Berenschot Duurzaamheid ABC's

1,501 views

Published on

De digitale versie van het Berenschot Duurzaamheids ABC-X, zodat u een naslagwerk hebt van de veel gebruikte begrippen in deze context

Published in: Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,501
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
16
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Berenschot Duurzaamheid ABC's

  1. 1. Duurzaamheids ABC-X Joost Krebbekxeen overzicht van veel gebruik te duurzaamheidsbegrippen Wouter de Wolf Gijs Duivenvoorde
  2. 2. Duurzaamheids ABC-XEen overzicht van veel gebruikte duurzaamheidsbegrippenJoost KrebbekxWouter de WolfGijs Duivenvoorde
  3. 3. InhoudDuurzaamheids ABC-X. . . . . . . . . . . . . . . . . 3 D . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 O . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Een overzicht van veel gebruikte duurzaamheidsbegrippen . . . . . . . . . . 3 E. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 P. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 F . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 R . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Duurzaamheid, wat is het? . . . . . . . . 7 Berenschot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 G . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 S . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 MVO-model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Waarom is duurzaamheid H . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 T. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 steeds belangrijker? . . . . . . . . . . . . . . . 10 Duurzaamheid: filosofie, I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 V . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 taal en tools . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Leeswijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 K . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 U . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 L . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 W . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75B . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 M . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Z . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77C . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 N . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
  4. 4. het duurzaamheids abc-x van berenschot 7InleidingDit boekje is geschreven als overzicht voor diegene die een Duurzaamheid, wat is het?start wil maken met duurzaamheid en als naslagwerk voor De essentie van duurzaamheid is dat er rekening wordthen die op zoek zijn naar een definitie of achtergrondinfor- gehouden met toekomstige generaties door het combinerenmatie. Het boekje bevat daarom veel gebruikte duurzaam- van drie onderwerpen: people, planet en profit. Maatschap-heidsbegrippen met een korte uitleg. pelijk verantwoord ondernemen (MVO) betekent dat er duurzaam wordt ondernomen. Duurzaamheid lijkt soms een hype, een containerbegrip waar alles onder valt. Dat komt waarschijnlijk omdat het woord voor vele uiteenlo- pende zaken wordt gebruikt. Om het containerbegrip duurzaamheid meer inzichtelijk te maken, staan hierna de belangrijkste thema’s die spelen weergegeven onder de categoriën People, Planet en Profit:
  5. 5. 8 Totale keten Berenschot Materiaal tl Product fabrikant Klant Recycling MVO-model Grondstoffase Productiefase Distributiefase Gebruikfase Hergerbuikfase HRM Goed bestuurPeople Mensenrechten en eerlijk zaken doen Welzijn en veiligheid Maatschappelijke betrokkenheid Ontwerpen Grondstof en materiaal EnergiePlanet Toxiciteit Emissies Flora en fauna 1e ordeProfit 2e orde
  6. 6. het duurzaamheids abc-x van berenschot 91 e orde Profit en 2 e orde Profit Voorbeelden tweede orde, geld verdienen met duurzaamheid (new business development)Duurzaamheid heeft rechtstreeks invloed op de bedrijfseco- • Een nieuw duurzamer product ontwikkelen voor de klantennomische prestaties van bedrijven: of eindklanten • Een nieuwe duurzame dienst ontwikkelen voor de klanten ofEerste orde = koppeling van geld besparen (kosten verlagen) eindklantenen duurzaam omgaan met resources en omgeving. • Eigen imago verbeteren om meer klanten aan te trekken (of niet te verliezen)Tweede orde = koppeling van geld verdienen (opbrengst • Een nieuwe taak spelen in het sluiten van de keten (inwin-verhogen) en duurzaam omgaan met schaarse resources en nen, scheiden of herwinnen) en daarmee geld verdienenomgeving. (new business development)Voorbeelden eerste orde, geld besparen met duurzaamheid• Het besparen van de eigen energiebehoefte heeft minder energiekosten tot gevolg• Het besparen van de eigen materiaalbehoefte heeft minder materiaalkosten tot gevolg• In sommige gevallen is recycling van materiaal goedkoper dan nieuw materiaal produceren
  7. 7. 10Deze thema’s spelen door de hele keten. Om duurzame Waarom is duurzaamheid steedsverbeteringen te realiseren, zullen bedrijven daarom (nog belangrijker?meer) over de muren van hun eigen organisatie heen moe- Duurzaamheid krijgt steeds meer aandacht. Hiervoor zijnten kijken en moeten samenwerken met andere ketenspe- een viertal belangrijke drijfveren aan te wijzen:lers. Sterker nog de ketens gaan over in cirkels. 1. Materialen en fossiele energie worden schaarser 2. Milieuschade en klimaatverandering 3. Groeiende vraag door bevolkingsgroei en toenemende welvaart 4. Vraag naar duurzaamheid door klanten, overheid en andere stakeholders De eerste drijfveer, het schaarser worden van grondstoffen (materialen en energie), heeft een grote impact op de indu- strie, omdat de industrie grootgebruiker van grondstoffen is. Steeds meer metalen en mineralen worden naar verwach- ting schaars. Als grondstoffen schaarser worden betekent dit in eerste instantie hogere prijzen voor consumenten, maar uiteindelijk kunnen ze ook opraken. Daarnaast zullen goed- kope fossiele grondstoffen voor energie op langere termijn schaars worden en op kortere termijn (de komende twee decennia) waarschijnlijk duurder worden.
  8. 8. het duurzaamheids abc-x van berenschot 11De tweede drijfveer hangt samen met de consequenties van De vierde drijfveer komt voort uit de eerste drie. Steedshet gebruik: de toenemende milieuschade. Klimaatverande- meer burgers, klanten en overheden vragen om duurzamering (die wordt toegeschreven aan broeikasgasuitstoot, lees: producten, vanwege de schaarste en impact op het milieu.CO2 maar ook methaan en lachgas), toenemende vervui- Ook bedrijven nemen dit steeds serieuzer zoals blijkt uit hetling en schade aan het milieu (zoals de ‘plastic soup’ en onderzoek Strategie Trends 2011 (bron: Berenschot, 2011).toxische emissies) zijn de gevolgen van de grote wereldwijde Duurzaamheid als new business development kans. Daaromconsumptie van grondstoffen. De industrie wordt daar scoort ‘duurzaamheid/MVO’ als aandachtspunt voor MT’s(steeds vaker) medeverantwoordelijk voor gehouden. veel hoger dan voorheen: een zesde plaats ten opzichte van de veertiende plek van vorig jaar en nog veel lager in hetDe derde drijfveer voor duurzaamheid is de toenemende jaar daarvoor.vraag naar producten en voedsel waarvoor materialen, ener-gie en schoon (drink)water nodig zijn. Dit komt ten eerstedoor de wereldwijde bevolkingsgroei; naar schatting van Duurzaamheid: filosofie, taal en toolsde VN zijn er in 2050 meer dan 9 miljard mensen op deze De meeste mensen kennen inmiddels de filosofie rondomaarde (bron: VN, 2009). Dit betekent dat de ‘bottom of duurzaamheid wel maar verzanden meteen in het moerasthe piramid’ steeds breder wordt. Daarnaast stijgt de vraag van de veelkoppigheid en de nieuwe taal die erbij hoort.door de toenemende welvaart in bijvoorbeeld BRIC-landen. Voor al die mensen hebben wij dit boekje gemaakt. We heb-Enerzijds betekent dat een groter marktpotentieel voor de ben geprobeerd een aantal belangrijke begrippen (taal) enindustrie, anderzijds zullen de komende decennia nog meer een aantal belangrijke hulpmiddelen (tools) aan te stippenin het teken staan van efficiëntere productie en efficiënter zodat u vanaf morgen mee kunt praten over deze belangrijkegebruik van materialen, energie en water. filosofie maar belangrijker nog: mee kunt gaan werken aan de realisering ervan!
