SÖZCÜK TÜRLERİ



SÖZCÜK TÜRLERİ

Sözcükler tür bakımından üç ana gruba ve sekiz ayrı türe ayrılır:

a. İsim Soylu Sözcükl...
Ülke adları (Pakistan, Şili)

Kitap, dergi, gazete adları (Yaban, Tanin...)

Kurum adları (Marmara Üniversitesi, Kızılay)
...
Topluluk isimleri de çoğul eki alabilir. Bu durumda grupların çoğulu bildirilmiş olur. Örneğin
“Dünya milletlerinin yakınl...
Varlıkların yapısal özelliklerini ortaya koyan sıfatlardır. Bunlar varlığın nasıl olduğunu
bildirir ve isme sorulan “nasıl...
Sınıfta yedi öğrenci vardı.
      Asıl sayı
           sıfatı


Yedinci öğrenci gelsin.
Sıra sayı
 sıfatı


Yedişer kişi g...
cümlelerinde altı çizili sözcükler belgisiz sıfatlardır. İsimleri sayıca az çok belli etmişler
ancak tam bir özellik bildi...
ZAMİR (ADIL)

İsim olmadıkları halde isim gibi kullanılan bu sözcüklere zamir diyoruz. Cümle içinde
zamirin karşıladığı is...
Bu zamir “kendi” sözcüğüdür. Şahıs isimlerinin yerine geçebileceği gibi hayvan isimlerinin
ya da cansız varlıkların isimle...
Ancak işaret zamirleri insanlar için de kullanılabilir.

“Bu benim kardeşim, şu da onun arkadaşı.”

cümlesinde altı çizili...
“Bazı insanlar çalışkandır.” cümlesinde altı çizili sıfat;

“Bazıları çalışkandır.” cümlesinde zamir olur. Çünkü “insanlar...
“Bu çiçeği sana arkadaşından başka kim getirir?”

cümlesinde altı çizili söz, çiçeği getiren kişinin isminin yerine kullan...
vardır. İsmin niteliğini bildiren sözcüklere sıfat demiştik. Fiillerin niteliğini bildiren
sözcüklere de zarf diyoruz.

“G...
2. Zaman Zarfı

Fiilin ne zaman yapıldığını bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan “ne zaman” sorusuna cevap
verir.

Tatilde...
Zarflar içinde çok değişik özellikler gösteren sözcüklerdir bunlar. Fiilin, sıfatın, zarfın,
adlaşmış sıfatın miktarlarını...
“Ne kadar” sorusu elbette sadece zarfı buldurmaz.

“Fazla mal göz çıkarmaz.” cümlesinde altı çizili sözcük “mal” isminin m...
İsim soylu sözcüklere gelerek onlara cümlede görev ve anlam kazandıran eklerdir. Sadece
isimlerle ilgili olmayıp zamir, sı...
“Yaza gelecekler.” cümlesinde zaman bildirir; zarf yapar.

“Beş bin liraya aldım.” cümlesinde miktar bildirerek zarf yapar...
“Akşamdan gidelim.” cümlesinde zaman bildirmiş.

“Sıradan insanlardı onlar.” cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değişt...
D. İYELİK EKİ

Eklendiği ismin bir şahsa ya da nesneye ait olduğunu gösteren ektir. Aitlik ilgisini, kendinden
önceki bir ...
Kitab - ı çok değerlidir onun.

cümlelerinde altı çizili eklerin şekil olarak aynı olduklarını görüyoruz. Bunlardan hangis...
İSİM TAMLAMALARI

Bir ismin aitlik ilgisi bakımından daha belirli hale gelmesi için başka bir isim tarafından
tamlanmasıyl...
“Ağaçların yaprakları, dalları, gövdesi öyle görkemliydi ki....”

cümlesinde “ağaçların” tamlayan; “yaprakları, dalları, g...
b. Bir şeyin neye benzediğini bildirir.

“Menekşe gözlere bayıldım.” sözünde “Menekşe gözler” buna örnektir ve “gözün mene...
Sıfat görevinde bulunan söz öbeği kendi içinde isim tamlaması, sıfat tamlaması, ikileme,
pekiştirilmiş sıfat, derecelendir...
Edatlar, sözcük türü olarak bağlaçlara yakın olduğundan bazen onlarla karıştırılabilir. Önce
karışan edatlardan başlayarak...
veriyorlarsa edat; “fakat” anlamını veriyorlarsa bağlaç görevindedirler. Bunları cümleler
üzerinde gösterelim.

“O kadında...
BAĞLAÇ

Kendi başına bir anlamı olmayan, cümlede eş görevli söz ya da söz öbeklerini hatta cümleleri
birbirine bağlayan sö...
“Koşarak gara geldi, lakin tren gitmişti.”

“Yemek çok güzeldi, üstelik tatlı da yapmışlardı.”

“Okulu bitirdi, hatta dere...
Türkçede iki tür “ki”nin olduğunu biliyoruz. İsmin yerine geçene ve sıfat görevinde bulunana,
ilgi eki denir. Bağlaç görev...
ÜNLEM

Kendi başına bir anlamı olmayan, söz içinde, sevinme, korku, özlem, kızma gibi duyguları
anlatan ya da seslenme bil...
FİİL ÇEKİMİ

Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine denir. Bir çekimde kip mutlaka
bulunur, ancak şahıs ...
I. Çoğul Şahıs               al - dı - k

II. Çoğul Şahıs               al - dı - nız

III. Çoğul Şahıs              al - ...
Çalış - (ı)yor - sun            Çalış - (ı)yor - sunuz

Çalış - (ı)yor                  Çalış - (ı)yor - lar

Parantez içi...
Sor - acak - ız (soracağız)

Sor - acak - sınız

Sor - acak - lar




e. Geniş Zaman

Fiilin herhangi bir zamanda yapılabi...
Sor - malı - y - ım

Sor - malı - sın

Sor - malı

Sor - malı - y - ız

Sor - malı - sınız

Sor - malı - lar

“Bu yazıyı i...
c. İstek Kipi

Eskiden çok kullanılan ancak günümüzde oldukça sınırlı bir kullanım alanı bulunan fiil
kipidir. “-a, -e” ek...
“Yarın bize biraz erken gel.”

“Çıkın odadan hepiniz.”

cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir.




...
Fiil çekiminin soru şekli “mı, mi” ile yapılır. Buna soru eki diyenler olduğu gibi soru edatı
diyenler de vardır. Fiil çek...
“Bu dilekçeyi sonra yazarsınız.”

Cümlesinde fiil geniş zamanda çekimlenmiş, iş gelecek zamanda yapılacak.

“Keloğlan’ın y...
a. Bilinen Geçmiş Zaman (idi)

Öznenin önceden içinde bulunduğu bir oluşu bildirir.

Öğrenciydim                  (Öğrenci...
Doktormuşuz

Doktormuşsunuz

Doktormuşlar

Bu da zamire, edata vs. eklenebilir.




c. Şart Kipi (ise)

Hastaysam         ...
Siz şair - siniz

Onlar şairler(şairdirler)

“Sensin beni hasta eden.” cümlesinde zamire,

“Sen tam bana göresin.” cümlesi...
“İki yıldır doktorum.” cümlelerinde de benzer ekler görülüyor. Ayrı yöntemle bunu da
ayırabiliriz.

“Beni aramış doktor de...
gel - miş - idi - m →                    gelmiştim
 Fiil     Birinci    İkinci       Şahıs
        zaman zaman         eki...
Fiilin basit çekiminden sonra ekfiilin “ise” şekli getirilerek yapılır.

 Gel - ecek - se -         k   →     Geleceksek
 ...
cümlelerinde altı çizili sözler bileşik fiildir. Bu fiillerde daha çok isim görevindeki sözcüğün
anlamı hakimdir.

“Etmek”...
“Olmak” fiilinin bileşik eylem yapıp yapmadığını anlamak için onu kendinden önceki
sözcükle kullanabiliriz. Örneğin “dokto...
cümlelerinde altı çizili sözcükler yeterlik fiilinin olumsuz şekilleridir. Görüldüğü gibi
yardımcı eylem yoktur. Fiile “-a...
Yaklaşma Fiili

Anlamında “az kalsın olacaktı” ifadesi görülen bu fiilin yapılışı “fiil + a(e)+ yazmak”
şeklindedir; yazı ...
Fiillere “-mak, -mek” , “-ma, -me”, “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin getirilmesiyle yapılır.

“O şimdi romanını bitirmekle m...
“Öpülesi elleri vardı analarımızın.”

“Senin ne bitmez çilen varmış böyle.”

“Buralarda bir akar çeşme yok galiba.”

“Size...
Kimi zaman sıfat-fiiller çekimli fiillerle karışabilir.

“Gideceğim bu şehirden artık.”

“Gideceğim herkes tarafından bili...
“Televizyon seyrederken çoğu kez uyuyakalırdı.”

“Gezdiği yerleri anlata anlata bitiremiyordu.”

“Sınıfa girer girmez öğre...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

SöZcüK TüRleri

3,704 views

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,704
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
34
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

