Liber mesuesi-kimi11-me-zgjedhje-te-detyruar

12,035 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
12,035
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
20
Actions
Shares
0
Downloads
45
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Liber mesuesi-kimi11-me-zgjedhje-te-detyruar

  1. 1. Për klasën e njëmbëdhjetë, gjimnazPër klasën e njëmbëdhjetë, gjimnaz Me zgjedhje të detyruarMe zgjedhje të detyruar Mezgjedhjetëdetyruar 260 Eduard Andoni, Aishe Hajredini (Karaj) Eduard Andoni, Aishe Hajredini (Karaj) EduardAndoni,AisheHajredini(Karaj) 9 789928 080561 ISBN: 978-9928-08-056-1 Për klasën e njëmbëdhjetë, gjimnazPër klasën e njëmbëdhjetë, gjimnaz Me zgjedhje të detyruarMe zgjedhje të detyruar Mezgjedhjetëdetyruar 260 Eduard Andoni, Aishe Hajredini (Karaj) Eduard Andoni, Aishe Hajredini (Karaj) EduardAndoni,AisheHajredini(Karaj) 9 789928 080561 ISBN: 978-9928-08-056-1 SHTËPIABOTUESE Kimiamësuesi 11 Kimia 11 Libër Irena Kotobello mësuesi Libër Irena Kotobello ISBN: 978-9928-08-071-4 www.mediaprint.al Librat e mësuesit dhe planet mësimore për të gjithë titujt që ne disponojmë, mund t’i gjeni dhe t’i shkarkoni pa pagesë nga faqja e internetit www.mediaprint.al Për më shumë informacion mund të na shkruani në adresën e emailit: botime@mediaprint.al ose të na kontaktoni pranë redaksisë në numrin e telefonit: 04 2251 614. Çmimi 300 lekë Me zgjedhje të detyruar Me zgjedhje të detyruar 9 789928 080714
  2. 2. KLIKONI KËTU www.mediaprint.al 04 2258156
  3. 3. Libër mësuesi Kimia 11 Teksti mësimor është hartuar nga: Prof. Dr. Eduard Andoni, Aishe Hajredini (Karaj) Kimia 11, me zgjedhje të detyruar Irena Kotobello Me zgjedhje të detyruar
  4. 4. Autore: Irena Kotobello Redaktore gjuhësore: Dizajni: Kopertina : Flaviola Shahinaj Mirela Ndrita ISBN: 978-9928-08-071-4 Botimi i parë: 2012 Titulli: Libër mësuesi Kimia 11, me zgjedhje të detyruar Shtypi: Mediaprint © Të gjitha të drejtat e autorit lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht te zotëruara/rezervuara nga Shtëpia Botuese “Mediaprint” sh.p.k.. Ndalohet çdo prodhim, riprodhim, shitje, rishitje, shpërndarje, kopjim, fotokopjim, përkthim, përshtatje, huapërdorje, shfrytëzim dhe/ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar, si dhe çdo veprim cënues me çfarëdo lloj mjeti apo apo forme, pjesërisht dhe/ose tërësisht, pa miratimin paraprak me shkrim nga Shtëpia Botuese Ky botim, në tërësi dhe/ose në pjesë të tij, ndalohet të transmetohet dhe/ose përhapet në çdo lloj forme dhe/ose mjet elektronik, mekanik, regjistrues dhe/ose tjetër, të ruhet, depozitohet ose përdoret në sisteme ku mund të cënohen të drejtat e autorit, pa miratimin paraprak me shkrim nga Shtëpia Botuese “Mediaprint” sh.p.k.. Çdo cënim i të drejtave të autorit passjell përgjegjësi sipas legjislacionit në fuqi. Kontaktet: www.mediaprint.al Shtëpia Botuese Sektori i Shpërndarjes dhe Marketingut: Shtypshkronja: Kutia Postare 7467 - Tiranë Tel.: 04 4500605 Cel.: 069 40 50 380Tel.: 04 2251 614 Cel.: 069 40 44 441 Cel.: 069 20 79 021Cel.: 069 40 44 443 Cel.: 069 40 20 201 botime@mediaprint.al distributor@mediaprint.al print@mediaprint.al Komente dhe sugjerime janë të mirëpritura në email: botime@mediaprint.al Të gjitha të drejtat janë të rezervuara “Mediaprint” sh.p.k. S H T Ë P I A B O T U E S E Tel.: 04 4500605 VisiDesign Drejtoi botimin: Anila Bisha
  5. 5. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 5 PËRMBAJTJA Plani mësimor ...............................................................................................................8 Tema: Metalet alkaline dhe alkalino-tokësore ............................................................26 Tema: Vetitë fizike dhe kimike të metaleve alakline dhe alkalino tokësore ...............29 Tema: Përbërjet e oksigjenuara të klorit ....................................................................32 Tema: Punë e drejtuar, ushtrime të zgjidhura ............................................................36 Tema: Squfuri dhe sulfuri i hidrogjenit ......................................................................40 Tema: Veprimtari praktike. Përfitimi i H2SO4 dhe vetitë e tij ....................................44 Tema: Karakteristika të përgjithshme të grupit të VA ...............................................47 Tema: Fosfori .............................................................................................................50 Tema: Hekuri dhe vetitë e tij .......................................................................................53 Tema: Veprimtari praktike - përfitimi i substancave ................................................56 Tema: Polimerë të tjerë ...............................................................................................59 Tema: Analgjeziket .....................................................................................................62 Tema: Sapunët dhe vetitë e tyre .................................................................................64 Tema: Hormonet ..........................................................................................................67 Tema: Vitaminat e grupit B dhe C .............................................................................71 Tema: Veprimtari praktike. Përgatitja e aspirinës ......................................................74 Tema: Roli i elementëve kimikë në të ushqyerit .........................................................77 Tema: Orë e lirë ...........................................................................................................79 Tema: Roli i elementeve kimike në ushqime ..............................................................82 Tema: Orë e lirë ...........................................................................................................84 Tema: Orë e lirë ...........................................................................................................86 Programi e kutikulës me zgjedhje të detyruar të gjimnazit .........................................91
  6. 6. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar6 PËRMBAJTJA Kimia i ndihmon nxënësit të kuptojnë ndërtimin dhe sjelljen e lëndëve, të mësojnë për zhvillimet e shkencës kimike dhe për rrugët në të cilat kimistët sot përdorin të dhënat e shkencës kimike për të plotësuar nevojat e shoqërisë, të kuptojnë ndërveprimet e shkencës kimike me teknologjinë, të dinë që kimia është mjaft e rëndësishme në fusha të ndryshme si: mjekësi, bujqësi, industri dhe shumë aspekte të tjera të jetës. Për shumë nxënës, përveç rolit që ka në aspektin social, mjedisor, ekonomik, lënda e kimisë shihet si element kyç për karrierën e tyre në jetë, duke e vlerësuar atë pa njëanshmëri gjinore. Studimi i kimisë në gjimnaz është pjesë e rëndësishme e arsimimit tërësor të nxënësve, që së bashku me lëndët e tjera të fushës së shkencave të natyrës, ndihmon në zhvillimin e mendimit shkencor te nxënës/i,-ja dhe të idesë së zhvillimit të qëndrueshëm. Programi i kimisë si lëndë me zgjedhje për klasën e 11-të të gjimnazit, zbaton konceptet kimike të fituara nga nxënësit në kursin e kimisë bërthamë duke u ndalur në studimin e disa elementeve të rëndësishme kimike dhe përbërjeve të tyre si dhe në studimin e disa produkteve organike me rëndësi praktike. Gjatë këtij kursi nxënësit do të arrijnë në kuptime më të mira të koncepteve kimike të marra në studimin e kimisë bërthamë si dhe do të mësojnë më shumë se në bërthamë për ndërveprimet e shkencës kimike me teknologjinë, si dhe lidhjen e kimisë me jetën e përditshme. Programi është ndërtuar në dy linja kryesore, përkatësisht: linja kimi inorganike dhe linja kimi organike. Secila nga linjat ndahet në nënlinja, të cilat nënkuptojnë kapituj mësimorë. Për çdo nënlinjë shënohen objektivat, që materializojnë njohuritë, aftësitë dhe qëndrimet që pritet të nxënë nxënësit gjatë kursit me zgjedhje të detyruar të kimisë 11. Synimet e lëndës Të gjithë nxënësit të zhvillojnë njohuri, aftësi, qëndrime për strukturën e atomeve dhe përbërjeve kimike, për reaksionet kimike dhe për ndërveprimet e energjisë dhe të lëndës, për lidhjen e kimisë me teknologjinë dhe jetën e përditshme. Objektiva të përgjithshëm Në përfundim të kësaj lënde nxënës/i,-ja: • të kuptojë konceptet bazë më të rëndësishme të kimisë dhe të realizojë lidhjen e kimisë me dukuritë e jetës së përditshme, me mirëqenien e njeriut dhe të shoqërisë;
  7. 7. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 7 • të jetë i/e aftë të kërkojë dhe përpunojë informacione rreth dukurive kimike, vetive të substancave me rëndësi praktike, duke përdorur kërkimin shkencor dhe mënyra të tjera të nxënies aktive, si dhe të vlerësojë saktësinë dhe rëndësinë e informacioneve; • të mësojë si të planifikojë dhe të zhvillojë eksperimente për dukuri të ndryshme, duke ndjekur rregullat e sigurisë me pajisjet dhe kimikatet; • të përdorë teknologjitë e informacionit dhe të komunikimit, si mjete për sigurimin dhe komunikimin e informacionit; • të familjarizohet me teknologjinë moderne në industri dhe në inxhinierinë mjedisore; • të përdorë njohuritë kimike në diskutimet në lidhje me natyrën, mjedisin dhe teknologjinë, në procesin e vendimmarrjes si kosumator për të mbajtur një shëndet të mirë dhe për të nxitur zhvillimin e qëndrueshëm; • të fitojnë eksperienca që do të ngjallin interesin për të bërë zgjedhjen e karrierës në kimi.
  8. 8. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar8 Plani mësimor ...................................................... 36 javë × 2 orë = 72 orë gjithsej Njohuri të reja 47 orë Detyrë eksperimentale 13 orë Ushtrime 4 orë Teste 4 orë Projekt 4 orë Kimi inorganike Përshkrimi i linjës: Përmes kësaj linje të gjithë nxënësit zbatojnë njohuri, aftësi, qëndrime për strukturën e atomit, molekulës, si dhe fitojnë njohuri, aftësi, qëndrime të reja për grupet/periodat e sistemit periodik, elementet, metalet, jometalet, përbërjet e tyre duke përdorur faktet, modelet dhe eksperimentet.
  9. 9. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 9 Plani Mësimor Kapitulli Objektivat e kapitullit Temat mësimore dhe objektivat përkatëse Kapitulli 1 Elementet s 7 orë KAPITULLI 1 ELEMENTET S 7 orë Në përfundim të kapitullit nxënës/i,-ja duhet: • të listojë formulat e mineraleve kryesore në të cilat gjenden në natyrë elementet s; • të argumentojë, në bazë të vendit në sistemin periodik, konfigurimin e jashtëm elektronik të elementeve s, si ndryshon rrezja atomike, temperatura e shkrirjes, temperatura e vlimit, potencialet e jonizimit, afritë për elektronin, elektronegativiteti, vetitë reduktuese te këto elemente; • të bëjë dallimin midis elementeve alkaline dhe atyre alkalino-tokësore në lidhje me strukturën dhe reaktivitetin me ujin, oksigjenin,hidrogjenin,acidet; • të përshkruajë edhe përmes shkrimit të barazimeve kimike, prodhimin në industri të Na, Ca, NaOH, CaO; • të zhvillojë eksperimentalisht: a) përftimin e NaOH me elektrolizë, b) zbutjen e ujit me fortësi të përkohshme e të përhershme, c) bashkëveprimin e Na dhe Mg përkatësisht me H2O dhe HCI të përqendruar; 1.1. Metalet alkaline dhe alkalinotokësore Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të paraqesin strukturat me zgjedhje elektronike të elementeve të grupit të IA me anë të konfigurimit elektronik.  Të interpretojnë formimin e joneve dhe vetitë reduktuese të metaleve alkaline.  Të shpjegojnë vetitë e elementeve të grupit IA dhe IIA në varësi të pozicionit në sistemin periodik. 1.2 Vetitë fizike dhe kimike të metaleve alkaline dhe alkalinotokësore Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë vetitë fizike të metaleve alkaline dhe alkalino tokësor.  Të përshkruajnë vetitë kimike nëpërmjet reaksioneve kimike.  Të paraqesin barazimet kimike të përftimit të metaleve alkaline dhe alkalino-tokësore nga elektroliza e kripërave të tyre në gjendje të shkrirë. 1.3 Përbërjet e metaleve alkaline dhe përdorimet e tyre Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shpjegojnë karakterin e oksideve të metaleve alkaline.  Të listojnë vetitë fizike të përbërjeve të metaleve alkaline.  Të shpjegojnë përftimin e sodës kaustike në industri. 1.4 Përbërjet e metaleve alkalinotokësore, përdorimet e tyre Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë karakterin e oksideve të metaleve alkalino-tokësore.