  9. 9. 12LeeswijzerVoor gebruik als naslagwerk is gekozen voor alfabetischeordening van de begrippen. De index is te gebruikenom snel een begrip op te zoeken en verwijst ook naarsynoniemen.
  10. 10. het duurzaamheids abc-x van berenschot 13AABC-XEen classificeringssysteem voor materialen en producten,gebaseerd op de effecten voor menselijke gezondheid enmilieu. ABC-X is ontwikkeld door EPEA.A: optimaal/wenselijk; geen schadelijke effecten voor gezondheid en/of milieuB: ruimte voor verbeteringC: toelaatbaar, maar kunnen beter worden vervangen naar klasse A materialenX: niet wenselijk; materialen en producten die een schade- lijk effect hebben op de gezondheid en milieu.
  11. 11. het duurzaamheids abc-x van berenschot 15BBiobased economy Vanwege de biologische oorsprong is biogas een duurzameBiobased economy (BBE) gaat over de overgang van een energiebron. Het gebruik van (gereinigd) biogas wordteconomie die draait op fossiele grondstoffen naar een daarnaast aangemoedigd vanwege de gunstige verbrandings-economie die draait op biomassa als grondstof: van ‘fossil eigenschappen van methaan. Ook kan door gebruik vanbased’ naar ‘bio based’. In een biobased economy gaat het biogas het vrijkomen van methaan (een sterk broeikasgas)dus over het gebruik van biomassa voor niet-voedsel toepas- worden beperkt. Tegenwoordig wordt in ontwikkelde landensingen. Deze toepassingen zijn bijvoorbeeld inhoudstoffen, steeds meer biogas gebruikt van zowel afvalwaterzuiveringenchemicaliën, materialen, transportbrandstoffen, elektriciteit als afvalstortplaatsen. In Nederland en België is dit alge-en warmte. meen gangbaar.Biogas Door reiniging van biogas kan de kwaliteit van het biogasBiogas of stortgas is een gasmengsel dat ontstaat als gevolg worden verbeterd (met name door verwijdering van watervan biologische enzymatische processen. De hoofdbestand- en waterstofsulfide). Toepassing vindt bijvoorbeeld plaats indelen van biogas zijn methaan en koolstofdioxide. Het gas WKK’s en als autobrandstof (vergelijkbaar met CNG). Inontstaat als gevolg van vergisting (een anaeroob proces) Nederland wordt opgewaardeerd biogas bijgemengd in hetvan organisch materiaal zoals mest, rioolslib, actief slib of aardgasnet. In dat geval is ook verwijdering van het grootstegestort huisvuil. Als restproduct blijft digestaat over (het deel van het aanwezige koolstofdioxide noodzakelijk om eennatte eindproduct). Een voorbeeld van een biogas dat op voldoende hoge verbrandingswaarde te halen. Recent staatnatuurlijke wijze ontstaat is moerasgas. ook het maken van Liquid Natural Gas (LNG) van biogas
  12. 12. 16in de belangstelling. De LNG is dan bedoeld als transport- composteerbare materialen (zoals groenafval). M.a.w. eenbrandstof voor zware voertuigen. materiaal is composteerbaar wanneer het afbreekproces compatibel is met de werkingsomstandigheden qua tem-Biocycle peratuur, vochtigheid en tijd, van een huishoudelijke ofBiologische kringloop industriële composteerinstallatie.De biologische kringloop bestaat uit organische grondstof-fen, zoals hout of katoen. ‘Cradle to Cradle’-producten in Hierbij dient te worden opgemerkt dat composteerbarede biosfeer kunnen na hun werkzame leven worden gecom- materialen biodegradeerbaar zijn, maar niet alle biodegra-posteerd. Zo geven ze weer voeding aan nieuwe organische deerbare materialen zijn composteerbaar.grondstoffen. Daarnaast kennen we ook de Technocycle Biobased products (materialen)Biodegradeerbaar Biobased products zijn producten die uit biologische grond-Biodegradeerbaar stoffen worden gemaakt. Het kan gaan om polymeren maarEen materiaal is biodegradeerbaar wanneer de afbraak ook vezels, harsen en coatings.het gevolg is van de actie van micro-organismen (zwam-men, bacteriën) waardoor het materiaal uiteindelijk wordt Bij biobased products hoort ook biobased economy. In deomgezet in water, biomassa, CO2 en/of methaan, ongeacht biobased economy staat het gebruik van herwinbare grond-de tijd die hiervoor nodig is. Het begrip composteerbaar is stoffen centraal, evenals het gebruik van biomassa in degerelateerd aan biodegradeerbaar. chemie en andere niet-voedsel bedrijfstakken.Composteerbare producten, zoals bijvoorbeeld sommige Biobased economy is eigenlijk het grote begrip om biobasedkunststoffen, worden afgebroken bij het composteren met products heen. De gedachte is het antwoord op toenemendeeen snelheid die vergelijkbaar is met die van andere gekende milieuschade en schaarste van grondstoffen.
