Afstudeerproject Bram Hurkens TU/e 2006

1,470 views

Published on

Vreemd Framed - Een ontwerp voor vakantiewoningen op Texel.
Afstudeerproject Bram Hurkens, faculteit bouwkunde, Technsiche Universiteit Eindhoven 2006

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,470
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Afstudeerproject Bram Hurkens TU/e 2006

  1. 1. VREEMD FRAMEDEen ontwerp voor vakantiewoningen op TexelHurkens, Bs47499927 april 2006AfstudeeratelierBoundaries - tussen letterkunde en bouwkunde.AfstudeercommissieDr. Ir. J.G. Wallis de Vries (voorzitter)Dr. J.C.T. VoorthuisIr. J.A. Lörzing
  2. 2. SAMENVATTING De roman ‘To the lighthouse’ van de Engelse denken. Ik wil de bezoeker de kans bieden op deze schrijfster Virginia Woolf behandelt menselijke unieke plek te resideren. Het verblijf hoeft niet Vrije tijd behoort tot één van de snelst groeiende relaties en de ongrijpbaarheid van tijd, tegenover de luxe of groot te zijn, maar is een beschutte plek onderdelen van onze economie. Omdat onze onvergankelijkheid van landschap en kunst. Vanuit die nieuwe inzichten in het landschap verschaft. tijd steeds schaarser wordt, willen we deze een alwetende verteller worden de personages en Een pad dat het gebouw ontsluit en passeert, ook optimaal benutten. Onze leefomgeving raakt in relaties stukje voor stukje ontleed. Het gaat er toegankelijk voor anderen, vormt het tweede deel deze ontwikkeling steeds meer betrokken. Zo volgens Woolf om het moment te vangen waarin de van mijn programma. worden specifieke kenmerken van een bepaalde mens tot een diepere realiteit komt en zijn eigen ik plek benadrukt om deze te promoten. We zien overstijgt. De werkelijkheid wordt verteld als een Mijn gebouw gaat niet helemaal met het landschap bijvoorbeeld dat zorgvuldig in stand gehouden continue stroom van indrukken en ervaringen. De mee, noch er tegenin, waardoor het enerzijds landschappelijke gebieden op talloze manieren perspectivische blik is de blik waar het om gaat. ingetogen kan zijn en anderzijds, op andere toeristisch worden uitgebuit. Het consumeren van Ik zie een analogie met het ‘lezen’ van het plekken, juist weer erg aanwezig is. Richting en het landschap lijkt de enige manier om deze nog te landschap. Het landschap bestaat volgens mij puur herhaling vormen belangrijke componenten van behouden. Architectuur kan daarbij een belangrijke bij wijze van haar interpretatie door de bezoeker, mijn ontwerp. Herhaling brengt het probleem in rol spelen. die bepaald wordt door de innerlijke beleving beeld dat massatoerisme met zich meebrengt: Om de invloed van de architectuur op de relatie waarbij de blik cruciaal is. veelheid leidt namelijk vaak tot saaiheid. Echter, bezoeker-landschap te bestuderen heb ik een Een gebouw kan twee verschillende rollen in het door gebruik te maken van de duinen ontstaan case-study uitgevoerd op Texel. In de hevige strijd landschap innemen: als object in de omgeving interessante verschillen en unieke plekken. Enkele binnen de vrijetijdssector proberen bedrijven Texel en als kijkinstrument van waaruit het landschap ontwerpstrategieën die ik gebruik zijn: inkadering, te profileren als een ‘unieke locatie’. Toch is het ook beleefd wordt. De relatie tussen beiden vind spelen met hoogteverschil, horizon en uitzicht. hier dat hotels, bungalowparken, appartementen ik interessant. Bij dit project is heb ik daarom Het benadrukken van de schaalloosheid van het en andere uitgaansgelegenheden smakeloze gekeken naar de verandering van vorm en landschap en het concentreren op fragmenten in onderkomens zijn. Vooral uit angst voor aantasting betekenis van een gebouw in het landschap in het landschap. van het landschap schiet de architectuur vaak relatie tot de bezoeker. Eenvoudige verblijven van verschillend formaat tekort. Als Texel zich wil profileren als iets ‘unieks’, In de duinen komt de problematiek duidelijk naar vormen de bouwstenen van het gebouw. Door ze dan kan architectuur hiertoe een belangrijke voren. Door hun grilligheid, uitgestrekheid en te herhalen en met het hoogteverschil van het bijdrage leveren. schaalloosheid doen zij aan een maanlandschap landschap te laten verspringen, ontstaat er een2 VREEMD FRAMED
  3. 3. interessant spel. Er zijn plekken waar tussendoor,onderdoor of deels overheen gelopen kan worden.De vormgeving van het gebouw maakt dat ergeen scherpe scheiding tussen binnen en buitenis. De ruimte buiten de verblijven is natuur. Geenrechthoekige doos en geen slagbomen, zoals wedat nu op veel leisurelocaties tegenkomen. Doorde manier waarop de bezoekers van het parkmiddels architectuur het landschap beleven, wordtde waardering daarvoor groter. Hiermee krijgt debezoeker een groter verantwoordelijkheidsgevoelvoor het landschap, wat de natuur weer ten goedekomt. VREEMD FRAMED 3
  4. 4. VOORWOORD Eind 2004 ben ik begonnen met het proces dat afstuderen heet. Een proces waarin je jezelf leert kennen op ontwerpgebied, maar ook persoonlijk. Je begint aan een traject zonder enig idee te hebben waar uit te komen. De opbouw van dit verslag is ongeveer gelijk aan de manier waarop ik tot dit stadium gekomen ben. Om tot een afstudeeronderwerp te komen, ben ik eerst gaan graven in mijn verleden en heb ik teruggekeken op mijn studietijd. Vanuit dat punt ben ik tot een thema gekomen. Vanuit het thema: leisure en de grens tussen consumeren en conserveren van het landschap, heb ik een locatie gekozen. Daarna kwam het afstudeeratelier boundaries op mijn pad, wat als thema ‘literatuur en architectuur’ had. De conclusies die ik heb getrokken, waarbij het erom ging de grenzen tussen architectuur en literatuur te verkennen, zijn ingezet bij het ontwerp. De opbouw van mijn verslag weerspiegelt dit traject dat ik heb doorlopen. Ik bespreek achtereenvolgens het thema, de locatie, de literatuur, de ontwerpstrategie en het ontwerp. Tenslotte volgt er nog een conclusie.4 VREEMD FRAMED
  5. 5. INHOUDSAMENVATTING 2VOORWOORD 4INHOUD 5LEISURE 6 De thematiek in de context geplaatst 6TEXEL 10VIRGINIA WOOLF – TO THE LIGHTHOUSE 12 Bloomsbury-group 15 Taalgebruik 15 De blik 16 Boundaries 17 Vorm, perceptie, betekenis 20LOCATIE 25 Topografie 25 Geomorfologie 25PROGRAMMA 28ONTWERPSTRATEGIE 31ONTWERP 36CONCLUSIE 42LITERATUURLIJST 44BIJLAGEN 46 VREEMD FRAMED 5
  6. 6. LEISURE Door de grotere actieradius van de mens is er een schaars. enorme concurrentiestrijd gaande in de markt van Wanneer we een (commercieel) vrijetijdsgebouw Door eerdere projecten ben ik gefascineerd geraakt de vrijetijdsindustrie. De consument, die vluchtiger bezoeken zijn we ons buitengewoon bewust door het fenomeen leisure (vrijetijdsbesteding) en is geworden, wil een maximale belevingsopbrengst. van hun omgeving omdat ze zich in een nieuwe de gevolgen die zij heeft voor het landschap. In de Zo zijn winkelketens naarstig op zoek naar nieuwe omgeving bevinden en op zoek zijn naar beleving. architectuurgeschiedenis vind ik dit een interessant formules om klanten een nog aangenamer Juist door deze beleving zijn bezoekers extra thema. Een van de redenen voor deze fascinatie verblijf te bieden. Winkelen moet een vorm van alert. Daarom vind ik het opmerkelijk dat juist bij is mijn ergenis over bepaalde ontwikkelingen funshopping worden. Restaurants en hotels worden dit soort gebouwen de architectuur vaak weinig waarin leisure een negatieve rol lijkt te spelen: gethematiseerd. De verbreding van het assortiment aandacht krijgt. zowel in binnen- als buitenland hebben toerisme van leisure- en entertainmentervaringen lijkt en vrijetijdsindustrie namelijk een negatieve, soms eindeloos. Het is dus tegenstrijdig dat juist in de vrijetijdssector fatale uitwerking op de gebouwde omgeving. Dit er vaak bespaard wordt op vormgeving. Gebouwen is een merkwaardige ontwikkeling in een sector We willen onze schaarse vrije tijd optimaal benutten. zijn vaak functioneel binnen het thema dat de waarin genieten voorop staat en er genoeg geld te We hebben hier veel geld voor over en zijn bereid bezoeker moet aanspreken. Men grijpt naar andere besteden lijkt. er grote afstanden voor af te leggen. Daarbij eisen middelen dan architectuur om in te spelen op we echter wel een maximale belevenisopbrengst. de gevoelens van de bezoeker. Ik zie dit als een Vrije tijd behoort tot één van de snelst groeiende Hoogst opmerkelijk vind ik dat in deze ‘quality contradictie; gebouwen voor vrije tijd zijn niet onderdelen van onze economie. Omdat onze tijd time’ architectuur slechts sporadisch wordt ingezet functioneel, maar zijn er puur ter verrijking van het steeds schaarser wordt, willen we deze optimaal als trigger. Wanneer men bij een vrijetijdsgebouw welzijn. Architectuur zou volgens mij, dus als middel benutten. Meer dan ooit geven we geld uit aan wel veel aandacht besteedt aan de vormgeving, moeten worden ingezet in de concurrentiestrijd en vrijetijdsgerelateerde goederen of diensten. Onze is dit vaak ten behoeve van het culturele imago daarmee een bijdrage kunnen leveren aan een leefomgeving raakt steeds meer betrokken in de van de stad. Maar juist op grote leisure-locaties positieve ontwikkeling van de toerismesector op de dynamiek van belevenis- en attractievorming. De vind je smakeloze architectuur; zoals die van lange termijn. toegenomen mobiliteit, ontstaan door de opkomst vrijetijdscomplexen net buiten de stad, hotels aan van de auto in de jaren zestig en de groeiende de kust en vakantieparken. Als sinds de opkomst De thematiek in een context geplaatst communicatie (telefoon, televisie, internet), heeft van de vrijetijdsindustrie en het toerisme is de De vrijetijdsindustrie heeft de laatste jaren een de relatie tussen plaats en ruimte veranderd. aandacht voor het fenomeen vanuit de architectuur enorme groei doorgemaakt. De invloed hiervan6 VREEMD FRAMED
  7. 7. op het landschap is bijzonder groot. Hoewel vormgeven van plaats- en productkenmerken omkering plaatsgevonden. De vroegere stad wasonze vrije tijd schaarser wordt, neemt intensiteit worden in toenemende mate van belang. een duidelijke herkenbare eenheid. (…) Nu zijn deervan toe. Toegenomen welvaart en mobiliteit Europese steden verwilderd tot urban sprawl enzorgen ervoor dat mensen bereid zijn om in hun Het platteland verstedelijkt. Groene enclaves lijkt de natuur het enige dat nog te beheersen is’.5vrije tijd een steeds grotere afstand af te leggen blijven over. Specifieke eigenschappen van stad Door de oprukkende agglomeratie worden dezevoor een specifieke beleving. ‘Hierdoor wordt de en land worden benadrukt door de toenemende plekken ‘groene eilanden’.vrije tijd meer doelgericht besteed; de belevenis internationalisering en globalisering. ‘Ruimtelijke De zorgvuldig in stand gehouden landelijke gebiedenopbrengst dient bij voorbaat zijn gegarandeerd’.1 verschillen zijn allerminst opgeheven. Eerder lijkt worden op talloze manieren toeristisch uitgebuit.In een korter tijdsbestek wordt meer geld besteed het tegendeel het geval. (…) Vermaak, lokale Het consumeren van het landschap lijkt de enigeaan beleving. ‘In algemene zin is er sprake van folklore en cultuur worden steeds vaker ingezet manier om deze nog te kunnen behouden. Hier zieneen verschuiving van traditionele min of meer voor de vormgeving van een eigensoortige we de opkomst van ecotoerisme en agrotoerisme.informele bezigheden met een tijdsintensief stedelijke of regionale identiteit. (…) Er is Rustiek wordt ‘in’. Landschapsconsumptie isen geldextensief karakter naar bezigheden die kortom, naast processen van ontgeografisering echter een bedreiging voor landelijke gebieden:behoren tot de nieuwe doelbewust georganiseerde, en delokalisering, ook sprake van herlevend geluidsoverlast, milieuvervuiling en afval. Maarsnelle belevenissencultuur van vrije tijd’.2 regionalisme en lokalisme’.4 tegelijkertijd kan het ook een positieve uitwerkingHet aanbod wordt hierdoor steeds groter en Karakteristieke aspecten van een bepaalde plek hebben op het gebied en zelfs daarbuiten. Door dediverser. De vluchtige, plaatsongebonden worden ingezet om deze te promoten. bezoeker met het landschap in contact te brengenconsument is steeds gevoeliger voor trends en Stadscentra proberen er alles aan te doen bezoekers wordt deze zich bewust van haar kwaliteiten.hypes. Door de toenemende ontwikkelingen in de te blijven trekken. Door City Branding, diverse Hierdoor zullen de bezoekers zich verantwoordelijkmedia en communicatie zijn we in staat om ons evenementen en wilde architectuur, proberen voelen. Architectuur kan aan de creatie van dit ve 1 Mommaas, Hans, ‘Delandelijk en internationaal te laten informeren over de steden zich onderling te onderscheiden. De rantwoordelijkheidsgevoel een belangrijke bijdrage vrijetijdsindustrie in stad en land’ p.10.dat wat er gaande is. ‘De verruimde actieradius binnenstad wordt zo een decor voor de meest leveren. 2 Ibidem, p.52.van consumenten heeft, in combinatie met een uiteenlopende activiteiten. 3 Ibidem, p.10. 4 Mommaas, Hans,afnemende hoeveelheid vrije tijd, geleid tot een Niet alleen steden onderling, maar ook het ‘Moderniteit, Vrije tijd enverscherpte concurrentie binnen het aanbod. platteland probeert zich van het stedelijke te de Stad pp.184-185’. 5 Boer, Florian enBedrijven in de vrijetijdssector bevinden zich in onderscheiden. Groene gebieden worden zorgvuldig Christine Dijkstra,een ongelooflijke concurrentiestrijd’.3 Meer verfijnd in stand gehouden. ‘Er heeft een merkwaardige ‘Euroscapes’ p.208. VREEMD FRAMED 7
  8. 8. Afbeelding:Boer, Florian enChristine, Dijkstra‘Euroscapes’. p. 171 8 VREEMD FRAMED
  9. 9. TEXEL ‘het gouden boltje’ genoemd, is 160 km² groot, proces heeft ook op Texel een grote invloed gehad.’7 waarvan ongeveer een kwart natuurgebied is. Voor Sinds het eind van de negentiende eeuw, metOm de invloed van de architectuur op de relatie een groot deel bestaat de natuur uit duinen. Het name door een geregelde stoombootverbinding, isbezoeker-landschap nader te bestuderen heb ik eiland telt ongeveer 13.750 inwoners. Het is niet Texel dichter bij Nederland komen liggen. Allerleieen case-study gedaan op een gebied waar de alleen een geografische, maar ook een bestuurlijke invloeden van het vaste land konden het eilandproblematiek, die ik hierboven schetste, speelt. eenheid.6 Texel wordt, in tegenstelling tot de hierdoor makkelijker bereiken. De eilanders kondenDe locatie waar mijn oog op is gevallen is Texel. andere waddeneilanden, al sinds de jaartelling in toenemende mate kennis nemen van mode enMijn ouders wonen op Texel, daarom kom ik bewoond. De eerste nederzettingen stammen uit de ideeën van de overkant. Niet alleen werd het voordaar geregeld. Het is, met bijna een miljoen ijstijd (8000-4500 v.C.). Tot aan in de zeventiende henzelf makkelijker het vaste land te bereiken, ooktoeristen die Texel jaarlijks aandoen, een echt eeuw bestond Texel nog uit twee eilanden, te kwamen er veel mensen van het vaste land naartoeristeneiland. Het waddengebied is (nog) niet weten Texel en Eyerlandt. De eilanden werden in het eiland, met als gevolg dat de culture verschillenaan het succes ten onder gegaan, waar dat wel 1630 met elkaar verbonden door middel van een vervaagden.op vele plekken aan de Nederlandse Noordzeekust stuifdijk. Vanaf de zeventiende eeuw begon de Ook het toerisme leverde een grote bijdrage aanhet geval is. De waddeneilanden profileren zich mens actief met het bevorderen en ontwikkelen deze cultuurvereffening. Door de oprichting vanals natuurgebieden: Texel presenteert zich als van duinvorming. In het begin van de negentiende Texels Eigen Stoomboot Onderneming (TESO)hét vogeleiland bij uitstek. In de hevige strijd eeuw kreeg Texel zijn huidige vorm. onstond er in 1908 een verbeterde verbinding metbinnen de vrijetijdssector proberen bedrijven Texel Grootschalige industrie is er op het eiland nooit het vaste land, waardoor het toerisme langzaam opte profileren als een ‘unieke locatie’. Het ‘eigen geweest. Van oudsher zijn landbouw, schapenteelt gang kwam. Maar pas na de Tweede WereldoorlogTexelse’ wordt ingezet als trigger. Toch is het ook en visserij de belangrijkste takken van de zette het toerisme op Texel echt door. Ook hethier dat hotels, bungalowparken, appartementen, economische bedrijvigheid. Sinds de Tweede landelijk bestuur en de komst van landelijkerestaurants en andere uitgaansgelegenheden Wereldoorlog heeft het toerisme echter een sterke dagbladen, telefoon en later radio en televisie,smakeloze onderkomens zijn. Vooral uit angst voor vlucht genomen wat tegenwoordig een dominante hebben veel invloed gehad in de verdwijning vanaantasting van het landschap schiet de architectuur plaats inneemt in de eilandeconomie. het ‘typische Texelse’.vaak tekort. Als Texel zich wil profileren als De aantasting van de Texelse autonome cultuur 6 Texel beschikt sindsiets ‘unieks’ dan kan architectuur hiertoe een ‘Door toenemende mobiliteit in de negentiende door invloeden van buitenaf, vormde telkens een 1415 over stadsrechten.belangrijke bijdrage leveren. eeuw maakte de lokaal georiënteerde bezigheden thema op het eiland. Met name door de snelle 7 Ginkel, Rob van ‘Groen- Zwart Texels in het hart’Het eiland Texel, door Texelaren zelf het vaak geleidelijk plaats voor een nationale cultuur. Dit modernisering van het eiland, werden de bewoners p.32. VREEMD FRAMED 9