  10. 10. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar10 • të përshkruajë kuptimin e fortësisë së përkohshme dhe të përhershme të ujit dhe mënyrat e zbutjes së tij; • të përgatisë një ese përshkruese mbi rëndësinë praktike të elementeve s dhe përbërjeve të tyre; • të hartojë një organizues grafik (p.sh.: diagramin e Venit) mbi të përbashkëtat dhe dallimet e elementeve të grupeve I A dhe IIA; • të organizojë në grup një pasdite argëtuese- shkencore me kuriozitete dhe eksperimente zbavitëse të elementeve s.  Të listojnë vetitë fizike të përbërjeve të metaleve alkaline.  Të përshkruajnë metodat e zbutjes së ujit. 1.5 Veprimtari praktike: metalet alkaline Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht bashkëveprimin e natriumit me ujë dhe vetitë e substancave të përftuara.  Të demonstrojnë përftimin e NaOH nga elektroliza e klorurit të natriumit në ujë.  Të shkruajnë reaksionet e tretjes së Na në ujë dhe elektrolizës së NaCl me ujë. 1.6 Veprimtari praktike: metalet alkalinotokësore Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë ekperimentalisht dhe provojnë çlirimin e H2 nga bashkëveprimi i metaleve të grupit IIA me acidet.  Të demonstrojnë eksperimentalisht procesin e zbutjes së ujit me anë të ngrohjes dhe të bëjnë dallimin e shkumës në të dy rastet.  Të shkruajnë reaksionet kimike për dy eksperimentet 1.7 Përmbledhje e kreut KAPITULLI 2 Halogjenët 8 orë KAPITULLI 2 HALOGJENËT 8 orë Në përfundim të kapitullit nxënës/i,-ja duhet: • të argumentojë në bazë të vendit në sistemin periodik, konfigurimin e jashtëm elektronik të halogjenëve dhe 2.1 Karakteristika të përgjithshme të halogjenëve Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të paraqesin strukturat elektronike të elementëve të grupit të VIIA me anë të konfigurimit elektronik.  Të interpretojnë formimin e joneve dhe vetitë oksiduese.  Të interpretojnë vetitë e halogjeneve në varësi të pozicionit në sistemin periodik.
  11. 11. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 11 si ndryshojnë rrezja atomike, potencialet e jonizimit, afritë për elektronin, elektronegativiteti, vetitë oksiduese te këto elemente; • të listojë formulat e përbërjeve kryesore në të cilat halogjenet gjenden në përqindje më të lartë në natyrë; • të interpretojë ndryshimin e vetive fizike brenda grupit të halogjeneve (gjendja fizike, temperatura e shkrirjes, temperatura e vlimit, ngjyra); • të argumentojë numrat e ndryshëm të oksidimit te halogjenet -1, 0, +1, +3, +5, +7, duke u nisur nga konfigurimi elektronik i atomeve të tyre; • të përshkruajë edhe përmes shkrimit të barazimeve kimike, prodhimin në industri të CI2, HCI, NaCl, hipokloriteve; • të bëjë dallimin midis halogjeneve në lidhje me strukturën dhe reaktivitetin me H2, O2, metalet alkaline, halogjenuret; • të zhvillojë eksperimentalisht: gatitjen e HCI(g) HCl(ujor) , sublimimin e jodit; • të përgatisë një ese treguese mbi rëndësinë praktike të halogjeneve dhe përbërjeve të tyre. 2.2 Fluori Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shpjegojnë pse fluori ka vetëm një numër oksidimi nga struktura e jashtme elektronike.  Të tregojnë vetitë e fluorurit të hidrogjenit nëpërmjet reaksioneve kimike.  Të listojnë përdorimet e fluorurit të hidrogjenit si përbërja më e rëndësishme e fluorit. 2.3 Klori Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shpjegojnë nëpërmjet strukturës së jashtme elektronike pse klori ndodhet në trajtë përbërjesh.  Të përshkruajnë përftimin e klorit nëpërmjet procesit të elektrolizës së klorurit të natriumit në gjendje të shkrirë.  Të përshkruajnë vetitë kimike të acidit klorhidrik nëpërmjet reaksioneve kimike. 2.4 Përbërjet e oksigjenuara të klorit Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të interpretojnë nëpërmjet strukturës së jashtme elektronike pse klori shfaq nr. e oksidimit +1, +3, +5, +7.  Të listojnë acidet që formon klori dhe emërtimet e kripërave që formojnë këto acide.  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksioneve vetitë kimike të klorit. 2.5 Bromi dhe jodi Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë vetitë fizike të bromit dhe jodit.  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksioneve prodhimin e bromit dhe jodit.  Të përshkruajnë vetitë kimike të acidit bromhidrik dhe jodhidrik.
  12. 12. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar12 2.6 Veprimtari praktike: përftim i gazit klorhidrik dhe acidit klorhidrik Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht përftimin e klorurit të hidrogjenit.  Të shpjegojnë vetitë e tretësirës ujore të klorurit të hidrogjenit. 2.7 Veprimtari praktike: sublimimi i jodit Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht sublimimin e jodit. 2.8 Punë e drejtuar: Ushtrime të zgjidhura Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të kryejnë kalimet nga njëra substancë në tjetrën me anë të reaksioneve kimike.  Të kryejnë njehsime stekiometrike me veprime të thjeshta.  Të kryejnë njehsime stekiometrike me veprime të përbashkëta KAPITULLI 3 Kalkogjenët 9 orë KAPITULLI 3 KALKOGJENET 9 orë • të argumentojë në bazë të vendit në sistemin periodik, konfigurimin e jashtëm elektronik të kalkogjeneve dhe si ndryshon rrezja atomike, temperatura e shkrirjes, temperatura e vlimit, potencialet e jonizimit, afritë për elektronin, elektronegativiteti, vetitë oksiduese te këto elemente; • të listojë formulat e përbërjeve kryesore në të cilat kalkogjenet gjenden në përqindje më të lartë në natyrë; 3.1 Karakteristikë e përgjithshme e grupit VIA Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të paraqesin strukturat elektronike të elementeve të grupit të VIA me anë të konfigurimit elektronik.  Të interpretojnë formimin e joneve dhe vetitë oksiduese të halogjeneve.  Të shpjegojnë vetitë kimike të halogjenit në varësi të pozicionit që zënë në sistemin periodik. 3.2 Oksigjeni Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë oksigjenin si element i domosdoshëm për jetën.  Të përshkruajnë tipet e oksideve që formon oksigjeni me metalet dhe jometalet.  Të shpjegojnë amfoterinë e oksideve të patretshme në ujë dhe gatitjen e oksigjenit.
  13. 13. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 13 • të argumentojë numrat e ndryshëm të oksidimit te kalkogjenet -2, 0, +4, +6 duke u nisur nga konfigurimi elektronik i atomeve të tyre; • të përshkruajë dhe përmes shkrimit të barazimeve kimike, prodhimin në industri të O2,H2S, SO2, SO3, H2SO3 dhe H2SO4 ; • të përshkruajë edhe përmes shkrimit të barazimeve kimike, vetitë karakteristike të kalkogjeneve (bashkëveprimin me H2, metalet, jometalet e tjera); • të zhvillojë eksperimentalisht: gatitjen e H2SO4 dhe të provojë veprimin e tij me përbërje organike(p.sh me alkoolin etilik) dhe metale; • të përshkruajë ndërtimin dhe funksionimin e akumulatorit acid dhe pilës së thatë (Lë Klanshe); • të bashkëbisedojë në një tryezë rrethore mbi rëndësinë e përdorimeve praktike të kalkogjeneve dhe rrjedhësve të tyre. 3.3 Squfuri dhe sulfuri i hidrogjenit Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të tregojnë në ç’gjendje ndodhet squfuri në natyrë.  Të interpretojnë nëpërmjet reaksioneve kimike veprimin e squfurit me metalet dhe përbërjet që formojnë.  Të shpjegojnë formimin e H2S, karakterin e tij acid. 3.4 Përbërjet e oksigjenuara të squfurit Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shkruajnë reaksionin e përftimit dhe shpërbashkimit të acidit sulfuror.  Të shkruajnë reaksionin e përftimit dhe të shpërbashkimit të acidit sulfurik.  Të identifikojnë nëpërmjet reaksioneve hetimin e joneve sulfat dhe sulfit. 3.5 Akumulatorët dhe pilat e thata Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë disa tipe baterish që përdoren në jetën e përditshme.  Të shpjegojnë ndotjen e mjedisit nga bateritë.  Të identifikojnë gjysmë-reaksionet që ndodhin gjatë funksionimit të një baterie. 3.6 Acidi sulfurik Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listohen vetitë fizike të acidit sulfurik  Të shpjegojnë lidhjen hidrogjenore që formojnë molekulat e acidit sulfurik  Të shpjegojnë vetitë kimike të acidit sulfurik
  14. 14. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar14 3.7 Veprimtari praktike: përftimi i acidit sulfurik, vetitë e tij Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht përftimin e acidit sulfurik.  Të provojnë eksperimentalisht radhën e aktivitetit të metaleve nëpërmjet veprimit të acidit me metale para hidrogjenit në radhë.  Të provojnë eksperimentalisht radhën e aktivitetit të metaleve nëpërmjet veprimit të acidit me metale që ndodhen pas hidrogjenit në radhën e aktivitetit. 3.8 Test  Të kontrollohen në njohuritë e marra në kapitullin e metaleve, halogjeneve dhe kalkogjeneve. 3.9 Projekt KAPITULLI 4 Elementet e grupit VA 8 orë KAPITULLI 4 ELEMENTET E GRUPIT VA 8 orë • të përshkruajë në bazë të vendit në sistemin periodik, si ndryshon rrezja atomike, temperatura e shkrirjes, temperatura e vlimit, potenciali i jonizimit, afria për elektronin, elektronegativiteti, vetitë oksiduese të elementeve të grupit VA; • të përshkruajë rëndësinë dhe gjendjen në natyrë të elementeve të grupitVA; • të argumentojë numrat e oksidimit -3, 0, +3, +5 tek azoti dhe fosfori, bazuar në konfigurimin e 4.1 Karakteristika të përgjithshme të grupit VA Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të paraqesin strukturat e jashtme elektronike të elementëve të grupit të VA me anë të konfigurimit elektronik.  Të shpjegoni pse azoti nuk mund të realizojnë gjendje të ngacmuara.  Të shpjegojnë si ndryshojnë vetitë e elementëve sipas vendndodhjes në sistemin periodik. 4.2. Azoti dhe amoniaku Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë pse azoti është substancë e plogët nga pikëpamja kimike.  Të identifikojnë nëpërmjet reaksioneve vetitë kimike të azotit.  Të demonstrojnë karakterin bazik të hidroksidit të amonit NH4OH.
  15. 15. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 15 jashtëm elektronik të tyre; • të përshkruajë edhe përmes shkrimit të barazimeve kimike, vetitë kimike të azotit dhe fosforit (bashkëveprimi me O2, H2 etj.); • të përshkruajë dhe përmes shkrimit të barazimeve kimike, prodhimin industrial të HNO3; NH4NO3; H3PO4; Ca(H2PO4)2 ∙CaSO4; • të zhvillojë eksperimentalisht: gatitjen e NH3, hetimin e NO3 - dhe veprimin e HNO3 me Cu e metale të tjera; • të debatojë në grup duke argumentuar qëndrimin pro ose kundër, për efektet e përdorimit të plehrave azotike dhe fosfatike në bujqësi; • të hartojë një organizues grafik për të treguar ngjashmëritë dhe dallimet midis jometaleve të grupit VA dhe VIA ( O dhe S, me N dhe P); • të diskutojë në një tryezë rrethore mbi rëndësinë dhe përdorimet e formave alotropike të fosforit, oksigjenit duke përdorur informacione të grumbulluara përmes TIK-ut. 4.3 Përbërjet e oksigjenuara të azotit Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë përbërjet e oksigjenuara të azotit.  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksioneve përftimin e tyre.  Të identifikojnë nëpërmjet reaksioneve veprimin e acidit nitrik me metalet. 4.4 Fosfori Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë dhe përshkruajnë trajtat alotropike të fosforit.  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksioneve përftimin e oksideve dhe acideve të tyre.  Të identifikojnë përftimin e superfosfatit dhe rëndësinë e tij. 4.5 Veprimtari praktike: përbërjet e azotit Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht përftimin e amoniakut dhe vetitë e tretësirës ujore të tij.  Të demonstrojnë eksperimentalisht radhën e aktivitetit të metaleve.  Të demonstrojnë eksperimentalisht hetimin e joneve nitrat. 4.6 Nitratet Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë përftimin e substancave nga shpërbërja e nitrateve dhe nitriteve.  Të demonstrojnë hetimin e joneve nitrat.  Të përshkruajnë fazat e prodhimit të nitratit të amonit. 4.7 Krahasimi i jometaleve Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përcaktojnë saktë vendndodhjen e jometaleve në sistemin periodik
  16. 16. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar16  Të krahasojnë vetitë e jometaleve ndërmjet grupeve  Të përcaktojnë ndryshimin e vetive jometalike në perioda. 4.8 Çështje për diskutim Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shpjegojnë efektin e plehrave azotike në rritjen e bimës.  Të shpjegojnë ndikimin e plehrave fosfatike në ndihmë të zhvillimit të bujqësisë në tërësi.  Të përshkruajnë dukurinë e alotropisë, rëndësinë dhe përdorimet e trajtave alotropike të elementeve që e shfaqin këtë dukuri. KAPITULLI 5 Metalet Kalimtare 8 orë KAPITULLI 5 METALET KALIMTARE 8 orë • të përshkruajë karakteristikat e metaleve kalimtare, bazuar në vendin e tyre në sistemin periodik (konfigurimin elektronik, numrat e oksidimit, vetitë fiziko-kimike te Fe, Cu, Cr); • të evidentojë dukurinë e rënies së elektronit, duke u bazuar në strukturën elektronike (Cu dhe Cr); • të interpretojë përmes ndryshimit të numrave të oksidimit, karakterin e hidrateve te metalet kalimtare (si p.sh Cr(OH)2; Cr(OH)3 dhe H2CrO4); • të zhvillojë eksperimentalisht: përftimin e Cr(OH)3, kalimin e bikromateve në kromate dhe anasjelltas, të hetojë vetitë oksiduese të Cr (VI); 5.1 Kromi dhe vetitë e tij Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet:  Të paraqesin strukturën elektronike të kromit me anë të konfigurimit elektronik  Të identifikojnë numrat e oksidimit të kromit në përbërjet e tij.  Të shpjegojnë aluminoterminë si proces për përftimin e metaleve në gjendje të lirë. 5.2 Përbërjet e kromit Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet:  Të përshkruajnë karakterin bazik të kromit.  Të përshkruajnë karakterin amfoter të kromit.  Të përshkruajnë karakterin acid të kromit. 5.3 Hekuri dhe vetitë e tij Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet:  Të paraqesin strukturën elektronike të kromit me anë të konfigurimit elektronik.  Të përcaktojnë numrat e oksidimit të hekurit.  Të përshkruajnë vetitë e hekurit trevalent gjatë bashkëveprimit me acidet.