  13. 13. het duurzaamheids abc-x van berenschot 17Zie ook biomassa, PLA, natuurlijke polymeren en PHA’s. kunnen rekenen op toenemende interesse van het grote publiek en vanuit wetenschappelijke hoek. Als hernieuwbareBiodiversiteit brandstoffen vormen ze een alternatief voor fossiele brand-Biodiversiteit is de totale verscheidenheid aan alle planten stoffen, waarvan de voorraad eindig en dus niet hernieuw-en dieren op aarde. Biodiversiteit is behalve mooi, ook nut- baar istig en noodzakelijk. Het zorgt voor schoon water, vruchtbaregrond, voedsel en grondstoffen voor huisvesting, kleding, Biobrandstof van verschillende generatiesbrandstof en medicijnen. Biobrandstoffen van de eerste generatie zijn gebaseerd op suikers, zetmeel, plantaardige olie of dierlijke vetten, die metEen belangrijke oorzaak van de vermindering van de bio- conventionele chemische processen of vergisting wordendiversiteit is het verlies van natuurgebieden doordat deze omgezet in brandstoffen. Het gaat hier meestal om voedsel-een woon-, recreatie- of industriebestemming krijgen. Een gewassen als brandstof.andere oorzaak ligt in de vermindering van de kwaliteitervan door vermesting, verzuring, verdroging en versnip- Biodiesel wordt bijvoorbeeld onder andere verkregen uitpering. Door deze verstoring of verdwijning van natuurge- maïs (maïsolie), koolzaad (koolzaadolie), oliepalm (palm-bieden, verdwijnen natuurlijke hulpbronnen en wordt de olie) en uit soja (sojaolie). Bio-ethanol wordt onder anderegrondstoffenvoorraad steeds schaarser. verkregen uit suikerbiet, suikerriet, suikerpalm en ook uit graan.Biofuel (brandstof) generatiesBiobrandstof is een verzamelnaam voor verschillende Biobrandstof van de tweede generatie: Biobrandstoffen diesoorten brandstoffen die gemaakt worden uit biomassa. niet aan voedsel gerelateerd zijn, worden de tweede genera-Biobrandstoffen in vaste, vloeibare of gasvormige toestand tie genoemd. Deze worden gemaakt uit planten die hiervoor
  14. 14. 18geteeld worden (energiegewassen) of uit oneetbare gedeel- Biobrandstof van de derde generatie: Ter onderscheiding vanten van voedselgewassen. de tweede generatie wordt naar diverse nieuwe ontwikkelin- gen verwezen als ‘derde generatie’ biobrandstof. In Neder-Biobrandstoffen van de tweede generatie zijn onder andere: land wordt hieronder vaak biobrandstof uit algen verstaan.•• Energiegewassen zoals wilgen en Pongamia pinnata.•• Vruchten van niet voor consumptie geschikte planten, Bioinspired zoals Jathropa curcas. Dit zijn methoden geïnspireerd door de fundamentele•• Houtsnippers processen in de natuur om voorkomende problemen op te•• Stro lossen bij complexe engineering.•• Oneetbare gedeelten van voedselgewassen•• Dierlijk vet Het bioinspired engineering design paradigma richt zich op•• Gebruikt frituurvet het aanpakken van drie belangrijke doelstellingen van alle•• Afval technische ontwerpen activiteiten: generatie van nieuwe ontwerpen, het opstellen van efficiënte methoden voorNaast plantaardig materiaal wordt ook afval gebruikt als enkel-en multiobjective optimalisering van het ontwerp enbiobrandstof. De soorten afval die te verwerken zijn, mogen de totstandkoming van methoden voor het bereiken vanzich voordoen als zwaar organisch belast afvalwater, maar design robuustheid.ook dikvloeibare afvalstromen of zelfs vaste afvalstromen.De enige voorwaarde is dat ze van organisch-biologische Biomassaaard zijn en dus geen giftige stoffen bevatten die de anaë- Biomassa is het drooggewicht van organismen of delenrobe bacteriën zouden doden. ervan. Hieronder valt zowel plantaardig als dierlijk mate- riaal. Ook producten gewonnen uit plantaardig en dierlijk
  15. 15. het duurzaamheids abc-x van berenschot 19(rest)materiaal zoals onder andere suikerriet, mais, kool- toevoer hapert of stopt. Hoe het dan verder moet blijft dezaadolie, palmolie en dierlijke vetten, geproduceerd ten vraag. Natuurlijk wordt er bij Scramble niets serieus gedaanbehoeve van energieopwekking en/of biobrandstof, worden aan de toename van broeikasgassen totdat er sprake is vangerekend tot het begrip biomassa. echt ernstige klimaatrampen.In de ‘Europese richtlijn betreffende de bevordering van In het tweede scenario Blueprints neemt iedereen de zakenelektriciteitsopwekking uit hernieuwbare energiebronnen wel serieus en gaan we van lokaal tot nationaal niveau heelop de interne elektriciteitsmarkt’ (Richtlijn 2001/77/EG) anders tegen energie aankijken, we gaan besparen en we gaanwordt de volgende definitie voor biomassa gehanteerd: ‘De zorgvuldiger om met de natuur. Kortom we gaan wat doenbiologisch afbreekbare fractie van producten, afvalstoffen en aan de klimaatproblemen, zodat de kans op een echte kli-residuen van de landbouw (met inbegrip van plantaardige maatramp zo klein mogelijk wordt. Shell kiest niet, maar zieten dierlijke stoffen), de bosbouw en aanverwante bedrijfs- toch in Blueprints een hoopvol perspectief voor de toekomst.takken, alsmede de biologisch afbreekbare fractie van indu-strieel en huishoudelijk afval.’ Bottom of the piramide De Base of the Pyramid, ook wel Bottom of the PyramidBlueprint of BoP genoemd, is een economisch model; een piramideOm de mensheid te helpen bij het nadenken over de die de welvaart van de wereld onderverdeelt in drie groe-toekomst heeft Shell een tweetal scenario’s uitgewerkt; pen mensen. De top van de piramide vertegenwoordigt eenScramble en Blueprints. Shell maakt zelf overigens geen klein deel van de wereldbevolking; de mensen die leven inkeuze uit één van beide. In het Scramble scenario besteden welvaart, met veel kans op inkomen. De onderkant van depolicymakers weinig tot geen aandacht aan verbetering van piramide wordt gekenmerkt door armoede; een grote groepde energie-efficiency en gebruiken we gewoon door tot de mensen met weinig tot geen kans op inkomen.
