Õóáèëàé öýöýí õààíûÞàíü ã¿ðýí
Õóáèëàé õààí                                    Монголын эзэнт гүрний 5                                    дэхь их хаан, Ю...
1224 оны намар Чингис хаан аян замаасбуцаж явах үед Тулуйн хүү ХубилайХүлэгү хоёр Эмил (одоогийн Казахстандбий) голын орчи...
Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хаасан алдартжуулчин Марко Пологийн бичсэнээр “Олон олон хантэргүүлэгчдийн их эзэн болсон...
Èõ õààí áîëñîí íü 1257 онд их хаан Мөнх монгол нутгаас цэргээ авч Сүнг эзлэхээр хөдөллөө. Их цэрэг замдаа жил шахам амраад...
Хархорумд төвлөрсөн Аригбөх Хубилайруудайраад няцаагдсан бөгөөд гүрний нийслэлрүүочих бүх худалдааны замыг хааснаар монгол...
Þàí ã¿ðýíã áàéãóóëñàí íü Хубилай дүү Аригбөхийг ялж, монголын хаан ширээг тийнхүү эзлэн авсны дараа эзлэгдээгүй үлдсэн хят...
Тэр үеэс Хубилай өөрийн биеийг зөвхөн монголынхаан төдийгүй мөн хятадын хаан ширээг зүй ёсоорзалгамжлагч мөн гэж үзсэн бай...
Хубилай хаан хятад орноор төвлөсөн Юан гүрэнгбайгуулсан явдал нь нийт монголчуудын хүчтэйэсэргүүцэлтэй удаа дараа тулгарч ...
Þàí ã¿ðíèé ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ñî¸ë   Юан улсын үед Монголын түүх бичлэг хамгийн далайцтай   хөгжсөн үе гэж үздэг. 1264 оны 2-р...
1312-1320 онд Монголын нууц товчоогхятад хэлнээ орчуулж "Богд баатар анханбайгуулсан тэмдэглэл" гэж нэрлэсэн байна .Юан ул...
Þàí óëñûí ñóäàð  Юан улсын үед Монголын түүхийн хэд хэдэн бүтээл хэвлэгдсэн  мэдээ байдаг. 1368 онд Тогоонтөмөрийг Бээжинг...
Хубилай цэцэн хааны дөрвөлжинбичгийн дурсгал                                         Бээжингийн хойд талд                 ...
Монголын дөрвөлжин бичиг хэмээх шинэ үсэгбичгийг Хубилай хааны даалгаваар Пагвахутагт лам зохиож дөрвөлжин үсгийн анхнысур...
Монгол дөрвөлжин үсгийг зохиосононцлог Пагва лам Лодойжалцан Хубилай хааны зарлигаар Монгол дөрвөлжин үсгийг зохиож дуусма...
Зураг дээр Хаката                       булангийн усны ёроолоос                       гарсан Монгол цэргийн               ...
Зураг дээр Монголчуудын                                                       довтолгооны няцаахад                        ...
Зураг дээр Монголчуудындовтолгооноос сэргийлэн1274 оноос 1281 онуудадХаката буланд Япончуудынбайгуулсан хамгаалалтынхэрэм.
Зураг дээр Монголчуудын довтолгооны тухай                  зурагт хуйлмал номоос. 14 дүгээр зуунд                  бүтээгд...
Японы Хаката булангийн дэргэдэх Шиганошима хэмээх арлын баруунурд үзүүрт байх энэхүү “Монгол цэргийн онгон” хэмээгдэх хөшө...
1260 онд Хубилай хаан Юан улсыг байгуулсан. 1368 онд  Тогоон тºмºр хааны vед Хятадад бослого гарснаар  Юан гvрэн мºхжээ.
Òà á¿õýíä áàÿðëàëàà
Þàí ã¿ðýí   1260 îíû 5-ð ñàðä Õàðõîðóì õîòíîî Àðèãáºõ   èõ õóðàëäàéã õóðàëäóóëæ ººðèé㺺 ÈõÌîíãîë óëñûí õààí øèðýýíä ºðãºì...
Ýíýõ¿¿  õîòûã áàðèõ àæèë 1256 îíû çóíààñ 1259 îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí. ªíººãèéí ÁÍÕÀÓ-ûí ªÌªÇÎ-íû Øóëóóí õºõ õîøóóíû íóòàãò ...
Их Юан гүрний хаан Хубилай                     Хубилай хаан өвөг                       хаадын бодлогыг                    ...
Хубилай хаан 1279 .     онд Хятадын       өмнөд Сүн улсыг       эрхшээлдээ       оруулснаас хойш       бүх муж       улсуу...
Хубилай их хаан 1260 оноос . хамгийн олон жил буюу 34 жил хаанчлахдаа олон шинэчлэлийн   бодлого хэрэгжүүлсэн учраас дэлхи...