  17. 17. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 17 • të përshkruajë kromimin, korrozionin dhe masat mbrojtëse ndaj tij; • të punojë në grup për organizimin e një pasditeje shkencore me temë: metalet kalimtare në jetën tonë (përshkrim i burimeve natyrore të këtyre metaleve në vend, demonstrime eksperimentesh argëtuese me këto metale, përshkrim skemash të thjeshta teknologjike të prodhimit të metaleve kalimtare p.sh.: bakrit, hekurit). Hetimi i substancave • të provojë me anë të reaksioneve karakteristike se substanca e dhënë është CuSO4, H2SO4; • të etiketojë përmes hetimit: provëzat në të cilat ndodhen H2SO4, HCl, HNO3; • të etiketojë plehrat inorganike NH4NO3, (NH4)2SO4; • të përftojë me anë të dy rrugëve të mundshme: ZnSO4 nga substancat H2SO4, Zn, ZnO; • të përftojë me të gjitha rrugët e mundshme KCl nga reagentët: BaCl2, KNO3, HCl, K2SO4, KOH. 5.4 Përbërjet e hekurit Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet:  Të shpjegojnë vetitë reduktuese të hekurit, karakterin bazik të hekurit dyvalent.  Të shpjegojnë vetitë okside – reduktuese të hekurit trevalent.  Të shpjegojnë vetitë oksiduese të hekurit gjashtë valent. 5.5 Bakri Në fund të orës së mësimit nxënësi duhet:  Të paraqesin strukturën elektronike të bakrit me anë të konfigurimit elektronik.  Të identifikojnë vetitë amfotere të bakrit.  Të identifikojnë numrat e oksidimit të bakrit. 5.6 Veprimtari praktike: përbërjet e kromit Gjatë orës së mësimit nxënësi duhet:  Të demonstrojnë ndikomin e acidit dhe bazës në përbërjen e bakrit.  Të demonstrojnë ekuilibrin kromat – dikromat.  Të demonstrojnë vetitë oksiduese të kromit. 5.7 Detyrë eksperimentale: Hetimi i substancave dhe përftimi i substancave Gjatë orës së mësimit nxënësi duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht hetimin e joneve sulfat, klorur, nitrat.  Të demonstrojnë eksperimentalisht gatitjen e sulfatit të zinkut  Të demonstrojnë eksperimentalisht përftimin e klorurit të kaliumit.
  18. 18. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar18 5.8 Punë e drejtuar: Ushtrime të zgjidhura Gjatë orës së mësimit nxënësi duhet:  Të kryejnë kalimet nga njëra substancë tek tjetra me anë të kalimeve.  Të kryejnë njehsime të thjeshta stekiometrike.  Të kryejnë njehsime me veprime të përbashkëta. 5.10 Test  Të kontrollohen njohuritë në kapitullin e grupit të parë A dhe grupit B. Linja Kimi organike KAPITULLI 6 Polimeret 6 orë Kimi organike Përshkrimi i linjës: Përmes kësaj linje të gjithë nxënësit do të fitojnë njohuri, aftësi dhe qëndrime për polimerët, preparatet më të rëndësishme farmaceutike në përdorimin shtëpiak, për kozmetikën, ushqimin dhe vitaminat, enzimat, hormonet dhe neurotransmetuesit. Orë të sugjeruara: 30 KAPITULLI 6 POLIMERET 6 orë Në përfundim të klasës së 11-të nxënës/i,-ja: • të përshkruajë strukturat e polimereve dhe polikondesateve më të rëndësishme dhe përdorimet e tyre në jetën e përditshme (polieteni, PVC, polistireni); • të debatojë në grup pro dhe kundër përdorimit të polimerëve në jetën e përditshme. 6.1. Polimerizimi. Polieteni Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të formulojnë ç’janë reaksionet e polimerizimit dhe cilat përbërje e japin këtë tip reaksioni.  Të përcaktojnë shkallën e polimerizimit të një polimeri.  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksioneve fazat në të cilat kalon polimeri. 6.2. Polimerë të tjerë Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shpjegojnë pse përbërjet organike me lidhje shumëfishe japin reaksione polimerizimi.  Të bëjnë dallimet ndërmjet monomereve dhe polimerive.  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksioneve i polimerizohet një monomer. 6.3. Substancat makromolekulare dhe vetitë e tyre Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të klasifikojnë substancat makromolekulare dhe të listojnë disa prej tyre.  Të përshkruajnë dallimin ndërmjet substancave makromolekulare plastike.  Të përshkruajnë formimin e një kapolinusi.
  19. 19. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 19 6.4. Polimerizatet, polikondensatet dhe poliaduktet Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë nëpërmjet reaksionit ç’janë polikondensatet  Të përshkruajnë karakteristikat e polikondensateve.  Të bëjnë dallimin ndërmjet polimerizateve, polikondensateve, poliadukteve. 6.5. Veprimtari praktike Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht gatitjen e një substance makromolekulare.  Të demonstrojnë eksperimentalisht vetitë e polimerive. 6.6 Punë e drejtuar: Ushtrime të zgjidhura Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të njehsojnë masën, shkallën e polimerizimit të polimerive.  Të përshkruajnë ngopshmërinë dhe pangopshmërinë e polimerive.  Të bëjnë dallimin ndërmjet tipeve të reaksioneve KAPITULLI 7 PREPARATET FARMA KAPITULLI 7 PREPARATET FARMACEUTIKE 6 ORE • të tregojë përbërësit e analgjezikëve (aspirina, paracetamoli, ibuprofeni) duke u bazuar në formulat e tyre strukturore( jo t’i shkruajë ato) si dhe mënyrën e veprimit të tyre në organizëm; • të sintetizojë në laborator aspirinën; 7.1. Analgjezikët Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të klasifikojnë analgjezikët, vetitë e analgjezikëve narkotikë.  Të bëjnë dallimin ndërmjet analgjezikët. 7.2. Ibuprofeni Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë ç’janë inflamatorët.  Të listojnë përdorimet e ibuprofenit.  Të listojnë efektet anësore të ibuprofenit.
  20. 20. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar20 CEUTIKE 6 orë • të relatojë në grup, duke shfrytëzuar burime të ndryshme informacioni për efektet (pozitive dhe anësore) e përdorimit të aspirinës, paracetamolit, ibuprofenit te fëmijët, gratë shtatzana dhe të rriturit. 7.3. Paracetamoli (Acetaminofen) Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë ç’janë analgjezikët.  Të listojnë përdorimet e paracetamolit.  Të listojnë efektet anësore të paracetamolit. 7.4. Aspirina C6H6O6+C3H4O4 Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë karakteristikat e aspirinës.  Të listojnë përdorimet e aspirinës.  Të listojnë efektet anësore të aspirinës. 7.5. Veprimtari praktike. Përgatitja e aspirinës Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë nëpërmjet eksperimentit gatitjen e aspirinës. 7.6. Projekt KAPITULLI 8 PREPARATET KOZMETIKE 8 orë KAPITULLI 8 PREPARATET KOZMETIKE 8 Ore • të përshkruajë llojet, vetitë kryesore, rëndësinë e përdorimit për qëllime shëndetsore dhe etike të sapuneve, (sapuneve nga natriumi dhe kaliumi), detergjentëve (detergjentët e ngurtë, derivatet e acidit sulfonik dhe të lëngshëm, ose derivatet e acidit fosforik), pastave të dhëmbëve, kremrave dhe locioneve, të kuqit të buzëve dhe parfumeve( jo duke shkruar formulat e tyre kimike); 8.1. Sapunët dhe vetitë e tyre Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shkruajnë formulat e lyrave të lëngëta dhe të ngurta.  Të shkruajnë formimin e një sapuni nga një triglicerit.  Të shpjegojnë vetitë larëse të sapunit. 8.2. Veprimtari praktike. Gatitja e sapunit Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht formimin sapunit.  Të demonstrojnë vetitë larëse të sapunit. 8.3. Kremrat Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të klasifikojnë kremrat sipas përdorimit dhe përmbajtjes së yndyrave
  21. 21. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 21 • të përshkruajë procesin e sapunifikimit me anë të shkrimit të barazimeve kimike për shembuj të ndryshëm; • të sintetizojë në laborator një sapun të thjeshtë duke u nisur nga acidi oleik me bazë; • të debatojë në një tavolinë të rrumbullakët argumente pro dhe kundër lidhjes së ngushtë të njeriut me produktet e sotme kozmetike (p.sh.: përdorimi i parfumeve, antidjersave, detergjentëve etj.) dhe farmaceutike, duke u nisur nga informacione të siguruara nga burime të ndryshme informimi.  Të shpjegojnë përse përdoren kremrat.  Të identifikojnë prodhimin e kremrave me stearate. 8.4. Locionet dhe pastat e dhëmbëve Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë ç’janë locionet.  Të listojnë llojin e locionit që përdoret për çdo lloj lëkure.  Të përshkruajnë gatitjen e pastave të dhëmbëve. 8.5. Deodorantët dhe lëndët antidjersë  Të shpjegojnë rolin e aromave për prodhimin e kremrave, deodorantëve.  Të shpjegojnë rolin e lëndëve antidjersë.  Të shpjegojnë pse higjiena luan rol të rëndësishëm kundër përdorimit të antidjersës. 8.6 I kuqi i buzëve Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë ç’është i kuqi i buzëve.  Të listojnë përbërësit e buzëkuqve.  Të përshkruajnë fazat e prodhimit të buzëkuqit. 8.7 Punë e drejtuar: Ushtrime të zgjidhura Gjatë orës së mësimit nxënësi duhet:  Të shkruajnë mënyrat e përftimit të sapunit.  Të kryejnë njehsime stekiometrike për përftimin e sapunit dhe aspirinës.  Të kryejë njehsime stekiometrike me veprime të përbashkëta. 8.8 Test  Të kontrollohen njohuritë në kapitulin e polimereve, preparateve farmaceutike dhe kozmetike
  22. 22. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar22 KAPITULLI 9 USHQIMI DHE VITAMINAT 5 orë KAPITULLI 9 USHQIMI DHE VITAMINAT 5 orë • të argumentojë kërkesat e organizmit për lëndë ushqimore në bazë të nevojave energjetike, përpilimin e racionit ushqimorditor dhe rëndësinë e grupeve ushqimore(sendeve ushqimore) në piramidën e të ushqyerit; • të përshkruajë karakteristikat, rolin dhe kërkesat për vitamina dhe lëndë minerale në të ushqyerin e njeriut: vitaminat e tretshme në yndyrna (vitamina A, D, K dhe E) dhe të tretshme në ujë(vitamina të grupit B,C); • të shkruajë një ese argumentuese për ndikimin e mungesës apo tepricës së vitaminave dhe lëndëve minerale në të ushqyerit e njeriut; • të përgatisë në grup një fletëpalosje informuese për llojet e vitaminave dhe lëndëve minerale, rëndësinë në shëndet dhe ushqimet që i përmbajnë. 9.1. Vitaminat dhe rëndësia e tyre Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë rolin e vitaminave për funksionimin e organizmit.  Të listojnë vitaminat e tretshme në ujë, rëndësinë e tyre.  Të listojnë vitaminat e tretshme në yndyrë dhe rëndësinë e tyre. 9.2. Vitaminat e grupit B dhe C Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë ku gjenden vitaminat e tretshme në ujë.  Të përshkruajnë rëndësinë e vitaminës B dhe efektin e mungesës së saj.  Të përshkruajnë rëndësinë e vitaminës C dhe efektin e mungesës së saj. 9.3. Vitaminat A, E, D, K dhe rëndësia e tyre Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë ku gjenden vitaminat që treten në yndyrë.  Të përshkruajnë rëndësinë e vitaminës A dhe E dhe efektin e mungesës së tyre.  Të përshkruajnë rëndësinë e vitaminës D dhe K dhe efektin e mungesës së tyre. 9.4. Veprimtari praktike. Piramida e ushqimit Gjatë orës së mësimit nxënësit duhet:  Të kuptojnë thelbin e të ushqyerit të shëndetshëm në përputhje me nivelin e piramidës ushqimore.  Të hartojnë një studim krahasues të piramidës suaj ushqimore me piramidën bazë.  Të evidentojnë rolin e përbërjeve kimike që merret nëpërmjet ushqimeve në procesin e rritjes dhe zhvillimit. 9.5 Përmbledhje e kreut
  23. 23. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 23 KAPITULLI 10 THARM ET (ENZIMAT) DHE HORM ONET Tharmet (enzimet) dhe hormonet 5 orë KAPITULLI 10 THARM ET (ENZIMAT) DHE HORM ONET • të përshkruajë tharmet (oksidoreduktazë, transferazë, liazë) dhe hormonet (kolesterol, estradiol, estrogjen dhe testosteron), pa shkruar formulat e tyre kimike si dhe rolin e tharmeve dhe hormoneve në organizëm, përpunimin e ushqimeve në mjedis si dhe të hormoneve në organizëm; • të shpjegojë me fjalët e tij veprimin e tharmit me substratin dhe ndikimin e pH dhe temperaturës në veprimtarinë e tharmit; • të provojë në kushte eksperimentale shdërrimin enzimatik të sheqerit të rrushit në etanol; • të shkruajë një ese përshkruese mbi efektet e hormoneve në ciklet jetësore të njeriut (pubertet, shtatzani, menopauzë, andropauzë). 10.1 Enzimat Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të shpjegojnë veprimin katalitik të enzimave si katalizator biologjik.  Të klasifikojnë enzimat sipas reaktantit që ato katalizojnë.  Të shpjegojnë mekanizmin e lidhjes së substancave me enzimën. 10.2 Hormonet Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të përshkruajnë çfarë janë hormonet dhe si prodhohen.  Të shpjegojnë cili është roli i hormoneve .  Të klasifikojnë hormonet nga pikëpamja kimike. 10.3. Kolesteroli, testosteroni, estroni Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të listojnë hormonet steroidë.  Të përshkruajnë funksionin e asteroideve.  Të krahasojnë funksionin e testosteronit dhe estronit dhe nga ndryshojnë ato nga njëri tjetri nga struktura kimike. 10.4 Veprimtari praktike Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të kontrollojnë njohuritë e marra në kapitujt e vitaminave dhe hormoneve. 10.5 Test Në fund të mësimit nxënësit duhet:  Të demonstrojnë eksperimentalisht shndërrimin e sheqerit në alkool.