  10. 10. Vakantiehuisjes enappartamenten opTexel 10 VREEMD FRAMED
  11. 11. zich bewust van de culturele aspecten die Texel zich hierop toeleggen zijn de stichting ‘Folklore zij het gevoel dat hun eiland wordt overgenomeneigen zijn. Dit, in tegenstelling tot de tijd dat de Texel’ (vanaf 1972) en de ‘Historische Vereniging door toeristen. Milieuvervuiling, geluidsoverlastwereld buiten het eiland nog ver weg leek te zijn. Texel’ (vanaf 1985). Andere ontwikkelingen die de en verandering van het landschap zijn enkeleToen dacht men daar niet namelijk niet zo over toegenomen aandacht bij de bevolking voor het negatieve aspecten die zij noemen.10na: men ervoer toen het leven dat zij leefden als authentieke Texel bevestigen, zijn de interesse‘normaal’, als het enig mogelijke. Juist hierdoor voor het Texelse dialect en de oprichting van de Echter zijn Texelaars, zoals gezegd, afhankelijk vanleidde het Texels cultuurgoed nog lange tijd een ‘Texelse Courant’ en de ‘Texelse Radio’. het toerisme. Het lijkt mij daarom geen optie hettaai bestaan. De laatste jaren vindt er op Texel in het toerisme in te perken, zoals door velen geopperdTexelaars begonnen tijdens de modernisering te hoogseizoen een ware invasie van toeristen plaats: wordt. Paradoxaler wijze zal Texel het toerismebeseffen dat er iets unieks teloor dreigde te gaan. op elke eilander zijn er bijna vier vakantiegangers. in de toekomst nog meer nodig hebben om zijnZij wilden zoveel mogelijk Texelse cultuur voor het Met ongeveer 2000 van de 7250 arbeidsplaatsen identiteit te kunnen behouden. Wil Texel nietnageslacht bewaren. Om dat doel te bereiken, is de sector recreatie en toerisme de grootste ten onder gaan aan het eigen succes dan zal zijwerden er op initiatief van autochtone Texelaars werkverschaffer op het eiland. Het blijkt dat zorgvuldig het toerisme moeten aanpakken. 8 Ecomare dientvier musea opgericht: het natuur historisch 75% van de bevolking voor haar inkomen direct Bezoekers van een bepaald gebied worden zich als informatie en bezoekerscentrum voormuseum (1930), nu Ecomare8, de oudheidskamer of indirect afhankelijk is van het toerisme en bewust van de kwaliteiten, gaan het waarderen. En de Wadden en Noordzee,(1954), het agrarisch museum (1965) en het recreatie. De sector is nog bloeiende, maar er is het heeft dus een positieve uitwerking. Architectuur met als doestelling: ‘het vergroten van hetzee- en scheepvaartmuseum (1976, nu maritiem een tendens gaande die erop wijst dat het zich zal kan op Texel een zeer belangrijke bijdrage leveren draagvlak voor het behouden juttersmuseum). Uiteraard speelde de opkomst gaan stabiliseren. Het aantal overnachtingen ligt op dit punt. en waar mogelijk het herstel van natuur- envan het toerisme een rol bij de oprichting van rond de 4,5 miljoen per jaar. Inclusief dagbezoek, cultuurwaarden in hetdeze musea. Maar tegelijkertijd vormde het een komen jaarlijks ongeveer een miljoen mensen naar Bij het bouwen voor de bezoekers komt de waddengebied en de Noordzee, met een accentstimulans om de natuur en cultuur in stand te Texel. Het aantal slaapplaatsen schommelt tussen thematiek van het toerisme en de verandering van op Texel’. Bron: Stichtinghouden. Het eiland verkoopt zijn ‘eigenheid’: naast de 40.000 en 45.000. De meeste overnachtingen het landschap goed naar voren. Enerzijds is de texels Museum, Ecomare 2007de oprichting van musea ziet men tegenwoordig vinden plaats in de kampeersector, gevolgd door toerist te gast en verblijft deze op een bijzondere 9 Cijfers uit: Lengkeek,dat er volop wordt geïnvesteerd in het authentieke zomerhuizen en appartementen.9 Het toerisme is locatie die zij waardeert, anderzijds zal het toerime Jaap en Koen van der Velden, ‘Eiland inlandschappen en dorpsgezichten om deze in stand vooral geconcentreerd rond De Koog. het landschap ook aantasten. Het project speelt evenwicht’ p.9.te houden. Ook het niet tastbare erfgoed wordt De houding van Texelaren ten opzichte van zich af op deze rand, tussen consumptie en 10 Lengkeek, Jaap en Koen van der Velden,geconserveerd. De belangrijkste instanties die toerisme is ambivalent. Vooral ‘s zomers hebben aantasting. ‘Eiland in evenwicht’. VREEMD FRAMED 11
  12. 12. VIRGINIA WOOLF – TO THE LIGHTHOUSE dienst zou kunnen zijn bij het ontwikkelen vanCover van de roman een ontwerpstrategie.‘To The Lighthouse’ In het kader van het atelier Boundaries; grenzenvan Virgina Woolf tussen literatuur en architectuur, ben ik mij middels ‘Naar de vuurtoren’ gaat over menselijke de literatuur gaan verdiepen in de invloed van het relaties en de ongrijpbaarheid van de tijd, landschap op de mens. Hoe vinden we de relatie tegenover de onvergankelijkheid van het mens, landschap (de kust) terug in de literatuur? landschap en de kunst. De handeling zelf is Ik heb hiervoor eerst sociologisch en filosofisch niet belangrijk in het boek. Toch zal ik even georiënteerde boeken gelezen, met thema’s als een heel beknopte samenvatting geven, om ‘de beleving van het landschap’, ‘de relatie mens- daarna een en ander toe te lichten. Ik begin landschap’ en ‘de kust’.11 Deze boeken waren veelal met de algemene kenmerken van de roman. geschiedschrijvend, op feiten gebaseerd en goed Vervolgens ga ik voor een verdere analyse onderbouwd. Ik ben uiteindelijk meer gaan zoeken inzoomen op een fragment. naar een roman die aansluit bij mijn thema. In fictie kunnen spannende dingen ontstaan die Mr. en Mrs. Ramsay brengen met hun acht niet naar voren komen in wetenschappelijke kinderen de zomer door in een huisje op het boeken. Bovendien lijkt het me een interessante, eiland Skye in Schotland. Naast de familie zijn onortodoxe manier om via literatuur tot een er nog een aantal gasten aanwezig, waaronder ontwerpstrategie te komen. de dichter Carmichael en de schilderes Lily11 Lemaire, Ton, ‘Filosofie Tijdens mijn zoektocht naar een roman waarin de Briscoe. Mrs. Ramsay komt met het plan omvan het landschap’ enCorbin, Alain, ‘Het omgeving een prominente rol speelt, stuitte ik op de bij mooi weer de volgende dag een bezoekverlangen naar de kust’. roman ‘To the lighthouse’ van de Engelse schrijfster te brengen aan de vuurtoren op een eilandje12 Woolf, Virginia, ‘Naarde vuurtoren’. Vertaald Virginia Woolf (1882-1941). (‘Naar de vuurtoren’ verderop. James, de jongste zoon, verheugtdoor Jo Fiedelij Dop. is de Nederlandse vertaling die ik heb gelezen.12 zich erg op het uitstapje, maar zijn vaderAmsterdam: UitgeverijBert Bakker, 1981 Ik zal ook de Nederlandse versie gebruiken voor voorspelt dat het slecht weer wordt. Lily BriscoeOorspronkelijke titel: To citaten.) Ik besloot dit boek verder te bestuderen werkt aan een schilderij dat niet wil vlotten. Hetthe lighthouse. London:Hogarth Press, 1927 en te bepalen in hoeverre deze roman mij van bezoek aan de vuurtoren wordt afgelast en het 12 VREEMD FRAMED