Хубилай хааны шинэчлэлийн болон ард иргэдийн төлөөх бодлого нь: -Татвар-гувчуур 1302 онод 100 толгойгоос нэг толгой мал та...
-Өртөөний алба. Юан гүрэнд 1496 суурин өртөө байснаас Монгол газарт 119 өртөө байж суурь тутамд 15 өрхөөс нэг морь, 13 өрх...
1235456
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

1235456

369 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

1235456

  1. 1. Õóáèëàé öýöýí õààíûÞàíü ã¿ðýí
  2. 2. Õóáèëàé õààí Монголын эзэнт гүрний 5 дэхь их хаан, Юан гүрнийг үндэслэгч Хубилай (1215- 1294) нь Чингис хааны ач хүү, Толуйн хүү билээ. 1215 оны хөхөгчин гахай жил төрж 1260 оны цагаан бичин жил хаан ширээнд суусан ба 1294 хөх морин жил таалал төгссөн. Тэрээр Мөнхийн дүү бөгөөд 79 насалсан аж.Юан гүрний ордны зураачийн бүтээл
  3. 3. 1224 оны намар Чингис хаан аян замаасбуцаж явах үед Тулуйн хүү ХубилайХүлэгү хоёр Эмил (одоогийн Казахстандбий) голын орчим өвөг эцгээ угтан иржбараалхжээ. Тэр үед Хубилай нэгэнтуулай, Хүлэгү нэгэн буга харваннамнажээ. Өвөг эцэг Чингис хаанмонголын уламжлалт заншлаар анхныавых нь махаар дунд хурууг нь мялаажөгсөн гэдэг. Энэ бол Хубилай хүүгийнтухайд агтын буйд газар үзэж, аавынбуйд хүнтэй танилцахын эхлэл байсанбуй заа. Даан удалгүй өвөг эцэг Чингисхаан 1227 онд тэнгэр хальж, өөрийн эцэгТулуй 1232 онд өөд болж мэргэн ухаантхатан Сорхугтани ээжийнхээ ивээлхүмүүжилд ах дүү есүүл өсөн торнисонажгуу.
  4. 4. Хубилай хааны дэргэд 17 жил алба хаасан алдартжуулчин Марко Пологийн бичсэнээр “Олон олон хантэргүүлэгчдийн их эзэн болсон Хубилай хааны гадааддүр байдал ямар буй хэмээвээс тэрбээр өндөр ч бус,намхан ч бус дунд зэргийн нуруутай бие бялдар махлаг,дүүрэн чийрэг сайхан эр ажгуу. Нүүр царай нь туяарангэрэлтэх нь сарнайн адил, нүд нь ухаалаг агаад мойлхар, хамар тэгш бөгөөд өндөр” хүн байсан ажээ. Ухаалагмэргэнээрээ Сэцэн хэмээн алдаршсан Хубилай хааны ихгүрэн байгуулсан түүхийг энд өгүүлэх боломжгүй бөгөөдтэрбээр 1260 онд 46 насандаа хаан ширээнд сууж 35 жилтөр бариад 1294 онд нас сүүдэр ная хүрээд тэнгэртхальжээ. Түүнийг өвөг дээдсийх нь мөнх нойрссон хамагмонголын уугуул нутаг гурван голын эх Хэнтийн нуруундавчирч оршуулсан гэдэг. Хубилай хаан төрийгтөвхнүүлэх, харийн улсыг эзлэн захирах олон үйлийгзэрэгцүүлэхийн хамт бичиг соёлд багагүй анхаарчбайжээ.
  5. 5. Èõ õààí áîëñîí íü 1257 онд их хаан Мөнх монгол нутгаас цэргээ авч Сүнг эзлэхээр хөдөллөө. Их цэрэг замдаа жил шахам амраад 1258 онд Сүнгийн эзэмшилд оров. Өвчтэй байсан Хубилай ч хаанд туслахаар баруун талаас нь дэмжин дайнд хөдөлжээ. Гэвч Хубилайн тэрхүү довтолгоо Мөнхийн монголчуудаас хавьгүй удаан байв. Мөнхийн цэргүүд хэд хэдэн цайзыг эзлэж гартаа оруулаад зарим нэг хотыг удаан бүслэж байтал 1259 онд Мөнх хаан цэргийн хүрээнд өвчнөөр нас барав. Монголын хүч хаанаа аваад буцсан байна. Уг аян дайнаар халуунаас болж монгол цэргүүд тахалд нэрвэгдэв. Хубилай тэрхүү мэдээг авсан боловч гавьяа байгуулагүй атал яахийн буцаж болох вэ гээд дайнаа үргэлжлүүлжээ. Гэвч түүний хатан Чеби аюултай мэдээ илгээв. Энэ бол Аригбөхийг хэсэг монгол язгууртан, төрийн чинсан нар хаанаар өргөмжлөхөөр сэм тохиролцож байсан тухай юм. Үнэхээр Аригбөх цэрэг хуримтлуулж байлаа. Хубилайн хүнд байдлыг ажигласан Сүн гүрний сайд Жия Сидао энхийн гэрээ байгуулж алба төлөхөөр болов. Ийнхүү цэргээ дайнаас суллаад хойд хятадын нутагт болзошгүй аюулд бэлтгэжээ. Кайпинд монгол хятад цэргийн ноёд, цөөн тооны алтан ургийнханы дэмжлэгтэйгээр Хубилай өөрийгөө Их хаан хэмээн өргөмжлүүлэв. Мөн Хархорумд Болгай (Булгай) сайдын дэмжлэг авсан Аригбөх хаан болсоноор нэгэн зэрэг хоёр их хаан Монголын эзэнт гүрэнд гарч ирэв.