  24. 24. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar24 LIBËR MËSUESI KIMIA 11 Nr Tema Parashikimi Ndërtimi i njohurive Përforcimi 1 Metalet alkaline dhe Alkalino tokësor Përmbledhje e strukturuar Ditar dy pjesësh Dy të vërteta, një gënjeshtër 2 Vetitë fizike dhe kimike të metaleve alkaline dhe alkalino tokësor Diskutimi i njohurive paraprake Veprimtari: lexim i drejtuar Harta e konceptit 3 Përbërjet e oksigjenuara të klorit Brain storming Grupet e eksperteve Shkrimi i shpejtë 4 Punë e drejtuar Ushtrime të zgjidhura Marrëdhëniet pyetje Përgjigje Organizues grafik Veprimtari praktike 5 Squfuri dhe sulfuri i hidrogjenit Rendit, grupo, emërto, link Hartë koncepti Parashikimi me terma Paraprake 6 Veprimtari praktike përfitimi i H2so4 dhe vetitë e tij Përmbledhje e strukturuar Role të specializuara në grup Reflekto/reflekto/reflekto 7 Karakteristika te përgjithshme të grupit të VA Alfabeti i njëpasnjëshëm Lexim përmbledhje në dyshe Shkrimi i lirë 8 Fosfori Harta semantike Ditar dy pjesësh Tryezë rrethore 9 Hekuri dhe vetitë e tij Parashikimi me terma paraprake Kubimi Shkrimi i shpejte 10 Veprimtari praktike Gatitja e substancave Imagjinatë e drejtuar Veprimtari praktike Shkrimi i shpejtë 11 Polimerë të tjerë Di /Dua të di/Mësova Di /Dua të di/Mësova Di /Dua të di/Mësova
  25. 25. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 25 12 Analgjezikët Parashikimi me terma paraprake Imagjinatë e drejtuar Organizues grafik i analogjisë 13 Sapunët dhe vetitë e tyre Diskutimi I njohurive paraprake Shpjegim i drejtuar Përvijimi i koncepteve 14 Hormonet Brain storming Veprimtari lexim i drejtuar Hartë koncepti 15 Vitaminat e grupit B dhe C Harta semantike Ditar dy pjesësh Dy të vërteta një gënjeshtër 16 Veprimtari praktike Gatitja e aspirinës Përgatitja 17 Roli i elementëve kimikë në të ushqyer Parashikimi me terma paraprake Brain storming Diskutojmë së bashku Bocet i strukturës së punës 18 Bashkërendimi i punëve brenda grupeve Diskutojmë së bashku Punë në grupe Vëzhgim i detajuar Sintezë 19 Realizimi i fushatës sensibilizuese Përmbledhje e strukturuar Prezantime Vlerësime 20 Realizimi i fushatës përfundimtare sensibilizuese në rang shkolle Përmbledhje e strukturuar Prezantime Vlerësime
  26. 26. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar26 TEMA: METALET ALKALINE DHE ALKALINO-TOKËSORE OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: • Të listojnë përfaqësuesit kryesorë të metaleve alkaline dhe alkalino-tokësor • Të përshkruajnë karakteristikat kryesore të elementeve të këtyre grupeve • Të analizojnë se si ndryshojnë vetitë e elementeve brenda grupit në drejtimin nga lart poshtë • Të krahasojnë vetitë e elementeve të grupit IA me grupin IIA KONCEPTET KRYESORE: metale, metale alkaline, metale alkalino-tokesore STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përmbledhje e strukturuar Ndërtimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Ditar dy pjesësh Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Dy të vërteta dhe një gënjeshtër Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: tabela e sp, letra të bardha, shkumësa PARASHIKIMI: përmbledhje e strukturuar Në mënyrë të përmbledhur, më anë të dy tre fjalive paraqes përpara nxënësve përmbajtjen e lëndës për klasën e XI të . Realizoj lidhjen e informacionit të marrë në klasën e Xtë me informacionin që do të merret në këtë vit mësimor. Prezantoj përpara nxënësve temën e re, metalet alkaline dhe alkalino-tokësore. NDËRTIMI I NJOHURIVE DITAR DYPJESËSH Në mbështetje të njohurive të marra në klasën e X të jepni komentin tuaj në lidhje me shprehjet grupi i IA dhe grupi i IIA .
  27. 27. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 27 Grupi i IA Komenti i nxënësve Grupi i IIA Komenti i nxënësve U jap mundësinë nxënësve te lexojnë mësimin për të bërë komentet e duhura në grup. Komentet e tyre lexohen dhe interpretohen nga nxënës të ndryshëm, më pas hidhen në tabelën e mëposhtme së bashku me ndihmën e mësuesit. KONCEPTI KOMENTI I NXËNËSIT GRUPI i IA H: janë metale alkaline Li : kanë një elektron në shtresën e jashtme→i Valent Na: shtresa e jashtme S1 K : formojnë jone pozitive Me -1 e- = Me 1+ Rb: janë reduktues të fuqishëm CS: formojnë okside bazike Fr : japin baza të forta Në drejtimin nga lart poshtë: rrezja rritet dhe vetitë e mësipërme vinë duke u forcuar potenciali i jonizimit zvogëlohet afria për elektronin zvogëlohet elektronegativiteti zvogëlohet, sepse dimë që En= I + A GRUPI I IIA Be: janë metale alkalino tokësore R↓ Mg: kanë dy elektrone në shtresën e jashtme→ii valent Ca: shtresa e jashtme S2 Sr: formojnë jone pozitive Me -2 e- = Me 2+ Ba: janë reduktues të fuqishëm Ra: formojnë okside bazike Japin baza të forta në drejtimin nga lart poshtë (këto veti forcohen) R↑; I↓;A↓ P.s. vetitë e mësipërme shfaqen më dobët se tek grupi i IA , sepse rrezja vjen duke u zvogëluar
  28. 28. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar28 PËRFORCIMI: 10 minuta DY TË VERTETA DHE NJË GËNJESHTËR Kërkoj nga nxënës të ndryshëm të më listojnë tre karakteristika për elementet e grupit të IA ose të IIA dhe theksoj faktin se një nga këto karakteristika do të jetë e gënjeshtërt. Është detyrë e nxënësve të tjerë të gjejnë gabimin e shokut. MËSUESJA Metalet alkaline: − Janë reduktues të fuqishëm − Kanë dy elektrone në shtresën e jashtme − Janë elektropozitivë DËBORA: Është e vërtetë që metalet alkaline janë reduktues dhe elektropozitiv, por nuk kanë dy elektrone në shtresën e jashtme por vetëm një dhe paraqiten një valent. VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: Sa u aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit, sa origjinal ishin. Sa mendime të sakta dhe të pjekura dhanë gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të krahasojnë dhe dallojnë elementet e grupit të IA nga grupi i IIA
  29. 29. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 29 TEMA: VETITË FIZIKE DHE KIMIKE TË METALEVE ALAKLINE DHE ALKALINO TOKËSORE OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të përcaktojnë disa nga vetitë fizike të metaleve alakaline dhe alkalino-tokësore − Të identifikojnë vetitë kryesore kimike të metaleve alakaline dhe alkalino-tokësore − Të ilustrojnë vetitë kimike të elementeve me anë të reaksioneve kimike − Të përcaktojnë mënyrën e gatitjes së elementeve kryesore të këtyre grupeve KONCEPTET KRYESORE: veti fizike, veti kimike, perokside, hidrure, elektrolizë STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutimi i njohurive paraprake Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Veprimtari Lexim i drejtuar Ndërtimi i shprehive Punë me grupe Përforcimi Harta e konceptit Nxitja për të përsosur imagjinatën Punë individuale MJETET E PUNËS: tabela e SP, letra të bardha, shkumësa, libri PARASHIKIMI : DISKUTIMI I NJOHURIVE PARAPRAKE Mësuesi: Cilat janë elementet e grupit të IA ? Po të grupit të IIA ? Listoni disa nga karakteristikat kryesore të këtyre grupeve. Si ndryshojnë vetitë e metaleve në drejtimin nga lart poshtë? A ndikon rrezja në këto veti? Si paraqiten vetitë e metaleve të grupit të IA , në raport me ato të grupit nga të IIA ? NDËRTIMI I NJOHURIVE Veprimtari e leximit të drejtuar (V/L/D)
  30. 30. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar30 Mësuesi: Pas etapës së parashikimit kaloj në etapën e ndërtimit të njohurive me veprimtarinë e leximit të drejtuar. Ndaj nxënësit në tre grupe të mëdha pune. Hartoj pyetjet për secilin grup. Mësuesi: Pasi ndaj mësimin në tre paragrafë kryesore, rekomandoj nxënësit të lexojnë në heshtje, secili grup paragrafin përkatës për t’u dhënë përgjigje pyetjeve të hartuara. Një ose disa përfaqësues nga secili grup, duke plotësuar mendimin e njëri tjetrit, japin përgjigje për pyetjet e parashtruara më sipër. Pasi punojnë në mënyrë të pavarur për rreth 10 minuta, mendimet e tyre në formën e një diskutimi hidhen në tabelën e mëposhtme në fazën e përforcimit. PËRFORCIMI HARTË KONCEPTI plotësohet me ndihmën e nxënësve VLERËSIMI Nxënësit i vlerësoj për: Punën e bërë në grupe ose edhe në mënyrë individuale gjatë përcaktimit të vetive të metaleve alkaline dhe alkalino tokësor. Aftësinë argumentuese të vetive të metaleve alkaline dhe alkalino tokësor. Aftësinë e nxënësve për të shkruar saktë reaksione të ndryshme kimike. Grupi i parë Grupi i dytë Grupi i tretë vetitë fizike të metaleve alkaline dhe alkalino tokësor vetitë kimike të metaleve alkaline dhe alkalino tokësor gatitja e metaleve alkaline dhe alkalino tokësor
  31. 31. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 31 VETITË FIZIKE TË METALEVE TË GRUPIT TË IA DHE IIA VETITË KIMIKE TË METALEVE TË GRUPIT TË IA DHE IIA GATITJA E METALEVE TË GRUPIT TË IA DHE IIA - janë të butë - priten lehtë me thikë - ruhen në enë me vajguri - kanë shkëlqim metalik (ngjyrë të argjendtë) - të ndjeshëm ndaj oksigjenit të ajrit lagështirës pika e shkrirjes 0 C↓ pika e vlimit 0 C ↓ dendësia në gr/cm3 ↑ Janë shumë aktivë reduktues të fuqishëm 1- veprimi me ujin 2 2Na H O NaOH H+ → + H 0∆ < I vrullshëm, ndonjëherë me flakë, metali qëndron mbi ujin në varësi të dendësisë. 2- veprimi me O2 2 2Li O Li O+ → 2 2 2Na O Na O+ → 3- veprimi me HCl 2Na HCl NaCl H+ → + ↑ Veprim i vrullshëm 4- veprimi me jometalet a) 2Na Cl NaCl+ → 2Na S Na S+ → Me azotin mund te veprojë vetëm litiumi b) 2 3Li N Li N+ → 5- veprimi me hidrogjenin për të formuar hidrure 2Na H NaH+ → Janë shumë aktivë reduktues të fuqishëm 1- veprimi me ujin ( )2 22 Ca H O Ca OH H+ → + H 0∆ < I vrullshëm, nuk qëndrojnë mbi ujin, nga lart poshtë rritet aftësia e bashkëveprimit. 2- veprimi me O2 2Ca O CaO+ → 2 2Ca O CaO+ → 3- veprimi me HCl 2Na HCl NaCl H+ → + ↑ 4- veprimi me jometalet a) 2 2Mg Cl NaCl+ → Mg S MgS+ → Me azotin veprojnë të gjithë elementet e grupit b) 2 3 2Ca N Ca N+ → 5- veprimi me hidrogjenin 2 2Ca H CaH+ → M1 Nga elektroliza e kripërave të metaleve alkaline dhe alkaline tokësore PSH. A(+) K(−) 2H O H OH+ − → + 2CaCl Ca 2Cl+ − → + 2K : 2H 2e H+ − + → 2A : 2Cl 2e Cl− − − → 2 22H 2Cl H Cl+ − + → + ( )2 2 2 2 2 2H O CaCl H Cl Ca OH+ → + + Në katodë veçohet H2 ndërsa ne anodë Cl2
  32. 32. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar32 TEMA: PËRBËRJET E OKSIGJENUARA TË KLORIT OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të paraqesin formulën dhe konfigurimin elektronik të klorit ne gjendje normale dhe të ngacmuar − Të tregojnë të gjitha valencat e mundshme të klorit − Të shpjegojnë se pse ky element mund te shfaqi më shumë se një valencë − Të rendisin te gjitha përbërjet e oksigjenuara të klorit − Të japin të dhëna mbi strukturën e këtyre përbërjeve − Të përmbledhin reaksionet e gatitjes të oksiacideve KONCEPTET KRYESORE: halogjene, oksiacide, struktura te Ljuisit, reaksion disproporcionimi STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Brain storming Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Grupet e eksperteve Të lexuarit ndërveprues Punë me grupe Përforcimi Shkrimi i shpejtë Ndërtimi i shprehive Punë individuale MJETET E PUNËS: tabela e SP, letra te bardha, shkumësa, libri PARASHIKIMI: brain storming (hapja e mendjes) Mësuesi: − Shkruaj në tabelë fjalën “KLORI” dhe u bëj të njohur nxënësve që në këtë orë mësimi do flasim për klorin dhe përbërjet e oksigjenuara të tij − U kërkoj nxënësve që me radhë të japin mendime për klorin − Mendimet e tyre gradualisht hidhen në tabelë
  33. 33. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 33 NDËRTIMI I NJOHURIVE GRUPET E EKSPERTEVE (të nxënit me këmbime ) Mësuesi: − Përcaktoj ekspertët duke numëruar në mënyrë rastësore nga 1 tek 4, ku çdo numër i korrespondon një eksperti − Hartoj katër pyetje për çdo grup pune, ku një pyetje i takon një eksperti Në këtë moment ju do lini grupet bazë dhe do të bëni një rigrupim të ri. Në tavolinën e parë nxënësit me numër 1 do të mblidhen së bashku për të formuar grupin e eksperteve nr. KLORI Gaz me ngjyrë të verdhë, helmues z=17 Halogjen gr VIIA me pak aktiv (oksidues) se fluori I lirë ose në trajtë përbërjesh Shumë aktiv, oksidues i fuqishëm Shfaq valenca të ndryshme I,III,V,VII 1s2 2s2 p6 3s2 p5 gatitet në mënyra të ndryshme në laborator ose industri Eksperti Nr 3 Strukturat e Ljuisit për secilin oksiacid Eksperti Nr 4 Si gatiten oksiacidet kryesore të klorit? Ç’janë reaksionet e disproporcionimit? Eksperti Nr 1 Argumentoni pse klori shfaq më shumë se një valencë ? Eksperti Nr 2 Listoni oksiacidet kryesore të klorit Si emërtohen ato ?