  13. 13. gezelschap vertrekt. ‘plaats’ uitgewerkt: het verstrijken van de tijd bezig is met haar schilderij. In het eerste deelTien jaar later komt de familie terug naar het wordt gecontrasteerd met het onveranderlijke wil het schilderij niet vlotten. De verhoudingeneiland, met als gasten de heer Carmichael en van het landschap. Het ongrijpbare en vluchtige kloppen niet en ze kan het evenwicht niet vinden.Lily Bricoe. Mrs. Ramsay is inmiddels overleden, van gevoelens en verhoudingen, wordt geplaatst Ze weet zich bovendien geen houding te geven.evenals de oudste zoon en de oudste dochter. Ter tegenover de rust en oneveranderlijkheid van het In het tweede deel komt ze tot inzicht dat hetnagedachtenis besluit Mr. Ramsay met zijn zoon landschap. De werkelijkheid vanuit het menselijk schilderij niet meer dan een momentopname is.James en Zijn dochter Camilla het bezoek aan de perspectief, wordt gepresenteerd als een ‘stream of Door middel van kunst immers, wordt het tijdelijkevuurtoren te brengen dat destijds was afgelast. Lily conciousness’: een continue stroom van indrukken geconserveerd: vluchtige momentopnames die inBriscoe maakt intussen haar schilderij af. en ervaringen. Vanuit Woolf’s optiek is het van het leven voorbijflitsen, worden tastbaar gemaakt. belang om het moment te vangen waarin de mens Op het moment dat Lily dit inziet kan ze verderHet verhaal is verdeeld in drieën: “Het raam”, “De tot een diepere realiteit komt, wanneer hij als het komen en durft ze dingen vast te leggen.tijd gaat voorbij” en “De vuurtoren”. Wat in het ware zijn eigen ‘ik’ overstijgt. In het eerste deeleerste deel wordt gestaakt; het bezoek aan de van het boek lukt dit niet. Het bezoek aan de Mrs. Ramsay, de belangrijkste personage, heeft devuurtoren en de voltooiing van het schilderij, wordt vuurtoren wordt afgelast, het schilderij wil niet bijzondere gave mensen bij elkaar te brengen. Zein het derde deel afgemaakt. Daartussen wordt in vlotten, discussies zijn weinig vruchtbaar. kan goed met mensen omgaan en is in staat om,een zeer korte verteltijd het verstrijken van tien In het derde deel, dat fungeert als spiegelbeeld vanuit haar intuïtie de problemen van mensenjaar beschreven met daarin het overlijden van van het eerste, komen de personages tot andere om haar heen op te lossen. De herinnering aanMrs. Ramsay, haar zoon Andrew en haar dochter inzichten. Door het verwerken Mrs. Ramsay’s dood haar vormt in het derde deel een drijfveer voor dePrue. Inzichten die er in het eerste deel niet waren ontstaat er een nieuwe harmonie in het leven van tocht naar de vuurtoren en het voltooien van hetworden in het derde deel verkregen. de nabestaanden. Ze komen tot handelingen die tot schilderij.De verhandeling op zichzelf is vrij beperkt. dan toe onvoltooid waren gebleven: de vuurtoren Het karakter van Mr. Ramsay daarentegen, staatBelangrijker zijn de beschrijvingen van indrukken, wordt bereikt en het schilderij afgemaakt. Zo lijnrecht tegenover die van zijn echtgenote. Inde gedachtestromen en onderlinge verhoudingen bereiken zij een volgende fase in hun leven; ze tegenstelling tot haar, benadert hij alles vanuittussen personages. Vanuit een alwetende verteller doen dingen die ze eerder niet deden en overstijgen het intellect. Zijn compromisloze benadering vanworden de karakters van de personages en hun daarmee hun eigen ‘ik’. mensen en zaken, is uiteindelijk alleen maar gerichtonderlinge relaties stukje bij beetje ontleed. Dit overstijgen van de eigen ‘ik’ wordt metaforisch op het bevestigen van zijn eigen gelijk. Maar zelfsDaarnaast heeft Woolf de begrippen ‘tijd’ en uitgewerkt in de episodes waarin Lily Briscoe hij komt tot een veranderd inzicht bij de vuurtoren. VREEMD FRAMED 13
  14. 14. Daar overstijgt hij zijn eigen ‘ik’ en komt hij voorDuncan Grant, The het eerst écht in contact met Camilla en James. Pasmantlepiece (1914) dan haat James zijn vader niet langer.Vanessa Bell, Still Zoals Woolf, met de personages Mrs. en Mr. Ramsay,life of a mantlepiece(1914) het vrouwelijke tegen het mannelijke afzet, zijn er nog talloze andere elementen in de roman die deze twee tegenstellingen vertegenwoordigen. De vuurtoren en de zee zijn daar belangrijke voorbeelden van. De vuurtoren is geplaatst op een eilandje in de zee, waardoor het symbool komt te staan voor het ‘andere’, voor nieuwe inzichten en voor het overstijgen van de eigen ik. Tegelijkertijd vormt het een metafoor voor het mannelijke, het onveranderlijke, net als de rotsen en het landschap De zee daarentegen, met haar voortdurende stroming van eb en vloed, van rust en beweging, staan symbool voor het vrouwelijke oftewel het veranderlijke, het onpeilbare. Deze tegenstelling van het mannelijke en het vrouwelijke loopt als een rode draad door het hele boek. Steeds weer verschijnt hij in een andere hoedanigheid vertegenwoordigd door de contrasterende paren zoals tijd en kunst, flux en permanentie, en realiteit en verbeelding. 14 VREEMD FRAMED
  15. 15. Bloomsbury-group Dit is eigenlijk niets anders dan wat Virginia Woolf in het eiland, werkt aan haar schilderij. Dit wil nietAls Virginia met haar broers en zussen ‘Naar de vuurtoren’ doet. Momenten worden belicht erg vlotten. Afwisselend kijkt ze naar de verte, Uit: Woolf, Virginia,naar Bloomsbury verhuist,b wordt dit een vanuit verschillende invalshoeken, personages waar zich de zee en de vuurtoren bevinden, en ‘Naar de vuurtoren’ontmoetingsplek voor kunstenaars en beschrijven via een alwetende verteller. Op die naar dichtbij, waar een tuin en een heg zijn. Het pp. 164-165intellectuelen. Van deze ‘Bloomsbury-group’ maken manier worden vluchtige momenten gegrepen. doek staat als een wit vlak voor haar. In de vertebekende namen deel uit zoals de schilders Vanessa Het werk van de Bloomsburyschilders was bevindt zich de boot met Mr. Ramsay, die met zijnBell, Roger Fry en Duncan Grant, de kunstcriticus kortstondig; een voorstelling was vaak geen lang zoon James en zijn dochter Camilla op weg is naarClive Bell, de schrijver en essayist Leonard Woolf. leven beschoren. Soms werden de doeken opgeroldHet is een interessant uitgangspunt om de roman als de verf droog was of werd de achterkant vanvan Virginia Woolf in relatie te brengen met de het doek werd opnieuw gebruikt. Het gebeurde datschilderkunst die de Bloomsbury-group heeft ze verdwenen op zolders en onder bedden, vooralvoortgebracht. dat van Roger Fry en Vanessa Bell, omdat zij hetDe Bloomsbury-schilders waren niet op zoek minst succesvol waren. “Het zou worden opgeroldnaar een exacte imitatie van de werkelijkheid onder een sofa weggestopt”, denkt Lily Briscoemaar naar equivalenten daarvan. Zij trachtten over haar schilderij, vervolgens: “het zou wordenmomenten van intense perceptie bloot te leggen. vernietigd”.13 Maar wat deed dat ertoe? Het wasDit kon een respons op een bepaalde stemming tenminste een ‘poging tot iets’, een gebaar datzijn, een lichtval, een patroon dat zich plotseling stond voor een wezenlijk moment.openbaart, de sfeer in een kamer, maar ook dehouding van iemand die leest, schrijft of schaakt. TaalgebruikDe concentratie waarmee naar de wereld werd In het volgende zal ik gaan inzoomen op eengekeken, blijkt uit de variaties die men maakte op fragment uit het boek van Viginia Woolf. Hetéén thema, van figuratief tot abstract. Het waren betreft een passage dat afkomstig is uit hoofdstukallemaal pogingen in verf om het onmogelijke drie en vier uit het derde deel ‘De vuurtoren’ (p.te bereiken: vluchtige momenten vereeuwigen. 164-178).Steeds opnieuw en steeds weer vanuit een andere 13 Woolf, Virginia, ‘Naarinvalshoek. Lily Briscoe, die opnieuw de familie vergezelt naar de vuurtoren’ p.167. VREEMD FRAMED 15
  16. 16. de vuurtoren. Tijdens dit fragment zijn ze net worden zinnen gebruikt die uitdrukking geven achtergrond voor de verhaallijn, maar tevens als vertrokken. Lily probeert het moment te vangen aan die intensiteit, wat bijvoorbeeld blijkt uit de symbolische ondersteuning daarvan. op haar doek. Ze kijkt van het landschap naar volgende zin:“Want het vlak grijnsde haar aan, De zee staat voor het veranderlijke en het het doek en weer terug. Door het ritme van het het puilde uit, ze voelde het tegen haar oogballen vluchtige van het moment. Deze wordt tegenover focussen verliest ze het contact met de dingen om drukken”.14 Tevens probeert Woolf door middel andere elementen geplaatst, zoals de rotsen zich heen. Ze probeert vervolgens de zin van het van woorden als onverbiddelijk en onherroepelijk en de vuurtoren, die het permanante en het leven te bevatten. de gevoelens van haar personages op te roepen. onveranderlijke vertegenwoordigen. Het gaat Het hoofdstuk erna wordt er weer gekeken naar Soms lukt het niet in een keer en zijn er meerdere dus niet zozeer om de uiterlijke kenmerken van de boot met James, Camilla en Mr. Ramsay. Ook pogingen nodig om tot een beschrijving te komen. het landschap, maar veeleer om de metaforische zij proberen vat te krijgen op de situatie. Het punt Delen van zinnen en woorden worden herhaald. zeggingskracht die daaruit spreekt. De vanwaar ze vertrokken waren lijkt voor hen al een “Ze zag haar doek alsof het naar boven was ‘perspectivische blik’, oftewel de unieke beleving andere wereld geworden. gezweefd en zich onverbiddelijk recht voor zich had van een personage vanuit een bepaald standpunt opgesteld (…) Ze keek wezenloos naar het doek of situatie, is hetgeen waar het om gaat in de Hoewel Woolf vanuit een alwetende vertelinstantie met zijn onverbiddelijke, wit starende blik en van roman. De schrijfster creëert een omgeving beschrijft, ‘ziet’ deze niet alles tegelijk. De omgeving het doek naar de tuin”.15 die door alle figuren