  16. 16. 20De onderkant van de piramide - de Base of the Pyramid - BREAAMrepresenteert 4 miljard mensen met een inkomen van 9 dollar BREEAM staat voor Building Research Establishment Envi-per dag. Het klinkt tegenstrijdig, maar ondanks de lage beste- ronmental Assessment Method en werd oorspronkelijk ont-dingsruimte, is het interessant te kijken naar de mogelijkheden wikkeld en geïntroduceerd door het Building Research Esta-voor het bedienen van deze markt. De BoP vormt een grote en blishment (BRE), een Engelse onderzoeksinstantie enigszinspotentieel winstgevende afzetmarkt waarin armoedebestrijding vergelijkbaar met het Nederlandse TNO. De toevoeging NLen business hand in hand kunnen gaan. Een BoP-consument maakt duidelijk dat het hier om de Nederlandse versie gaat.wordt gezien als de consument van de toekomst. BREEAM stelt een standaard voor een duurzaam gebouw en geeft vervolgens aan welk prestatieniveau het onderzochte gebouw heeft. De bedoeling is gebouwen te analyseren en verbeteren. Het systeem maakt gebruik van kwalitatieve weging; als totaalscore krijgt een nieuw gebouw of gebied één van de volgende waarderingen: Pass, Good, Very Good, Excel- lent of Outstanding, ofwel 1 tot 5 sterren. BREEAM-NL Bestaande Bouw en Gebruik hanteert met het oog op zeer oude gebouwen (monumenten) een schaal van zes sterren. Onder ‘Pass’ (in dit geval dus 2 sterren) is de waardering ‘Acceptable’ toegevoegd. BREEAM-NL is bruikbaar voor gebouwen en gebieden met één gestandaardiseerde beoorde-The World Economic Pyramid lingsrichtlijn. Alle overige typologieën moeten volgens een
  17. 17. het duurzaamheids abc-x van berenschot 21maatwerktraject beoordeeld worden, bekend als BREEAM- broeikaseffect. Zonder broeikasgassen zou de gemiddeldeNL ‘Bespoke’. Denk hierbij aan theaters, zwembaden, sport- temperatuur op aarde tot enkele tientallen graden Celsiushallen enzovoorts. onder nul dalen. Te veel broeikasgassen in de atmosfeer kunnen mogelijk een probleem voor de mens worden omdatBroeikasgassen het klimaat dan in grote delen van Aarde voor de mensBroeikasgassen zijn gassen die door hun vermogen om onleefbaar zou kunnen worden.de aarde op te warmen in de atmosfeer bijdragen aan hetverhogen en het in stand houden van de evenwichtstem- Niet alleen CO2 is een broeikasgas. Er zijn ook andere broei-peratuur van de aarde. Dit verschijnsel noemt men het kasgassen met een veel hogere CO2 equivalent.Naam Naam (engels) Formule CO2-equivalentKoolstofdioxide Carbon Dioxide CO2 1Methaan Methane CH4 23Distikstofoxide Nitrous oxide N2O 296Waterdamp Water vapor H2OChloorfluorkoolstofverbindingen CFC-11, CFC-12 CxFyClz 5700 tot 11900Zwavelhexafluoride Sulfur hexafluoride SF6 22200
  18. 18. het duurzaamheids abc-x van berenschot 23CCellulose (1) Natuurlijke cellulosevezelCellulose is net zoals zetmeel een polymeer van natuur- Papier, karton en ook jute is gemaakt van natuurlijke cellu-lijke afkomst. Het is het belangrijkste bestanddeel van de losevezels. Deze vezels worden, in het geval van bijvoorbeeldcelwanden van planten. De beschikbaarheid van cellulose papier en karton, los aan elkaar geplakt door een binder enis zeer groot. Cellulose wordt hoofdzakelijk gewonnen uit in het geval van bijvoorbeeld jute worden cellulose vezelsbomen waarin cellulose (50%) in combinatie met bijvoor- gesponnen en geweven. In de meeste gevallen worden ver-beeld hemicellulose en lignines voorkomt. Ook uit diverse pakkingsmaterialen die zijn gemaakt van natuurlijke cellu-planten wordt cellulose gewonnen. Cellulose is een hoog- lose vezels erkend als composteerbaar. Gebruikte additievenmoleculair hoogkristallijn lineair polymeer dat niet smelt en kunnen echter een nadelige invloed hebben.niet oplosbaar is gangbare oplosmiddelen. (2) Geregenereerd celluloseVan cellulose kunnen grofweg drie soorten verpakkingsma- De vakterm voor Cellofaan is geregenereerd cellulose. Deterialen gemaakt worden. Dit zijn materiaal gemaakt van naam zegt het al, dit materiaal wordt verkregen door cel-(1) natuurlijke cellulose vezel, (2) geregenereerd cellulose lulose tijdelijk, gedurende de verwerking, te modificeren.en (3) gemodificeerd cellulose. Dit ingewikkelde proces- waarin nu nog veel organische oplosmiddelen moeten worden gebruikt - is noodzakelijk omdat cellulose niet thermoplastisch verwerkbaar is en niet oplosbaar is in gangbare oplosmiddelen. In het Cellofaan blijven de goede eigenschappen van cellulose (hoge tempe-
  19. 19. 24ratuur stabiliteit en hoge sterkte) behouden. Geregenereerd Specifieke eigenschappencellulose is net als natuurlijk cellulose niet sealbaar. Om het Wat betreft nieuwe cellulose gebaseerde composteerbaremateriaal sealbaar te maken wordt traditioneel een laagje verpakkingsmaterialen kennen we dus de thermoplastischthermoplastisch niet-biologisch afbreekbaar polymeer aan- verwerkbare cellulose di-acetaat en de niet thermoplastischegebracht. Recent is echter ook geregenereerd cellulose film composteerbare geregenereerde cellulose. Typisch voor beidecommercieel beschikbaar die is voorzien van een biologisch materialen is dat ze zeer transparant zijn, vochtbestendigafbreekbare laag, waardoor er nu een composteerbare gere- en in het geval van cellofaan knisperen en een minder goedgenereerde cellulose verpakkingsfolie beschikbaar is. geheugen hebben, waardoor het materiaal na vervorming minder snel in haar oorspronkelijke vorm terug zal keren.(3) Gemodificeerd celluloseCellulose kan ook chemisch worden gemodificeerd tot CO2 kort en langcyclischthermoplastisch verwerkbaar cellulose. Bekende varianten De koolstofkringloop is de bekendste biogeochemischezijn cellulose acetaat, butyraat en propionaat. Deze varian- kringloop en beschrijft alle processen waarmee het elementten voldoen echter niet aan de Europese composteerbaar- koolstof door het systeem aarde circuleert. De koolstofkring-heidsnorm voor verpakkingen. Er zijn echter ook biologisch loop beschrijft onder andere wat er gebeurt met door mensenafbreekbare varianten beschikbaar gekomen die wel aan uitgestoten koolstofdioxide in de atmosfeer. Omdat koolstof-deze norm voldoen. Voorbeeld is cellulose di-acetaat, dat dioxide een belangrijk broeikasgas is, vormen de onduidelijk-qua verwerking vergelijkbaar is aan thermoplastisch zetmeel. heden binnen de koolstofkringloop een belangrijk onderzoek-Dit wil zeggen dat het thermoplastisch verwerkbaar is tot sterrein binnen de biochemie, geochemie en klimatologie.geblazen film, diepgetrokken bakje of gespuitgiete bloempotals er voldoende weekmaker wordt toegevoegd. Granulaat isbeschikbaar voor circa 3 euro per kg.
