí ÿàì, õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãûí òºëººëºëòýéãýýð 2010 îíä áàéãóóëñàí “Èðãýäèéí ìºíãºí õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü”-èéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýã íü áàíêíû ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäàë, áàíêíû õÿíàëò øàëãàëòûí ¿éë àæèëëàãàà, áàíêíû èë òîä áàéäëûã ñàéæðóóëàõ áîäëîãûí àðãà õýðýãñë¿¿äèéí òàëààð ñóäàëãàà õèéñíèé ¿íäñýí äýýð õÿçãààðëàãäìàë õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí òîãòîëöîîã õýðýãæ¿¿ëýõ íü èë¿¿ îíîâ÷òîé ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ðñýí. Ýíýõ¿¿ õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã áèé áîëãîõ ¿¿äíýýñ “Õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü”-èéí òºñëèéã Ìîíãîëûí áàíêíû ñàëáàðûí îíöëîã áàéäàë áîëîí Áàçåëèéí áàíêíû õÿíàëò øàëãàëòûí õîðîîíîîñ ãàðãàñàí18
  17. 17. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë“Õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí ¿ð àøèãòàé òîãòîëöîîíû ¿íäñýí çàð÷ìóóä”-òàéíèéö¿¿ëýí áîëîâñðóóëñàí.Äýýðõ õóóëü áàòëàãäñàíààð õÿçãààðëàãäìàë õàäãàëàìæèéí äààòãàëòûí òîãòîëöîîãáèé áîëãîæ, áàíê áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã÷äûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàõèëãûãäýýøë¿¿ëæ, õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëýõ, òºðä ó÷èð÷ áîëçîøã¿é ýðñäýëèéãáóóðóóëàõ çýðýã ýåðýã ¿ð ä¿í áèé áîëíî.Öààøèä õÿçãààðëàãäìàë õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí òîãòîëöîîã íýâòð¿¿ëýõòýéõîëáîîòîé õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààã ýðõëýí ÿâóóëàõ ¿¿ðýãòýéõóóëèéí ýòãýýäèéí àæèëëàõ æóðàì, çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òöèéã òîäîðõîéëîí ¿éëàæèëëàãààã ýõë¿¿ëæ, “̺íãºí õàäãàëàìæèíä áàòàëãàà ãàðãàõ òóõàé õóóëü”-ä çààñàíáàíêóóäààñ õàäãàëàìæèéí äààòãàëä òºâëºð¿¿ëýõ øèìòãýëèéí õýìæýýã òîîöîæ,õîëáîãäîõ ñàíä òºâëºð¿¿ëýõ àæëûã õýðýãæ¿¿ëíý.3.2 Ìîíãîë Óëñûí òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí íàéäâàðòàé, òàñðàëòã¿é àæèëëàãààã õàíãàí, òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí øèíý÷ëýëèéã 2013-2015 îíä ýð÷èìæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä áýëýí áóñ òºëáºðèéí õýðýãñëèéí õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëæ, áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.Ìàíàé îðíû ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí ºñºëòòýé õîëáîîòîéãîîð òºëáºðòîîöîîíû ñèñòåìýýð äàìæèí õèéãäýæ áàéãàà ã¿éëãýýíèé òîî æèëýýñ æèëä ºñºííýìýãäýæ áàéíà. Òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìýýð 2012 îíû ýõíèé õàãàñ æèëèéí áàéäëààð9.9 ñàÿ øèðõýã ã¿éëãýý õèéãäñýí íü ºíãºðñºí îíû ìºí ¿åèéí 3.5 ñàÿ øèðõýãã¿éëãýýíýýñ äàðóé 2.8 äàõèí ºñ÷ýý.