steeds anders, vanuit wordt dan ook nooit als geheel beschreven hun eigen persoonlijke belevingswereld, wordt maar altijd gefragmenteerd, via verschillende De Blik geïnterpreteerd. Tegelijkertijd is het van belang personages. De beleving en interpretatie van het “Het was rustig, nevelig weer, de vuurtoren dat zij de situatie proberen te bevatten. De twee landschap op een bepaald moment hangen nauw leek vanochtend oneindig ver weg”.16 In haar betekenissen van ‘blik’ zoals die staan beschreven in samen met de gevoelens van de personages. boek schept Virginia Woolf een omgeving en de Van Dale, komen hier duidelijk terug. Ten eerste Woolf probeert dus in haar boeken momenten van tegelijkertijd een interpretatie van die omgeving. gaat het om ‘beschouwen’. De personages nemen intense beleving te ‘vangen’. In haar schrijfstijl Het gaat in ‘Naar de vuurtoren’ niet in de eerste de omgeving waar; vaak maar in een oogopslag; er komt dit duidelijk naar voren. Naast de alwetende plaats om de intrige, maar om de interpretatie van wordt dan een beschrijving gegeven van hetgeen verteller die steeds van blik wisselt en onderlinge de werkelijkheid op verschillende tijdstippen. Via waarop zij hun ogen hebben gericht. Ten tweede relaties van de personages bloot legt, komt die een continue stroom aan indrukken ‘bevriest’ Woolf gaat het om het vermogen te interpreteren. De14 Ibidem, p.167. intense beleving ook naar voren door de woordkeuze relaties op een specifiek moment. Het landschap personages proberen te begrijpen wat ze zien. Het15 Ibidem, p.165.16 Ibidem, pp.164-165. en de opbouw van de zinnen en hoofdstukken. Er vormt een interactief decor, die niet alleen dient als verruimen van de blik wordt van belang. 16 VREEMD FRAMED
  17. 17. bepalen. het landschap zelf is de blik van de toeschouwer Woolf gebruikte een dergelijke manier van schrijven belangrijk: we hebben hier dus weer met diezelfde ‘blik’ in het Van Dale om manier de realiteit te benaderen. Fictie en ‘perspectivische blik’ te maken. De schaal van Woordenboek realiteit waren voor haar verweven. De realiteit het landschap is zo groot, overspoeld door is nooit volledig onder ogen te zien. Momenten, zoveel verschillende individuen met hun eigen indrukken geven een subjectieve indruk van interpretaties, dat ook hier de alwetende verteller werkelijkheid. Met verschillende perspectieven is niet bestaat. Bovendien kunnen deze altijd maar de werkelijkheid te benaderen. een deel van het landschap tegelijkertijd zien. Door het ontbreken van een bevatbare schaal in het Boundaries landschap, wordt de interpretatie bepaald door je Wat is nu de relatie tussen de roman en de beleving blikveld (dat natuurlijk snel kan wisselen). Je hebtOm inzichtelijk te maken wat ik interessant vind van het landschap? Ik zie een analogie met het dus altijd te maken met bepaalde kijkrichtingen,aan de roman, heb ik een diagram gemaakt van ‘lezen’ van het landschap. Bij architectuur in het -hoogten en -diepten. Je ‘leest’ dus als het ware jemijn interpretatie. Het eerste diagram toont de landschap is deze ook een decor. Deze heeft ook omgeving.situatie zoals deze is in het gekozen hoofdstuk van niet één werkelijkheid, maar wordt steeds weer Fietsen en wandelen vormen de belangrijkstede roman. Dát is wat er op het specifieke moment anders beleefd. Door de grote schaal is de beleving activiteiten van bezoekers aan Texel.17 Doorgebeurt. Echter is de roman niet zo geschreven. ervan, net als in de roman, voor iedereen anders. zich door het landschap te bewegen verzameltDe volgende twee diagrammen geven dezelfde Net als in het boek, kunnen we hier spreken van de beschouwer indrukken die steeds vanuitsituatie weer, maar van verschillende invalshoeken. een perspectivische blik die bepalend is voor de verschillende perspectieven ontstaan. Behalve alsNiet alleen de perspectieven zijn belangrijk, maar interpretatie van het landschap. lichamelijke activiteiten an sich, bieden lopen enook de dieptewerking. Op die manier heeft Woolf fietsen daarom nog een extra dimensie: ze latenhet verhaal opgebouwd, dát is waar het om gaat. 17 Gemeente Texel, De rol van een gebouw in de relatie tussen mens en je de omgeving lezen. Op het moment dat menDe personages zijn vooral met zichzelf en met Monitor 2003 onzerzoek. landschap lijkt tweeledig. een nieuwe plek bezoekt, vooral wanneer het om 49% van de toeristenhun eigen interpretatie bezig. Het doek van de noemen wandelen en Ten eerste gaat om de blik op het gebouw vanuit het landschap te doen is, is men heel bewust bezigschilderes Lily Briscoe en de boot omringd door fietsen als activiteit die het landschap. Het gebouw is een object in het om in relatief korte tijd het landschap in zich op men van plan is te gaanwater geven een beperkte invalshoek weer. De doen op Texel en deze landschap. Het gaat er in op, of steekt er bij af. te nemen. Wandelen en fietsen worden daarompersonages trachten hun positie in de ruimte te staan daarmee ruim In ieder geval wordt het er een onderdeel van. In veel vaker op een nieuwe plek beoefend dan in de bovenaan. VREEMD FRAMED 17
  18. 18. Diagram 1 18 VREEMD FRAMED
  19. 19. Diagram 2 en 3, met citaten uit: Woolf, Virginia ‘Naar de Vuurtoren’ p. 164 en p. 174VREEMD FRAMED 19
  20. 20. bekende omgeving. Het lezen van de omgeving is De grens tussen de twee gevallen is niet altijd Van veraf is dient deze voor navigatie terwijl dezeRechts: voor een toerist een bewustere onderneming dan scherp. Wanneer het gebouw de ene, dan wel de van dichtbij is nutteloos is geworden. Maar op hetGer Dekkers, voor iemand in zijn eigen omgeving. andere betekenis aanneemt, hangt af van de gene moment dat men de vuurtoren kan beklimmen,Sky and tulip-fields, Ten tweede kadert een gebouw het landschap die het gebouw bekijkt. De vorm en de betekenis krijgt deze een derde betekenis: de toren kanFlevoland 1983 in. Dan gaat het om de vraag hoe het landschap van het object (gebouw) verandert met de positie, een fantastisch nieuw panoramisch perspectiefGer Dekkers, beleefd wordt vanuit het gebouw. Het gebouw de afstand en het perspectief; kortom met de blik verschaffen. Misschien is het wel daarom datCovered, is voor de gebruiker te vergelijken met een van de waarnemer. Virginia Woolf juist de vuurtoren als bestemmingNoordoospolder 1977 kijkinstrument. Vanuit dit instrument worden de In hoeverre zijn de verschillende rollen van heeft gekozen als tegenhanger van het landhuis. andere gebouwen weer deel van het landschap. het gebouw, het territoriale en de betekenis te Vooral als men het landschap vanuit een gebouw manipuleren met architectuur? De positie van Vorm, perceptie, betekenis aanschouwt, beïnvloedt het gebouw de kijk op het de bezoeker in het landschap en zijn positie ten Bij de werken van de kunstenaar Ger Dekkers is landschap. Omdat de architectuur als kijkmachine opzichte van het gebouw zijn belangrijk. Een het landschap op een creatieve manier bekeken. fungeert, zal de waardering ervan, deels afhangen gebouw kan je helpen het landschap te bekijken, Door kleine veranderingen van positie van van de architecturale vorm. De Franse filosoof maar je ook helpen bij het oriënteren in het de waarnemer, ontstaat er een totaal andere Foucault stelt dat kijkmachines een nieuwe vorm landschap. En ook aspecten als het weer, dag en compositie. Soms zijn het kleine objecten die in van waarnemen creëren, omdat ze de ruimte nacht en de seizoenen hebben een belangrijke het landschap staan die interessante zichtlijnen of opdelen in rasters.18 Het gebouw kan dus een invloed op de perceptie en betekenis van een perspectieven oproepen zoals bomen, een weg of belangrijke bijdrage leveren aan de wijze waarop gebouw in het landschap. Er is dus sprake van voelbal-goals. ‘Hij neemt zijn publiek als het ware de omgeving wordt beleefd. verandering van waarneming en verandering van bij de hand en dwingt het nauwkeurig te kijken betekenis in de relatie tussen mens en landschap. (…) Op dat moment, op die plaats en onder die De relatie van de twee verschillende rollen die omstandigheden bepaalt Dekkers uiteindelijk of en een gebouw in het landschap kan aannemen, het Een verblijfsaccommodatie (het landhuis dat Woolf hoe hij zijn publiek meeneemt in zijn waarneming, territorium waarbinnen een gebouw een bepaalde beschrijft), is normaliter alleen voor de gebruiker zijn kijkervaring. Om het deelgenoot te maken van18 Cauter, Lieven de,‘Archeologie van de kick’ betekenis heeft of deze weer loslaat, is interessant. van nut. Hier zien we een polarisatie van het gebouw zijn ‘ontdekking’ van het nieuwe landschap’.19p.107. Het gebouw als nutteloos object (obstakel) in als object in het landschap en als kijkmachine. De Bij het kunstwerk van Arie Berkulin, ‘Swing’ aan de19 Dekkers, Ger‘landschapswaarnemingen: het landschap en het gebouw als kijkinstrument vuurtoren, het andere belangrijke gebouw uit het Karel de Grotelaan in Eindhoven wordt het landschapeen retroperspectief’ p.16. bedoeld voor een gebruiker, liggen ver uit elkaar. boek, kent een interessante omgekeerde analogie. letterlijk ingekaderd. Door het verwrongen vierkant 20 VREEMD FRAMED