  20. 20. het duurzaamheids abc-x van berenschot 25Door de fotosynthese van planten wordt CO2 uit de lucht CO2 laddervastgelegd in planten in de vorm van koolhydraten. Een ProRail heeft de CO2-ladder ontwikkeld omdat zij beseft datklein deel hiervan komt weer vrij door dissimilatie van de haar eigen CO2-reductie in sterke mate afhankelijk is van deplant. inspanningen die haar toeleveranciers op dat gebied leveren.Kort cyclisch: Hierbij gaat het om snel verlopende biochemi- ProRail stelt zelf: ‘Wij hebben dit instrument ontwikkeldsche processen die betrokken zijn bij de assimilatie en dis- om de bedrijven die deelnemen aan onze aanbestedingen uitsimilatie en binnen een jaar kunnen variëren. (bijvoorbeeld te dagen en te stimuleren hun eigen CO2-productie te ken-bij productie van biomassa) nen en te verminderen. Concreet geldt: hoe meer een bedrijf zich inspant om CO2 te reduceren, hoe meer kans op gun-Langcyclisch: Hierbij gaat het om geochemische processen, ning’. Daarmee legt ProRail de koppeling tussen duurzaam-die gedurende meerdere duizenden tot miljarden jaren kun- heid en commercie.nen plaatsvinden. (bijvoorbeeld bij fossiele grondstoffen) De CO2-Prestatieladder heeft zes niveaus, opklimmend vanCO 2 footprint nul naar vijf. Aan de hand van een aantal vaste vragen enCO2-Voetafdruk of Carbon footprint: een maat voor de bijbehorende score krijgt een bedrijf een plaats op de ladder.uitstoot van CO2 als gevolg van het gebruik van fossielebrandstoffen in het verkeer, luchtvaart, transport, productievan elektriciteit, verwarming, enz.
  21. 21. 26De vragenlijsten belichten de volgende invalshoeken metbijbehorende weegfactor:A Inzicht (in de eigen carbon footprint) - 40%B CO2-reductie (de vastgelegde ambitie) - 30%C Transparantie (de wijze waarop een bedrijf daarover intern en extern communiceert) - 20%D Deelname aan initiatieven (de mate waarin een bedrijf met collega-bedrijven samenwerkt op het gebied van CO2-reductie) -10%De exacte eisen zijn vervat in een certificatieschema en de4 verschillende aandachtsgebieden krijgen tijdens een auditeen score. Vermenigvuldigd met de weegfactor geeft dit eenplaats op de ladder.Het voordeel bij gunning hangt af van de trede waarop menis aanbeland. Tot een maximum van 10% gunningsvoordeelbij bereiken van Trede 5.De ladder wordt nu ook in andere aanbestedingstrajectengebruikt. Het beheer ervan is nu in handen van de Stichtingklimaatvriendelijk aanbesteden en ondernemen, www.skao.nl.
  22. 22. het duurzaamheids abc-x van berenschot 27Cradle-to-cradle CTC certificering basic-bronze-silver-goldBij cradle to cradle houdt een ontwerper van producten Cradle to Cradle certificering is een vierlaags benaderingrekening met de productie- en gebruiksfase van een pro- die bestaat uit een Basic, Silver, Gold, en Platinum niveauduct. Maar vooral ook met de afdankfase. Bij het ontwerp om constante verbetering van het Cradle-to-Cradle trajectvan een ‘Cradle to Cradle’-product wordt nagedacht over te visualiseren. Het certificeringsprogramma is van toe-hoe de materialen na de gebruiksfase weer goed benut passing op materialen, deel-assemblages en kant-en-klarekunnen worden. Zonder verlies van kwaliteit of functio- producten.naliteit. Het boek Cradle to Cradle, Remaking the Way weMake Things, geschreven door Braungart en McDonough, Het Cradle to Cradle certificerings programma bevat eisenis wereldwijd een groot succes. Hierin wordt beschreven hoe voor:de biocycle en de technocycle op basis van overvloed moetengaan werken. Zie ook biocycle, technocycle, eco-effieciency •• Product/Materiaal transparatie; mens/milieuen eco-effecitviteit. gezondheidsveilige eigenschappen van materialen •• Product/Materiaal hergebruikComposteerbaar •• Productie van schone energieZie biodegradeerbaar •• Water gebruik tijdens het fabricage proces •• Sociale eerlijkheid en bedrijfsethiek CSR (Corporate Social Responsibility of Corporate sustainability and responsibility) Zie MVO
  23. 23. Dutch HallDe Duurzame Hal Die gelD oplevert
  24. 24. het duurzaamheids abc-x van berenschot 29DDown cycling Bij upcycling krijgt de gerecyclede grondstof een hogere zui-Bij recycling wordt een afvalproduct opnieuw tot grondstof verheid dan die van de oorspronkelijke grondstof. Wanneerverwerkt. En wel op zo’n manier dat er opnieuw een product een afvalproduct opnieuw tot grondstof wordt verwerkt,uit gevormd kan worden. Vaak verliest het materiaal hierbij zodat er opnieuw een product uit gevormd kan worden,echter kwaliteit. Want als bijvoorbeeld verschillende plastics wordt dit recycling genoemd. Upcycling is het tegenoverge-worden gerecycled, worden verschillende soorten kunststof- stelde van downcycling.fen (inclusief additieven) vermengd. Hierdoor ontstaat eenmengsel van mindere kwaliteit. Deze vorm van ‘recycling’ DUTCH HALLwordt ook wel ‘downcycling’ genoemd Iniatitief van 30 Nederlandse bedrijven om energieneutrale hallen te vermarkten, ontwerpen, bouwen en onderhouden
  25. 25. 30Het Dutch Hall certificaat is een karakteristiek van de hal Duurzaamheiddooddoenerszelf en staat los van de processen in de hal of de technologie Wat levert het op, volgens mij kost het alleen maar geld?waarmee de groene energie wordt opgewekt. De eigenaar Verkoop zegt dat het overkoopbaar is! We moeten wel reëelof gebruiker kan daarmee compleet zelfverzorgend worden blijven. Dit gaat wel weer over. Dat zien we tegen die tijden is niet meer afhankelijk van externe (niet-duurzame) wel, er komt vast wel een innovatie. Het raakt ons niet.bronnen en is daarmee gevrijwaard van mogelijk stijgende Concurrenten doen er ook niets mee. Het duurt nog zoenergieprijzen in de toekomst. Daarmee heeft de Dutch Hall ontzettend lang. Ik print al dubbelzijdig.ook voor eventuele volgende gebruikers een meerwaarde.Banken geven aan bij de financiering hiermee positief reke- Duurzame inzetbaarheidning te gaan houden. Naast de producten en het productieproces van een bedrijf, kan ook de personeelsinzet duurzaam zijn. Als medewerkersDutch Hall als energiebron. Stel dat de interne processen op de langere termijn en in verschillende levensfases opti-minder energie vergen dan de hal opbrengt, dan kan de hal maal van waarde zijn voor hun werkgever, zijn zij ‘duurzaamals bron dienen voor belendende bedrijven of woningen. inzetbaar’. Met andere woorden: duurzame inzetbaarheidHiermee kan in de toekomst zelfs geld verdient worden. is gericht op het voorkomen van verspilling van menselijkZeker door in combinaties te denken van meerdere bedrij- potentieel. Dit is te bereiken door per medewerker binnenven tegelijkertijd kunnen bijvoorbeeld drie bronnen één het bedrijf een optimale match te bewerkstelligen tussen debedrijf van energie voorzien en zijn de vier bedrijven bij (toekomstige) eisen die het werk stelt, en diens (toekom-elkaar energieneutraal. stige) mogelijkheden en behoeften. Dit heeft voordelen voor de werkgever en de werknemer.