  6. 6. Хархорумд төвлөрсөн Аригбөх Хубилайруудайраад няцаагдсан бөгөөд гүрний нийслэлрүүочих бүх худалдааны замыг хааснаар монголдөлсгөлөн эхэлжээ. Ялагдсан дүү ньХубилайгаас уучлал эрэн дагахаа мэдэгдсэнболовч худал байв. Өгөөдэйн ач Хайду,Цагаадайн зарим ноёдын дэмжлэг авсан чАригбөхөөс Өгөөдэйн удмын Уранташ,Цагаадайн улсын хан Алгу (Алгуй) нар урважХубилайн талд оржээ. Аригбөх Хубилайн армиддахин ялагдаад Хархорумыг алдав. Удалгүйхүч нь суларч нөхөддөө хаягдсан тэрбээрМөнхийн хүү Асутайн хамтаар 1264 онд ахдаабууж өгчээ.Их хурилдай зарлаж эл хан Хүлэгү, Алтанордны эзэн Бэрх, Алгу нарыг дуудсан боловчтэд амжиж ирээгүй бөгөөд Аригбөхийг хэрхэхталаар өөрөө мэд гэжээ. Хубилай түүнийг амьнасыг хэлтрүүлсэн байна. Гэхдээ ах дүү нарынхооронд хутган үймүүлсэн хэргээр Аригбөхийнсайд нарыг хатуу шийтгэхээ мартсангүй.
  7. 7. Þàí ã¿ðýíã áàéãóóëñàí íü Хубилай дүү Аригбөхийг ялж, монголын хаан ширээг тийнхүү эзлэн авсны дараа эзлэгдээгүй үлдсэн хятадын өмнөд хэсгийг байлдан дагуулж улмаар хяòаäаар төвлөж, нийт монгол гүрнийг бататган бэхжүүлэх хэрэгт гол анхаарлаа хандуулж байжээ. Хятадын засаг төрийн эрхийг ноёрхон барьж байхын тулд тэр орны дээд давхрааны нөлөө бүхий төлөөлөгчдийг өөрийн талд татан оруулж ашиглан, хятадыг хятад аргаар захирах гэдэг бодлогыг Хубилай хаан баримталж байжээ. Хятадын төвийн ба орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтыг хятадын хуучин ёс заншлаар өөрчлөн засаг захиргааны байгууллагуудад хятад түшмэдийг тохоон томилох болжээ. Күнзийн сургаалийг хятад даяар ихэд тэтгэн дэмжиж, төр барих ажилдаа шууд хэрэглэжээ. Хятадын хаадын уламжлалт заншлыг даган оны цолыг хэрэглэж, Хубилай хаан төр барьсан 1260 оноосоо эхлэн “Чжун-тун” хэмээн тоолж, 1265 он буюу Аригбөхийн тэмцэл эцэс болсноос оныхоо цолыг “Чжи-юан” хэмээн тус тус тогтоожээ
  8. 8. Тэр үеэс Хубилай өөрийн биеийг зөвхөн монголынхаан төдийгүй мөн хятадын хаан ширээг зүй ёсоорзалгамжлагч мөн гэж үзсэн байна. Хубилай хаан1271 оны 1-р сараас “Их Монгол Улс”-ын нэрийг “ИхЮан Улс” болгон өөрчлөв. Ингэж өөрчлөхийг түүнийхятад зөвлөх эрдэмтэн нар санал болгож хятадынөнгөрсөн төрүүдийн хэвшилт ёсыг дууриасан ажээ.Хятад ёсонд нэгэн төр мөхөж нөгөө төр улс үүсэнтогтоход заавал утга бүхий шинэ нэр өгдөгзаншилтай. Иймээс хятадын шүлэглэлт номындотроос “Да-цзай цянь-юань” – (“Өнө удаан, түвшинэнх”) гэдэг үгийг авч хэрэглэсэн ажээ. Ер нь “Юан”гэдэг үг “эх үүсвэр”, “уг удам”, “язгуур үндэс ” гэх мэтутга хадгалагдсан хятад үг юм. Юан гүрнийгмонголчууд үндэслэн байгуулсан болохоор нэрийгбас монгол хүмүүс тогтоосон байж болох үндэстэй.Иймээс тэр үед язгуурын улс гэдгийг хятадаар Юангэж тэмдэглэсэн ч байж магад. 1260-1271 он хүртэл11 жилийн дотор Хубилай хаан Монголын эзэнтулсын хаан ширээнд сууж, улмаар хятад орныгбүрмөсөн байлдан эзэлжээ.