ªäðèéí ã¿éëãýýíèé äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòèéã 2007 áà 2011 îíû áàéäëààð àâ÷ ¿çâýë 2007îíä áàãà ä¿íòýé òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìýýð îéðîëöîîãîîð 800 ñàÿ òºãðºãèéí 6ìÿíãàí øèðõýã ã¿éëãýý õèéãäýæ áàéñàí áîë 2011 îíä äóíäæààð 2.8 òýðáóì òºãðºãèéí13 ìÿíãàí øèðõýã ã¿éëãýý áîëæ ºñ뺺. Áàíê õîîðîíäûí èõ ä¿íòýé ã¿éëãýýíèéõóâüä 2007 îíä ºäºðò äóíäæààð 46 òýðáóì òºãðºãèéí 1.7 ìÿíãàí øèðõýã ã¿éëãýýõèéãäýæ áàéñàí áîë 2011 îíä 132 òýðáóì òºãðºãèéí 3.6 ìÿíãàí øèðõýã ã¿éëãýý áîëæíýìýãäñýí ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ, ìºíãºíèé ýðãýëòèéã õóðäàñãàõçîðèëãîîð áýëýí áóñ òºëáºð òîîöîîíä àøèãëàõ òºëáºðèéí õýðýãñëèéí õýðýãëýýãíýìýãä¿¿ëýõ, øèíý õýðýãñýë íýâòð¿¿ëýõ, òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí òàñðàëòã¿é,íàéäâàðòàé àæèëëàãààã õàíãàõ øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéíà.Èéìä Ìîíãîëáàíê 2013-2015 îíä áýëýí áóñ òºëáºð òîîöîîíû õîñîëìîë (÷èï,ñîðîíçîí òóóç, çàéíààñ õàíäàõ òåõíîëîãè õîñîëñîí) êàðò ãàðãàõ, èðãýíèé óõààëàã 19
  18. 18. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë ¿íýìëýõèéã òºëáºð òîîöîîíä àøèãëàõ, èíòåðíåòèéí îð÷èíä òºëáºð õèéõ áîëîìæèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ áà õºäºë㺺íò áàíêíû ¿éë÷èëãýýíèé íýãäñýí ñèñòåìèéã íýâòð¿¿ëæ, òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí øèíý÷ëýëèéã ýð÷èìæ¿¿ëíý. Ìîíãîëáàíêíààñ ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãò òºãðºãèéã áýëãýäýí íýðëýñýí ¿íäýñíèé áðýíä ¥ êàðòûã íýâòð¿¿ëýõ àæëûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí çîõèîí áàéãóóëàõ áºãººä öààøèä ýíýõ¿¿ ¥ êàðò äýýð òóëãóóðëàí òºðèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä øóóðõàé õ¿ðãýõ áîëîìæèéã ºðãºòãºõ, ãàð óòàñòàé õîëáîõ, áàíêíû ¿éë÷èëãýýíä á¿ðýí õàìðàãäàõ áîëîìæîîð õÿçãààðëàãäìàë õºäºº îðîí íóòãèéí èðãýäýä ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí äýâøëèéã àøèãëàí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýýã øóóðõàé õ¿ðãýæ, áýëýí áóñ òºëáºð òîîöîîíû õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîëíî. Òºëáºð òîîöîîíû ñèñòåìèéí òàñðàëòã¿é, íàéäâàðòàé àæèëëàãààã õàíãàñíààð áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ áà áýëýí áóñ òºëáºðèéí õýðýãñýëä èòãýõ îëîí íèéòèéí èòãýë íýìýãäýõ þì. 3.3 Áàíêíû á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã ¿íýëýõ îëîí óëñûí æèøèãò ñóóðèëñàí àðãà÷ëàëûã íýâòð¿¿ëæ ýõýëíý. Áàíê ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä æèãä õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ, èðãýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí ñóóðü áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâ÷ àæèëëàíà. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Äýëõèéí áàíêòàé õàìòðàí 2012 îíû ýõíèé õàãàñ æèëä Ìîíãîë óëñûí áàíêíû ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýæ áóé õýðýãëýã÷, õàðèëöàã÷äûí ýðõ àøãèéã õýðõýí õàìãààëæ áóé áàéäàë, òýäãýýðèéí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí ìýäëýã, áîëîâñðîëûí ºíººãèéí áàéäëûã îëîí óëñûí ò¿âøèíòýé õàðüöóóëñàí ñóäàëãààã õèéñýí. Äýýðõ ñóäàëãààíä Ìîíãîëûí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãóóäààñ õàðèëöàã÷äûí ýðõ àøãèéã õàìãààëæ áóé áàéäàë, õàðèëöàã÷äûí áàíê ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõ ìýäëýã õàíãàëòã¿é áàéãàà òàëààð ä¿ãíýëò õèéñýí. Ìîíãîëáàíê èæèë òºñòýé ñàíõ¿¿ãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí ºðòºã áîëîí íºõöºëèéã õàðüöóóëàõ áîëîìæèéã ººðèéí öàõèì õóóäñààðàà îëãîíî. Çýýëèéí ºðãºäëèéã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä òàâèãääàã øààðäëàãóóäûã ñóäëàí øèíý÷èëíý. Áàíêóóä èðãýäèéí ñàíàë ãîìäëûã õ¿ëýýí àâ÷ øèéäâýðëýõ, ñàíàë ãîìäëûí ìýäýýëëèéí ñàíã Ìîíãîëáàíêòàé õóâààëöàõ ìåõàíèçìûã Òºâ áàíêíààñ áèé áîëãîíî. Õýðýãëýã÷äèéí ñàíõ¿¿ãèéí ñóóðü áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîëáàíê Ìîíãîëûí áàíêóóäûí õîëáîîòîé õàìòðàí Ñàíõ¿¿ãèéí íýð òîìú¸îíû òîëü áè÷ãèéã áîëîâñðóóëàí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîíî. Õàðèëöàã÷ áàíêóóäûí ñàíõ¿¿ãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë, óðàìøóóëàë, ýðñäýëèéí òàëààð õàíãàëòòàé ìýäýýëýë àâ÷ ÷àääàã, ýäãýýð ìýäýýëýë íü èë òîä,20
  19. 19. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºëîéëãîìæòîéãîîð õàðèëöàã÷ íàðò õ¿ðäýã òîõèîëäîëä õýðýãëýã÷èéí ýðõ àøèãõàìãààëàãäàõ þì. Õàðèëöàã÷äûí ýðõ àøèã, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîâñðîë íü ñàíõ¿¿ãèéíñèñòåìä èòãýõ îëîí íèéòèéí èòãýëèéã áèé áîëãîõ áà óëìààð ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûíõºãæèëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýã õóðèìòëàë áîëîí óðò õóãàöààòàé ñàíõ¿¿ãèéí õºðºíãºîðóóëàëòûã óðàìøóóëæ áàéäàã áèëýý.Èéìä Ìîíãîëáàíê áàíêóóäûí çýýë, õàäãàëàìæèéí á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèéíºõöºë, øèìòãýë, õóðààìæèéí õýìæýý, çýýëèéí áîäèò ºðòºã, çàðäàë, ìýäýýëëèéí èëòîä áàéäëûã õàìàðñàí ñóäàëãààã õèéõ, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëäíèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ îëîí óëñûí æèøèãò ñóóðèëñàí àðãà÷ëàëûã íýâòð¿¿ëýõ àæëûãýõë¿¿ëýõýýð çîðüæ áàéíà.Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéãáàòëàõ òóõàé ÓÈÕ-ûí òîãòîîëûí 4 äýõ çààëò “̺í㺠óãààõ, òåððîðèçìûãñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã îëîí óëñûí õîëáîãäîõñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëæ, Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ãýìò õýðýãòýé òýìöýõáàéãóóëëàãà (ÔÀÒÔ)-ààñ òîãòîîñîí Ìîíãîë Óëñûí ¿íýëãýýã äýýøë¿¿ëýõ àæëûãçîõèîí áàéãóóëàõ” àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà íü:2004 îíä Ìîíãîë Óëñ Àçè, íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí ìºí㺠óãààõòàé òýìöýõ á¿ëýã(ÀÏÃ)-ò ýëñýí äîòîîääîî ìºí㺠óãààõ áîëîí òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõîëîí óëñûí ñòàíäàðò, ÿëàíãóÿà, Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ãýìò õýðýãòýé òýìöýõáàéãóóëëàãà (ÔÀÒÔ)-ûí 40+9 çºâëºìæèä íèéöñýí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ ¿¿ðýãõ¿ëýýæýý.ÔÀÒÔ-ààñ óëñ, îðíóóäûã ìºí㺠óãààõ, òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ òàëààðõäîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéã ͯÁ, îëîí óëñûí áóñàä áàéãóóëëàãûí õîëáîãäîõ ãýðýý,êîíâåíö áîëîí ººðèéí 40+9 çºâëºìæèä íèéö¿¿ëñýí áàéõ òºäèéã¿é, ãàðãàñàí õóóëüòîãòîîìæîî ¿ð íºëººòýé õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâàõûã çºâëºäºã.Õýäèéãýýð äýýðõ çºâëºìæèéã óëñ îðíóóä “çºâëºìæ” ìýòýýð õ¿ëýýæ àâ÷ áîëîõ ÷ ýíý íü¿íýíäýý “øààðäëàãà”-òàé íèéöýõ¿éö ÷àäàìæ á¿õèé áè÷èã áàðèìò þì. Òóõàéëáàë, òóñáàéãóóëëàãà íü ººðèéí ãèø¿¿í îðíóóä, ÀÏà ìýòèéí á¿ñ íóòãèéí ÔÀÒÔ-òàé òºñòýéáàéãóóëëàãóóä, õàìòðàí àæèëëàäàã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëàí äýëõèéíá¿õ óëñ îðîíä ººðèéí çºâëºìæèéí õýðýãæèëò ÿìàð ò¿âøèíä áàéãààã íàðèéâ÷ëàíõÿíàí øàëãàæ, çºâëºìæèéã îãò õýðýãæ¿¿ëýýã¿é, õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áîëîâ÷ñòðàòåãèéí òîìîîõîí äóòàãäàëòàé õýâýýð áàéãàà îðíóóäûã “ÔÀÒÔ-òàé õàìòàð÷àæèëëàäàãã¿é óëñ îðíóóäûí æàãñààëò”-ä îðóóëàõ çàìààð òýäãýýð îðíûã îëîí óëñûíñàíõ¿¿ãèéí ñèñòåìýýñ òóñãààðëàõ àðãà õýìæýý àâäàã áàéíà. 21
  20. 20. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë Äýëõèéí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí òîìîîõîí áàéãóóëëàãóóä ýíýõ¿¿ æàãñààëòàä îðñîí óëñ îðíû áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýäòýé õàðèëöàà òîãòîîõ, òýäãýýðèéí ã¿éëãýýã õèéõäýý äàâõàð õÿíàëò òàâèõ, òýäãýýðýýñ íýìýëò ìýäýýëýë øààðäàõ, òýäãýýðò òàâèãäàõ øààðäëàãûã ºíäºðñãºõ, ñàíõ¿¿ãèéí õàðèëöàà, ã¿éëãýýã íü óäààøðóóëàõ, öààøëààä òýäãýýðò äàíñ íýýõã¿é, òýäãýýðèéí ã¿éëãýýã õèéõã¿é áàéõ õ¿ðòýë àðãà õýìæýý àâàõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Ýíý íü æàãñààëòàä îðñîí óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ñºð㺺ð íºëººëºõ àþóëòàé ¿ð ä¿íã äàãóóëäàã þì. Ìîíãîë Óëñ 2006 îíä ̺í㺠óãààõ áîëîí òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ òóõàé õóóëèéã áàòàëæ, Ìîíãîëáàíêíû á¿òöýä ýíý õóóëèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâüæ àæèëëàõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé Ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí àëáûã áàéãóóëàí àæèëëàæ áàéíà. Ãýñýí õýäèé ÷ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ Ìîíãîë Óëñûí ìºí㺠óãààõ, òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ òîãòîëöîî, ÿëàíãóÿà ýíý òàëààðõ ýðõ ç¿éí îð÷èí äóòìàã, ÔÀÒÔ-ûí 40+9 çºâëºìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí äóòàãäàëòàé áàéíà ãýñíèé ¿íäñýí äýýð Ìîíãîë Óëñûã îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ñèñòåìä ýðñäýë ¿¿ñãýõ áîëîìæòîé îðîí ãýæ òîîöîæ ÔÀÒÔ, ÀÏÃ-ãèéí äàâõàð õÿíàëòàä îðóóëàí ¿íýëãýýã áóóðóóëñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, ̺í㺠óãààõ áîëîí òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ òóõàé õóóëèíä ñýæèãòýé ã¿éëãýýíèé òîäîðõîéëîëòûã ºðãºæ¿¿ëýõ, óã ã¿éëãýýã ìýäýýëýýã¿é áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàä òîîöîõ çàõèðãààíû õàðèóöëàãûã ºíäºðñãºõ, äàíñ, ýä õºðºíãèéí æèíõýíý ýçýìøèã÷ õóâü õ¿íèé òîäîðõîéëîëò, ò¿¿íèé ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ òóõàé çààëòûã áèé áîëãîõ, Ýð¿¿ãèéí õóóëüä ìºí㺠óãààõ ãýìò õýðãèéí ñóóðü ãýìò õýðãèéí òîîã íýìýãä¿¿ëýõ, ìºí㺠óãààõ áîëîí òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ãýìò õýðãýýð õóóëèéí ýòãýýäýä ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà òîîöîõ çààëò îðóóëàõ, Ýð¿¿ãèéí áàéöààí øèéòãýõ õóóëüä ãýìò õýðãýýñ îëñîí îðëîãûí òîäîðõîéëîëòûã ñàéæðóóëàõ, ãýìò õýðãýýñ îëñîí îðëîãûã õóðààõ, áèò¿¿ìæëýõ àæèëëàãààã ͯÁ-ûí õîëáîãäîõ êîíâåíöèä íèéö¿¿ëýõ çýðýã ýðõ ç¿éí öîãö ººð÷ëºëò õèéõèéã òóñ áàéãóóëëàãà Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàðò çºâëºæýý. Ìîíãîë Óëñ äýýð äóðäñàí õóóëü òîãòîîìæèä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàí ýðõ ç¿éí îð÷íîî ÔÀÒÔ-ûí çºâëºìæèä íèéö¿¿ëýí ñàéæðóóëàõ ¿¿ðãèéã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí ºìíº õ¿ëýýæ, Ìîíãîëáàíê, Õóóëü ç¿éí ÿàì õóóëü òîãòîîìæèéí ýäãýýð äóòàãäàëòàé áàéäëûã 2013 îíû 6 äóãààð ñàðààñ ºìíº àðèëãàõ òàëààð óëñ òºðèéí àìëàëòûã ÔÀÒÔ, ÀÏÃ-ä ºãñºí áàéãàà áîëíî. Èéìä, ìºí㺠óãààõ, òåððîðèçìûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõòýé òýìöýõ Ìîíãîë Óëñûí ýðõ ç¿éí îð÷èíã ÔÀÒÔ-ûí õîëáîãäîõ çºâëºìæèä íèéö¿¿ëýõ, òóñ áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí Ìîíãîë Óëñûí ¿íýëãýýã äýýøë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà.22
  21. 21. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë : 2009 2013 ( ) 2009 2010 2011 2012 2013 Q4 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 M8 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4M2 2880 4680 4955 5773 6064 6412 6105 7051 6997 6982 7267 7036 8568 8449 9149 M1 651 1158 1182 1553 1676 1741 1488 1797 1681 1718 1780 1707 2088 2063 2229 2229 3522 3774 4220 4388 4671 4617 5254 5316 5264 5487 5329 6480 6386 6920 0 0 0 1533 2739 2619 2950 3040 3067 3355 3448 3103 2872 2404 2000 