  21. 21. VREEMD FRAMED 21
  22. 22. lijkt het kader te vervormen wanneer de positie van Het gaat net als in de roman niet om de vorm openplekken. De wandelpaden zijn op natuurlijkeLinks: de toeschouwer verandert. Zowel de plaats als de van de werken, maar om de perceptie ervan. De wijze ontstaan door de sporen die wordenMarijke de Goey, afstand tussen het object en beschouwer zorgen vorm van het object en de betekenis ervan voor de achtergelaten door het lopen. Er zijn geen verhardeDansent vierkant, voor verandering van perceptie. De titel van het bezoeker verandert voortdurend. Een kunstwerk paden, alleen zandpaden. Ze zijn onopvallend alsArnhem kunstwerk van Berkulin heeft al beweging in zich. en ook een gebouw kan een interessante relatie een slingeren sculpturaal element opgenomen inRechts: ‘Dansend vierkant’ in Arnhem van Marijke de Goey hebben met de mens en het landschap vanuit het landschap. (…) Door de wandeling ontstaanArie Burkelin, Swing, draagt eveneens een bewegende titel. Het enorme verschillende posities en afstanden. Een moment niet alleen verbindingen maar ook confrontaties,Eindhoven gevouwen vierkant lijkt te dansen wanneer je het kan worden gevangen en een stilstaand object lijkt waarbij de verschillende projecten elkaar met de auto passeert. te dansen. relativeren en versterken. De wandeling is tevens In het project De Nollen laat de schilder en een handeling waarbij het gaat om de oriëntatie in beeldhower Rudi van de Wint het publiek op een de ruimte, om afstand, maat en schaal.”20 Van de verrassende wijze het landschap zien. Een project Wint laat ons dus niet alleen zijn kunstwerken zien, in een binnenduingebied bij Den Helder groeide uit maar ook laat hij ons het landschap op een nieuwe tot een ‘totaalkunstwerk’. Schilderijen, sculpturen manier lezen, op een soortgelijke manier waarop en bouwsels zijn samengevoegd met het landschap Ger Dekkers dat doet met zijn fotografie. als drager. Van de Wint geeft de toeschouwer tijdens zijn wandeling door De Nollen telkens een Het is interessant om te kijken hoe vorm en de nieuwe interessante blik op het duinlandschap. betekenis van een gebouw zich kan gedragen in “Tijdens de wandeling volgen de ervaringen van het landschap wanneer de toerist intensief het de kunstwerken in het landschap elkaar op. In landschap aan het lezen is. Door de vorm en de de context van de Nollen als een totaalkunstwerk plaats van een gebouw in het landschap goed te springen confrontaties en contradicties, al of niet regisseren kan het gebouw een ‘tool’ zijn bij het ogenschijnlijk, direct in het oog. Het pad, dat observeren en het waarderen van het landschap. soms breed is, soms onopvallend smal, slingerend Het gebouw wordt een toevoeging in de beleving20 Koningsbruggen,Jacqueline van, ‘R.W. langs de duintjes, de sculpturen, de bouwselen, de van het landschap, zowel voor de gebruiker alsvan de Wint: Schilder, bunkertjes. De bossages en de bomen verlenen voor de passant.beeldhouwer, bouwer’p.213. het landschap de afwisseling van gesloten en 22 VREEMD FRAMED
  23. 23. VREEMD FRAMED 23
  24. 24. 24 VREEMD FRAMED
  25. 25. LOCATIE Om het duinlandschap in kaart te brengen ben ik is zo’n weg van het binnenland naar het strand gaan inzoomen op een stuk duingebied waar de met een paviljoen. Onderling zijn ze verbonden De gelijkvormigheidHet meest indrukwekkende landschap van duinen een relatief groot hoogteverschil hebben. met smalle wandelpaden door de duinen. Een van de duinen,Texel is het duinlandschap. Met zijn grilligheid, Bij de keuze ben ik bewust buiten de bijzondere dergelijk pad is ook hier te vinden. Een situatie op ongeacht hun schaaluitgestrekheid, boomloosheid en schaalloosheid natuurgebieden de Muy en de Slufter gebleven. de gekozen lokatie is topografisch dus min of meerdoet het aan een maanlandschap denken. Het is een locatie net boven De Koog. Het gebied als standaard te beschouwen.Bovendien heeft het een grote variëteit aan flora is een goede representatie van de duinen van Texelen fauna. En het beeld verandert enorm gedurende en daardoor een geschikte locatie voor een case- Geomorfologiede dag en de seizoenen. De schaalloosheid van de study. Dit zal ik hieronder toelichten. Ook geomorfologisch is het gebied eenduinen zit in twee aspecten. Door het ontbreken doorsnede van de Noordzee kuststrook. Door devan een maatstaf in de vorm van bomen, mensen Topografie hoogteverschillen in kaart te brengen wordt ditof bebouwing, zijn hoogten en afstanden moeilijk Het gebied heeft het principe van wat je een duidelijk. Aan het strand treffen we een tamelijkleesbaar. Bovendien hebben duinen de eigenschap standaard opbouw van de Texelse Noordzeekust rechte en steile duinstrook van tien tot vijftiendat ze altijd op min of meer gelijkvormig zijn, zou kunnen noemen. Een verharde weg leidt meter hoog aan. Bovenop deze strook staan deongeacht hun formaat. Een duinpolletje van enkele vanaf het binnenland richting het strand. De weg strandpaviljoens. Daar achter volgt een lagercentimeters doet al denken aan een grote duin. eindigt bij een grote parkeerplaats, met ongeveer gedeelte van ongeveer vijf meter boven zeeniveau.De problematiek van het massatoerisme komt in de driehonderd plaatsen en een fietsenstalling. In dit dal lopen wandelpaden evenwijdig aan hetduinen duidelijk naar voren. Iedereen zou graag in Daarna wordt de weg aanzienlijk smaller en alleen strand. Dan ligt nog een duinrij. Deze duinen zijnde duinen verblijven, maar niemand wil bebouwing toegankelijk voor fietsers en voetgangers. Verderop hoger en duidelijk grilliger van vorm. Deze tweein het landschap zien. ligt links het einde van de duinkampeerterrein duinrijen treffen we op heel Texel en een groot deel Kogerstrand. van de Noordzee kuststrook. Ze zijn geologisch te Het pad komt uit bij een strandpaviljoen, dat verklaren: er jaarlijks tussen maart en oktober staat. Bij Texel is ontstaan vanuit een stuwwal uit de het strandpaviljoen begint het strand. In de voorlaatste ijstijd: De Hoge Berg. Tijdens de zomermaanden staan op het strand aan beide laatste ijstijd (80.000 -10.000 jaar geleden) kanten van het paviljoen kleine strandhutjes die stond de zee nog vrijwel droog. In die tijd is het gehuurd kunnen worden. Op bijna elke kilometer zand waaruit later de duinen zijn ontstaan op VREEMD FRAMED 25
  26. 26. A E B F C G26 VREEMD FRAMED D H
  27. 27. Texel terechtgekomen. Door de zeespiegelstijgingontstaan duinen (a). Er zijn vier voorwaarden voor Links:duinvorming: De projectlocatie met:1) zand in de zeebodem A) strandhutjes a B) strandpaviljoen2) een langzaam oplopende kuststrook C) camping3) een overwegend aanlandige wind D) parkeerplaats4) begroeiing E) duinpadNa de laatste ijstijd zo’n 10.000 geleden stijgt F) grillige duinen G) ontsluitingde zeespiegel en nadert deze de huidige kustlijn. H) naburige bebouwingDe eerste duinrij ontwikkelt zich. Deze duinen,die tegenwoordig het meest landinwaards liggen Rechts:noemt men de oude duinen (b). Duinvorming op texelTijdens de middeleeuwen (ongeveer 12e -16eeeuw) is het weer erg ruw. Delen van de kustlijn bkomen door de harde wind en hoge golven inhet water terecht. Door deze kustafslag komtveel zand in zee terecht en wordt later door hogegolven teruggeworpen. De jonge duinen ontstaan(c). Dus ook morfologisch is de gekozen locatierepresentatief voor een duingebied op Texel. cZowel geomorfologisch als topografisch is dezeplek net boven De Koog dus representatief voorde Texelse kustlijn. Daarom acht ik de situatiegeschikt als mijn projectlocatie. VREEMD FRAMED 27