  9. 9. Хубилай хаан хятад орноор төвлөсөн Юан гүрэнгбайгуулсан явдал нь нийт монголчуудын хүчтэйэсэргүүцэлтэй удаа дараа тулгарч байв. Энэ эсэргүүцэлтэмцлийг Aригбөхийн бодлогыг тууштай баримталсаннөлөө бүхий Хашийн хүү Хайду (1235-1301) ноёнтолгойлжээ. Хайду бол Өгөдэйн үр ач нарын дундухаантай, сэргэлэн алсын хараатай гэж алдаршсан хүнбайсан бөгөөд Мөнхийн үед хааны эсрэг хуйвалдаанбайгуулсан хэргээр төвөөс зайлуулагдан алс хязгаарынТарвагатайн ууланд очиж суусан байжээ. Хайду,Аригбөхийн тэмцлийг тууштай дэмжиж, 1266 онд монголноёдын холбоо байгуулсан аж. Мөнх хаан хязгаараарсуух ноёдын дотроос Хайдугаас их болгоомжилжТарвагатайн наана тусгай цэрэг суулган сэргийлж байсангэдэг. Мөнх хаан нас барсны дараа Хайду дахин Өгөдэйнугсаанаас хаан ширээ залгамжлуулах гэж олон янзынарга сүвэгчилжээ. Тэрээр юуны урьд Тулуйн угсааныноёдын хүчийг сулруулах зорилгоор Аригбөх, Хубилайхоёрын тэмцэлийг улам хурцдуулах бодлого явуулжбайсны зэрэгцээ өөрөө Аригбөхийн тэмцлийг дэмжижалхам алхамаар цэрийн хүчээ зузаатгаж байжээ. Ер ньХайду Их Монгол улсын нийслэлийг хятадад нүүлгэж,хятадаар төвлөсөн Юан гүрэнг байгуулахыг эрсшийдэмгий эсэргүүцэгчдийн нэг байв. Тэрээр гүрний төвмонгол газар байж монголоос л эзлэгдсэн улс орныгзахиран баримтлах ёстой гэж үздэг байжýý.
  10. 10. Þàí ã¿ðíèé ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ñî¸ë Юан улсын үед Монголын түүх бичлэг хамгийн далайцтай хөгжсөн үе гэж үздэг. 1264 оны 2-р сард Хубилай хаан улсын түүх зохиох эрдэмтдийг сонгон авч "Улсын түүхийн хүрээлэн" байгуулах зарлиг буулгасан. Түүх зохиох газар буюу хүрээлэнг монгол эрдэмтэн удирдаж Монголын түүх, Монгол төрийн зүтгэлтний намтар, үйл ажиллагааг янз бүрийн сурвалж ашиглан боловсруулж байжээ. Гэвч тэр үед хятадын нөлөө зугуухан гүнзгийрч Күнзийн сургаал мөн бурхны шашны үзэл санаа түүх бичлэгт нөлөөлж байлаа. Юан улсын эхэн үед монгол бичгийг хэсэг зуур хориглож дөрвөлжин бичгээр албан хэрэг хөтлөх, зохиох, түүх зохиохыг төрөөс шаардаж байлаа. Гэвч дөрвөлжин бичиг зохиомжийн хувьд хэдийгээр шинэ зүйл байсан боловч монгол хэл, аялгуунд төдийлөн тохирохгүй, түүх зохиох, төрийн хэрэг хөтлөхөд зохимжтой бус байлаа.