  26. 26. het duurzaamheids abc-x van berenschot 31Duurzame (of hernieuwbare) energieDuurzame energie heet zo omdat de bronnen, zoals zonlichtof windkracht, niet kunnen opraken. Bovendien drukt deproductie van duurzame energie in vergelijking met conven-tionele bronnen veel minder zwaar op het milieu, doordater veel minder van het broeikasgas CO2 bij vrijkomt. Bijde productie van 1 kWh elektriciteit uit kolen ontstaatminstens 850 gram CO2; 1 kWh stroom uit zonlicht levertmaar 50 gram op. De bekendste duurzame energiebronnenzijn windkracht, waterkracht en zonlicht. Andere bronnenzijn biomassa, aardwarmte en warmte uit onze omgeving(zoals in lucht en bodem).
  27. 27. 32Duurzaam inkopen 2.0‘Duurzaam Inkopen 2.0 – een model voor MVO-gedreveninkoopbeleid’ is bestemd voor bedrijven en overheidsorgani-saties die hun duurzaam inkoopbeleid willen verbeteren.Centraal staan 4 aanknopingspunten:1. Hoe kun je als onderneming of overheidsorganisatie duurzaam inkopen het beste aansturen?2. Hoe vertaal je interne behoeften in een specifieke inkoopvraag?3. Hoe stel je een adequate inkoopstrategie samen?4. Welk inkoopcriterium of welke gunningnorm is uiteindelijk bepalend
  28. 28. het duurzaamheids abc-x van berenschot 33EEcodesign Bij ecodesign wordt de volledige levenscyclus van een pro-Ecodesign is een relatief nieuw begrip, dat het streven duct of proces bekeken en worden de hoogste milieubelas-uitdrukt om bij het ontwerp van een proces of product niet tingen het eerst aangepakt. Ecodesign kan plaatsvinden dooralleen rekening te houden met economische, technische en een product te herontwerpen of door de markt te analyserenmenselijke criteria, maar ook met milieucriteria. Vroegere en bij te sturen.methodologiën (ontwikkeld sinds het groeiende milieube-wustzijn en de opkomst van de groene beweging in de jaren ECO dummies1970) zorgden er vooral voor dat milieuschade opgeruimd Diegene die niet het ABC-X sprekenwerd bij het vrijkomen van de schadelijke stoffen in hetmilieu. Dit worden end-of-pipe-oplossingen genoemd. Een Eco-effiencytypisch voorbeeld hiervan is een autokatalysator, die schade- Eco-efficiency - doing things right:lijke stoffen afbreekt net voor ze de uitlaat verlaten. Eco-efficiency draait om het beperken van schade aan hetBij ecodesign wordt een proces volledig herontworpen zoda- milieu en het reduceren van afval en vervuiling. M.a.wnig dat schadelijke stoffen in veel mindere mate, of hele- minder slecht zijn.maal niet, aangemaakt worden. Ecodesign streeft naar hetvermijden van afval door middel van preventie. Dit bespaart Eco-effectiviteitniet alleen in materiaal om de vervuilende stoffen aan te Eco-effectiviteit - doing the right thingsmaken, maar bespaart ook op de tijd, geld en energie om de Waar eco-efficiency draait om het minimaliseren van devervuilende stoffen weer af te breken. negatieve effecten van de industrie, draait eco-effectiviteit
  29. 29. 34om het maximaliseren van de positieve effecten van de componenten, het vervoer en eventueel bijkomende kostenindustrie. Eco-effectieve concepten gaan uit van een kring- (denk aan de hijskraan die nodig is om een windmolen teloopbenadering. Walter Stahel is de grondlegger van dit installeren). Dit bij elkaar genomen noemt men ‘embodieddenken, dat concepten als eco-design en Life Cycle Analyses energy’ oftewel de energie die in het apparaat zit opgesloten(LCA) voortbracht. Cradle to Cradle is een overkoepelend en die nodig is geweest nog voordat er één kWh aan energieconcept van eco-effectiviteit. Chemicus Michael Braungart is geproduceerd (in het voorbeeld van het PV-systeem).en architect William McDonough zijn de grondleggers vanhet ‘Cradle to Cradle’-concept. Energieneutraal Net zo veel energie opwekken als gebruiken. Dit kan geldenEcoinvent database voor een object (gebouw), systeem (satteliet) als een keten.Grootste internationale database met meer dan 6000 LCAberekeningen. Ook zijn veel relevante parameters die nodig Een energieneutrale keten kan in principe op drie manierenzijn om een LCA berekening uit te voeren in de database te gerealiseerd worden: closed loop, semi-closed loop en openvinden. (www.ecoinvent.org). Zie ook LCA loop. Bij een closed loop oplossing wordt in de totale ener- giebehoefte voorzien door de sector zelf, zonder tussenkomstEmbodied energy van derden. Aan de andere kant van het spectrum staat eenDe totale energie die het kost om een product te maken. open loop oplossing. Hierbij wordt de totale energiebehoefte van de sector ingevuld door duurzame bronnen, waarbijBijvoorbeeld om een PV-systeem , een windmolen of een deze energie volledig door derden wordt geleverd (in casu debiomassa installatie te bouwen heb je materialen nodig die energiemaatschappijen).geproduceerd moeten worden. Vervolgens heb je energienodig voor de samenstelling van het systeem uit de diverse
  30. 30. het duurzaamheids abc-x van berenschot 35Een semi-closed loop oplossing zit hier tussen in: Voor het ETS Emission Trading System en ETS IIovergrote deel van de energieproductie en –verbruik is tus- Klimaatverandering (die wordt toegeschreven aan CO2-senkomst van energiemaatschappijen noodzakelijk. uitstoot), toenemende vervuiling en beschadiging van het milieu zijn gevolgen van de grote wereldwijde consumptieEmissie van fossiele brandstoffen en andere grondstoffen. Er is inUitstoot van gassen (denk aan broeikasgassen) stoffen toenemende mate vraag om de milieubelasting door met(denk aan fijnstof), geluid (denk aan vliegvelden) maar ook name de CO2-uitstoot tegen te gaan. De uitstoot van extralicht (denk aan de tuinbouwkassen) CO2 heeft nu binnen ETS (Emission Trading System) een prijs van € 10-15/ton, maar kan tot 2020 mogelijk doorstij-EPC, energieprestatiecoëfficent gen naar € 30-40/ton.Nieuwe gebouwen moeten aan bepaalde eisen voldoen ophet gebied van energiezuinigheid. Dit wordt uitgedrukt in In de eerste fase, van 2005 tot 2007, streeft het ETS naarde energieprestatiecoëfficiënt (EPC). Hoe lager de EPC, hoe een vermindering van het hoge niveau CO2-uitstoot van dezuiniger het gebouw. ETS ongeveer 12.000 industriële installaties in Europa - groten- deels de energiesector en de zware industrie.Voor nieuwe woningen geldt sinds 1 januari 2006 eenEPC-grenswaarde van 0,8. Vanaf 1 januari 2011 geldt een Dat betekent dat het ETS spreekt over bijna 50% van deEPC-grenswaarde van 0,6. CO2-uitstoot in de EU. ETS II, voor de periode na 2012, is in de maak waarin de volgende issues worden besproken:Voor nieuwe utiliteitsgebouwen (gebouwen als kantoren,scholen, fabrieken, kazernes, ziekenhuizen en dergelijke)verschillen de grenswaarden per gebouwfunctie.