2068 2246 2446 1694 3023 2886 3260 3343 3400 3655 3785 3452 3642 3173 2770 2838 3016 3215 1652 2628 2566 2951 3084 3153 3495 3645 3404 3173 2844 2581 2790 2967 3167 41 395 320 309 259 247 160 139 47 469 329 188 48 48 48 -160 -283 -267 -310 -303 -333 -300 -336 -349 -770 -770 -770 -770 -770 -770 1347 1941 2336 2823 3024 3345 2750 3603 3894 4110 4863 5035 6500 6203 6703 1938 2430 2735 3380 3711 4271 3571 4469 4788 5004 5757 5929 7394 7097 7597 - -717 -835 -996 -1173 -1350 -1370 -1378 -1030 -1048 -1048 -850 -821 -442 -672 -748 * -833 -819 -839 -841 -510 -440 -254 -218 -120 - 2655 3265 3731 4553 5060 5641 5782 6318 6675 6893 7117 7191 8090 7988 8466 -591 -489 -399 -557 -687 -926 -821 -866 -894 -894 -894 -894 -894 -894 -894 733 945 1019 1260 1399 1660 1815 2281 1943 1857 1991 1938 2393 2195 2328 0 0 0 0 0 0 1539 2529 2470 2850 2983 3044 3391 3542 3296 3065 2737 2473 2682 2860 3059 -806 -1584 -1451 -1590 -1584 -1384 -1576 -1261 -1353 -1208 #### -746 -535 -288 -665 -731 - -265 -492 -627 -827 -958 -714 -608 -440 -419 -415 -281 -358 -209 -543 -724 * -833 -782 -752 -754 -440 -70 -84 -98 0 198 131 128 215 118 342 544 404 254 324 354 321 379 346 383 : 393 1101 1173 1147 881 879 740 557 464 391 406 456 402 397 417 -346 -122 221 169 137 -133 60 114 27 27 27 27 27 27 27 :M2 (%) 26.9 62.5 66.6 63.8 57.4 37.0 23.2 22.2 18.3 15.1 13.3 15.2 21.5 21.0 25.9 (%) 15.7 29.0 50.3 50.2 79.7 75.5 78.0 81.1 50.7 32.8 20.0 6.8 4.9 18.2 16.9 (%) 0.7 23.0 34.8 57.9 64.0 72.8 55.0 39.6 38.8 36.2 26.2 24.4 28.0 15.9 18.9 2 ( ) 3.93 4.95 4.86 4.58 4.33 3.86 3.36 3.09 3.60 3.76 3.65 3.63 3.58 3.85 3.93 1145 2091 2142 2339 2408 2258 2637 2718 2464 2262 2028 1840 1989 2116 2258( ) / / 6591 8415 10830 14399 17895 2.63 2.39 1.92 2.09 2.16 ( ) 2.63 -0.25 -0.47 0.17 0.06* . . 1403 . 23
  22. 22. Òºðººñ ìºíãºíèé áîäëîãûí òàëààð 2013 îíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë Ìîíãîëáàíêíû 2012 îíû 05 äóãààð ñàðûí 22-íû ºäðèéí ..............äóãààð àëáàí òîîòûí õàâñðàëò ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐ 2012 ÎÍÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝËÈÉà ÁÀÒËÀÕ ÒÓÕÀÉ ÓÈÕ-ÛÍ 58 ÄÓÃÀÀÐ ÒÎÃÒÎÎËÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ßÂÖ (2012 îíû III óëèðëûí óðüä÷èëñàí áàéäëààð) 2. Ýäèéí çàñãèéí óðò õóãàöààíû òîãòâîðòîé ºñºëòèéí ñóóðü íºõöºë áîëñîí ìàêðî çîõèñòîé áîäëîãûí àðãà õýðýãñëèéã òîäîðõîéëæ, õàðèëöàí óÿëäààòàé õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâàõ. ÎÓÂÑ-ãààñ îëîí óëñûí õýìæýýíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í, íèéòýä ò¿ãýýñýí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í çýðãèéã ¿íäýñëýí Ìîíãîëáàíê ìàêðî çîõèñòîé õýðýãñë¿¿äèéí æàãñààëòûã ãàðãàí Çàõèðëóóäûí çºâëºëä