  11. 11. 1312-1320 онд Монголын нууц товчоогхятад хэлнээ орчуулж "Богд баатар анханбайгуулсан тэмдэглэл" гэж нэрлэсэн байна .Юан улсын үед улсын сударч (бичигхэргийн ажилтан) хэмээх өдөр тутмын хэрэгявдлыг төрийн түшмэдийн заавраархөтлөдөг тусгай хүмүүс ажилладаг байлаа.Юан улсын дунд үеэс сударчийн үүрэг багазэрэг цалгардаж өдөр дараалан хөтлөх ньтасалдсан гэж хятад түүхчдийн бүтээлдтэмдэглэгдсэн байдаг. 1260-1310 оныхооронд Монголын төрийн түүxболовсруулах бэлтгэл (орчуулах ,сурвалжийг илрүүлэх) бүрэн хангагдаж хэдхэдэн хаадын намтрыг үндсэндээболовсруулж дууссан байна . 1311 оноосхойш түүхийн хүрээлэн улсын түүх, хаадынтүүх боловсруулах ажлаа үргэлжлүүлэхийнзэрэгцээ гавъяат сайд нар, хатдын түүхийгшинээр боловсруулж эхэлсэн байна.
  12. 12. Þàí óëñûí ñóäàð Юан улсын үед Монголын түүхийн хэд хэдэн бүтээл хэвлэгдсэн мэдээ байдаг. 1368 онд Тогоонтөмөрийг Бээжингээс зугтаан гарсаны дараа Мин улсын хаан зарлиг гаргаж Сүн Лян, Ван Вэй тэргүүтэй хэсэг түүхчдээр Чингисээс Тогоонтөмөр хүртэлх 14 хааны цадиг түүхийг бичүүлсэн байна. Тэдгээр эрдэмтэд дээрх хаадаас гадна өөр хэд хэдэн асуудлыг нийлүүлэн бичиж " Юан улсын түүх " хэмээх томоохон зохиол хэвлүүлжээ. Уг бүтээл нь нийт 210 дэвтэр бөгөөд 1-47 дэвтэр 14 хааны түүхийг; 48-84 дэвтэрт одон орон, зурхай, цаг тооны бичиг, суваг шуудуу, усжуулалтын тухай мөн газар нутаг, цэрэг зэвсэг, албан татвар, санхүүгийн тухай, төрийн алба хаших түшмэлийг олох, сонгох, шилэх, дэвшүүлэх журам ёс, эрүүгийн хэрэг, хэрэггнийг йлрүүлэх, нягтлан мөрдөх, шийтгэх тухай асуудал; 85-92 дэвтэрт гавъяат сайд, цэргийн эрхтэн, хаан, ордны эрх баригчдын тухай, тэдиий намтар; 93-170 дэвтэрт Чингис хаанаас хойш тодорсон томоохон түшмэдийн намтар, харь улсын нэрд гарсан хүмүүсийн намтар; сүүлчийн хэсэгт нь янз бүрийн хүмүүсийн намтар, бусад асуудлыг хамарч бичсэн байна. Энэ зохиолд Юан улсын үед боловсруулсан хэд хэдэн том бүтээлийг ашигласан байдаг. Тухайлбал: "Үнэн тэмдэглэл буюу магад хууль" , "Үе засах хууль бичиг" ,"Гавъяат түшмэдийн намтар" эдгээр зохиолыг Юан улсын судрыг зохиосноос хойш устгасан бололтой байдаг. Уг зохиолыг Хятад, Монгол сурвалж, аман мэдээг ашиглаж боловсруулсан ба 331 өдрийн дотор багтааж бичсэнээрээ хятадын түүхэнд хамгийн бага хугацаанд бичсэн, чанрын хувьд тааруу бүтээл юм. Энэ үеийн Мингийн хаан, дараагийн хаад ч энэ алдааг засуулаагүй.
  13. 13. Хубилай цэцэн хааны дөрвөлжинбичгийн дурсгал Бээжингийн хойд талд байгуулсан Ханбалиг (хааны хот) буюу Дайду (их нийслэл) хотод улсын судар шаштир зохиох хүрээлэн хэмээх монгол, хятад, перс, төвд зэрэг олон үндэстний түүхчдийг оролцуулсан тусгай байгууллага ажиллаж байсан бөгөөд энэ хүрээлэнг 1264 онд Хубилай хааны зарлигаар анх байгуулжээ.Энэхүү хүрээлэнгийн бүтээл нь арай хожуу Мин улсын үед эмхлэн зохиосон“Юань улсын судар” гэдэг 210 дэвтэр том зохиолын үндэс сурвалж ньболжээ. Бидний тухайлан бичиж буй монголын дөрвөлжин бичгийг Хубилайхаан улсын багш Пагва лам Лодойжалцангаар зохиолгосон бөгөөдтүүгээрээ их Юань гүрний бүрэлдэхүүнд багтсан бүх улс үндэстний хэлийгнэгэн зэрэг үйлчилж чадах бичиг болгохыг зорьжээ.