  31. 31. 36De EU legt zichzelf op zijn totale emissies met 20% te ver- is teruggebracht ten opzichte van het oorspronkelijkeminderen ten opzichte van het niveau van 1990. Hieronder niveau in 2005.valt ook dat tegen 2020 14% van de opgewerkte energie uithernieuwbare energie bestaat en bovendien moet het totale •• Voor deelnemers binnen EU-ETS komt er geen CO2-belastingenergieverbruik tegen 2020 met 20% naar beneden (door de gedurende 2013-2020. Mogelijk komt er een belasting opefficiëntie te vergroten). CO2 voor producten die buiten het EU-ETS systeem vallen (Frankrijk heeft verregaande plannen hiertoe).•• Grotere rol van veilingsysteem en veilingkalender is voorzien met spotcontracts en future contracts (drie Emissies pilotveilingen worden in 2010 in Nederland gehouden). Is de uitstoot of lozing van de verontreinigingen, die door Voor 2013 is 20% van ruimte voorzien voor veilingen, een bron worden uitgeworpen. Deze bron kan bijvoor- en dat moet oplopen tot 70% in 2020. beeld een schoorsteen zijn, oftewel luchtvervuiling. Ook de productie van geluid en licht worden wel aangeduid met•• Het systeem wordt uitgebreid, meer sectoren uit de emissie industrie zullen verplicht worden mee te werken en Bekende emissies zijn: meer soorten broeikasgassen zullen moeten worden •• CO2: koolstofdioxide (van bijvoorbeeld gereduceerd (vanaf 2012 worden ook de emissies van energiecentrales) vluchten meegerekend). •• NOx: fijnstof (van bijvoorbeeld autos’) •• CH4: methaan (van bijvoorbeeld koeien)•• Het aantal ter beschikking gestelde credits in het ETS zal •• Dioxine (van verbrandinginstallaties) een reductie van 1,74% per jaar kennen, dit betekent •• Geluid van snelwegen dat tegen 2020 het aantal verkrijgbare credits met 21% •• Licht van kassen
  32. 32. het duurzaamheids abc-x van berenschot 37FFair trade De World Fair Trade Organization (WFTO) heeft tien fair-Eerlijke handel wil zeggen dat er open, eerlijke afspraken trade principes vastgesteld, de grondbeginselen van waaruitworden gemaakt tussen koper en verkoper. Zo krijgt een de fairtrade beweging werkt:boer een kostendekkende prijs voor zijn producten. Een prijsdie rekening houdt met de aard van het werk, de geleverde 1. Kansen bieden aan kansarme producenteninspanning en de koopkracht van de boer. Eerlijke handel 2. Transparantiegaat ook over het wegnemen van handelsbelemmerin- 3. Eerlijke handelsvoorwaardengen en het bevorderen van eerlijke concurrentie tussen 4. Verantwoorde prijzen, leefbare lonenproducenten. 5. Geen kinderarbeid, geen gedwongen arbeid 6. Gelijke kansenWaarom is eerlijke handel belangrijk? 7. Verantwoorde arbeidsomstandighedenEerlijke handel bevordert goede arbeidsomstandigheden 8. Capaciteitsopbouwvoor boeren en arbeiders, sluit kinderarbeid uit en produ- 9. Zorg voor het milieuceert met respect voor het milieu. Handelspartners dragen 10. Promotie van fairtrademet eerlijke handel bij aan duurzame ontwikkeling en rech-ten van producenten en arbeiders, vooral in ontwikkelings-landen. Eerlijke handel zorgt voor markttoegang, een hogereomzet, een groeiend inkomen en advies en ondersteuningvan de producenten.
  33. 33. 38FSC Forest Stewardship Council (Raad voor GoedBosbeheer),FSC, de is een internationale organisatie, opgericht in 1993,die verantwoord bosbeheer stimuleert. FSC stelt wereldwijdestandaarden voor bosbeheer op, met daaraan gekoppeld eenkeurmerk. Basis voor deze standaarden, die per land of regioverder worden uitgewerkt, zijn de 10 FSC-principes voorgoed bosbeheer. Als boseigenaren zich aan de FSC standaar-den houden kan hun bos worden gecertificeerd. Onafhan-kelijke controleurs zien toe op naleving van de regels. Hetbeoogt het tegenovergestelde van fout hout te bereiken.FootprintZie H2O footprint, C02 footprint
  34. 34. het duurzaamheids abc-x van berenschot 39GGas to liquid (GTL) GreencalcBij GTL wordt (aard)gas (of waterstof en CO2)vervormt via GreenCalc+ is een instrument waarmee de duurzaamheidhet Fischer-Tropsch-proces (reforming) tot diverse vloeistof- van een gebouw of wijk in kaart kan worden gebracht enfen met verschillende verbrandingseigenschappen. De vloei- beoordeelt duurzaamheid op drie thema’s: materiaalgebruik,bare brandstof die bij dit proces ontstaat is een stuk schoner watergebruik en energiegebruik. Deze thema’s worden ver-bij verbranding, dan de traditionele benzines en diesel. taald in een overzichtelijke score: de milieu-index.SHELL investeert en reailiseert op dit moment in QATARenorme installaties ten behoeve van dit proces. De wereld- Het bijzondere aan GreenCalc+ is dat de volledige bereke-voorraad van gas is vele malen groter dan van aardolie, al ning op basis van een integrale levenscyclusanalyse plaats-blijft het een fossiele bron. vindt. Hierdoor is het mogelijk om bouwkundige en instal- latietechnische maatregelen te vergelijken en tegen elkaar afGER waarde: zie embodied energy te wegen.GMO/GGO Op basis van deze vergelijking kan een optimaal pakket vanGMO/GGO: Genetische manipulatie of genetische modifi- maatregelen worden vastgesteld, en behoort het gebruik vancatie, is het door de mens handmatig en gericht veranderen voorgeschreven maatregellijsten tot het verleden.van de genen van een organisme en is een onderdeel van de Iedere afzonderlijke maatregel wordt in GreenCalc+ op zijngentechnologie. daadwerkelijke duurzaamheid beoordeeld!