  34. 34. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar34 1; nxënësit me nr. 2 do formojnë grupin e eksperteve nr 2; nxënësit me nr. 3 do formojnë grupin e eksperteve nr. 3 dhe nxënësit nr. 4 do formojnë grupin e eksperteve nr. 4. − Secili grup do të jetë përgjegjës për pyetjen e tij. Diskutoni në grup dhe vendosni se si t’i përgjigjeni. Duhet ta mësoni këtë përgjigje, sepse do t’ia mësoni grupit bazë. − Pasi ta keni mësuar, secili prej jush do te kthehet në grupet bazë ku keni përgjegjësinë të mësoni njëri tjetrin. − Përfaqësues të eksperteve do të shkruajnë në tabelë konkluzionet përkatëse, p.sh eksperti me numrin 1 jep përgjigjen e ekspertit 3 etj Ekspertit NR 1 Cl (Z = 17) 1s2 2s2 p6 3s2 p5 1s2 2s2 p6 3s2 p5 I valent; n.o +1 Cl2O 1s2 2s2 p6 3s2 p4 d1 II valent; n.o +3 Cl2O3 1s2 2s2 p6 3s2 p3 d2 III valent; n.o +5 Cl2O5 1s2 2s2 p6 3s1 p3 d3 IV valent; n.o +7 Cl2O7 Ekspertit NR 2 Klori formon katër oksiacide Kripërat e oksiacideve kryesore që janë: hipo + 2 HClO HClO    or acidi acidi hipo + klor + or klor + or 2 NaClO NaClO    it + Na + Na hipo + klor + it klor + it per + 3 4 HClO HClO    ik acidi acidi klor + ik per + klor + ik 3 4 NaClO NaClO    at + Na + Na klor + at per + klor + at Ekspertit NR 3 Strukturat e Ljuisit për oksiacidet kryesore HClO H O Cl (formula strukturore) H O Cl (formula e Ljuisit) HClO2 H O Cl O (formula strukturore) H O Cl O (formula e Ljuisit) HClO3 H O Cl O O (formula strukturore) H O Cl O O (formula e Ljuisit) HClO4 H O Cl O O O (formula strukturore) H O Cl O O O (formula e Ljuisit)
  35. 35. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 35 PËRFORCIMI 10’ SHKRIMI I SHPEJTË Kërkoj nga nxënësit që pa ndalur dorën për rreth 3’ të shkruajnë pa u menduar në lidhje me klorinoksiacidet kryesore dhe kripërat përkatëse. VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: Sa u aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit. Sa dhanë mendime të sakta dhe te pjekura gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të krahasojnë dhe të sjellin në kujtesë materialet e marra ne mësimet e kaluara dhe përpunimin e materialit te ri. Ekspertit NR 4 Oksiacidet mund të gatiten në disa mënyra: veprimi i klorit me ujin në kushte të ndryshme jep acide të ndryshme (NË TË FTOHTË ) 2 2Cl H O H C OCl H l+ → + veprimi i klorit me NaOH në të ftohtë 2 2Cl NaOH NaC NaCll H OO+ → + + veprimi I klorit me KOH në tv ngrohtë 32 2Cl KOH KCl HKClO O+ → + + 2MnO 3 2KClO KCl O→ + 3 4KClO K K lCl C O→ + P.s: Reaksione disproporcionimi janë ato reaksione redoks, ku një element ed oksidohet edhe reduktohet
  36. 36. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar36 TEMA: PUNË E DREJTUAR, USHTRIME TË ZGJIDHURA OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të listojnë dhe konceptojnë të gjitha llojet e përqendrimit − Te shkruajnë formulat përkatëse për secilin përqendrim − Të përllogarisin përqendrimet e substancave të ndryshme në kushte të ndryshme − Të realizojnë lidhjen midis përqendrimit të substancave dhe njehsimeve të ndryshme stekiometrike − Të realizojnë lidhjen gjinore midis substancave KONCEPTET KRYESORE: përqendrim në përqindje, përqendrimi molar, përqendrim normal STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Marrëdhëniet pyetje përgjigje Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Organizues grafik Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Veprimtari praktike Nxitja e mendimit kritik dhe veprimet praktike Punë individuale MJETET E PUNËS: tabela e SP, letra të bardha, shkumësa PARASHIKIMI: 5 minuta Marrëdhëniet pyetje përgjigje Mësuesi: Synon që me anë të disa pyetjeve të sjellë në kujtesën e tyre disa informacione në lidhje me tretësirat dhe përqendrimin e tyre. Ç’janë tretësirat? Si janë të formuara ato? Ç’kuptojmë me përqendrim të një tretësire? Sa lloj përqendrimesh kemi? Çfarë shpreh secili prej tyre?
  37. 37. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 37 A ekziston ndonjë lidhje midis përqendrimit të tretësirave dhe njehsimeve stekiometrike në barazimet kimike? NDERTIMI I NJOHURIVE: 10 minuta ORGANIZUES GRAFIK Të gjitha përgjigjet e marra nga nxënësit i sistemojmë në dërrasë në formën e një skeme të thjeshtë: Mësuesi: Në fund të kësaj përmbledhje theksoj se është e rëndësishme që praktikisht të zbatohen njohuritë teorike të grupeve IA dhe të IIA , në lidhjet gjinore midis substancave. PERFORCIMI: 30 minuta VEPRIMTARI PRAKTIKE, PUNË NË GRUPE Mësuesi: Paraqes në dërrasë katër tip ushtrimesh. Ushtrimi 1 (zbatim formule) Kur në 200gr. tretësirë me përqendrim 10%, shtojmë 50gr ujë, sa do të bëhet përqendrimi i tretësirës? Të dhënat: C% =10% mt =200gr 2H Om 50g= Zgjidhje Gjej sa gram substancë e tretur ndodhet në 200gr tretësirë 10% PËRQENDRIMI Sasinë e substancës në një sasi të caktuar tretësi m C% 100 mt = N m C EV = M m C MV = zbatim formulenjehsime stekiometrikelidhja midis përqendrimeve të ndryshme
  38. 38. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar38 m C% 100 mt = Cmt 10% 200gr m 20gr 100 100 ⋅ = = = Gjej përqendrimin në përqindje pas shtimit të ujit. 21 H O m m 20gr C% 100 100 100 8% mt mt m 200gr 50gr = = = = + + Ushtrimi 2 (njehsime stekiometrike) Sa mililitra acid sulfurik me përqendrim 2 normal nevojitet për të asnjanësuar 6gr Ca(OH)2? Të dhënat CN= 2(H2SO4) V=? ( )2 Ca OH m 6gr= Zgjidhje Shkruajmë reaksionin kimik dhe rregullojmë koeficientet H2SO4 + Ca(OH)2 → CaSO4 + 2H2O Nga barazimi gjejmë sasinë në gram të H2SO4 duke ndërtuar raportet ( ) ( ) ( ) 2 4 2 4 2 4 2 2 2 1 mol H SO 98 gr H SO x gr H SO 1 mol Ca OH 74 gr Ca OH 6 gr Ca OH = = ⇒ x = 7,94 gr H2SO4 Gjejmë vëllimin e H2SO4 N m C EV = ⇒ Nm C EV= N m 7.94gr V 0.08 C E 2N49 l= = = Ushtrimi 3 (lidhja midis përqendrimeve të ndryshme ) Sa mililitra HCl me përqendrim 12.9% dhe dendësi 1.06g/ml duhen për të gatitur 200ml tretësirë HCl 0.4 M? Të dhënat v=? C%=12.9% d =1.06 g/ml v=200 ml CM =0.4 M Zgjidhje Gjejmë masën në gramë që ndodhet në 200 ml 0.4M. M m C MV = ⇒ Mm C MV 0.4 M 36.5gr mol= = ⋅ ⋅ 0.2 l m =2.92 gr
  39. 39. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 39 Gjejmë vëllimin e HCl për këtë sasi në masë. m C% 100 dv = ⇒ C%dv = m100 m100 2.92gr 100 v 22.6 ml HCl C%d 1.06gr ml 12.19% = = = Ushtrimi 4 (lidhja gjinorë e substancave) Si kryhen këto kalime Mg→MgO→MgCl2→Mg(OH)2→MgCO3 ? Për të realizuar ushtrimin nxënësit shfrytëzojnë njohuritë e marra për elementet e grupit të IA dhe të IIA . 2Mg + O2 = 2MgO MgO + 2HCl = MgCl2 + H2 MgCl2 + 2NaOH = Mg(OH)2 + 2NaCl Mg(OH)2 + CO2 = MgCO3 + H2O Si përfundim: Orientoj nxënësit që të grupohen në katërshe. Jap për të punuar në klasë katër ushtrime të tjera, duke ruajtur natyrën e kërkesës të ushtrimeve të punuara më sipër. Secili grup paraqet përfaqësuesin e vet, i cili punon ushtrimin në dërrasën e zezë. Synoj në dhënien e detyrave të shtëpisë. VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: Sa u aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit Sa ishin ne gjendje të sillnin në kujtesë informacionet mbi përqendrimin. Sa zbatonin sakte formulat në zgjidhjen e situatave të ndryshme. Aftësinë për të lidhur përqendrimet me njehsimet stekiometrike. Njohjen e reaksioneve kimike.