  14. 14. Монголын дөрвөлжин бичиг хэмээх шинэ үсэгбичгийг Хубилай хааны даалгаваар Пагвахутагт лам зохиож дөрвөлжин үсгийн анхнысургуулийг өөрөө гардан явуулж байжээ.Монгол дөрвөлжин бичгийг төвд үсэгттулгуурлан уйгуржин монгол бичгийн системдсудалж зохиосон бөгөөд энэ тухай академичШ.Лувсанвандан багш “Дөрвөлжин үсгийндурсгалын зүйлийг үзэхэд Пагва лам тэр цагийнмонгол ярианы хэлний авиазүйг сайнажигласан төдийгүй уйгуржин монгол бичгийнсистем, зөв бичих дүрмийг сайн судалж байждөрвөлжин үсгээ зохиосон болох нь илэрхийбайна” хэмээн өгүүлжээ.
  15. 15. Монгол дөрвөлжин үсгийг зохиосононцлог Пагва лам Лодойжалцан Хубилай хааны зарлигаар Монгол дөрвөлжин үсгийг зохиож дуусмагц 1269 онд улс гүрэн даяар албан хэрэгт хэрэглэх тухай Хубилай хааны зарлиг гарчээ. Уг зарлиг нь “Би санаваас үсгээр үгийг бичмүй. Үгээр хэргийг тэмдэглэмүй. Энэ нь эрт ба өдгөөгийн нэвтэрхий хууль болой. Манай улс умард газар тулгар байгуулсан тул суртал нь хэмжээтэй, эртнийг эрхлэх тул дүрэм тогтоол үүсгэж завдсангүй. Аливаа хэрэглэх үсэг бичиг нь хятадын хичээнгүйлэх ба жич холхи олон улсын дүрмийг хянаваас тус тусдаа үсэг буй амуй. Өдгөө бичгийн засаг улмаар хөгжих үсэг бичгийг тогтоох нь дутуу, бүрдээгүй тул ийнхүү тусгайлан улсын багш Пагвад тушааж монголын шинэ үсгийг үүсгэн зохиолгов. Аливаа бичиг үсгийг орчуулан бичихэд үгийг дагаж хэргийг нэвтрүүлэхийг эрмэлзэх амуй. Үүнээс хойш аливаа хас тамга дарж бичиг тархаан буулгахад монголын шинэ үсгийг хэрэглэж басхүү хамтаар тус тусад нь түүний улсын үсэг бичгийг хавсруулагтун!!! хэмээсэн байдаг. Энэ зарлигаас үзвэл Хубилай хаан өөрийн байгуулсан их Юань улсын хэмжээнд хэрэглэх тусгай шинэ бичигтэй болохыг эрмэлзсэн санаа тод харагдаж байна. Одоо олдоод байгаа дөрвөлжин бичгийн дурсгалын зүйлс дотор монголоос гадна хятад, төвд, санскрит, турк хэлний дөрвөлжин үсгээр бичсэн материал цөөнгүй буй. Ийм учраас алдарт монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов монголын дөрвөлжин бичгийг “олон улсын цагаан толгой” гэж нэрлэсэн билээ.
  16. 16. Зураг дээр Хаката булангийн усны ёроолоос гарсан Монгол цэргийн хэрэглэлүүдээсМонгол цэргийн удирдлагуудын дунд хагарал гарч,довтолгоон зогссон төдийгүй эргээд усан онгоц руугаабуцацгаасан байна. Уг нь Хубилай хаан энэхүү хүчирхэгфлотоо зүүн өмнөд Азид аян дайн хийж, ихэдтуршлагажсан Монгол жанжин Зүрчид угсааныАлахаанаар удирдуулсан боловч тэрээр флотыг Шартэнгэст орохоос өмнө гэнэтийн тохиолдлоор нас баржээ.Ингээд түүний оронд Флот командлах үүргийг Атаахайхэмээх нэгэн Монгол жанжинд даалгасан гэдэг боловчтүүний нэр Японы түүх шаштируудад огт дурдагдсангүй,харин төв замын цэргийг командлан байсан Фань Вэньхухэмээх хятад жанжин үнэн хэрэг дээрээ цэргийг ерөнхийднь захиран байсан бололтой хэмээн судлаачидтэмдэглэсэн байх юм.