SöZcüK TüRleri

  1. 1. SÖZCÜK TÜRLERİ SÖZCÜK TÜRLERİ Sözcükler tür bakımından üç ana gruba ve sekiz ayrı türe ayrılır: a. İsim Soylu Sözcükler : İsim, sıfat, zamir, zarf b. Edat Soylu Sözcükler : Edat, bağlaç, ünlem c. Fiiller A - İSİM SOYLU SÖZCÜKLER İSİM (AD) Varlıkları, kavramları karşılayan sözcüklerdir. İsimlerle, karşıladıkları kavram ve nesneler arasında çok sıkı bir ilgi vardır. Bunlar daima birbirlerini çağrıştırır. Örneğin “kitap” sözü aklımızda hemen varlık olarak “kitap” nesnesini canlandırır. Ya da bir kitabı gördüğümüzde zihnimize hemen onu karşılayan isim gelir. Kavramlar için ise bu kadar belirgin bir ilişkinin varlığını söyleyemeyiz. Örneğin “dert” dendiğinde aklımızda bir nesne canlanmaz; ancak bunun insanı sıkıntıya sokan bir durum olduğu zihnimizde belirir. İsim değişik yönlerden incelenir. • Varlıklara Verilişlerine Göre: a. Cins İsmi : Aynı türden varlıkları karşılayan isimlerdir. Bu varlıkların benzerleri etrafta çoktur: ağaç, top, kitap vs. b. Özel İsim : Tek olan, tam bir benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan isimlerdir. Yer adları (Samsun, Uludağ...) Kişi adları (Ahmet, Mustafa...)
  2. 2. Ülke adları (Pakistan, Şili) Kitap, dergi, gazete adları (Yaban, Tanin...) Kurum adları (Marmara Üniversitesi, Kızılay) Dil adları (Türkçe, İngilizce...) Din ve mezhep adları (İslamiyet, Ortodoks...) Hayvanlara verilen adlar (Boncuk, Tekir...) Bir isim, her zaman cins ismi olmayacağı gibi her zaman özel isim de olmaz. “Mevsimlerden baharı severim.” derken “bahar” cins ismidir. Ancak; “Bugün Bahar sınıfta yoktu.” cümlesinde bu isim bir kişi adı olmuş ve özel isim haline gelmiş. Elbette bunun tersi de olabilir. “Uzaydan Dünya’nın resmini çekmişler.” cümlesinde “Dünya” özel bir isimdir. Çünkü bir gezegeni karşılar. Ancak; “Dün, seni, dünyayı dolaştım, bulamadım.” cümlesinde “dünya” çok yer gezmek anlamında mecaz bir anlama gelmiş ve cins ismi olmuştur. Not : Özel isimlerin baş harfleri daima büyük harfle yazılır. • Karşıladığı Varlığın Sayısına Göre: a. Tekil İsim : Sayıca tek bir varlığı karşılayan isimlerdir: Kalem, silgi, ev... b. Çoğul İsim : Sayıca birden çok varlığı karşılayan isimlerdir. İsimlere (-ler, -lar) eki getirilerek yapılır: Ağaçlar, evler, kitaplar... c. Topluluk İsmi : Çoğul eki almadan birçok varlığı karşılayan isimlerdir: Toplum, halk, millet, ordu, bölük, sürü...
  3. 3. Topluluk isimleri de çoğul eki alabilir. Bu durumda grupların çoğulu bildirilmiş olur. Örneğin “Dünya milletlerinin yakınlaşması gerekir.” derken kendi içinde bir grup oluşturan “millet” sözüyle birden fazla grup anlatılmış olur. İsimleri ayrıca somut ve soyut oluşlarına göre de gruplandırabiliriz. Ancak daha önce soyut, somut anlamı açıkladığımızdan, burada ayrıca üzerinde durmayacağız. Somut anlamlı olan “masa” sözcüğünün somut; soyut anlamlı olan “neşe” sözcüğünün soyut isim olduğunu bilmeliyiz. SIFAT (ÖNAD) İsimleri niteleyen ya da belirten sözcüklerdir. Sıfatlar ancak varlıklarla ortaya çıkar. Bu nedenle tek başlarına kullanılamaz. Sıfat olarak kullanılan çoğu sözcük bazen bir kavramın karşılığıdır. Örneğin “mavi”, bir renk ismidir, “iki”, bir sayı ismidir. Ancak bu sözcükler isimlerin özelliklerini bildirecek duruma gelirse sıfat olur. Yani; “Mavi gözlerine bayıldım.” cümlesinde “mavi” göz isminin rengini bildirdiğinden sıfattır. Ya da “iki” sözü; “İki kalemi vardı.” cümlesinde kalemlerin sayısını bildirdiğinden sıfat olmuştur. Ancak sıfatın mutlaka isimden önce gelmesi gerekmez. Bazen bir ismin niteliğini bildirmesine rağmen isimden önce gelmediği de olur. “Elinde güzel bir çiçek vardı.” cümlesinde “güzel” sözü isimden önce gelerek onun sıfatı olmuş. Biz aynı cümleyi; “Elindeki çiçek güzeldi.” diye de söyleyebiliriz. Bu durumda “güzel” sözü yine çiçeğin bir niteliğini bildirir. Öyleyse yine sıfat görevindedir. Bu genel bilgilerden sonra, şimdi de sıfatların çeşitlerini görelim. a. Niteleme sıfatları
  4. 4. Varlıkların yapısal özelliklerini ortaya koyan sıfatlardır. Bunlar varlığın nasıl olduğunu bildirir ve isme sorulan “nasıl” sorusuna cevap verir. “Kurumuş yapraklar yere döküldü.” cümlesindeki altı çizili sözcük, yaprağın nasıl olduğunu yani niteliğini bildiriyor. İsme “Nasıl yapraklar?” diye sorarsak cevap olarak “kurumuş” sözünün geldiğini görürüz. b. Belirtme sıfatları Varlıkların diğer varlıklarla ilgileri sonucunda aldığı özellikleri belirten sıfatlardır. Kendi arasında dört gruba ayrılır. İşaret Sıfatı: Varlıkların bulunduğu yerleri gösteren sıfatlardır. Söyleyen kişinin, sözünü ettiği nesneye uzaklığına göre değişir. “Bu evi biz aldık.” cümlesinde evin yakın olduğu; “Şu evi biz aldık.” cümlesinde biraz uzak; “O evi biz aldık.” cümlesinde çok uzak ya da, sözü edilen bir evin olduğu anlaşılır. Bu cümlelerde altı çizili sözcükler işaret sıfatıdır. Bu tür sıfatlar isme “hangi” sorusunun sorulmasıyla bulunur. “Hangi ev?”, “ “Bu ev” gibi... Bazı işaret sıfatları ise yer bildirir. Bunlar çoğu zaman “-ki” ekini alarak kullanılır. Buradaki evi biz aldık. Şuradaki evi biz aldık. Oradaki evi biz aldık. cümlelerinde bulunan altı çizili sözcükler yer bildiren işaret sıfatlarıdır. Bunların dışında; öteki sokak, beriki ağaç gibi yer bildiren sıfatlar da vardır. Sayı Sıfatları : İsimlerin sayısal özelliklerini bildiren sıfatlardır. Birkaç türü vardır.
  5. 5. Sınıfta yedi öğrenci vardı. Asıl sayı sıfatı Yedinci öğrenci gelsin. Sıra sayı sıfatı Yedişer kişi geldi. Üleştirme sayı sıfatı Yedi de bir ihtimal var. Kesir sayı sıfatı Çeyrek ekmek aldı. Kesir sayı sıfatı Bunların dışında bazı kaynakların topluluk sayı sıfatı diye adlandırdığı, ikiz çocuk gibi sıfatlar da vardır. Belgisiz Sıfat : İsimlerin nicelik yönüyle belirsizliklerini ifade eden sıfatlardır. Bazı konularda bilgisi yoktur. Birtakım yanlış fikirleri vardı. Hiçbir öğrenci gelmemişti. Bütün kitapları aldı. Her yer tertemizdi. Bir gün bu iyiliğinizi ödeyeceğim.
  6. 6. cümlelerinde altı çizili sözcükler belgisiz sıfatlardır. İsimleri sayıca az çok belli etmişler ancak tam bir özellik bildirmemişlerdir. Soru Sıfatı : İsimlerin niteliğini, herhangi bir özelliğini soran sıfatlardır. Bu sözcüklerin yerine konan sözcükler de sıfattır. Nasıl filmleri seversin? Kaçar lira ayırmamız gerekiyor? Hangi soruyu çözemedi? Adlaşmış Sıfat Bazen kişinin tam olarak bilinmediği ya da niteliğinin vurgulanmak istendiği durumlarda isim söylenmeyip sıfat, ismin yerine geçirilebilir. Bu tür sözcüklere adlaşmış sıfat denir. Adlaşmış sıfatlar niteleme sıfatlarıyla yapılır. “Korkak insanların kendine güveni yoktur.” cümlesinde niteleme sıfatı olan “Korkak” sözcüğü, “Korkakların kendine güveni yoktur.” cümlesinde “insanlar” isminin düşmesiyle adlaşmış sıfat olmuştur. Adlaşmış sıfat olan sözcükten sonra bir isim gelirse, anlam karışıklığını önlemek için iki sözcük arasına virgül (,) konur. İhtiyar, adamlara şöyle bir baktı. İhtiyar adamlara şöyle bir baktı. Not : Sıfatla, onun nitelediği isim arasına hiçbir noktalama işareti konmaz.
  7. 7. ZAMİR (ADIL) İsim olmadıkları halde isim gibi kullanılan bu sözcüklere zamir diyoruz. Cümle içinde zamirin karşıladığı isim ya da söz öbeği bilinmiyorsa, cümle belirsiz bir anlam taşır. Zamirler değişik bölümlere ayrılır. Bunları şu şekilde sıralayabiliriz: 1. Şahıs zamirleri 2. Dönüşlülük zamiri 3. İşaret zamirleri 4. Belgisiz zamirler 5. Soru zamirleri Şimdi bunları tek tek inceleyelim. 1. Şahıs (kişi) Zamirleri Şahıs isimlerinin yerine geçen zamirlerdir. Dilimizde altı şahıs olduğuna göre altı tane şahıs zamiri var demektir. Ben biliyorum. Sen biliyorsun. O biliyor. Biz biliyoruz Siz biliyorsunuz. Onlar biliyorlar. 2. Dönüşlülük Zamiri