  40. 40. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar40 TEMA: SQUFURI DHE SULFURI I HIDROGJENIT OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të paraqesin strukturën elektronike të squfurit − Të listojnë disa nga karakteristikat e përgjithshme fizike të S dhe H2S − Të përshkruajnë ndërtimin e S8 dhe H2S − Të argumentojë aftësitë të tyre me anë të reaksioneve kimike KONCEPTET KRYESORE: kalkogjne, merkaptane, sulfure, hidrogjen sulfure STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Rendit, Grupo, Emërto (Link) Diskutim i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Hartë konceptesh Diskutimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Parashikim nga temat Nxitja e diskutimit dhe imagjinatës Punë individuale MJETET E PUNËS: tabela e SP, letra te bardha, shkumësa PARASHIKIMI: 10 minuta, Rendit, Grupo, Emërto (link) Mësuesi: Shkruaj në tabelë fjalën “squfur dhe sulfur hidrogjen” dhe u jap nxënësve 3 minuta kohë që të shkruajnë sa më shumë fjalë që lidhen më të, përpara se te studiohet tema. hidrogjen sulfure kripëra vepron me metale aktiv sulfure verdhe gaz oksigjen ngurtë jometal veti kimike Grupi i VIA përbërje kristalin vepron me H2 squfur sulfur hidrogjeni
  41. 41. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 41 Kërkoj nga nxënësit që në punë në grupe dyshe të grupojnë fjalët sipas karakteristikave të përbashkëta. a) grupimi i parë I ngurtë, i gaztë, i verdhë, kristalin, veti fizike b) grupimi i dytë veprimi me H2, jometal, vepron me metal, oksigjen, aktiv c) grupimi i tretë i fjalëve përbërje, sulfure, hidrogjensulfure, kripëra Shqyrtojmë grupimet e fjalëve përkatëse dhe vendosim për një emërtim të përbashkët, përkatësisht: Grupi i parë vetitë fizike të squfurit Grupi i dytë vetitë kimike të squfurit Grupi i tretë përbërjet e squfurit me hidrogjenin NDËRTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta HARTA E KONCEPTIT Aktivizoj një pjesë të mirë të nxënësve në dhënien e mendimeve Dëgjoj me kujdes të gjitha mendimet e tyre Interesohem që të krijohet një frymë debati Në fund marr me kujdes të gjitha mendimet e tyre dhe realizoj paraqitjen e tyre në tabelë në formën e një harte konceptesh
  42. 42. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar42 - Në natyrë gjendet si substancë e thjeshtë ose në trajtë përbërjesh - I ngurtë, pluhur i verdhë - Kristal me molekula tetë atomike S8 - Temp.shkr. e ulët, që shfrytëzohet për ta nxjerrë nga nëntoka (procesi Fisher) - Nëse S8 shkrin → squfur të lëngët, nëse squfuri i lëngët ftohet → squfur plastik → squfur kristalin Veprimi me metalet në kushte të zakonshme: Li + S →Li2S Hg +S → HgS Na + S →Na2S Veprimi me metalet kalimtare në temp. të larta: Fe +S →FeS Veprimi me oksigjenin: S+O2 →SO2 Veprimi me hidrogjenin: H2 + S ↔H2S në përbërjet organike squfuri ndodhet në formën e grupi-SH, përbërje të tilla quhen merkaptane V fizikeV kimike H2S Karakteristika të përgjithshme Gjendje të gaztë, pa ngjyrë, me erë karakteristike Në natyrë e gjejmë: Në gazet e vullkaneve Në ujërat e burimeve minerale Tretet pak në ujë për të dhënë një acid të dobët H2S H2S + H2O → H3O+ + HS− hidrogjensulfure HS− + H2O → H3O+ + S2− sulfure Gatitja Laborator: FeS +HCl → FeCl2 + H2S ↑ Hetimi Sulfuret e metaleve kalimtare janë të patretshme në ujë dhe formojnë ngjyra të ndryshme, p.sh: FeS ↓ zezë MnS↓kuqe CdS ↓verdhë ZnS ↓bardhë Në laborator: FeCl2 + H2S → HCl + FeS↑  Mn(NO3)2 + H2S → HNO3 + MnS↑  CdBr2 + H2S → HBr + CdS↑  ZnSO4 + H2S → H2SO4 + ZnS↑ Squfur
  43. 43. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 43 PËRFORCIMI : 5 minuta PARASHIKIMI ME TERMA PARAPRAKE Me fjalët: − erë therëse − ekspedite − vullkan − e paharrueshme Hartoni një tregim të shkurtër me të gjitha fjalët e mësipërme. Para klasës lexohen disa nga krijimet e nxënësve. P.sh: KEISI: Një grup të rinjsh kishin vendosur të zhvillonin një ekspedite njëjavore. U përgatitën me çdo gjë që ju duhej dhe u nisën të entuziazmuar. Udhëtuan afërsisht 10 orë pa pushim dhe u gjenden në një vend të shkretuar pa njerëz. Në ajër po ndjenin një erë therëse që po i bezdiste së tepërmi. Lëvizën serish për t’iu larguar erës, por ajo vazhdonte të shtohej. Papritmas e gjetën veten përpara një vullkani. Kishin parë në filma dokumentarë, por tashmë që e kishin kaq afër ishte jashtë çdo imagjinate. Po e vëzhgonin me kujdes vullkanin dhe lëndën në të, po bënin foto, derisa kuptuan se duhej të largoheshin për në vende të tjera. Ishte vërtet fillimi i një ekspedite të paharrueshme. VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se sa i marrin seriozisht detyrat e dhëna.
  44. 44. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar44 TEMA: VEPRIMTARI PRAKTIKE. PËRFITIMI I H2SO4 DHE VETITE E TIJ OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të përshkruajnë mënyrën e ndodhjes së reaksioneve kimike − Të sigurojnë mjetet e nevojshme për realizimin e këtyre eksperimenteve − Të realizojnë praktikisht ndodhjen e këtyre eksperimenteve − Të paraqesin me anë të reaksioneve kimike secilin eksperiment KONCEPTET KRYESORE: eksperiment STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Përmbledhje e strukturuar Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Role të specializuara në grup Diskutimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Reflekto/reflekto /reflekto Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: provëza, tuba qelqi, tub gome, tapa gome, llamba me alkool, sulfit natriumi Tretësirë 10% HCl, tretësirë 10% H2SO4, BaCl2, gotë kimike, zink, bakër, sheqer PARASHIKIMI : 10 minuta PERMBLEDHJE E STRUKTURUAR Mësuesi - Para nxënësve paraqes se ku synojmë me këtë veprimtari praktike - Ndaj klasën në gjashtë grupe pune me 5 nxënës secili - Përcaktoj se gjysma e grupeve do të zhvillojnë gatitjen e H2SO4 dhe gjysma tjetër do të merren me vetitë e H2SO4 -Theksoj faktin se grupet do të punojnë paralel dhe do të krahasojnë konkluzionet me njëri tjetrin me anë të përfaqësuesve të tyre
  45. 45. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 45 NDERTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta ROLE TE SPECIALIZUARA NË GRUP -Orientoj nxënësit për mënyrën e organizimit të punës në grup -Brenda secilit grup çdo anëtar ka një rol të caktuar laboranti → përgatit me kujdes mjetet e punës dhe aparaturat informuesi → informon ne lidhje me mënyrën si do te zhvillohet eksperimenti specialisti → zhvillon eksperimentin vëzhguesi → mban me kujdes të dhënat raportuesi → analizon të dhënat dhe jep konkluzionet përfundimtare laboranti informuesi specialisti vëzhgues i Mendimi përfundimtar i shprehur me anë të reaksioneve kimike nga një përfaqësues Raportuesi PËRFORCIMI : 5 minuta REFLEKTO/REFLEKTO/REFLEKTO - Raportuesit e secilit grup informojnë me hollësi mbi mënyrën e zhvillimit të eksperimentit, vëzhgimet e bëra dhe konkluzionet Gatitja e H2SO4 Vetitë e H2SO4 GR 1 GR 2 GR 3 GR 1 GR 2 GR 3
  46. 46. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar46 përkatëse - Nxënësit e tjerë dëgjojnë me kujdes dhe reflektojnë duke përpunuar çdo informacion - Pasi dëgjohen të gjithë përfaqësuesit e grupeve arrihet në një konkluzion përfundimtar, i cili paraqitet para klasës nga njeri nga raportuesit e të tre grupeve përkatës EKSPERIMENTI 1 : Gatitja e H2SO4 Konkluzionet − Në një provëz me disa gram Na2SO3 shtuam HCl të holluar − E ngrohëm përmbajtjen e provëzës në flakën e llambës me alkool − Në provëz kalojmë një gyp zhvillimi ku gazi i çliruar nga zhvillimi i reaksionit (H2SO3) gurgullohet në një provëz tjetër me tretësirë 10% H2O2 St 1 ) Na2SO3 + HCl→NaCl + H2SO3 St 2 ) H2SO3 →H2O + SO2 St 3) SO2 +H2O2 →H2SO4 EKSPERIMENTI 1: Disa veti të H2SO4 Konkluzionet - Në një provëz ku kemi H2SO4 të holluar shtojmë copa zinku, reaksioni ndodh menjëherë Zn +H2SO4 →ZnSO4 +H2 - Në një provëz tjetër që kemi hedhur H2SO4 te përqendruar shtojmë një copë të vogël bakri - Reaksioni mund te ndodhë vetëm në prani të nxehtësisë - Tretësira nga një ngjyrë e lehtë e verdhë e H2SO4 kalon në një ngjyrë të errët që i dedikohet përfitimit te gazit SO2 me ngjyrë të errët Cu + H2SO4 → CuSO4 + SO2 + H2O VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: U aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit. Sa dhanë mendime të sakta dhe të pjekura gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të sjellin në kujtesë materialet e marra ne mësimet e kaluara dhe përpunimin e materialit te ri.
  47. 47. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 47 TEMA: KARAKTERISTIKA TË PERGJITHËSHME TË GRUPIT TË VA OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të listojnë të gjithë elementet e grupit te VA − Të rendisin karakteristika të përgjithshme të këtij grupi − Të njohin vetitë fizike të elementeve të këtij grupi − Te argumentojnë se pse N2 dhe P janë elemente shumë të rëndësishëm në natyrë STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Alfabeti i njëpasnjëshëm Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Lexim përmbledhje në dyshe Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Shkrimi i lirë Nxitja e diskutimit Punë individuale PARASHIKIMI: 10 minuta ALFABETI I NJËPASNJËSHËM MËSUESI A Arseniku antimon ajër B bismuth P Fosfor Përbërje O Oksiacide D DH E elektron elemente R Rreze F G Grup Gaz Gjendje të lëndës H helmues J jometal L Lidhje kimike Lidhje sigma K Karakteristika X SH Shtrese elektronik T Temp. vlimit Temp. shkrirjes Q S Sistem periodik Zigzage V Valence Veti fizike N Azoti Nivel energjetik Numër oksidimi M Metal Molekulë Y
  48. 48. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar48 I jepet secilit nxënës një kopje e alfabetit të njëpasnjëshëm e paplotësuar. Kërkoj nga nxënësit që të shkruajnë një term, një fjalë, një veti në mënyrë rastësore sipas shkronjave të alfabetit. Pasi secili e plotëson, e këmben alfabetin me shokun ngjitur dhe ky veprim përsëritet disa herë zinxhir për rreth 5 minuta. NDËRTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta LEXIM PËRMBLEDHJE NË DYSHE Mësuesi: Mësimi ndahet në paragrafë dhe nxënësit lexojnë dhe përmbledhin në dyshe, ku njeri bën pyetjen, tjetri përmbledh me fjalët e veta. Për secilin paragraf, synoj te aktivizoj disa dyshe nxënësish. PARAGRAFI I PARË Dyshja e parë Nx. 1: Cilët janë elementet e grupit të VA Nx. 2: Elementet e grupit të VA janë: N → azoti P → fosfori As → arseniku Sb → antimoni Bi → bismuthi Nx. 3: Cilat janë disa nga karakteristikat kryesore të elementeve të grupit VA Nx. 4: Të gjithë elementet e grupit të VA − Janë elemente p − Janë jometale (veti që zvogëlohen në drejtimin nga lart poshtë ) − Kanë pesë elektrone në shtresën e jashtme − Kanë strukturë s2 p3 − Paraqiten III dhe V valent (me përjashtim të N që s’mund të ngacmohet dhe shfaq vetëm valencën III, por mund të shfaqë n.o +5) PARAGRAFI I DYTË Dyshja e dytë Nx. 1: A mund të përmendim disa nga vetitë fizike të elementeve të grupit të VA ? Nx. 2: Janë në gjendje agregate të ndryshme. − Azoti gaz, të tjerët të ngurtë − Nga lart poshtë rritet Tsh, Tvl,
  49. 49. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 49 − Nga lart poshtë ulet elektronegativiteti prandaj forcohen vetitë metalike PARAGRAFI I TRETE Dyshja e tretë Nx. 1: Cilat elemente janë më të rëndësishëm në grupin e VA ? Nx. 2: Elementet më të rëndësishëm në grupin e VA janë AZOTI DHE FOSFORI. Nx 3: Pse? Ku bazohemi? Nx. 4: Janë më të përhapurit në natyrë. P.sh AZOTI: Është përbërës i ajrit në qarkullimin natyror Është përbërës i aminoacideve në formën e grupit −NH2 (aminik) Në natyrë është në përbërje të disa mineraleve, p.sh salnitra KNO3 Megjithëse pak aktiv në kushte të zakonshme, ai merr pjesë në qarkullimin natyror Nx 5: Ç’mund të themi për Fosforin Në natyrë vetëm në trajtë mineralesh Fosforiti Ca3(PO4)2 Apatiti [3 Ca3(PO4)2CaF2 CaCl2] Element i rëndësishëm i kockave, dhëmbëve, skeleteve, guaskave, indit nervor Mësuesi: Kërkoj që pas çdo paragrafi, nxënës të tjerë të përsërisin në formën e një loje ku secili nxënës i lë ‘pas’ shokut ose shoqes së vet. PERFORCIMI: 5 minuta SHKRIMI I LIRË Mësuesi Theksoj se në ndryshim nga shkrimi i shpejtë në të cilën nxënësit duhet të shkruajnë pa ndalur dorën për rreth 3 minuta, pa u menduar për atë çfarë ata mbajnë mend, shkrimi i lirë synon që nxënësit të përforcojnë njohuritë e tyre duke shkruar për rreth 5−7 minuta duke u menduar dhe duke formuluar fjali sa më të sakta rreth temës së re. Lihen nxënësit të punojnë për rreth 5 minuta. Pas 5 minutave dëgjoj krijimet e disa nga nxënësve VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: U aktivizuan dhe morën pjese në orën mësimit. Sa dhanë mendime të sakta dhe të pjekura gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të krahasojnë të sjellin në kujtesë materialet e marra në mësimet e kaluara dhe përpunimin e materialit te ri.