  17. 17. Зураг дээр Монголчуудын довтолгооны няцаахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн Ничран хуврагын хөшөөХубилайн дайралтын үед Япончууд дотроо хагаралтай, ихээхэн цэрэгжсэн, байнгын дайнсамуунтай, цэргийн эрхтнүүдийн буюу Камакурагийн ордны засаглал ид хүчээ авч байсан үебайжээ. Гэвч харийн гүрний хүчирхэг довтолгоон, айдас тэднийг нэгдсэн хүчин болгож,үндэстэн нийтээрээ дотоодын самуунаа мартаад нэгэн хүчин болон Монголын армийн эсрэгшаргуу тэмцжээ. Ямар ч үед өөр хоорондоо толхилцон байсан ханлигууд харийн довтолгооныөмнө нэгдэж, өвөр зуураа муудалцан байсан ахан дүүс гамшиг зовлонгийн өмнө ойртдог. Гэвчөрнөд Европоос, өмнөд Сүнг дуустал шувтлан байлдсан цэрэг дайны асар их туршлагатай,Монголын мэргэжлийн армийн эсрэг хийж буй тэдний тэмцэл тийм ч удаан хоргоонтогтохооргүй байжээ. Японы арлыг айдас хүйдэс далайн хүйтэн хар давалгаан мэт нөмрөнавлаа. Бүүр зүүн эргийн засагчид хүртэл Юаны цэргээс айхдаа далайдаа загасчлахааргарахаа ор тас мартаад гэртээ бүгэн тэнгэр бурхандаа, ер нь юу таарсандаа л залбирч гарчээ.Японы бүх сүм хийдэд Монголын цэргийн эсрэг, тэдний эр зориг, сүр сүлдийг мохооххараалын ном уншиж байжээ. Тухайн үед их нэр нөлөөтэй байсан эрдэмт лам гэгддэг Ничранхувраг Imageтэргүүтэй 250 лам Камэяма болон Гоуда ордонд нэгэн зэрэг бясалгал үйлдэн нэгхүн өдөрт 1200 боть ном, нийлээд 300 000 ном уншиж хараал хийжээ. Зарим сурвалжид 1000лам хараал хийсэн ч гэдэг. Мөн Японд зэний шашныг дэлгэрүүлж явсан хятад лам У Аньнарын лам нар монголын цэргийн эсрэг зад тавьжээ.
  18. 18. Зураг дээр Монголчуудындовтолгооноос сэргийлэн1274 оноос 1281 онуудадХаката буланд Япончуудынбайгуулсан хамгаалалтынхэрэм.
  19. 19. Зураг дээр Монголчуудын довтолгооны тухай зурагт хуйлмал номоос. 14 дүгээр зуунд бүтээгдсэнХубилайн хоёр дахь флотыг сүйрэхэд Японы эх газарт 10 орчим мянган монголцэрэг үлдсэн тухай бүүр түүрхэн мэдээлэл олж сонсонсон. Тэнд дурдсанаар тэрцөөн монгол цэрэг хэдийгээр гол хүчнээсээ салан, удирдлагагүй болсон чдотроосоо нэгнээ сонгон удирдуулаад далайн давалгаа мэт Японы арлын гүнээсар араасаа ирэх довтолгооныг нэг сарын турш няцаасаар байжээ. Энэ хоорондэвдэрсэн завь онгоцуудаа засахыг оролцож, гэвч нэгдүгээрт тэдэнд солонгосмужаан байсангүй, нөгөөтэйгээр самурай нарын өдөр шөнөгүй ширүүндовтолгооны дундуур тийнхүү хөлөг онгоц засаж сэлбэнэ гэдэг бүтэхгүй ажилбайлаа. Арайхийж бүтээснийг нь Япончууд шөнөөр довтолж галдачихна. ТэдМонголын их цэрэг эргэж ирнэ, Хубилай хаан яавч зүгээр байхгүй, Япончуудынхандыг сайн дарж өгөх болно хэмээн итгэж самурайн зэрлэг суман дундуурдалайн мандлыг сүүлчийн мөчөө хүртэл итгэл найдвар тавин харсаар байжээ.Хэдийгээр их тэвчээр гарган тулалдсаар байсан ч арлын гүнээс ирэх япончуудынарми тасарсангүй, эхний эгнээг нь хяргахад араас нь шинэ шинэ армитулалдаанд нэмэн орж ирсээр байжээ. Ар тал байхгүй, хүнс хоол дутмаг, монголцэргийн гол сүнс сүлд нь болсон морь байхгүй цөөн хэдэн монгол цэрэгт үхэлгэдэг тун тодорхой болжээ. Тэд бүхэл бүтэн үндэстэнтэй тулалдаж байгаагаасайтар мэдэж байлаа.
  20. 20. Японы Хаката булангийн дэргэдэх Шиганошима хэмээх арлын баруунурд үзүүрт байх энэхүү “Монгол цэргийн онгон” хэмээгдэх хөшөөчулуунд очиж, 700 зууны өмнөх зоригт өвөг дээдсийнхээ шарилдхүндэтгэл үзүүлсэнээ энэ цагийн их эрдэмт хүмүүн, өвгөн түүхч, докторЧ.Далай авгай нэгэнтээ хуучлахыг миний бие сонсох хувь тохиосонбилээ. Тэрээр энэ булшинд очино хэмээн олон жил бодож явсанааЯпонд болсон олон орны эрдэмтэдийн нэгэн хуралд оролцох далимдаагүйцэлдүүлжээ. Зураг дээр Монголчуудын довтолгоонтой холбоотой хөшөө, оршуулгууд
  21. 21. 1260 онд Хубилай хаан Юан улсыг байгуулсан. 1368 онд Тогоон тºмºр хааны vед Хятадад бослого гарснаар Юан гvрэн мºхжээ.