  8. 8. Bu zamir “kendi” sözcüğüdür. Şahıs isimlerinin yerine geçebileceği gibi hayvan isimlerinin ya da cansız varlıkların isimlerinin yerine de geçebilir. Çoğu zaman ek alarak kullanılır. Kendim Kendimiz Kendin Kendiniz Kendi Kendileri Bu sözcüklerdeki altı çizili ekler dönüşlülük zamirinin hangi şahsı ifade ettiğini gösterir. Dönüşlülük zamirinin en önemli özelliği, diğer zamirlerle beraber kullanılabilmesidir. Böyle durumlarda zamir, pekiştirme anlamı taşır. “Bu soruyu ben kendim çözdüm.” cümlesinde hem “ben” hem “kendim” zamirleri kullanılmış; böylece “ben” zamirinin anlamı kuvvetlenmiş. 3. İşaret Zamirleri İsimleri, yerlerini işaret ederek karşılayan zamirlerdir. Bunlar işaret sıfatının zamirleşmesiyle oluşmuştur. Bu geldi. Bunlar alındı. Şu satıldı. Şunlar çağırdı. O gidecek. Onlar beğenildi. cümlelerinde altı çizili sözcükler işaret zamirleridir. Burada üçüncü tekil şahıs için kullanılan “o” zamiriyle, işaret zamiri olan “o” zamirini karıştırmayalım. Şahıs zamirleri sadece şahıslarda kullanılır. “O, ders çalışıyor.” cümlesinde şahıs zamiri olan “o” sözü “O, demirden yapılmış.” cümlesinde insan olamayacağından işaret zamiri olmuştur.
  9. 9. Ancak işaret zamirleri insanlar için de kullanılabilir. “Bu benim kardeşim, şu da onun arkadaşı.” cümlesinde altı çizili zamirler işaret zamiri oldukları halde şahıs isimlerinin yerlerine geçmiş. Bu durumda “o” işaret zamirinin de insanı karşılayacağı düşünülebilir. Örneğin sınıfta işaret ederek, “Bu, tembel; şu, biraz çalışkan; o, sınıfın en iyisi.” dersek “o” işaret zamiridir. Çünkü “o” şahıs zamiri sözü edilen kişinin yanımızda olmadığı yani bizim onu görmediğimiz durumlarda kullanılır. Bunların dışında işaret bildiren başka zamirler de vardır. Ancak bunların yapısı biraz farklıdır. Burası eskiden boştu. Şurası sizin ev miydi? Orası pek hoşuma gitmedi. Buraları bize aitti. Şuraları temizleyin. Oraları unuttum bile ben. cümlelerinde altı çizili sözcükler de işaret zamirleridir. Bunların dışında, “Bu kitap benim, öteki senin.” cümlesindeki altı çizili zamir gibi daha birkaç işaret zamiri de vardır. 4. Belgisiz Zamirler İsimleri, tam olarak belli olmayan bir nicelik yönünden belirten belgisiz sıfatlar, isimler düşünce onları karşılar ve belgisiz zamir olur.
  10. 10. “Bazı insanlar çalışkandır.” cümlesinde altı çizili sıfat; “Bazıları çalışkandır.” cümlesinde zamir olur. Çünkü “insanlar” isminin yerine geçer. Bunu birkaç örnekte daha gösterelim. Birçok öğrenci bu konuyu bilmez. sıfat Birçoğu bu konuyu bilmez. zamir Hiçbir kalemi beğenmedim. sıfat Hiçbirini beğenmedim. zamir Birkaç yaşlı parkta oturuyordu. sıfat Birkaçı parkta oturuyordu. zamir Sıfat olarak kullanılmayan belgisiz zamirler de vardır: Herkes senin burada olduğunu sanıyordu. Kimse ben haber vermeden içeri girmesin. Hepsi de çok ucuz fiyata satılmış. Bu cümlelerdeki altı çizili sözcükler sadece zamir olarak kullanılabilir. 5. Soru Zamirleri İsimlerin yerlerine soru yoluyla geçen sözcüklerdir. Bu sözcüklerin yerine, sorduğu isimler getirilebilir.
  11. 11. “Bu çiçeği sana arkadaşından başka kim getirir?” cümlesinde altı çizili söz, çiçeği getiren kişinin isminin yerine kullanılmıştır. Bu kişinin ismini “kim” zamirinin yerine koyabiliriz. Çarşıdan ne aldın? Nerede oturuyorsunuz? Hangisi önce geldi? Kaçı bizimle gelecek? Zamirler, kendileri gibi ismin yerine geçen adlaşmış sıfatlarla karıştırılmamalıdır. Bunların ikisi de ismin yerine geçiyor. Ancak zamirler isimlerin herhangi bir niteliğini bildirmediği halde adlaşmış sıfatlar ismi niteliğiyle beraber karşılar. Bu kadın dün de gelmişti. Yaşlı kadın dün de gelmişti. Bu cümlelerde altı çizili sözlerin ikisi de sıfattır. Birincisi işaret sıfatı, ikincisi ise niteleme sıfatıdır. Bu sıfatların belirttiği “kadın” isimleri cümleden çıkarılırsa, “Bu dün de gelmişti.” “Yaşlı dün de gelmişti.” şekline gelen cümlelerde altı çizili sözler ismin yerine geçmişlerdir. Bu sözcüklerin anlamlarına baktığımızda “bu” sözcüğünün, yerine geçtiği ismin niteliğini bildirmediğini, “yaşlı” sözcüğünün ise bildirdiğini görüyoruz. Öyleyse birincisi zamir, ikincisi adlaşmış sıfattır. ZARF (BELİRTEÇ) İsimlerin varlıkları ya da kavramları karşıladığını, fiillerin ise hareketleri, oluşları karşıladığını belirtmiştik. Varlıkların nasıl belli nitelikleri varsa, fiillerin de belli nitelikleri
  12. 12. vardır. İsmin niteliğini bildiren sözcüklere sıfat demiştik. Fiillerin niteliğini bildiren sözcüklere de zarf diyoruz. “Güzel bir evde oturmak istiyorum.” cümlesinde “güzel” sözcüğü “ev” isminin niteliğini bildiriyor, onun nasıl olduğunu açıklıyor. Öyle ise bu sözcük sıfat görevindedir. Aynı sözcük; “Bu ev uzaktan daha güzel görünüyordu.” cümlesinde “görünmek” fiilinin nasıl olduğunu bildiriyor. İşte bu durumda “güzel” sözü zarftır. Kısaca zarflar fiillerle ilgili sözcüklerdir. Bunun dışında, sıfatın, adlaşmış sıfatın veya başka bir zarfın derecesini bildiren zarflar da vardır. 1. Durum Zarfları Fiilin durumunu yani nasıl yapıldığını bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan “nasıl” sorusuna cevap verir. O, hızlı koşardı. (Nasıl koşardı?) Çok tatlı gülümsüyor. (Nasıl gülümsüyor?) Bu günler zor geçecek. (Nasıl geçecek?) cümlelerinde altı çizili sözler durum bildiren zarflardır. Bu sözcüklerden sonra isim gelseydi sözcükler sıfat olacaktı. Zarfın mutlaka fiillerden önce gelmesi şart değildir. Zarfla fiil arasına başka sözcükler girebilir. “Dışarıdan kesik kesik köpek havlamaları geliyordu.” cümlesinde “kesik kesik” zarfıyla onun nitelediği fiil arasına başka öğe girmiştir. Elbette bu zarfın özelliğini değiştirmez.
  13. 13. 2. Zaman Zarfı Fiilin ne zaman yapıldığını bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan “ne zaman” sorusuna cevap verir. Tatilden dün dönmüşler. Akşama bizde toplanıyoruz. Artık buradan gitmelisin. cümlelerinde altı çizili sözcükler fiilin zamanını bildirdiklerinden zarf görevindedirler. 3. Yer - Yön Zarfı Fiilin yöneldiği yeri bildiren sözcüklerdir. Fiile sorulan “nereye” sorusuna cevap verir ve ek almaz. Bu tür zarfların sayısı bellidir. “Yukarı çık, ben de geliyorum.” cümlesinde, fiile “Nereye çık?” diye sorarsak, “yukarı” cevabı gelir. Ek de olmadığına göre yer - yön zarfıdır. Eğer cümle “Yukarıya çık.” şeklinde olsaydı, sözcük isim görevinde kullanılmış olacaktı. Aşağı indi. Öte gitti. Geri geldi. Beri geldi. İleri gitti. Dışarı çıktı. İçeri girdi. cümlelerinde altı çizili sözcükler yer zarflarıdır. 4. Azlık - Çokluk (Miktar) Zarfları
  14. 14. Zarflar içinde çok değişik özellikler gösteren sözcüklerdir bunlar. Fiilin, sıfatın, zarfın, adlaşmış sıfatın miktarlarını bildirebilen geniş bir kullanım alanına sahiptir. Bu zarflar “ne kadar” sorusuna cevap verir. “Pastadan biraz alabilir miyim?” cümlesinde “alabilir miyim” fiiline “Ne kadar” sorusunu sorarsak “biraz” cevabı gelir. İşte fiilin miktarını bildiren bu sözcük zarftır. Bu tür zarflar sıfata sorulan “ne kadar” sorusuna da cevap verebilir. Örneğin; “Çok güzel bir kitaptı.” cümlesinde “kitap” isimdir. “Nasıl kitap?” diye sorarsak “güzel” sıfatı cevap verir. “Ne kadar güzel?” diye sorarsak “çok” cevabı gelir. İşte sıfatın derecesini bildiren “çok” sözcüğü zarftır. Çünkü burada çok olan güzelliktir. Bu tür zarflar, başka bir zarfın derecesini de bildirebilir. Bu durumda zarfa sorulan “ne kadar” sorusuna cevap verir. “Çok hızlı koşuyor.” cümlesinde “koşuyor” fiildir. “Nasıl koşuyor?” diye sorarsak “hızlı” zarfını buluruz. “Ne kadar hızlı?” diye sorduğumuzda ise “çok” cevabı gelir. Zarfın derecesini bildiren bu sözcüğe de zarf diyoruz. Bunlar adlaşmış sıfatların da derecelerini bildirebilir. “Bu plan en yaşlılar da göz önüne alınarak hazırlandı.” cümlesinde “yaşlılar” adlaşmış sıfattır. Buna “Ne kadar yaşlı?” diye sorarsak “en yaşlılar” cevabı gelir. Yaşlıların derecesini bildiren “en” sözü zarftır. Örnekleri çoğaltalım. O, bu derse pek çalışmadı. (Fiilin zarfı) Pek sağlam bir ayakkabıya benzemiyor. (Sıfatın zarfı) Pek akıllısın sen de! (Adlaşmış sıfatın zarfı)
  15. 15. “Ne kadar” sorusu elbette sadece zarfı buldurmaz. “Fazla mal göz çıkarmaz.” cümlesinde altı çizili sözcük “mal” isminin miktarını bildirdiği için sıfattır. Çünkü isimlerin zarfı olmaz. “Bu kadar çok arabayı nasıl taşıyor bu köprü?” derken “çok” sözü “araba” isminin sıfatı, “bu kadar” sözü de “çok” sıfatının zarfıdır. Bazen cümlede birden fazla zarfın veya sıfatın olması, aklımızı karıştırabilir. “Sevimli , sarışın bir çocuk içeri girdi.” cümlesinde “çocuk” isim, “sarışın” sıfat, “sevimli” sıfattan önce geldiği için zarfttır, gibi bir yanlış düşünceye kapılmayalım. Bir sözcüğün, zarfın ya da sıfatın zarfı olması sadece “ne kadar” sorusuna cevap vermesiyle, yani derece bildirmesiyle mümkündür. Bu cümlede ise altı çizili bütün sözcükler ismin sıfatlarıdır. 5. Soru Zarfı Cümlelerde zarfları bulmak için kullandığımız sorular vardı. Bunların hepsi - nereye hariç - soru zarflarıdır. Nasıl bu kadar güzel konuşuyor? Gittiği yerden ne zaman dönecek? Ne kadar hızlı yüzüyor? Neden söz vermesine rağmen gelmiyor? Ne gülüp duruyorsun iki saattir? cümlelerinde altı çizili sözcüklerin hepsi soru zarfıdır. İSİM ÇEKİM EKLERİ