  50. 50. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar50 TEMA: FOSFORI OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të paraqesin strukturën e elektronike të fosforit − Të listojnë përbërjet kryesore të fosforit me oksigjenin − Të përshkruajnë format alotropike të fosforit − Të argumentoje rëndësinë e këtij elementi në natyrë KONCEPTET KRYESORE: oksiacide, forma alotropike STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Harta semantike Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Ditar dypjesësh Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Tryezë rrethore Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: sistem periodik, dërrasa e zezë PARASHIKIMI: 10 minuta HARTA SEMANTIKE: Realizoj një bashkëbisedim në formë pyetje përgjigjesh me nxënësit në lidhje me temën dhe gjithçka paraqitet në dërrasën e zezë në një formë të tillë fosfori s2 p3 VA III dhe V valent në natyrë në trajtë mineralesh foforiti apatiti Oksidet acide P2O3,P2O5 oksiacidet H3PO3, H3PO4 Përbërje me O2
  51. 51. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 51 NDËRTIMI I NJOHURIVE: 25 minuta DITAR DYPJESËSH MËSUESI: Pasi diskutuam në përgjithësi për fosforin dhe pozicionin e tij ne sistemin periodik përcaktoj tre koncepte kryesore, të cilat ua paraqes nxënësve t’i komentojnë − Ç’janë format alotropike, sa forma alotropike shfaq fosfori? − Si paraqitet fosfori nga ana kimike? − Cilat janë oksidet e fosforit dhe oksiacidet përkatëse? KONCEPTET KRYESORE KOMENTI I NXËNËSVE Ç’janëformatalotropike? Saformaalotropikeshfaqfosfori? Format alotropike të fosforit kanë të njëjtën formulë molekulare, por strukturë të ndryshme P→shfaq tre forma alotropike: fosfor i bardhë, fosfor i kuq fosfor i zi Fosfor i bardhë: − I ngurtë, ngjyrë të bardhë, i tejdukshëm − Molekule katëratomike − I patretshëm në ujë dhe alkool − I tretshëm në sulfur karboni − Digjet në prani të oksigjenit në 25o c P4 + O2 → P2O5 − Helmues Fosfori i kuq: − P me ngjyrë të kuqe − Fosfori i bardhë →fosfor të kuq (4000 c) − Strukturë të ndërlikuar por jo me katër atome − Digjet në oksigjen por në 260o c − Më pak aktiv dhe helmues se fosfori i bardhë PS: fosfori është më aktiv se azoti, sepse atomet e fosforit lidhen me lidhje njëfishe, në ndryshim nga atomet e azotit që lidhen me lidhje trefishe Përbërjetefosforitmeoksigjenin Oksidet acide P4 + 3O2 = P4O6(P203) Anhidridi fosforor (tepricë fosfori) P4 + 5O2 = P4O10(P205) anhidri fosforik (tepricë oksigjeni) Veprimi me ujin P4O6 + 6H2O = 4H3PO3 jep kripëra fosfite P4O10 + 6H2O = 4H3PO4 jep kripëra fosfate Reaksioni i dytë është reaksion shumë i vrullshëm. P2o5 është dehidratues shumë i fortë, mund të marrë ujin edhe nga një molekulë H2SO4 apo HNO3, p.sh: P205 + 3H2SO4 = 3SO3 + 2H3PO4 P2O5 + 6HNO3 = 3N205 + 2H3PO4 *acidi fosforik si acid i dobët shpërbashkohet në tre shkallë dhe jep tre lloj kripërash H2PO4 - dihidrogjen fosfate 2 4 HPO − hidogjen fosfate 3 4 PO − fosfate
  52. 52. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar52 VetitëkimiketëP Veprimi me metalet P4 + 6Ca = 2Ca3P2 P4 + 6Mg = 2Mg3P2 P4 + 12Na → 4Na3P Ca3P2 + H2O2 → Ca(OH)2 + PH3 Ndodhet në natyrë vetëm në përbërje të mineraleve në trajtë fosfatesh. Element shumë i rëndësishëm për bujqësinë. Përbërës i rëndësishëm i të gjithë plehrave kimike në formën e hidrogjenfosfateve. Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 = 2CaSO4 + Ca(H2PO4)2 Fosforitet përpunohen me acid sulfurik për të përftuar hidrogjenfosfate. PËRFORCIMI: 10 minuta TRYEZË RRETHORE (ose në rresht) − Ndaj klasën në disa grupe në varësi të rreshtave (ose i vendos në formë rrumbullake). − Vendos në secilin grup një nxënës që do të fillojë lojën i pari. I jap një letër dhe laps dhe kërkoj të shkruajë një veti, një karakteristikë apo një përbërje të hekurit. − Pasi plotësohet nga nxënësi i parë, letra paloset dhe i jepet shokut pasardhës, në mënyrë të vazhdueshme, derisa të mbarojnë të gjithë personat e grupit. − Në fund të kësaj loje nxënësi i fundit hap letrën dhe lexon të gjitha shënimet e paraqitura ne letër. VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: U aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit dhe në lojën përfundimtare. Sa dhanë mendime të sakta dhe të pjekura gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të krahasojnë të sjellin në kujtesë materialet e marra në mësimet e kaluara dhe përpunimin e materialit te ri.
  53. 53. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 53 TEMA: HEKURI DHE VETITË E TIJ OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të paraqesin strukturën elektronike të hekurit − Të listojnë disa nga karakteristikat e përgjithshme të këtij elementi − Të paraqesin me anë të reaksioneve kimike aktivitetin kimik të hekurit − Të argumentojnë pse me acide të ndryshëm, hekuri vepron në mënyra të ndryshme KONCEPTET KRYESORE: oksidim, reduktim, radhë aktiviteti STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Parashikimi me terma paraprake Ndërtimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Kubimi Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Shkrimi i shpejtë Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: Sistem periodik, dërrasa e zezë PARASHIKIMI: 10 minuta Parashikimi me terma paraprakë U jap nxënësve katër fjalë dhe kërkoj prej tyre të hartojnë një tregim të shkurtër për rreth pesë minuta. hekur meteor tokë grup studentësh Lexojmë disa nga punimet e nxënësve. Amela tregon: Një grup studentësh kalonin shumë kohë së bashku duke biseduar dhe punuar rreth pasionit të tyre të përbashkët për shkencat. Një mbrëmje pasi kishin punuar deri vonë në studion e tyre dhe po ktheheshin në shtëpi, papritur njeri prej tyre ndaloi dhe i nguli sytë një cope hekuri në tokë. Të tjerët u afruan dhe po e vështronin si të habitur, sepse kishte diçka të veçantë. Menjëherë e transportuan në studion e tyre të punës ku arritën në përfundimin se ishte shkëputur nga një meteor. Ata ishin shumë të emocionuar për këtë mundësi të re vëzhgimi, këtë sfidë të re, sepse kështu e konsideronin ata çdo gjë që lidhej me pasionin e tyre!
  54. 54. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar54 NDËRTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta Kubimi Ndaj klasën në grupe me nga gjashtë persona secili. I jap çdo grupi një kub, në gjashtë faqet e të cilit shkruaj fjalët: Përshkruaj Njihe Studioje Analizoje Zbatoje Argumentoje Orientoj nxënësit duke kërkuar që secili prej tyre t’i përgjigjet njërës prej pyetjeve të kubit. Nxënësit punojnë në heshtje për një kohë rreth 10 minutash dhe ndërkohë kaloj pranë çdo grupi për të ndihmuar dhe saktësuar mënyrën e përgjigjes së tyre. Mbas 10 minutash diskutoj bashkë me nxënësit. Për kërkesën përshkruajë synojmë të përshkruajmë Fe, si p.sh: është metal kalimtar shumë i përhapur në natyrë në natyrë e gjejmë në gjendje të lirë ose në trajtë xeherorësh si p.sh. hematiti (Fe2O3 H2O), limoniti (2Fe2O3 3H2O), magnetiti (Fe3O4), piriti (FeS2) Për kërkesën njihe synojmë të njohim më mirë Fe dhe pozicionin e tij në SP: Element i grupit VIIIB ZFe =26 1s2 2s2 p6 3s2 p6 4s2 3d6 Element d Për kërkesën studioje duke pasur parasysh pozicionin e Fe ne SP, nxënësi jep të dhëna mbi mundësitë valentore të Fe si element, duke specifikuar që: Fe mund të shfaqë numra të ndryshëm oksidimi +2 → elektrone valentore 2e- s +3 → elektrone valentore 2e- s dhe 1e- d +6 → elektrone valentore 2e- s dhe 4 e- d Më i qëndrueshëm është Fe me n.o.+3 Për kërkesën analizoje synojmë të analizojmë të dhënat e mësipërme së bashku më nxënësit, duke përmbledhur: Fe është ndër elementet më të rëndësishëm të grupeve B Shumë i përhapur në natyrë Mjaft i rëndësishëm për përdorimet që gjen në jetën e përditshme Me oksigjenin mund të formojë përbërje me veti bazike, amfotere por edhe acide FeO,Fe2O3,FeO3 Më të qëndrueshme janë përbërjet e Fe +3 Për kërkesën zbatoje synojmë të zbatojmë në reaksione disa veti të Fe: Veprimi me oksigjenin Fe +O2 = Fe2O3 Fe(jo i pastër ) + O2 = Fe2O3 nH2O
  55. 55. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 55 Veprimi me halogjenet Fe + Cl2 = FeCl3 Veprimi me acidet : Fe + HCl = FeCl2 + H2 Fe + H2SO4 = FeSO4 + H2 Fe + H2SO4(C) = Fe2(SO4)3 + SO2 + H2O Fe + HNO3 (h) = Fe (NO3)3 + NO + H2O Fe + HNO3 (c) =Fe (NO3)3 + NO2 + H2O Për kërkesën argumentoje duke u nisur nga bashkëveprimi i Fe me acidet, argumentojmë pse Fe me acide të ndryshme vepron në mënyra të ndryshme. Fe është para hidrogjenit në radhën e aktivitetit, prandaj ai zhvendos hidrogjenin nga tretësirat e holluara të HCl dhe H2SO4 Fe + 2H+ = FeSO4 + H Fe vepron me tretësirat e përqendruara të H2SO4, HNO3 dhe në të dyja rastet rolin e oksiduesit e luajnë jonet e mbetjes acide 2 4 SO − , 3 NO− 2 4 SO − → 2 SO 3 NO− → 2 NO Fe → Fe3+ Fe → Fe3+ PËRFORCIMI : 5 minuta ORGANIZUES GRAFIK Gjatë kësaj faze bëhet përforcimi i njohurive të marra gjatë orës së mësimit.Kërkoj nga nxënësit të plotësojnë tabelën e mëposhtme. Mendimet e tyre përfundimtare hidhen në tabelë. Karakteristika të përgjithshme Pozicioni në SP valencat Oksidet e hekurit Veprimi me acide të holluar Veprimi me acide të përqendruar Hekuri VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit për aftësinë që ata kanë për të për zgjedhur materialin teorik. Vlerësoj përgjegjësinë me të cilën ata realizojnë detyrat. Vlerësoj aftësinë e tyre për të shkruar saktë reaksionet kimike. Është e rëndësishme në vlerësim plotësimi i tabelës përfundimtare.
  56. 56. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar56 TEMA: VEPRIMTARI PRAKTIKE - PËRFITIMI I SUBSTANCAVE OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të sjellin në kujtesë sa më shumë mënyra të përfitimit të substancave − Të listojnë sa më shumë lloje të ndryshme reaksionesh kimike − Të realizojnë praktikisht gatitjen e ZnSO4, KCl − Të shkruajnë reaksionet përkatëse për gatitjen e ZnSO4, KCl KONCEPTET KRYESORE: gatitje, reaksion STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Imagjinatë e drejtuar Ndërtimi i shprehive Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Veprimtari praktike Diskutimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Shikim i shpejtë Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: provëza, gota kimike, Zn,H2SO4, ZnO, BaCl2, K2SO4, KNO3, KOH, HCl PARASHIKIMI: 10 minuta IMAGJINATE E DREJTUAR Kërkoj nga nxënësit që të imagjinojnë sikur ndodhen në një laborator në ditën e parë të punës dhe nga shefi u jepet detyrë të gatisin disa kripëra. Lihen nxënësit të mendohen për 3 minuta dhe të lenë të lirë imagjinatën.Merren mendime të ndryshme. Kristi: Do shqetësohesha në momentin e parë, por pastaj do realizoja detyrën. Mësuesi: Si ? Kristi: Do provoja disa mënyra të gatitjes së kripërave. Mësuesi: Shumë mirë. A mund të na përshkruash një prej tyre. Kristi: Po. Një nga mënyrat e gatitjes së kripërave është veprimi i acideve me bazat M1: HCl + NaOH = NaCl + H2O
  57. 57. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 57 Keisi: Dhe nga veprimi i metaleve me acidet M2: Na + 2HCl = NaCl + H2 Mg + H2SO4 = MgSO4 + H2 Nxënësit e tjerë plotësojnë dhe sjellin në kujtesë mënyra të tjera gatitjesh të kripërave M3: Veprimi i oksideve bazike me bazat CaO + H3PO4 = Ca3(PO4)2 + H2O M4: Veprimi i oksideve acide me bazat CO2 + NaOH = Na2CO3 + H2O M5: Veprimi i metaleve me jometalet në mënyrë të drejtpërdrejtë Na + Cl2 = NaCl Fe +S = Fe2S3 .... etj. NDËRTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta VEPRIMTARI PRAKTIKE Klasa ndahet në dy grupe të mëdha. Secilit grup mund të grupohet në grupe më të vogla Secili grup merr detyrën përkatëse respektivisht gatitjen e ZnSO4 dhe KCl Secili grup cakton një kryetar i cili do të vëzhgojë punën brenda të tre nëngrupeve të tij dhe vetëm kur të këtë përfunduar gjithçka në të tre grupet, atëherë detyra do të quhet e realizuar. Me detyrë të realizuar duhet të kuptojnë: a. Realizimin praktikisht te eksperimentit b. Përshkrimi i dukurive që vihen re c. Shkrimi i reaksioneve kimike d. Shpejtësia në realizimin e eksperimentit Cili nga grupet i ka paraqitur më mirë, në të tria nëngrupet, do të shpallet fitues.