  28. 28. PROGRAMMA manier een relatie met Texel en had overal kunnen passeert, is ook toegankelijk voor anderen. Het staan. gebouw moet de passant niet in de weg staan. Om te komen tot een programma op de locatie Integendeel. De passant zal eveneens ‘nieuwe ben ik gaan inzoomen op het huidige aanbod en Het programma van mijn afstudeerontwerp wil inzichten’ krijgen. Het landschap wordt ingekaderd, de problematiek op Texel. Ik stuitte op een groot ik hieraan relateren. Ik zal onderkomens voor er wordt net iets meer zicht geboden, of het zicht vakantiepark, liggend in De Koog: “Beachpark (massa)toerisme gaan creëren, na studie naar de wordt je even ontnomen. Op die manier kan het Texel”. Op een plek in De Koog staan op ongeveer specifieke aspecten van het Texelse duinlandschap. gebouw ook aan degene die er niet verblijven iets twaalf hectare 160 bungalows, varierend in grootte Ik bied de bezoeker de kans op deze unieke plek te toevoegen. Er ontstaat een geheel dat een ander van 90 tot 130 m2. “Vrijstaande villa’s: gelegen verblijven. De woning hoeft niet zeer luxe of groot publiek aanspreek, maar misschien ook mensen aan waterpartijen, met c.v. Voorzien van woon/ te zijn, maar zal een beschutte plek zijn die een die normaliter een park als “Beachpark Texel” eetkamer met tv, open haard en open keuken met nieuwe blik op het landschap verschaft. De luxe zit bezoeken. o.a. afwasmachine, magnetron en wasmachine. hem niet in de grootte van de bungalow, maar in Aparte wc. Ligbad/whirlpool, douchecabine en het feit dat men de mogelijkheid heeft om op die Bij een dergelijk programma is de relatie tussen dubbele wastafel. Terras met tuinmeubilair, parasol plek te mogen verblijven. Hiermee zal de doelgroep individu en massa interessant. Een selecte groep of zonnescherm” Luidt de advertentie.21 anders zijn dan bij “ Beachpark Texel”. van gebruikers mogen verblijven op hun favoriete Hier is een accomodatie voor het toerisme Een ‘hut’ geeft de bezoeker bescherming. De plek. Voor hen heeft het gebouw een functie. Het geschapen die op geen enkele wijze met Texel te gasten zullen de woning voornamelijk gebruiken landschap wordt bekeken vanuit het gebouw. Voor maken heeft. De opbouw doet denken aan dat om te overnachten en om ‘s ochtends en ‘s avond de massa is het gebouw meer een object in het van een Amerikaanse sub-urb. Het totaal vlakke te verblijven. Eten, lezen, douchen, of voor nog landschap. Omdat het gebouw vervormt en telkens terrein van het park staat lijnrecht tegenover het heel andere activiteiten zoals schrijven schilderen, een andere blik op het landschap biedt is het maanlandschap van de duinen. En ook het idillisch beelhouwen, studeren,… Activiteiten die we gebouw ook voor degene die het niet gebruiken aangelegde watertje heeft niets met de zee te terugzien in “Naar de vuurtoren”. De plek maakt interessant. Het geheel wordt geen fort voor een maken. Er zijn universele vrijstaande bungalows het mogelijk om op een ‘nieuwe’ manier kennis selecte groep mensen, maar zal een groter publiek gebouwd met slechts twee verschillende typen: te maken met het landschap. Het hele landschap aanspreken. de rode en de blauwe. Het uitzicht vanuit een hoeft dus niet telkens te zien te zijn. vrijstaande bungalow is die van de buren. Kortom Een tweede deel van het programma is een21 www.beachparktexel.nl dit smakeloze bungalowpark heeft op geen enkele duinpad. Een pad dat het gebouw ontsluit en 28 VREEMD FRAMED
  29. 29. “Beachpark Texel” tegenover typisch TexelVREEMD FRAMED 29
  30. 30. 30 VREEMD FRAMED
  31. 31. ONTWERPSTRATEGIE Door middel van schetsen en het maken van Structuren in deEen gebouw kan zich in principe op twee manieren maquettes heb ik onderzocht wat ik wilde bereiken natuur en bebouwinggedragen in het landschap. Het kan met het met die structuur. Richting en herhaling zijn in de omgeving als inspiratiebronlandschap mee gaan of het kan er tegenin gaan. hierbij belangrijk. De modellen hebben net alsMaar er is ook een tussenweg mogelijk waarbij het het landschap, een richting met herhaling en een Een aantal van degebouw ingetogen kan zijn en op andere plekken richting met verandering. De verandering onstaat studiemodellen die ikjuist weer erg aanwezig is. Zoekende naar een door het landschap. Op die plekken kunnen de maaktemanier waarop het opvallend en onopvallend verblijven een unieke kwaliteit krijgen.aanwezig zijn van een gebouw kan worden Met herhaling komt het probleem dat massatoerismegecombineerd kom ik tot een structuur. Door een met zich meebrengt in beeld. Veelheid leidt vaakautonome structuur over die van het landschap te tot saaiheid. Maar herhaling kan ook een middelleggen, ontstaat er vanzelf een spel van opvallen zijn. In ‘Naar de vuurtoren’ komt herhaling op tweeen wegvallen. Inspiraties uit de omgeving zijn manieren naarvoren. Woolf gebruikt herhaling alsvoor mij belangrijk. Structuren van de duinen een poging. Ze herhaalt zinnen gedeeltelijk, ofen structuren van het strand met zijn lijnen, bijna helemaal, om tot de ultieme beschijving teschelpen en de wind. Maar ook de ‘bebouwing uit komen van het moment. Ook het ‘onverbiddelijke’de omgeving’, de ritmiek, herhaling en de eenvoud dat Woolf meermaals gebruikt heeft met herhalingvan de strandhutjes en het de paviljoens. te maken. Bij het herhalen komt onverbiddelijk telkens eenzelfde aspect naarvoren. Oftewel de verschillende verblijven zijn niet allemaal hetzelfde, maar ze hebben wel terugkerende ontwerpregels. Een drietal andere interessante aspecten die in mijn modellen duidelijk werden neem ik in mijn ontwerp mee. Ten eerste is dat de schaalloosheid van de maquettes. In zijn geheel VREEMD FRAMED 31
  32. 32. zou het gebouw een schaalloos object moeten versterkt of gerelativeerd worden. Bijvoorbeeld een meerwaarde krijgen. Bijvoorbeeld door middelVerschillende posities zijn. De vakantiewoningen zullen de schaal van door een huisje net boven de duinpan te laten van inkadering en het focussen op fragmenten endie het gebouw aan het landschap niet meteen moet verraden, want zweven of in de duintop te laten verzinken. Ook spelen de schaalloosheid van het landschap. Er zijnkan nemen in het de schaalloosheid is een belangrijk intrigerend met andere middellen kan een vakantiewoning verschillende strategieën mogelijk:grillige duinlandschap aspect van de duinen. Ten tweede hebben de maquettes vormen die binnen en buiten verweven. Duintop Helling Duinpan • Door afstand en specifieke inkadering Door binnen en buiten een spel met elkaar te laten krijgen de duinen duidelijk een decorfunctie. Het spelen worden de vakantiewoningen geen fort. De landschap wordt een schilderij. Afhankelijk van het grens tussen hetgeen alleen te gebruiken is voor gewenste effect kan de vorm van de inkadering het bezoekers die in de vakantiehuisjes verblijven en effect nog versterken. de voorbijganger wordt minder scherp. Tenslotte is bij de modellen het pad tekens een • Het verplaatsen van de horizon, oftewel onderdeel van het gebouw. En andersom het het creatief omgaan met de hoogte van het gebouw een deel van het pad. Als wandelaar maaiveld levert een andere kijk op het landschap zal men het gebouw passeren. De vorm dient op. Door bijvoorbeeld het maaiveld op ooghoogte daarom aantrekkelijk te zijn om een tijd in het te brengen, wordt het effect bereikt van het door visier te hebben. Maar de voorbijganger gaat het de knieën gaan tijdens een wandeling om de flora gebouw ook betreden door er op te klimmen en er en fauna eens goed te bestuderen. En dat tijdens onderdoor te lopen. het koken! Door gebruik te maken van het hoogteverschil • Het uitzicht naar de Texelse lucht kan een in de duinen ontstaan interessante verschillen. nieuwe ervaring zijn, die ook bij het landschap Bijvoorbeeld tussen wat er gebeurt op een duintop, hoort. Wanneer je het landschap niet ziet, maar in een duinpan en op een helling. Een uitzicht alleen de lucht gaat men zich daarop concentreren. vanuit een duinpan kan minstens zo spectaculair Het duinlandschap brengt een typische Texelse zijn als het panoramische uitzicht vanaf een top. lucht voort. Door het temperatuurverschil tussen Met de plaatsing van het verblijf kunnen effecten land en zee is de lucht boven de duinen anders 32 VREEMD FRAMED