  16. 16. İsim soylu sözcüklere gelerek onlara cümlede görev ve anlam kazandıran eklerdir. Sadece isimlerle ilgili olmayıp zamir, sıfat ve zarflarla da ilgili olduğundan isim soylu sözcüklerin sonunda işledik. Bu ekleri şöyle gösterebiliriz. a. Çokluk eki b. Hal ekleri c. Eşitlik eki d. İyelik eki e. İlgi eki A. ÇOKLUK EKİ Asıl işlevi isimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirmektir. Kalemler , çantalar , defterler alındı. B. HAL EKLERİ İsim soylu sözcüklere gelerek onların yüklemle ya da diğer sözcüklerle ilgilerini sağlayan eklerdir. Bunları şu şekilde inceleyebiliriz. 1. - i hal eki (yükleme hali) “Ev - i gördüm.” “Odun - u yardım.” cümlelerinde kullanılan eklerdir. Fiilin neyi etkilediğini gösterir. Fiile sorulan “kimi, neyi” sorularına cevap verir. 2. - e hal eki (yönelme hali) “Eve gitti.” cümlesinde yer bildirir.
  17. 17. “Yaza gelecekler.” cümlesinde zaman bildirir; zarf yapar. “Beş bin liraya aldım.” cümlesinde miktar bildirerek zarf yapar. “Başbaşa resim çektirmişler.” cümlesinde durum bildirerek zarf yapmış. Bu ek “ben” ve “sen” şahıs zamirlerine geldiğinde, zamirlerin yapısını değiştirir ve onları “bana”, “sana” şekline çevirir. Bu eki, “Haberi duyunca koşa koşa olay yerine geldi.” “Elindeki taşları oraya buraya rastgele atıyordu.” “Saat üçü beş geçe istasyonda buluşacağız.” cümlelerinde altı çizili eklerle karıştırmayalım. “- e” hal eki fiillerin kök ya da gövdelerine eklenmez. 3. - de hal eki (bulunma hali) “Evde bekliyor.” cümlesinde yer bildirir. “Ayakta bekliyor.” cümlesinde durum bildirerek zarf yapmış. “3'te gelecek.” cümlesinde zaman bildirerek zarf yapmış. “Onlar gözde insanlar.” cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmiş ve sıfat yapmış. Elbette bu durumda yapım eki olmuş. “Buralarda saz boyunda otlar biter.” cümlesinde sıfat yapmış ancak yapım eki olmamış. 4. - den hali (çıkma durumu) “Evden çıktı.” cümlesinde yer bildirmiş.
  18. 18. “Akşamdan gidelim.” cümlesinde zaman bildirmiş. “Sıradan insanlardı onlar.” cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek sıfat yapmış ve yapım eki olmuş. “Senden iyi arkadaş bulamam.” cümlesinde karşılaştırma bildirmiş. “Sıkıntıdan tırnaklarını yerdi.” cümlesinde neden bildirmiş. “Her taraf kağıttan uçaklarla doluydu.” cümlesinde bir şeyin neyden yapıldığını göstermiş. “Birden ayağa fırladı.” cümlesinde durum bildirmiş. Bu tür örnekler çoğaltılabilir. Önemli olan, eklerin cümle içindeki anlamını kavramaktır. C. EŞİTLİK EKİ İsim soylu sözcüklere gelip onlara değişik anlamlar katan ve anlama bağlı olarak onları sıfat, zarf yapan - ce , -ca (-çe, -ça) ekleridir. Böyle çocukça davranmamalısın. (benzerlik) Sınıfça geziye gittik. (topluluk) Kiloca o daha şişmandı. (karşılaştırma) Bence bu kazak daha güzel. (kanaat) Çocuğu iyice dövmüşler. (pekiştirme) Onca işim arasında seni mi düşüneyim? (derecelendirme) Bu ve buna benzer anlamlar katan eşitlik eki ayrıca sözcüğün görevini de değiştirir. Birinci cümledeki “çocukça” sözü zarftır. Ancak bu sözcük eşitlik eki almadan çocuk ismini karşılar. Ek alınca türü değişmiştir.
  19. 19. D. İYELİK EKİ Eklendiği ismin bir şahsa ya da nesneye ait olduğunu gösteren ektir. Aitlik ilgisini, kendinden önceki bir sözcüğe ya da söz öbeğine bağlayarak bildirir. Altı şahsa göre çekimlenir. defter - im silgi - m defter - in silgi - n defter - i silgi - si defter - imiz silgi - miz defter - iniz silgi - niz defter - leri silgi - leri İki ayrı sözcük üzerinde gösterdiğimiz ekler iyelik ekleridir. Görüldüğü gibi eklendiği isimlerin kime ait olduğunu bildiriyorlar. İyelik eklerinin değişik işlevleri vardır. Bunlardan önemli olanları açıklayalım. • Belgisiz sıfatların, belgisiz zamir durumuna dönüşmeleri sırasında, düşen ismin yerine iyelik eki getirilir. Bazı öğrenciler gelmedi. Bazıları gelmedi. • Yer bildiren zamirlerde kullanılır. Burası çok sıcak. • İsim tamlaması yapar. Bunu birazdan ayrıntılarıyla açıklayacağız. • Sıfat görevinde bulunan bazı sözcüklerde bulunur. Ancak bu durumda iyelik eki olma özelliğini tamamen kaybeder: Güzelim memleketi ne hale getirdiler. O canım ağaçları kesmişler. İyelik eklerini benzer eklerle karıştırmamak gerekir. Kitab - ı geri verdim.
  20. 20. Kitab - ı çok değerlidir onun. cümlelerinde altı çizili eklerin şekil olarak aynı olduklarını görüyoruz. Bunlardan hangisinin iyelik eki olduğunu hangisinin olmadığını anlamak için sözcüğe “kimin” sorusunu soralım. İyelik ekleri aitlik bildirdiğinden bu soruya cevap verecektir. Buna göre “Kimin kitabı?” diye sorduğumuzda ikinci cümlenin cevap verdiğini ve “Onun kitabı kayboldu.” şeklinde söylenebildiğini görüyoruz. Öyleyse “- ı” eki ikinci cümlede iyelik eki, birinci cümlede ise “Neyi aldı?” sorusuna cevap verdiğinden “-i” hal eki olarak kullanılmıştır. Öğretmenim beni severdi. Öğretmenim artık ben de. cümlelerinde de benzer ekleri görüyoruz. Hangisinin iyelik eki olduğunu aynı yöntemle bulalım. “Kimin öğretmeni?” sorusuna sadece birinci cümle cevap verir ve “Benim öğretmenim.” şeklinde söylenebilir. İkinci cümle ise öğretmen isminin ait olduğu kişiyi bildirmez. Bu cümleyi ancak “Ben öğretmenim.” şeklinde söyleyebiliriz; aitlik değil oluş bildirir. Bu anlamı veren eki ileride “ekeylem” olarak inceleyeceğiz. E. TAMLAYAN EKİ İyelik ekiyle çok sıkı biçimde ilgisi olan bir ektir. Eklendiği isme ait olan başka bir sözün varlığını gösterir. Bağlı olduğu isim ilgi ekli isimden sonra gelir. Ben - im kitabım Sen - in kitabın O - nun kitabı Biz - im kitabımız Siz - in kitabınız Onlar -ın kitapları zamirlerde bulunan ve ayrı olarak gösterdiğimiz ekler ilgi ekleridir. İlgi ekli zamire ait olan “kitap” isminin ise iyelik eki aldığını görürüz. O yüzden bir sözcükte ilgi eki varsa, bu eke bağlı, iyelik ekli bir sözcük, gizli ya da açık, mutlaka vardır.
  21. 21. İSİM TAMLAMALARI Bir ismin aitlik ilgisi bakımından daha belirli hale gelmesi için başka bir isim tarafından tamlanmasıyla meydana gelen söz öbeğine denir. “... camı kırıldı.” cümlesine baktığımızda aklımıza hemen “Neyin camı?” sorusu geliyor. Demek ki bu cümlede camın nereye ait olduğu belli değil. Bu cümleyi, “Arabanın camı kırıldı.” şeklinde söylersek aitlik ilgisi tamamlanmış olur. Bu şekilde oluşan söz öbeğine de isim tamlaması denir. İsim tamlamasında birinci isme “tamlayan”, ikinci isme “tamlanan” adı verilir. İsim tamlamaları dört grupta incelenir. 1. Belirtili isim Tamlaması Tamlayanın ilgi, tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır. Bu tür tamlamalarda son derece kuvvetli bir aitlik ilgisi vardır. “Çiçeklerin kokusu etrafa yayıldı.” cümlesinde altı çizili söz öbeği bir belirtili isim tamlamasıdır. • “- den” hal eki tamlayanda kullanılan ilgi ekinin yerine geçerek belirtili isim tamlaması kurabilir. “Öğrencilerden ikisi burada beklesin, diğerleri bizimle gelsin.” cümlesinde “öğrencilerden ikisi” sözü belirtili isim tamlamasıdır. Biz bunu “öğrencilerin ikisi” biçiminde de söyleyebiliriz. • Bir tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabileceği gibi, bir tamlanan birden fazla tamlayana da bağlanabilir.