  22. 22. Òà á¿õýíä áàÿðëàëàà
  23. 23. Þàí ã¿ðýí 1260 îíû 5-ð ñàðä Õàðõîðóì õîòíîî Àðèãáºõ èõ õóðàëäàéã õóðàëäóóëæ ººðèé㺺 ÈõÌîíãîë óëñûí õààí øèðýýíä ºðãºìæèëñºí. ¯¿íèé äàðààõàí áóþó 1260 îíû 6-ð ñàðä Õóáèëàé õààí Êàéïèí õîòíîî õÿòàä íî¸ä ò¿øìýäýýð äýìæ¿¿ëýí “Èõ õóðàëäàé” õóðàëäóóëæ ººðèé㺺 “Èõ Ìîíãîë óëñûí ç¿é ¸ñíû èõ õààí” õýìýýí ºðãºìæèëñºí áàéíà. Êàéïèí õîòûã ¿íäýñëýí áàéãóóëàã÷ íü Õóáèëàé õààí áºãººä 1255 îíä ̺íõ õààí óã õîòûã áàðèõûã çºâøººðñºí çàðëèãûã áóóëãàñàí áàéíà.
  24. 24. Ýíýõ¿¿  õîòûã áàðèõ àæèë 1256 îíû çóíààñ 1259 îí õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí. ªíººãèéí ÁÍÕÀÓ-ûí ªÌªÇÎ-íû Øóëóóí õºõ õîøóóíû íóòàãò áàéðëàõ óã õîò íü õîæèì Øàíäó õýìýýí àëäàðøñàí þì. Ìîíãîë áè÷èãò “Øàíä” õýìýýõ ¿ãèéã “Øàíäó” õýìýýí áè÷äýã áàéñàíòàé õîëáîîòîé. Õÿòàäûí ä¿ðñ ¿ñãýýð Øàíäóã “Øàíü Äó” õýìýýí áè÷äýã áºãººä ¿¿íèéã ìîíãîë õýëíýý õºðâ¿¿ëýõýä “Äýýä íèéñëýë” ãýñýí óòãûã èëýðõèéëäýã áàéíà.
  25. 25. Их Юан гүрний хаан Хубилай  Хубилай хаан өвөг  хаадын бодлогыг  эрчимтэй  үргэлжлүүлж,  Монголын эзэнт  гүрнийг дорно зүгт  ихээхэн тэлж, хойд  өмнө Хятадыг эзлэн  нэгтгэснээр “Алтан  улс”-д  тулгуурласан,  Бээжин хотоор  төвлөсөн “Их Юан  гүрэн”-ийг  байгуулжээ.
  26. 26. Хубилай хаан 1279 . онд Хятадын  өмнөд Сүн улсыг  эрхшээлдээ  оруулснаас хойш  бүх муж  улсуудад газар  тариалан хөгжих,  хүнс хоол  элбэгших  хандлагатай  болсон байна. Их  Юан гүрнийг  үндэслэсэн  Хубилай цэцэн  хаан Монгол  улсын хаанаар  34 жил сууж 79  насан дээрээ  таалал болжээ
  27. 27. Хубилай их хаан 1260 оноос . хамгийн олон жил буюу 34 жил хаанчлахдаа олон шинэчлэлийн   бодлого хэрэгжүүлсэн учраас дэлхий даяарт “Хубилай цэцэн хаан” хэмээн алдаршжээ. 
  28. 28. Хубилай хааны шинэчлэлийн болон ард иргэдийн төлөөх бодлого нь: -Татвар-гувчуур 1302 онод 100 толгойгоос нэг толгой мал татварладаг байсныг 130 толгойноос нэг толгойг татах болгов. -Цэргийн алба. Эх орноо хамгаалах, бусад орныг дайлах шаардлагаас цэргийн 15-70 насны хоёроос гурван эрээс нэг эр, дөрвөөс таван эрээс хоёр эр, зургаагаас долоон эрээс гурав нь цэргийн албыг заавал хаах хууль гаргав. 
  29. 29. -Өртөөний алба. Юан гүрэнд 1496 суурин өртөө байснаас Монгол газарт 119 өртөө байж суурь тутамд 15 өрхөөс нэг морь, 13 өрхөөс нэг үхэр тэрэг, гэр –майхан, өртөөлөгчдийн хоол хүнсийг даадаг байж. 

×