õýëýëö¿¿ëñíèé ¿íäñýí äýýð çîõèñòîé õýðýãñë¿¿äèéã ñîíãîí õîëáîãäîõ àðãà õýìæýýã øààðäëàãàòàé ¿åä íü àâ÷ àæèëëàñàí. Òóõàéëáàë, çààâàë áàéëãàõ íººöèéã õóâèéã 1 õóâèàð íýìýãä¿¿ëæ 12 õóâüä õ¿ðãýñýí, 2012 îíû 6 äóãààð ñàðûí 30-íû ºäðººñ àðèëæààíû áàíêóóäûí òºëáºð ò¿ðãýí ã¿éöýòãýõ çîõèñòîé õàðüöààíû äîîä õýìæýýã 25 õóâü, ººðèéí õºðºí㺠ýðñäýëýýð æèãíýñýí àêòèâûí çîõèñòîé õàðüöààã 7 õóâèàð ìºðä¿¿ëæ ýõëýñýí. Ýíýõ¿¿ àðãà õýìæýý íü ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàäãàëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ò¿¿í÷ëýí ìº÷ëºã ñºðñºí ìàêðî çîõèñòîé áîäëîãûã íýâòð¿¿ëýõ õ¿ðýýíä áàíêíû ñèñòåìèéí õóâüä äèíàìèê ýðñäýëèéí ñàíã áàéãóóëàõ òîîöîî õèéæ, äèíàìèê ýðñäýëèéí ñàíã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëñýí óëñ îðíóóäûí òóðøëàãûã ñóäëàõ, Ìîíãîëä õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð ñàíàë áîëîâñðóóëàõ çýðýã àæëóóäûã õèéæ áàéíà. Ìàêðî ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî çîõèñòîé áàéõ ãîë ¿íäýñ íü òºñâèéí ìº÷ëºã ñºðñºí áîäëîãûã áóñàä ìàêðî áîäëîãûí õàìò öîãöîîð íü õýðýãæ¿¿ëæ, óðò õóãàöààíû ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé ºñºëòèéí ãîë ñóóðü áîëãîõ ÿâäàë áèëýý. Òºñâèéí áîäëîãî òºäèéëºí ìº÷ëºã ñºðñºí áàéæ ÷àäàõã¿é, òºñâèéí àëäàãäàë ºíäºð áàéãààãààñ Ìîíãîëáàíê òºñºâ, ìºíãºíèé áîäëîãûã óÿëäóóëàõ òàëààð ñàíàë áîëîâñðóóëàí Çàñãèéí ãàçàðò óäàà äàðàà õ¿ðã¿¿ëñýí áîëíî.24
  23. 23. Төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлийн биелэлт II. ҪЪªÑ ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÒÀËÀÀÐÕÈ 2012 ÎÍÛ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝËÈÉÍ ÁÈÅËÝËÒ (2012 îíû 8 äóãààð ñàðûí ýöñèéí áàéäëààð)1. ̪ÍêÍÈÉ ÁÎÄËÎÃÛÍ ÇÎÐÈËÃÛÍ Õ¯ÐÝÝÍÄ1.1. Õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñýýð õýìæèãäýõ èíôëÿöèéã 2012 îíä íýã îðîíòîé òîîíä, 2013-2014 îíóóäàä íàéìàí õóâèàñ õýòð¿¿ëýõã¿é ò¿âøèíä áàéëãàõ.Õýðýãëýýíèé ¿íý 2012 îíû 8 äóãààð ñàðä óëñûí õýìæýýíä 0.7 õóâèàð ºñ÷, æèëèéí14.9 õóâüä, Óëààíáààòàð õîòûí õýìæýýíä 1.38 õóâèàð ºñ÷, æèëèéí 15.6 õóâüä õ¿ðëýý(Çóðàã 1.1). Óëààíáààòàð õîòîä 8 äóãààð ñàðä ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý ºìíºõîíû ìºí ¿åýñ 63.5 õóâèàð ºññºí íü èíôëÿöèéí 44.3 õóâèéã, õóâöàñ, áºñ áàðààíû ¿íý17.7 õóâèàð ºññºí íü 14.2 õóâèéã, îðîí ñóóö, óñ öàõèëãààí ò¿ëøíèé ¿íý 14.4 õóâèàðºññºí íü 12.7 õóâèéã, áîëîâñðîëûí ¿íý 16.1 õóâèàð ºññºí íü èíôëÿöèéí 6.3 õóâèéãòóñ òóñ á¿ðä¿¿ëæýý.Çóðàã 1.1 Óëààíáààòàð õîòûí æèëèéí èíôëÿöè, õóâèàðÝõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí ÕîðîîÕýðýãëýýíèé ¿íèéí ºñºëòºä íèéë¿¿ëýëòèéí ãàðàëòàé ìàõíû ¿íèéí ºñºëò ºíäºðõýâýýð áàéíà. Îíû ýõíýýñ òîîöñîí èíôëÿöèéí ò¿âøèí 12.1 õóâüä õ¿ðñíèé 52.9õóâèéã ìàõíû ¿íèéí ºñºëò òàéëáàðëàæ áàéíà (Çóðàã 1.2). 25

×