  22. 22. “Ağaçların yaprakları, dalları, gövdesi öyle görkemliydi ki....” cümlesinde “ağaçların” tamlayan; “yaprakları, dalları, gövdesi” tamlanandır. “Kırların, çiçeklerin, kuşların, böceklerin neşesi hepimizi coşturmuştu.” cümlesinde “kırların, çiçeklerin, kuşların, böceklerin” tamlayan; “neşesi” tamlanandır. Bu tür tamlamalar belirtili isim tamlaması sayılır. 2. Belirtisiz İsim Tamlaması Tamlayanın ilgi eki almayıp tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır. Bu tür tamlamalarda bir ismin başka bir isme aitliğinden çok bir nesne ya da kavram ismi oluşturmak esastır. “Ayakkabının bağını alabilir miyim?” cümlesindeki “ayakkabının bağı” tamlaması belirtilidir ve belli bir ayakkabıya ait olan bir bağdan söz etmektedir. Biz bu tamlamayı “ayakkabı bağı” şeklinde söylersek yani “- nın” ekini kaldırırsak tamlama belirtisiz olur. Bu durumda belli bir ayakkabıya ait olan bir bağdan değil de bir bağ türünden söz edilmiştir. Bu özelliğinden dolayı tamlayanla tamlanan arasına başka bir öğe giremez. 3. Takısız İsim Tamlaması Takısız isim tamlamalarında tamlayan ilgi eki almadığı gibi tamlanan da iyelik eki almaz. Bunlar anlamlarına göre iki gruba ayrılır. a. Bir şeyin neyden yapıldığını gösterir. “Demir kapı gıcırdayarak örtüldü.” cümlesindeki “demir kapı” sözü kapının demirden yapıldığını gösterir. “Porselen vazo”, “taş duvar”, “çelik kasa” tamlamaları da bunlara örnektir.
  23. 23. b. Bir şeyin neye benzediğini bildirir. “Menekşe gözlere bayıldım.” sözünde “Menekşe gözler” buna örnektir ve “gözün menekşeye benzediğini” bildirir. Aslında “menekşe” bir çiçek ismidir, burada da bir çiçek olma özelliğini kaybetmemiştir. Aşağıdaki tamlamalar da buna benzer. “Aslan askerler geldi.” “Gül yanağa vuruldum.” 4. Zincirleme İsim Tamlaması Tamlayanın, tamlananın veya her ikisinin kendi içinde başka bir isim tamlaması olduğu söz öbekleridir. “Macera romanlarının okuyucusu çoktur.” cümlesinde “macera romanları” belirtisiz isim tamlamasıdır. Bu tamlamaya “-nın” ilgi eki eklenmiş ve tamlama “okuyucusu” tamlananına bağlanmış. Böylece iki tamlama iç içe girmiş ve zincirleme isim tamlaması olmuştur. SIFAT TAMLAMASI Bir ismin, bir veya daha fazla sıfat tarafından nitelendiği ya da belirtildiği söz öbeklerine denir. Tamlamada sıfat daima isimden önce gelir. “Yeşil gözleri beni derinden etkiledi.” cümlesinde “göz” isim, “yeşil” sıfattır. “O tatlı, yeşil gözler beni derinden etkiledi.” şeklinde söylersek , bu durumda "göz” isminin, “o”, “tatlı”, “yeşil” sıfatları tarafından belirtildiğini ve nitelendiğini görürüz. Sıfat Grubu (Bileşik Sıfat)
  24. 24. Sıfat görevinde bulunan söz öbeği kendi içinde isim tamlaması, sıfat tamlaması, ikileme, pekiştirilmiş sıfat, derecelendirilmiş sıfat gibi özellikler taşıyorsa, bu sıfata “bileşik sıfat” ya da “sıfat grubu” denir. “Uzun boylu bir öğrenci seni sordu.” cümlesinde altı çizili söz “öğrenci” isminin sıfatıdır. Bu sıfatı incelediğimizde “uzun boy” sıfat tamlamasına “- lu” eki getirilerek yeni bir sıfat oluşturulduğunu görürüz. Buna bileşik sıfat denir. Bazen bu tür bileşik sıfatlarda isimle sıfatın yeri değiştirilip isme bir iyelik eki eklenir. Bu durumda sıfat “boyu uzun” biçiminde söylenir. Buna iyelik ekli sıfat grubu denir. “El işi örtüyü masaya serdiler.” cümlesinde “el işi” tamlaması belirtisiz bir isim tamlamasıdır ve “örtü” isminin sıfatı olarak kullanılmıştır. Bu da bileşik sıfattır. Aşağıdaki altı çizili sözler de bileşik sıfat sayılır. “Çok çalışkan bir kadındır o.” “Güzel mi güzel bir şiir yazmış.” “İrili ufaklı evler dağın yamacına dizilmişti.” “Roman daha etkili bir türdür.” B - EDAT SOYLU SÖZCÜKLER EDAT (İLGEÇ) Kendi başına bir anlamı olmayan, diğer söz ve söz öbekleriyle kullanıldığında anlam kazanan, çoğu zaman eklendiği söz öbeğine sıfat, zarf gibi görevler kazandıran sözcüklerdir. Kimi edatlar cümlede tek başına kullanılıyor olsa bile, anlamlı olması ancak cümle içinde kullanılmasına bağlıdır.
  25. 25. Edatlar, sözcük türü olarak bağlaçlara yakın olduğundan bazen onlarla karıştırılabilir. Önce karışan edatlardan başlayarak önemli olanları inceleyelim. Sınavlarda çıkan edat, bağlaç sorularının daha çok anlama yönelik olduğunu da söyleyelim. İle Edat olarak cümlede değişik anlamlar verecek biçimde kullanılır. Daha çok kendinden önceki sözcüğe eklenerek “- le, - la” biçiminde görülür. “Seyahate tren ile gidecekmiş.” cümlesinde vasıta bildirir. “Bu gece arkadaşlarla bizim evde toplanıyoruz.” cümlesinde birliktelik bildirir. “Ona yaptığının doğru olmadığını güzellikle anlattım.” cümlesinde durum bildirir. Burada “ile”nin edat ve bağlaç oluşu arasındaki ayrımı da belirtelim. Cümlede “ile” sözünün olduğu yere "ve” sözünü koyduğumuzda anlam bozukluğu oluyorsa “ile” edat; olmuyorsa bağlaçtır. “Elindeki sopayla gelene geçene vuruyordu.” cümlesini; “Elindeki sopa ve gelene geçene vuruyordu.” şeklinde söyleyemeyiz. Öyleyse buradaki “ile” edattır. “Çantadaki kitapla defteri masanın üzerine koydu.” cümlesini; “Çantadaki kitap ve defteri masanın üzerine koydu.” şeklinde söyleyebiliriz; anlamda bozulma olmaz. Öyleyse buradaki “ile” bağlaçtır. Bağlaçlarla ya da diğer sözcük türleriyle karışan başka edatlar da vardır. Bunlar “yalnız, ancak, bir, tek” gibi edatlardır. Bu sözcükler kullanıldıkları cümlelerde “sadece” anlamını
  26. 26. veriyorlarsa edat; “fakat” anlamını veriyorlarsa bağlaç görevindedirler. Bunları cümleler üzerinde gösterelim. “O kadından şikayet eden yalnız sen değilsin.” “Benim sözümü bir sen dinlemezsin zaten.” “Bu odaya ancak beş kişi sığar.” “Tek bu olay değil, daha birçok sebep var beni kızdıran.” cümlelerinde altı çizili sözcükler “sadece” anlamına geldikleri için edat göreviyle kullanılmışlardır. Aynı sözcükleri değişik görevlerde de kullanabiliriz. “Ben gelirim, yalnız yol parasını siz ödersiniz.” “Söylediklerine inanmıyorum, ancak benim yapabileceğim bir şey yok.” cümlelerinde altı çizili sözcükler “fakat” anlamına geldiklerinden bağlaç olarak kullanılmışlardır. Bunların dışındaki edatları cümlelerle gösterelim. “Buz gibi suyu vardı bu dağların.” “Bu kitabı geri vermek üzere alabilirsiniz.” “Aslında onu tanımıyor değilim.” “Sabaha karşı kapı usul usul açıldı.” “Şimdiye dek tek bir gün bile dediğin gibi davranamadı.” “O günden sonra onu bir daha görmedim.” “Senin bu inadın yüzünden aç kalacağız.” “Ben oyumu senden yana kullandım.”
  27. 27. BAĞLAÇ Kendi başına bir anlamı olmayan, cümlede eş görevli söz ya da söz öbeklerini hatta cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. Bağlaçlar edatlardan farklı olarak cümle içinde bağladıkları sözlerin görevlerinde herhangi bir değişme yapmazlar, cümleden çıkarıldıklarında anlamda değişme olsa bile bozulma olmaz. Kimi bağlaçlar bağlayacakları sözcüklerin arasında kullanılır. “Çiçekçiden karanfil ve gül aldım.” Bazı bağlaçlar ise bağladıkları sözcük sayısınca artarak kullanılır. Cümleye değişik anlamlar katar. “Bana ne kalem ne defter verdiler.” (hiçbiri) “Bana hem kalem hem defter verdiler.” (hepsi) Bazı bağlaçlar da cümleleri bağlamakla görevlidirler. Bunlar tek yüklemle kullanılamazlar. “Mademki o bunu biliyor...” sözü yüklemi olmasına rağmen anlamca tamamlanmış bir cümle değildir. Çünkü altı çizili bağlaç cümlede başka bir yüklemi daha gerekli kılıyor. Yani cümle; “Mademki o bunu biliyor, niçin yanında konuşmuyoruz?” şeklinde tamamlanabilir. Aynı özelliği aşağıdaki altı çizili bağlaçlarda da görebiliriz. “Kitabı aldı, fakat bir daha geri vermedi.” “Bilmiyorum, çünkü bu konuya çalışmadım.” “Kimse onu dinlemiyor, oysa anlattıkları çok ilginç.” “Gelecek, ama davet edilmeyi bekliyor.”
  28. 28. “Koşarak gara geldi, lakin tren gitmişti.” “Yemek çok güzeldi, üstelik tatlı da yapmışlardı.” “Okulu bitirdi, hatta dereceye bile girdi.” Bazı bağlaçlar ise bir sözcük olmaktan çıkmış, bir söz öbeği haline gelmiştir. “Herkes onunla alay ediyordu, ne var ki o bunu hiç önemsemiyordu.” “Verdiği görevi yapamayacağımı anlayınca bana yardıma geldi; ne de olsa o halden anlayan biriydi.” Bu bağlaçların dışında özelliği olan, yazımı yönünden eklerle karışan bağlaçlar da vardır. Bunların en önemlileri “de” ve “ki” bağlaçlarıdır. “De” bağlacı Cümlede başka şeylerin de olduğu anlamını veren ya da çekimli fiillerden sonra gelen “de”ler bağlaçtır. Kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır, kendinden sonra hiçbir ek almaz. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, ancak biraz daralır. Hal eki olan “-de” eki ise yer ve zaman bildirir, cümleden hiçbir zaman çıkarılamaz. “Bahçede meyve ağaçları da vardı.” cümlesinde “Bahçede” sözündeki “-de” hal ekidir. Çünkü yer bildiriyor; “nerede” sorusuna cevap veriyor. “meyve ağaçları da” sözündeki “da” bağlaçtır. Çünkü cümlede ağaçlardan başka şeylerin de olduğunu bildiriyor. Ayrıca, “Bahçe meyve ağaçları da vardı.” dediğimizde anlam bozulduğu halde, “Bahçede meyve ağaçları vardı.” cümlesinde anlam bozulmaz. “Size geldim de seni bulamadım.” “Çok çalıştı da kazandı.” “Ki” bağlacı