  58. 58. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar58 Gatitja e ZnSO4 Gatitja e KCl 1 1 2 2 3 3 Zn + H2SO4 = ZnSO4 + H2 BaCl2 + K2SO4 = KCl + BaSO4 ZnO + H2SO4 = ZnSO4 + H2O HCl + KOH = KCl + H2O Grupi që mbaron me shpejt dhe jep sa më shumë mundësi gatitjeje, del fitues. PERFORCIMI : 5 minuta SHKRIMI I SHPEJTË Orientoj nxënësit që për 3−4 minuta, pa ndalur dorën të shkruajnë në mënyrë rastësore disa fjali ne lidhje me temën e marrë. Nxënësit punojnë në qetësi për 4 minuta pa shkëputur dorën dhe pa menduar. Ata duhet të lënë lapsat vetëm kur t’u kërkohet nga mësuesi. Dëgjoj disa punime të nxënësve. Detyrë: Shkruani reaksionet e gatitjes të CuSO4. VLERËSIMI Vlerësoj nxënësit në lidhje me faktin se: U aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit. Sa dhanë mendime të sakta dhe të pjekura gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të krahasojnë dhe të sjellin në kujtesë materialet e marra në mësimet e kaluara dhe përpunimin e materialit te ri. KLASA
  59. 59. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 59 TEMA: POLIMERË TË TJERË OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të dallojnë një monomer nga një polimer − Të listojnë lloje të ndryshme polimeresh − Të njohin mënyrën e përfitimit të tyre − Të shkruajnë reaksionet e përfitimit të tyre − Të tregojnë përdorimet e tyre në jetën e përditshme KONCEPTET KRYESORE: makromolekula, polimere, polimerizim, përbërje e ngopur STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Di/dua të di/mësova Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Di/dua të di/mësova Diskutimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Di/dua të di/mësova Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: dërrasa e zezë, libri, fleta formati dua të di PARASHIKIMI : 5 minuta − Shkruaj në tabelë temën e mësimit: POLIMERË TË TJERË. − Diskutoj me nxënësit në lidhje me temën. − Hartoj pyetje në lidhje me polimerët. − Duke marrë të gjitha mendimet e dhëna nga nxënësit, ndërtoj tabelën e mëposhtme në dërrasën e zezë duke plotësuar kolonën “Di”. DI DUA TË DI MËSOVA − Janë makromolekula − Gatiten me anë të reaksioneve të polimerizimit (lloj i veçantë i reaksioneve të adicionit) − Mund të formojnë polimere − përbërjet e pangopura − Janë përbërje të ngopura − Polimerizimi ndodh ne tre stade: fillimi, zgjatja e vargut, polimerizimi − Janë të rëndësishëm në praktikë
  60. 60. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar60 NDËRTIMI I NJOHURIVE: 10 minuta DUA TË DI Mësuesi: − Ç’farë pyetjesh ju lindin në lidhje me polimeret − Të gjitha pyetjet e hartuara nga nxënësit i vendos në kolonën “Dua të di” Di DUA TË DI MËSOVA − Janë makromolekula − Gatiten me anë të reaksioneve të polimerizimit (lloj i veçantë i reaksioneve të adicionit) − Mund të formojnë polimere − përbërjet e pangopura − Janë përbërje të ngopura − Polimerizimi ndodh ne tre stade: fillimi, zgjatja e vargut, polimerizimi − Janë të rëndësishëm në praktikë Lloje të tjera polimerish. Nga e kanë origjinën polimeret? Si përftohen? A mund të shkruajmë reaksionet kimike? Sa janë të rëndësishëm në jetën e përditshme? A gjejnë zbatime në industri të ndryshme? PËRFORCIMI : 30 minuta MËSOVA MË SHUMË − U jap mundësinë nxënësve që të lexojnë me kujdes tekstin në mënyrë individuale ose në dyshe − Orientoj nxënësit në lidhje me plotësimin e tabelës − Nxënës të ndryshëm prezantojnë para klasës mendimet e tyre dhe i shkruajnë në kolonën “mësova” − Në fund tabela duhet të këtë një pamje të tillë si më poshtë: Di DUA TË DI MËSOVA − Janë makromolekula − Gatiten me anë të reaksioneve të polimerizimit (lloj i veçantë i reaksioneve të adicionit) − Mund të formojnë polimere − përbërjet e pangopura − Janë përbërje të ngopura − Polimerizimi ndodh ne tre stade: fillimi, zgjatja e vargut, polimerizimi − Janë të rëndësishëm në praktikë Lloje të tjera polimerish. Nga e kanë origjinën polimeret? Si përftohen? A mund të shkruajmë reaksionet kimike? Sa janë të rëndësishëm në jetën e përditshme? A gjejnë zbatime në industri të ndryshme? PVC (poliklorurvinili) 2 HC CH HCl CH CHCl≡ + → = klor vinili ( )pol 2 CH CHCl− = −→ poli klorur vinili Gjen zbatim në prodhimin e lëndëve plastike Polistireni (buka e peshkut) CH2 CH n
  61. 61. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 61 Kauçuku buna bu→butadien Na →natrium CH2 CH CH CH2 CH2 CH CH CH2 n butadien 1,3 Kauçuku sintetik: Bashkimi i monomerëve të ndryshëm Psh: butadien + stiren → kaucuku buna – S Tetra fluor etileni (tefloni ) ( )2 2 2 2 n CF CF CF CF= → − − − Për veshjen e metaleve që përdoren për enë kuzhine. Rrisin qëndrueshmërinë ndaj temperaturave të larta. Nuk vepron me substanca të tjera. VLERËSIMI Nxënësit vlerësohen për: Mënyrën se si hartojnë pyetjet dhe si diskutojnë me njeri tjetrin. Aftësinë për të shkruar reaksionet e gatitjes të polimereve. Saktësinë e përgjigjeve të tyre.
  62. 62. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar62 TEMA: ANALGJEZIKET OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të konceptojnë drejt analgjezikët − Të grupojnë saktë analgjezikët − Të japin të dhëna mbi analgjezikët narkotikë dhe jonarkotikë − Të sjellin sa më shumë shembuj nga jeta e përditshme në lidhje me përdorimin e analgjezikëve KONCEPTET KRYESORE: analgjezikët, analgjezikët narkotik , analgjezikët JONARKOTIKË, SNQ, SNP STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Parashikimi me terma paraprake Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Imagjinate e drejtuar Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Organizues grafik i analogjisë Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: dërrasa, shkumësa, teksti, foto të ndryshme PARASHIKIMI: 10 minuta Parashikimi me terma paraprake Duke pasur parasysh që tema e mësimit është shumë intriguese jap katër fjalë të cilat synojnë të ngacmojnë idetë e nxënësve në lidhje me temën e re: murg papritur aloe vera (bimë) turist I lejoj për 5 minuta të shkruajnë një tregim të shkurtër ose të ndërtojnë një situatë. Dëgjoj disa nga krijimet e nxënësve. Marr mendimin e klasës se kush prej nxënësve ka punuar më mirë. Kaloj në ndërtimin e njohurive.
  63. 63. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 63 NDËRTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta IMAGJINATË E DREJTUAR/PUNË NË GRUPE Grupoj nxënësit në grupe dhe i jap secilit grup foto të ndryshme − Medikamente − Pije të ndryshme − Njerëz me dhimbje të ndryshme Kërkoj nga nxënësit që duke vënë në punë imagjinatën, të flasin dhe komentojnë fotot e dhëna. Jam e interesuar që në fund të të gjitha mendimeve të dhëna nga nxënësit, të arrijmë në një përfundim mbi medikamentet (analgjezikët) dhe rolin e tyre në organizëm. PËRFORCIMI: 5 minuta ORGANIZUES GRAFIK I ANALOGJISË Analgjezikët Konsiderohen si analgjezikë me veprim qendror Veprimi i tyre ndikon: - Riprodhimin pjesërisht ose përgjithësisht efektin fiziologjik të endorfinave. - Nxitin receptorët specifikë të opiumeve. Bëjnë pjesë: Opiatet natyrore? Morfina Codeine Mepiridine Metadoni Oksikodoni Jo opiatet: antidepresivët triciklike ciklike Konsiderohen si analgjzikë me veprim periferik. Veprimi i tyre ndikon në nxitjen e stimulit algogjen Kanë veprim të mirë antiflamator dhe antipiretik. Bëjnë pjesë: − Paracetamoli − Aspirina − Klomentalina − Glatenina − Katamina “Medikamente të aftë të zbusin ose të zhdukin dhembjen, pa ndryshuar ndijime të tjera dhe nivelin e vëzhgimit” NARKOTIKË JONARKOTIKË
  64. 64. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar64 VLERËSIMI Nxënësit vlerësohen për: Aktivizimin e nxënësve në orën e mësimit. Mënyrën se si komentojnë fotot ndryshme. Përshkrimin saktë të analgjezikëve. Mënyrën e diskutimit të nxënësve brenda grupit dhe përpunimin saktë të informacionit. TEMA: SAPUNËT DHE VETITË E TYRE OBJEKTIVAT: Në fund të orës së mësimit nxënësit do të jenë të aftë: − Të listojnë sa më shumë lloje të ndryshme reaksionesh kimike − Të sjellin ne kujtesë sa më shumë mënyra të përfitimit të substancave − Të shkruajnë reaksionet përkatëse për gatitjen KONCEPTET KRYESORE: acide lyrore, sapunifikim, trigliceride, glicerina, lyrnat e ngurta, lyrnat e lëngëta STRUKTURA E MËSIMIT Fazat e strukturës Strategjitë mësimore Veprimtaritë e nxënësve Organizimi i nxënësve Parashikimi Diskutimi i njohurive paraprake Diskutimi i ideve Punë me klasën Ndërtimi i njohurive Shpjegimi i drejtuar Ndërtimi i shprehive studimore Punë me grupe Përforcimi Përvijimi i koncepteve Nxitja e diskutimit Punë individuale MJETET E PUNËS: teksti shkollor, dërrasa, flete formati PARASHIKIMI: 10 minuta DISKUTIMI I NJOHURIVE PARAPRAKE Diskutoj me nxënësit në lidhje me lyrat, ç’janë, si janë të ndërtuara ato etj. Mësuesi: Çfarë dini për lyrat?
  65. 65. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar 65 Nxënësi: Janë estere të një lloji të veçantë të formuar nga acide lyrore dhe glicerina. Mësuesi: Por ç’janë acidet lyrore? Nxënësi: Acide lyrore janë acide me shumë karbone në vargun kryesor. Mësuesi: A mund të paraqisni një skemë që të lidhi lyrat me acidet lyrore? Nxënësi paraqet në tabelë një skemë të tillë. Acide lyrore Acide lyror të ngopur Acide lyror të pangopur (18 C) Acid miristik (14C) C13H27COOH Acid palmitik (16C) C15H31COOH Acid stearik (18C) C17H35COOH Acid oleik (nje lidhje dyfishe) C17H33COOH Acid linoleik (dy lidhje dyfishe) C17H31COOH Acid linolneik (tre lidhje dyfishe) C17H29COOH Lyrat e ngurta (shtazore) Lyrat e lëngëta (bimore) Acid lyror + glicerinë Trigliceride NDËRTIMI I NJOHURIVE: 30 minuta SHPJEGIMI I DREJTUAR Duke patur parasysh që në fazën e parë të mësimit bëmë një përmbledhje të acideve lyrore dhe lyrave nga ana teorike. Që në fillim paraqes para nxënësve reaksionin e gatitjes të lyrave. Trigiliceridet gatiten nga bashkëveprimi i acideve lyrore me glicerinën (propantriolin), bashkëveprim që shoqërohet me eliminimin e 3H2O. Reaksioni i gatitjes të lyrave është si më poshtë: CH2 OH CH OH CH2 OH HOOC C15H31 HOOC C15H31 HOOC C15H31 + COO C15H31CH2 CH COO CH2 COO C15H31 C15H31 + 3H2O glicerina acidit palmitik trigliceridi i acidit palmitik Në këtë moment edhe njëherë pyes nxënësit: Cila është tema e sotme? Sapunët dhe vetitë e tyre.
  66. 66. Kimia 11 me zgjedhje të detyruar66 Ç’janë sapunët? Sapunët janë përbërje që përftohen nga bashkëveprimi i triglicerideve me KOH ose NaOH. Reaksioni quhet sapunifikim. Sapunët janë kripëra të Na ose të K të acideve lyrore. Reaksioni i gatitjes është si më poshtë: CH2 OH CH OH CH2 OH + COO C15H31CH2 CH COO CH2 COO C15H31 C15H31 + 3NaOH 3C15H31COONa trigliceridi i acidit palmitik palmitat Na − Sapunët përbëhen nga dy pjesë: • pjesa hidrofobe, tretet në yndyrë, përfaqëson radikalin • Pjesa hidrofile, tretet në ujë, përfaqëson pjesën jonike − Sapunët kanë veti larëse të cilat janë më të mira në ujë të butë − Lëndët larëse sintetike janëtë ngjashme me sapunët dhe kanë grupin hidrofob dhe hidrofil PËRFORCIMI : 5 minuta PËRVIJIMI I KONCEPTEVE: Për të përvijuar sa më qartë konceptet e marra realizoj në klasë një detyrë praktike ku synoj që praktikisht nxënësit të shkruajnë reaksionin e gatitjes të sapunëve. − si gatitet stearati i natriumit? Detyra: − shkruani reaksionin − emërtoni produktet dhe reaktantet − përcaktoni pjesën hidrofobe dhe pjesën hidrofile VLERËSIMI VLERËSOJ NXËNËSIT NË LIDHJE ME FAKTIN SE: U aktivizuan dhe morën pjesë në orën mësimit. Sa dhanë mendime të sakta dhe të pjekura gjatë punës në grup. Sa janë të aftë të krahasojnë të sjellin në kujtesë materialet e marra në mësimet e kaluara dhe përpunimin e materialit të ri. ky është reaksion sapunifikimi sapunë KOH NaOH sapunë të butë sapunë të fortë

×