  33. 33. dan in het binnenland. En ‘s nachts is er een zeerheldere sterrenhemel waar te nemen omdat er Verschillendenauwelijks omgevingslicht aanwezig is. Iets dat in mogelijke strategieënNederland nog maar sporadisch voorkomt. R.W. van der Wint, Verggilius, De Nollen• Door middel van inkadering kan het in Den Helderzicht worden gefocust op een fragment van hetlandschap. Op eenvoudige wijze maakt de bezoekerop een andere manier kennis met het landschap.De kijker wordt geprikkeld het landschap goed tebestuderen.En voor de passant• Door net even het zicht (gedeeltelijk) wegte nemen, kan dat voor de wandelaar relativerendwerken. Hij loopt de hele tijd over een uitgestrektlandschap en wordt zich daar juist weer van bewustdoor even een intiem gevoel te geven.• Omgekeerd, door de passant nog netdat uitzicht te bieden over de dichtstbijzijndebebouwing of over zee, kan dat ook relativerendwerken.De plaats een raam is hierbij belangrijk. De positievan het raam vanuit het interieur en plaats van hetraam ten opzichte van het landschap. Wat binnen VREEMD FRAMED 33
  34. 34. A B C D E F F G H I J34 VREEMD FRAMED
  35. 35. stahoogte is kan buiten het maaiveld zijn. Zo kan raam refereert aan een schilderij waardoor een verplaatst. Zo zal de aandacht voor een raam bijde blik gericht worden op een fragment met alleen bepaalde afstand ontstaat. Een laag geplaatst een eettafel anders zijn dan een langs een trap. Linksaarde, op de horizon, of alleen de lucht. Niet alleen raam brengt je dichterbij het landschap en hoger Referentie beeldende plaats van een raam in de ruimte bepaalt de geplaatste creëert afstand. Natuurlijk is het altijd Met het programma en de ontwerpstrategie A t/m E) Akari Sakamoto,beleving, maar ook de vorm van het raam en de van de vraag of je staat of zit en hoe groot je bent. zijn de uitgangspunten voor mijn ontwerp. Ik Hakuei, Tokioactiviteit de uitgevoerd wordt. Een breed laag raam Gevelopeningen die zicht bevinden bij activiteiten heb vooropgesteld dat het geheel eenvoudige F, G) Alberto Campozal je weidsheid van het landschap benadrukken, die statisch zijn, dat wil zeggen zich langere tijd ontwerprichtlijnen kent. Daarbij neem ik een Baeza, Turegano,terwijl een hoog, smal raam meer de opbouw van op een plaats bevinden hebben een andere impact aantal spelregels in acht waardoor het ontwerp Madrid H) James Turrell,het landschap in coulissen weergeeft. Een vierkant dan ramen op plaatsen waar men zich kort langs interessant en zuiver wordt. House of light, Kawanishi I) Harry Gugger, Duplexwoning, Basel J) Restaurant van Ecomare, Texel Rechts Studie naar formaat en plaats van gevelopeningen Enkele composities VREEMD FRAMED 35
  36. 36. ONTWERP Deze verschillende ‘blokjes’ vormen de bouwstenen het complex in de duinen. Er zijn plekken waarDe opbouw van de van het gebouw. De bouwstenen zijn naast elkaar men er tussendoor kan lopen, er onderdoor of ervakantiewoningen, Elk verblijf heb ik vorm gegeven in de meest geplaatst in lijn met een configuratie waar ik deels overheen. De vormgeving van het gebouwbestaande uit simpele configuratie. Het uitgangpunt is een later op terugkom. Bijna lettelijk vormen ze een zorgt ervoor dar er geen scherpe scheiding tusseneenvoudige eenheden. hut met een minimale oppervlakte om voor één rijtjeshuis. Vervolgens laat ik ze verspringen naar binnen en buiten is. De ruimte buiten de verblijven persoon korte tijd te verblijven. Met een breedte het hoogteverschil van de duinen. De eenvoudige is natuur. Geen rechthoekige doos en geen van 3,60m en een lengte van 5,00m is er net vakantiewoningen krijgen ieder een uniek karakter slagbomen, zoals we dat nu op veel leisurelocaties ruimte voor een douche, toilet en een aanrecht. De door hun plaats in de lijn van het gebouw en in tegenkomen. breedte van 3,60m is als standaard aangehouden het landschap. Sommige liggen diep verzonken in voor alle verblijven. Het is een breedte waarin goed de duinen, andere liggen precies op het maaiveld. Scenario’s verblijf een zithoek of een slaapkamer past. De lengte, bij De vorm gaat niet totaal met het landschap mee. De verblijven hebben een zeer eenvoudige het kleinste verblijf vijf meter, kan variëren. De Er verschijnt een interessant spel van herhaling en plattegrond. Een rechte ruimte met een douche en tweede variant heeft een lengte van 8,60m. Groot verschil. Het is geen robuuste stedelijke massa, toilet en een aanrecht. Het gebruik van de ruimte genoeg om met z’n tweeën een tijd te blijven. Ook maar het is ook geen vorm die zich krampachtig is aan de tijdelijke bewoners. kan een hut nog langer worden. Door de lengte naar de natuur vormt. Als een gestold duin ligt De op één na kleinste vakantiewoning bijvoorbeeld, te variëren kan het aantal personen dat erin kan heeft een lengte van 8,60m en een breedte van verblijven verschillen, maar ook het duur van 3,60m. Het is een rechthoekige ruimte met een het verblijf en de activiteiten. Vakantiegangers douche en toilet en een keukenblok. De 31m² zijn kunnen slechts een paar nachten verblijven, op een eigen manier in te vullen door de tijdelijke maar het is ook goed mogelijk dat er huisjes voor bewoners. Deze invulling kan op veel manieren enkele weken tot zelfs enkele maanden verhuurd gebeuren. Enkele scenario’s voor deze woning worden. Als iemand bijvoorbeeld in alle rust drie kunnen zijn: maanden aan een boek wil schrijven kan dat ook. 1. Een persoon kan deze hut als tijdelijk verblijf Bij het langer worden van de vorm kan een deel huren. Voor enkele weken of maanden. Hierin van het verblijf op of onder de verdieping worden kan diegene tot rust komen, lezen, schrijven, of geplaatst. Zo ontstaan verschillende configuraties bijvoorbeeld aan een scriptie, studeren, schilderen voor verblijven, vanuit een zeer eenvoudige basis. of fotograferen. Er is ruimte voor een bed, bureau 36 VREEMD FRAMED
  37. 37. en een zit- en eethoek slaapbank is er ook ruimte voor een zithoek verblijven bieden plaats aan ongeveer 100-1502. Twee personen kunnen hier een week of twee 4. Zelfs voor zes personen is dit kleine verblijf nog mensen bij een volle bezetting. Maar uiteraard Verblijfscenario’svakantie vieren. Overdag zullen af en toe weg zijn. geschikt, hetzij voor heel korte tijd. Bijvoorbeeld fluctueert dit aantal erg. voor de op eenHet huisje biedt genoeg ruimte voor een zit- en mensen uit Amsterdam die een volle dag aan Het geheel bestaat alleen uit vakantiewoningen. na kleinste vakantiewoning.eethoek en een slaapplek. het Texelse strand willen verblijven. Of mensen Op het terrein is geen beheerderswoning aanwezig.3. Met zijn vieren wordt het al wat krapper. die alle waddeneilanden willen aandoen met een Het beheer zou geregeld kunnen worden via deDeze woning is dan geschikt voor misschien een wandeling. De hut wordt dan gebruikt om te slapen, strandtent in de buurt. Het ophalen van de sleutelweekend of een midweek. Overdag zijn de tijdelijke te ontbijten en vervolgens weer te vertrekken. Voor kan eveneens via het standpaviljoen kunnenbewoners voornamelijk op pad. Maar het verblijf meer activiteiten is er dan geen plaats. gebeuren. Of er zou een systeem kunnen wordenkan goed gebruikt worden om te koken, slapen, Alle vakantiehuisjes zijn dus op op uiteenlopende toegepast dat men via internet een code kan krijgendouchen en te ontbijten. En met bijvoorbeeld een manieren te gebruiken. De in totaal veertig die men toegang verschaft tot het vakantiehuisje. VREEMD FRAMED 37
  38. 38. De ontsluitingVerschillende De manier waarop de veertig woningen zijnmanieren van gerangschikt op de lijn heeft te maken met debinnenkomen ontsluiting. De entree van de woningen vindt op een bijzondere manier plaats. Om het duingebiedSchematischeplattegrond rondom vrij te houden van een veelheid aan ontstuitingspaden is het hoofdonsluitingspad inSchematische het midden van de bouwstrook gelegd. Er zijn eendoorsnede aantal verschillende manieren waarop men een hutReferentiebeelden kan betreden. Soms gewoon op maaiveldniveauA) Taos Pueblo om vervolgens soms nog een verdieping omhoog,Mexico of omlaag te gaan. Maar ook via het dak van deB) Marokko eigen benedenverdieping. Bij het ordenen van deC) Casbah van Aitben Haddou, Marokko vakantiewoningen op de lijn worden de ingangen allemaal naar het centrum gesitueerd. Op die manier is het mogelijk om een pad dwars door de lijn van het complex te leggen. Men gaat langs de hutten, er overheel en er zelfs onderdoor. De duinkant is vrij van paden. Over het gebouw heen Er onderdoor Vrije ruimte Voor het gebouw langs Het complex wordt wel via paden verbonden met het bestaande padenstelsel. Op twee plaatsen snijden paden het gebouw. De ontsluiting van de woningen naar het strand en naar de reeds bestaande parkeerplaats wordt hierdoor makkelijker. Eén van de paden komt rechtstreeks vanaf de parkeerplaats, waar men men auto’s dient te A B C 38 VREEMD FRAMED

×