  29. 29. Türkçede iki tür “ki”nin olduğunu biliyoruz. İsmin yerine geçene ve sıfat görevinde bulunana, ilgi eki denir. Bağlaç görevinde bulunan “ki” daha çok, açıklama yapılırken kullanılır ya da çekimli fiillerden sonra gelerek cümleye değişik anlamlar kazandırır. Daima ayrı yazılır ve kendinden sonra hiçbir ek almaz. “Baktı ki çalışmak zor, işi bıraktı.” “Bildiğini anlat ki gerçekleri görelim.” “Üsküdar ki en eski yerleşim yerlerindendir, hala çok sakindir.” cümlelerinde “ki”ler bağlaçtır. “De” ve “ki” bağlaçları daha çok yazım kurallarında sorulur. “İse” bağlacı Cümlede daha çok karşılaştırma anlamı veren bir bağlaçtır. Bazen kendinden önceki sözcüğe eklenerek kullanılır. Örneğin; “ Hediyeyi annem beğendi, babamsa hiç önemsemedi.” cümlesinde altı çizili ek bağlaçtır. Bu bağlacı şart anlamı veren “-se, -sa” ekiyle karıştırmamalıyız. Şart anlamı veren ek kendinden sonra ek aldığı halde, bağlaç, kendinden sonra hiç ek almaz. Üstelik şart anlamı da vermez. “Sattıkları ev bu ev ise satın alalım.” cümlesinde “ise” şart anlamında olduğu için bağlaç değildir. Ancak; “Sattıkları bahçe güzeldi, ev ise pek işe yaramazdı.”. cümlesindeki “ise” bağlaçtır. Çünkü şart bildirmeyip karşılaştırma bildiriyor.
  30. 30. ÜNLEM Kendi başına bir anlamı olmayan, söz içinde, sevinme, korku, özlem, kızma gibi duyguları anlatan ya da seslenme bildiren sözcüklerdir. Söyleyişe göre anlam değişmesine uğrar. – Yoo, ona dokunma! – Eh, ben sana gösteririm! – Ah haddini bilmez! cümlelerindeki altı çizili sözcükler ünlemdir. C - FİİLLER FİİL (EYLEM) Fiiller, kalıcı kavram ya da varlıkları karşılamaz. Bunlar hareketleri, oluşları, durumları karşılar. Mastar halinde bir hareketin adı olurlar: “yürümek, olmak, düşünmek vs.”
  31. 31. FİİL ÇEKİMİ Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine denir. Bir çekimde kip mutlaka bulunur, ancak şahıs bazen bulunmayabilir. Çekimin daha iyi anlaşılabilmesi için “kip, zaman, şahıs” kavramlarının bilinmesi gerekir. Fillerde Kip Eylemlerin bir hareketi, oluşu, durumu ortaya koyuşu farklı şekillerde olur. Bazen bunlar bir başkasına haber verme şeklinde aktarılır, bazen bir koşula bağlanır, bazen istenen bir durum anlatılır. Buna fiilin kipi denir. Türkçe’de kipler iki grupta incelenir. Bunlar haber kipleri ve dilek kipleridir. 1. Haber (Bildirme) Kipleri Fiilin çekiminde kesin bir zaman ifadesi varsa, fiil haber kipindedir. Biz bunu fiilin çekimini adlandırırken açıklarız aslında. Örneğin; “gelecek” fiilinin çekimini söylerken “gelecek zamanla çekimlenmiş” deriz. İşte çekimi adlandırırken “zaman” ifadesini kullanıyorsak fiilin kipi “haber kipi”dir. Bu kipin beş çekimi vardır. Bunları çekimleriyle birlikte gösterelim. a. Bilinen Geçmiş Zaman (-di’li) Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösterir. I. Tekil Şahıs al - dı - m II. Tekil Şahıs al - dı - n III. Tekil Şahıs al - dı
  32. 32. I. Çoğul Şahıs al - dı - k II. Çoğul Şahıs al - dı - nız III. Çoğul Şahıs al - dı - lar fiil kip eki şahıs eki Görüldüğü gibi fiiller altı şahsa göre çekimlenir. Bundan sonraki çekimlerimizde sadece örnekleri yazacağız; şahıs sırasını siz bu örneğe göre belirleyin. b. Öğrenilen Geçmiş Zaman Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde ifade eden çekimdir. al - mış - ım al - mış - ız al - mış - sın al - mış - sınız al - mış al - mış - lar “-miş” eki her zaman başkasından duyulma anlamı taşımayabilir. “Elin kanamış, ne yaptın yine?” cümlesinde “-mış” eki görülen bir durumu anlatmaktadır. “Sıcak sobanın başında uyuyakalmışım.” cümlesinde ise sonradan farkına varılan bir durum anlatılmaktadır. c. Şimdiki Zaman Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir. Çalış - (ı)yor - um Çalış - (ı)yor - uz
  33. 33. Çalış - (ı)yor - sun Çalış - (ı)yor - sunuz Çalış - (ı)yor Çalış - (ı)yor - lar Parantez içinde gösterilen ses, ünlüyle biten fiillerde görülmez: “uyu - yor” Fiile şimdiki zaman anlamı veren, hatta “-yor” ekinden daha kesin bir biçimde “işin üzerinde olma” anlamını veren bir diğer ek de “-makta, -mekte” ekidir. Mastar ekiyle “-de” hal ekinin kaynaşmasından oluşan bu ek günümüzde tamamen şimdiki zaman anlamı veriyor. Gel - mekte - y - im Gel - mekte - sin Gel - mekte Gel - mekte - y - iz Gel - mekte - siniz Gel - mekte - ler Hatta bazı kullanımlarda bu ekin “-mada, -mede” şekillerine dönüştüğü görülür. “Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer” dizesinde altı çizili fiiller bu şekilde çekimlenmiştir. d. Gelecek Zaman Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eder. Sor - acak - ım (soracağım) Sor - acak - sın Sor - acak
  34. 34. Sor - acak - ız (soracağız) Sor - acak - sınız Sor - acak - lar e. Geniş Zaman Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösterir. Koş - ar - ım Koş - ar - sın Koş - ar Koş - ar - ız Koş - ar - sınız Koş - ar - lar 2. Dilek (isteme) Kipleri Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Örneğin; “gitmeliyim” sözünde bu işin ne zaman yapılacağı değil, gitmenin arzu edildiği anlatılmak isteniyor. Dilek kiplerinin dört çekimi bulunuyor. a. Gereklilik Kipi Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir. Bazen cümleye ihtimal anlamı da katabilir. Ancak daha çok zorunluluk bildirir.
  35. 35. Sor - malı - y - ım Sor - malı - sın Sor - malı Sor - malı - y - ız Sor - malı - sınız Sor - malı - lar “Bu yazıyı iki saatte bitirmeliyim.” cümlesinde gereklilik, “Şimdiye dek eve gelmiş olmalı.” cümlesinde ihitimal anlamı verir. b. Şart Kipi (Dilek- Koşul) Bazı cümlelerde dilek, bazılarında koşul anlamı katan fiil çekimidir. Bul - sa - m Bul - sa - n Bul - sa Bul - sa - k Bul - sa - nız Bul - sa - lar “Şu okul bir bitse de rahatlasak.” cümlesinde istek, “Kapıyı açsa beni görecekti.” cümlesinde koşul anlamı verir.
  36. 36. c. İstek Kipi Eskiden çok kullanılan ancak günümüzde oldukça sınırlı bir kullanım alanı bulunan fiil kipidir. “-a, -e” eki kullanılarak yapılır. Bil - e - y - im (-eyim) Bil - e - sin Bil - e Bil - e - lim Bil - e - siniz Bil - e - ler Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır. “Son yazdığım şiiri getireyim.” “Anlat da neler olduğunu, biz de bilelim.” cümlelerinde bu kipi görüyoruz. d. Emir Kipi Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildiren çekimdir. Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur. Emir kipinin çekimi şahıs ekleri ile yapılır. ----- ----- gel gel - in (gel - iniz) gel - sin gel - sin - ler Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur.
  37. 37. “Yarın bize biraz erken gel.” “Çıkın odadan hepiniz.” cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir. Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce “-ma, -me” olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır. Koş - tum → Koş - ma - dı - m. Gel - miş - sin → Gel - me - miş - sin Bırak - acak → Bırak - ma - y - acak Sor - malı - y - ım → Sor - ma - malı - y - ım Olumsuz çekimde tek özel durum, geniş zamanın çekiminde görülür. Bunda olumsuzluk eki, zaman eki ve şahıs eki tamamen kaynaşmış durumdadır. Bil - ir - im → Bil - mem Bil - ir - sin → Bil - mezsin Bil - ir → Bil - mez Bil - ir - iz → Bil - meyiz Bil - ir - sin - iz Bil - mezsiniz → Bil - ir - ler Bil - mezler → Fiil Çekiminde Soru
  38. 38. Fiil çekiminin soru şekli “mı, mi” ile yapılır. Buna soru eki diyenler olduğu gibi soru edatı diyenler de vardır. Fiil çekiminde “mi” bazen kip ekiyle şahıs eki arasında, bazen şahıs ekinden sonra gelir. Geldin → Geldin mi? Gelmişiz → Gelmiş miyiz? Geliyorsun → Geliyor musun? Gelmeliyim → Gelmeli miyim? Gitsek Gitsek mi? → Gideyim Gideyim mi? → altı çizili çekimlerde şahıs ekinden sonra diğerlerinde kip ve şahıs ekleri arasına girmiştir. FİİLLERDE ANLAM (ZAMAN) KAYMASI Fiil çekimlerinde kullanılan kip ve zaman ekleri her zaman kendi anlamlarında kullanılmaz. Bu ekler birbirlerinin yerlerine de geçebilir. Elbette bu, cümlenin anlamıyla ilgilidir. Kısaca, cümlede yüklemin çekimlendiği kip veya zamanla işin yapıldığı kip veya zamanın farklı olmasına anlam kayması denir. “Sizi yarın burada bekliyorum.” cümlesinde “bekliyorum” yüklemi şimdiki zamanla çekimlendiği halde iş “yarın” yani gelecek zamanda yapılacaktır. Öyleyse burada zaman kayması vardır. “O her gün aynı saatte yola çıkıyor.” cümlesinde fiil şimdiki zamanla çekimlenmiş, iş “her gün” yani geniş zamanda yapılıyor. “O daha üç yaşındayken babasını kaybediyor.” cümlesinde fiil şimdiki zamanla çekimlenmiş, iş geçmiş zamanda olmuş.
  39. 39. “Bu dilekçeyi sonra yazarsınız.” Cümlesinde fiil geniş zamanda çekimlenmiş, iş gelecek zamanda yapılacak. “Keloğlan’ın yolu bir gün bir kasabaya düşer.” cümlesinde geniş zaman, geçmiş zaman yerine kullanılmış. Bazı cümlelerde ise haber kipleri dilek kipleri yerine kullanılır. “Bu cami de bize Selçuklulardan kalma bir eser olacak.” cümlesinde gelecek zaman, gereklilik kipi (olmalı) anlamında kullanılmıştır. Bazen dilek kipleri de birbirleri yerine kullanılır. “Gelsen de şu işleri birlikte yapsak.” cümlesinde şart kipi, istek anlamında kullanılmıştır. “Şöyle buyrun efendim!” cümlesinde emir, istek anlamındadır. Örnekler çoğaltılabilir. Sonuç olarak, önce yüklemin kip veya zamanına daha sonra işin yapıldığı kip veya zamana bakarsak ve bunların farklı olduğunu görürsek, cümlede anlam (zaman) kayması vardır. Zaman kaymasının olduğu cümleler anlamca bozuk değildir. Bu sadece Türkçe’nin bir söyleyiş zenginliğidir. EKFİİL (EKEYLEM) Mastar olarak bir anlamı olmayan, isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem olarak kullandıran ve çekimlenmiş fiillere gelerek bileşik çekimli fiiller oluşturan “imek” fiiline denir. Bu fiilin dört basit çekimi bulunur. Basit çekimli durumda sadece isim soylu sözcüklerde bulunur. Üç bildirme (haber), bir dilek kipi bulunan bu fiilin çekimini şu şekilde gösterebiliriz.
  40. 40. a. Bilinen Geçmiş Zaman (idi) Öznenin önceden içinde bulunduğu bir oluşu bildirir. Öğrenciydim (Öğrenci idi - m) Öğrenciydin Öğrenciydi Öğrenciydik Öğrenciydiniz Öğrenciydiler Sadece isme değil zamire, edata, tamlamalara da eklenebilir. “Seni buraya çağıran bendim.” cümlesinde zamire, “Dün biraz rahatsız gibiydi.” cümlesinde edata, “Elinde taşıdığı paket, düğün hediyesiydi.” cümlesinde isim tamlamasına, “Yeni aldığım ev bahçeli bir evdi.” cümlesinde sıfat tamlamasına gelerek onlara zaman anlamı kazandıran “-di” ekleri hep ekfiildir. b. Öğrenilen Geçmiş Zaman (imiş) Öznenin başkasından duyulan bir oluş içinde bulunduğunu gösterir. Doktormuşum (Doktor imiş - im) Doktormuşsun Doktormuş
  41. 41. Doktormuşuz Doktormuşsunuz Doktormuşlar Bu da zamire, edata vs. eklenebilir. c. Şart Kipi (ise) Hastaysam (Hasta ise - m) Hastaysan Hastaysa Hastaysak Hastaysanız Hastaysalar şeklinde çekimlenir ve isim soylu söcüklere şart anlamı yükler. d. Geniş Zaman Bu zaman çekiminde ekfiil diğer çekimlerinde olduğu kadar belirgin değildir. Diğerleri, eklendiği sözcükten “idi”, “imiş”, “ise” diye ayrılabileceği halde, geniş zamanda ayrılmaz. Ben şair - im Sen şair - sin O şair(dir) Biz şair - iz
  42. 42. Siz şair - siniz Onlar şairler(şairdirler) “Sensin beni hasta eden.” cümlesinde zamire, “Sen tam bana göresin.” cümlesinde edata, “Elmaların en iyisi Amasya elmasıdır.” cümlesinde isim tamlamasına gelmiş ve onları yüklem yapmıştır. Ekfiilin Olumsuzu Ekfiille çekimlenmiş sözcükler “değil” edatıyla olumsuz yapılır. Öğretmendim → Öğretmen değildim. Doktormuş → Doktur değilmiş. Hastaysa → Hasta değilse. Şairim → Şair değilim. örneklerinde ekfiilin olumsuz çekimi görülmektedir. Diğer fiillerin “-ma, -me” ile, ekfiilin “değil” ile olumsuz yapılması, ekfiilin bulunmasını oldukça kolaylaştırır. “Karnım iki gündür açtı.” “Kapıyı ardına kadar açtı.” cümlelerinde altı çizili sözcüklerden hangisinin ekfiil aldığını bulmak için cümleleri olumsuz yaparız. “Karnı iki gündür açmadı.” olmayıp “aç değildi.” olacağına göre birincide ekfiil kullanılmıştır. “Beni aramış doktorum.”
  43. 43. “İki yıldır doktorum.” cümlelerinde de benzer ekler görülüyor. Ayrı yöntemle bunu da ayırabiliriz. “Beni aramış doktor değilim.” denmez, ancak “İki yıldır doktor değilim.” olur. Öyleyse ikinci cümledeki, ekeylemdir. Burada “değil” edatının zaman eklerinden önce geldiğini de söyleyelim. Yani “hastaydı” sözü “hastaydı değil” şeklinde olumsuz yapılmaz; “hasta değildi” şeklinde yapılır. Ekfiilin Soru Şekli Bu fiilin soru şekli de diğer fiillerde olduğu gibi “mi” ile yapılır. “mi” sözü isimle ekfiil arasına girerek kullanılır. Öğretmendim → Öğretmen miydim? Doktormuş → Doktor muymuş? Şairim → Şair miyim? Ekfiilin geniş zamanında kullanılan ekler çekimlenmiş fiillerden sonra gelmez. Ancak üçüncü tekil şahısta kullanılan “-dir” eki çekimli fiillerden sonra gelerek onlara ihtimal ya da kesinlik anlamı katabilir. Bu görevi üstlendiğinde bu ekin adı bildirme eki olur. BİLEŞİK ZAMANLI FİİLLER Basit zamanlı fiil, fiilin tek bir zaman veya kip bildirecek şekilde çekimlenmesiydi. Bileşik zamanlı fiil ise, fiilin birden çok kip ve zaman bildirecek biçimde çekimlenmesiyle oluşur. Basit çekimli fiillere ekfiilin getirilmesiyle yapılır. Üç grupta incelenir. a. Hikaye Bileşik Zamanı Fiilin basit çekiminden sonra ekfiilin “idi” şekli getirilerek yapılır.
  44. 44. gel - miş - idi - m → gelmiştim Fiil Birinci İkinci Şahıs zaman zaman eki örneğinde, fiilin çekimini adlandırırken “gelmek fiilinin öğrenilen geçmiş zamanının hikayesi” deriz. Biliyorduk (Bilmek fiilinin şimdiki zamanının hikayesi) Çözmeliydik (Çözmek fiilinin gereklilik kipinin hikayesi) Bazen ekfiille çekimli fiil arasına başka ekler girebilir. “Alacak mıydı?” sözünde araya “mi” soru edatı girmiş, “açmışlardı” sözünde ise araya “-ler” çoğul eki gelmiştir. b. Rivayet Bileşik Zamanı Fiilin basit çekiminden sonra ekfiilin “imiş” şekli getirilerek yapılır. Gel - ecek - miş → Gelecekmiş Fiil Gelecek Rivayet zaman Zaman Geliyormuşum → (gelmek fiilinin şimdiki zamanının rivayeti) Gitmeliymişiz → (gitmek fiilinin gereklilik kipinin rivayeti) Sorarmış → (sormak fiilinin geniş zamanının rivayeti) Çözmüş müymüş → (Çözmek fiilinin öğrenilen geçmiş zamanının rivayeti) c. Şart Bileşik Çekimi
  45. 45. Fiilin basit çekiminden sonra ekfiilin “ise” şekli getirilerek yapılır. Gel - ecek - se - k → Geleceksek Fiil Gelecek Şart kipi zaman Geliyorsanız → (gelmek fiilinin şimdiki zamanının şartı) Gelmişseniz → (gelmek fiilinin öğrenilen geçmiş za- manının şartı) Gelmeliyseler → (gelmek fiilinin gereklilik kipinin şartı) • Ekfiilin geniş zamanda kullanılan eklerle bileşik zamanlı fiil yapılamaz. • Bileşik zamanlı fiillerde anlam kayması aranmaz: çünkü fiilin çekiminde daima ekfiilin zamanı hakimdir. BİLEŞİK FİİLLER İki veya daha fazla sözün bir araya gelerek kendi anlamlarından farklı bir anlam verecek ve bir hareketi karşılayacak biçimde kalıplaşmasıyla oluşan fiillerdir. Yapılışına göre üç grupta incelenebilir: a. Yardımcı Fiille Yapılan Bileşik Fiiller Bir yardımcı fiille ondan önce gelen adsoylu bir sözcükten oluşur. Yardımcı fiil olarak “etmek, olmak, eylemek, kılmak” gibi fiiller kullanılır. Etmek “Bu olay beni çok tedirgin etti.” “Gelmeden önce mutlaka telefon ederdi.” “Akşamki yemek beni rahatsız etti.” “Her şey yoluna girer, biraz sabret.”
  46. 46. cümlelerinde altı çizili sözler bileşik fiildir. Bu fiillerde daha çok isim görevindeki sözcüğün anlamı hakimdir. “Etmek” yardımcı eylemi bazı cümlelerde kendi anlamında da kullanılabilir. “Bu ev söylendiği kadar etmez.” cümlesinde “etmek” eylemi “değer, tutar” anlamında kullanılmıştır. Bazen “etmek” yardımcı fiiliyle isim arasına başka sözcükler girebilir. “Çok ağır işler yüklendi sırtına, ama şikayet bile etmedi adam.” Bu tür fiillerde isim soylu sözcük çoğu zaman çekim eki alamaz. Ancak bazen istisnalar görülebilir. “Hele bir dediğini yapma, sana ne işler eder görürsün.” cümlesinde “işler” sözcüğü çoğul eki almıştır. Olmak “Adam birden ortalıktan yok oldu.” “Soğukta uzun süre kalınca hasta olmuş.” “Konuşmacının sözlerine herkes mest oldu.” “Bu küçük odaya iki gündür hapsolduk sanki.” cümlelerinde altı çizili eylemler bileşik eylemdir. “Kardeşim bu yıl doktor olacak.” cümlesinde “olmak” eylemi meslek bildirmiş. Bu tür kullanımlarda da bileşik fiil yapmıştır. “Olmak” yardımcı eylemi kendi anlamında da kullanılabilir. “Benim de bazen hayallere daldığım olmuştur.”
  47. 47. “Olmak” fiilinin bileşik eylem yapıp yapmadığını anlamak için onu kendinden önceki sözcükle kullanabiliriz. Örneğin “doktor olmak” anlamlı bir fiildir de “daldığım olmak” anlamlı değildir. Bunların dışında kullanılan “eylemek, kılmak” gibi yardımcı eylemler günümüzde yerlerini “etmek” eylemine bırakmışlardır. Seyreyledim eşkal-i hayatı Ben havz-ı hayalin sularında dizelerinde altı çizili eylem “eylemek” yardımcı eylemiyle yapılan bir bileşik eylemdir. “Sözü etkili kılmak için sözcükleri iyi seçmek gerekir.” cümlesindeki “etkili” sözcüğü de “kılmak” yardımcı eylemiyle yapılmıştır. b. Kurallı Bileşik Fiiller Bunlar belli kurallara göre yapılan ve her birinin özel bir adla karşılandığı fiillerdir. Yardımcı eylemden önce bir fiil unsurunun getirilmesiyle yapılır. Dört grupta incelenir. Yeterlik Fiili Yapmaya gücü yetmek anlamında olan bu fiilin yapılışı “fiil + a(e) + bilmek” şeklindedir. “Kapıyı biraz açabilir miyiz?” “Sizinle ben de gelebilirim.” cümlelerinde altı çizili fiiller yeterlik fiilleridir. Bu fiilin olumsuzunda yardımcı eylem tamamen ortadan kalkar. “Soruyu kimse çözemedi.” “Çok aradım, ama bulamadım.”
  48. 48. cümlelerinde altı çizili sözcükler yeterlik fiilinin olumsuz şekilleridir. Görüldüğü gibi yardımcı eylem yoktur. Fiile “-ama-, -eme-" şeklinde bir ek getirilerek oluşturulmuştur. Bazen bir fiile yeterlik fiilinin hem olumlu hem olumsuz şekilleri getirilebilir. “Bu soruyu o da çözemeyebilir.” Tezlik fiili Anlamında bir çabukluk ifadesi olan tezlik fiilinin yapılışı “fiil + ı (i, u, ü) + vermek” şeklindedir. “O kadar soruyu bir saatte çözüverdi.” “Şu paketleri üçüncü kata çıkarıver.” cümlelerinde altı çizili fiiller tezlik fiilidir. Bu fiilin olumsuzu, az da olsa kullanılır: “O kadar bekledim, bana bir mektup bile yazıvermedin.” Olumsuz bir fiilin tezlik fiili olması durumunda ise, fiil “vazgeçme, bırakma” anlamları verir: “Adamın üzerine fazla gitmeyin, sonra bir daha gelmeyiverir.” Sürerlik Fiili Anlamında bir devamlılık görülen bu fiilin yapılışı şu şekildedir: Fiil + a(e) + kalmak durmak gelmek “Kavga edenlerin haline bakakaldı.” “Sen olayı düşünedur, ben şu yazıyı müdüre verip geleyim.” “Asırlar öncesinden süregelen bu adetleri bırakmak kolay değil.” cümlelerinde altı çizili fiiller sürerlik fiilleridir. Bu fiillerin olumsuzları kullanılmaz.
  49. 49. Yaklaşma Fiili Anlamında “az kalsın olacaktı” ifadesi görülen bu fiilin yapılışı “fiil + a(e)+ yazmak” şeklindedir; yazı dilinde pek kullanılmaz, yerel bir söyleyiştir. “İşe giderken yolda düşeyazdım.” cümlesinde altı çizili sözcük yaklaşma fiilidir. c. Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller Belli bir yardımcı fiili olmayan, sözcüklerin kendi anlamları dışında bir anlam verecek biçimde kaynaştıkları bileşik fiillerdir. Bunların büyük çoğunluğunu deyimler oluşturur. “Tüm canlılar dile gelmişti sanki.” “Her yeni düşünceye karşı çıkman doğru değil.” “Burada geçen yıl meydana gelen olayda, iki kişi ölmüştü.” “Bu davranışı, onu herkesin gözünden düşürdü.” cümlelerinde altı çizili sözler birer anlamca kaynaşmış bileşik fiildir. FİİLİMSİLER Fiillerden türemiş olmakla birlikte bir fiil gibi çekimlenemeyen olumlu, olumsuz şekilleri yapılabilen ve cümlede isim, sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılan sözcüklerdir. Üç grupta incelenir. a. İsim - Fiil
  50. 50. Fiillere “-mak, -mek” , “-ma, -me”, “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin getirilmesiyle yapılır. “O şimdi romanını bitirmekle meşguldür.” “Size gelmeyi ben de çok istemiştim.” “Onun yemek hazırlayışını gördün mü hiç?” cümlelerinde altı çizili sözler isim-fiildir. Bu ekleri benzer eklerle karıştırmamak gerekir. “Sana, bir daha buraya gelme, demiştim.” cümlesinde altı çizili sözcükteki ek isim-fiil eki değil, olumsuzluk ekidir. Bazı sözcükler aslında isim-fiil ekleriyle türediği halde, zamanla isimleşmiş, yani fiilimsi özelliğini kaybetmiş olabilir. “Biraz ekmek alabilir miyim?” “Bugün gelmediğini danışmadan öğrendim.” “Derste yağış türlerini inceledik.” cümlelerinde altı çizili sözcükler isim-fiil değildir. “Deneme sınavlarıyla bu öğrencileri denememiz doğru değil.” cümlesinde altı çizili birinci sözü “denememe” şeklinde kullanamayız; çünkü bu sözcük artık isimleşmiştir. Ancak altı çizili ikinci sözcük “denemememiz” şeklinde kullanılabilir; yani olumsuz yapılabilir, öyleyse fiil anlamı devam ediyor; yani bu isim-fiildir. b. Sıfat - Fiil Fiillere “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin getirilmesiyle yapılır. Çoğu zaman sıfat görevinde kullanılır. “Kışta açan çiçeklerin ömrü az olur.”
  51. 51. “Öpülesi elleri vardı analarımızın.” “Senin ne bitmez çilen varmış böyle.” “Buralarda bir akar çeşme yok galiba.” “Size biraz bilinmedik fıkralar anlatayım.” “Bana gazetemi getirecek biri yok mu burada?” “Onda ne yakası açılmamış sözcükler vardır.” cümlelerinde altı çizili sözcükler sıfat-fiildir. Sıfat-fiil eklerinden “-dik” ve “-ecek” ekleri çoğu zaman kendinden sonra iyelik eki alarak kullanılır. “Çözdüğüm soruları niçin yeniden soruyorsun?” “Gideceğin gün belli mi?” cümlelerinde altı çizili sıfat-fiiller iyelik eki almıştır. Bu ekler aynı zamanda sıfatla hiç ilgisi olmayan kullanımlarda da görülür. Bu, daha çok dolaylı anlatımda karşımıza çıkar. “Kitabımı sana verdiğimi unutmuşum.” “Senin de bizimle geleceğini bilmiyorduk.” cümlelerinde sıfat-fiil ekleri sıfatla ilgisi olmayan bir kullanımda görülüyor. Sıfat-fiiller niteledikleri isimler düştüğünde onların yerine geçebilir. “Benden aldıklarını ne zaman geri göndereceksin?” “Beni arayanların adreslerini almayı unutma.” cümlelerinde altı çizili sıfat-fiiller ismin yerine geçecek şekilde kullanılmıştır.
  52. 52. Kimi zaman sıfat-fiiller çekimli fiillerle karışabilir. “Gideceğim bu şehirden artık.” “Gideceğim herkes tarafından biliniyor.” cümlelerinde altı çizili sözcüklerin yazılışları aynıdır. Ancak birincisinde “Ben gideceğim” ifadesi olduğundan çekimli fiildir. İkincisinde ise “benim gideceğim” anlamında olduğundan, yani fiilin sonunda iyelik eki kullanıldığından fiil, sıfat-fiildir. Elbette fiilden türeyip sıfat olan her sözcük de fiilimsi değildir. “Yıkık duvarların resmini çektik.” cümlesinde altı çizili sözcük “yıkmak” fiilinden türemiştir. Ancak fiilimsi değildir. Çünkü fiilimsilerin fiil anlamı devam ettiğinden olumsuz şekilleri de kullanılabilir. Biz bu sözü “yıkmayık” şeklinde kullanamayız. Aynı cümleyi biz; “Yıkılmış duvarların resmini çektik.” şeklinde söyleseydik, bunu “yıkılmamış” şeklinde de ifade edebilirdik. Çünkü bu sözcük fiilimsidir. c. Bağ-Fiil (zarf-fiil) Fiillere, bağ-fiil eki dediğimiz eklerin getirilmesiyle yapılır; cümlede daima zarf olarak kullanılır. “Kapıyı açınca karşımda onu gördüm.” “Soruları çözdükçe konuyu daha iyi anlıyorum.” “Bize haber vermeden gitmeyin sakın.” “Bu kağıdı müdüre imzalatıp geri getirin.”
  53. 53. “Televizyon seyrederken çoğu kez uyuyakalırdı.” “Gezdiği yerleri anlata anlata bitiremiyordu.” “Sınıfa girer girmez öğrencileri azarlamaya başladı.” “Sadece kitap okuyarak bu kadar bilgi kazanılamaz.” “Köyden ayrılalı yaklaşık on yıl oldu.” “Ders çalışmaksızın sınavı kazanacağını mı sanıyorsun?” cümlelerinde altı çizili sözcükler bağ-fiildir. Görüldüğü gibi yüklemin durumunu ya da zamanını bildirerek onun zarfı olmuşlardır. Bunlar arasında yapı bakımından diğerlerine benzemeyen bağfiil eki “-ken” ekidir. Bu ek diğer fiilimsi eklerinin aksine kendinden önce bir çekim eki alarak kullanılır. Bunun nedeni “-ken” ekinin, ekfiilin bir bağ-fiil eki olmasındandır. Hatta bu özelliğinden dolayı isimleri bile zarf yapabilir. “Ben çocukken burada yaşlı bir çınar ağacı vardı.” cümlesinde “-ken” eki “çocuk” ismini zarf yapmıştır. Elbette bu, bir fiilimsi değildir. Çünkü fiilimsiler fiillerden türeyen sözcüklerdir. Bağ-fiil eklerinin diğer fiilimsi eklerinden önemli bir farkı vardır. Diğer fiilimsilerden sonra isim çekim ekleri kullanılabildiği halde bağ-fiillerden sonra hiçbir çekim eki kullanılamaz. Bazı bölgelerde “koşaraktan” gibi kullanımlar görülse de yazı dilinde böyle bir kullanım yoktur. Fiilimsilerin cümledeki en önemli görevi yan cümlecik yapmasıdır. Bunu ileride “cümle çeşitleri” konusunda göreceğiz.

×