  35. 35. 40Greenwashing zijn klanten, de eindverbruikers. Dit is wettelijk zo bepaald. Om mee te liften op de MVO-hype maken sommige bedrij- Verder worden GvO’s gebruikt voor stroometikettering.ven de fout zich groener voor te doen dan dat ze in werke- Energieleveranciers zijn namelijk verplicht om door middellijkheid zijn. Dit wordt greenwashing genoemd. Deze bedrij- van een stroometiket op de eindafrekening aan eindverbrui-ven doen zich voor alsof zij weloverwogen met het milieu kers te laten zien welke stroom geleverd wordt. In dit etiketen/of andere maatschappelijke thema’s omgaan, maar dit is mag alleen groene stroom worden vermeld als de energiele-vaak niet meer dan ‘een likje groene verf’. Alleen groen aan verancier GvO’s heeft.de buitenkant dus. Vaak gemaakte fouten zijn: Groen gas•• Irrelevante claims (één groen product, de rest grijs) Zie biogas•• Afbeeldingen die groen maken (auto met bloemen)•• Zelfverzonnen groene namen (eco-vriendelijk) Groene bouwstenen•• Ongeloofwaardige boodschap (afbeelding gastank met Het maken van chemische bouwstenen uit beschikbare milieuvriendelijk logo) agrogrondstoffen en nevenstromen, waarmee verschillende chemische eindproducten meegemaakt kunnen worden.Groencertificaten Voorbeeld: Bij de door Avantium ontwikkelde nieuwe tech-Garanties van Oorsprong (GvO’s) worden voor duurzame nologie worden via een katalytisch proces koolhydraten uitelektriciteit en voor elektriciteit uit warmtekrachtkoppeling biomassa omgezet in Furanen. YXY wordt de merknaam,(WKK) uitgegeven. Dit gebeurt op basis van de Elektrici- uit te spreken als ‘iksie. Avantium verwacht dat YXY-bouw-teitswet 1998 en verschillende Ministeriële Regelingen. In stenen gebruikt gaan worden voor de productie van groenede eerste plaats zijn GvO’s in Nederland het enige bewijs materialen zoals waterflessen, frisdrankflessen, tapijten,dat een energieleverancier duurzame elektriciteit levert aan textiel, supervezels, weekmakers, harsen, verven en lakken.
  36. 36. het duurzaamheids abc-x van berenschot 41 Uit aardolie Uit groene grondstoffenC1 Synthesegas, Methaan Methanol, Synthesegas, MethaanC2 Ethyleen EthanolC3 Propyleen Glycerol, Melkzuur, PropanolsC4 Buteen, Butadieën N-butanolC5 Diverse koolwaterstoffen G5 suikersC6 Benzeen G6 suikers, Lysine>C7 Aromaten G7 suikersGroene bouwstenen voor de chemie. Bron: Nieuwe bronnen voor chemie,eindrapport transitiepad 5, platform groene grondstoffen, A. Bruggink, 2006.Grid parityEen belangrijke doelstelling van de huidige ontwikkeling vanzonnepanelen is de productie van zonnestroom tegen kostendie kunnen concurreren met het kleinverbruikertarief. Dezedoelstelling wordt ook wel aangeduid met grid parityGVO garantie van oorsprongZie Groencertificaten
  37. 37. het duurzaamheids abc-x van berenschot 43HH2O footprintWe gebruiken allemaal water om te drinken, koken enwassen. Veel meer water is er echter nodig voor de pro-ductie van alledaagse consumptiegoederen zoals voedsel,papier, katoen, enz. De watervoetafdruk is een maat voorhet watergebruik van een product, gemeten over de heleproductieketen. De watervoetafdruk van een individueleconsument, een hele gemeenschap of een bedrijf wordtgedefinieerd als het totale volume aan zoet water dat wordtgebruikt om de goederen en diensten te maken die door deconsument of de gemeenschap worden geconsumeerd ofdoor het bedrijf worden geproduceerd.
  38. 38. het duurzaamheids abc-x van berenschot 45IInwinnen IMDS, international Material data systemHet terughalen cq. terugkrijgen van producten na de Initiatief van een groot aantal autofabrikanten om allegebruiksfase, ook wel reversed logistics genoemd. Bekend gebruikte materialen in kaart te brengen om het in devoorbeelden zijn de Plastic Heroes en Wecycle initiatieven. toekomst mogelijk te maken auto’s waar ook ter wereld opZie ook recycling, downcycling en upcycling. de juiste wijze te demonteren en te recyclen (End-of-life solutions) ISO 14000 (reeks) ISO 14001 is een standaard op het gebied van milieumanage- ment die werd ontwikkeld door de Internationale Organisatie voor Standaardisatie. Naast de ISO 14001 norm bestaat er nog een aantal nor- men binnen de ‘ISO 14000-familie’.
  39. 39. 46
  40. 40. het duurzaamheids abc-x van berenschot 47Met behulp van een milieuzorgsysteem volgens de ISO Naast de MVO-principes, benoemt ISO 26000 zeven MVO-14001-norm kunnen de milieurisico’s van de bedrijfsvoe- kernthema’s die in iedere organisatie aandacht moeten krij-ring beheerst en indien mogelijk verminderd worden. ISO gen. Deze kernthema’s zijn onderverdeeld in 36 subthema’s,14001-certificatie is niet algemeen verplicht, maar er zijn de zogeheten MVO-issues. Organisaties moeten zelf bepalengemeenten die er bij het verstrekken van een milieuvergun- of  en in hoeverre een bepaald MVO-issue relevant is, maarning om vragen. ze moeten in ieder geval iets doen met elk van de zeven kernonderwerpen. Per subthema geeft ISO 26000 richtlij-ISO 26000 nen om invulling te kunnen geven aan de thema’s.ISO 26000 is een richtlijn voor het implementeren vanMVO in een organisatie. De richtlijn gaat hierin uit van 1. Bestuur van de organisatie zeven MVO-principes, en zeven MVO-kernonderwerpen die 2. Mensenrechten vallen onder maatschappelijke verantwoordelijkheid. Deze 3. Arbeidsomstandigheden principes vormen de basis bij ieder besluit en iedere activi- 4. Milieu teit van een organisatie. Het gaat om de volgende principes: 5. Eerlijk zakendoen 11. Accountability (verantwoordelijkheid nemen en 6. Consumentenaangelegenheden  verantwoording afleggen) 7. Betrokkenheid bij de ontwikkeling van de gemeenschap12. Transparantie13. Ethisch gedrag14. Respect voor stakeholderbelangen15. Respect voor wet- en regelgeving16. Respect voor internationale gedragsnormen17. Respect voor mensenrechten
  41. 41. het duurzaamheids abc-x van berenschot 49KKlimaatneutraalEen dienst, product, onderneming of leven zonder nega-tieve invloed op het klimaat. Meestal wordt hiermee CO2neutraal bedoeld.Veel bedrijven en andere organisaties hebben de stap al gezetnaar klimaatneutraal ondernemen. Door klimaatneutraalte ondernemen kunt u kosten besparen, uw omzet verhogenen tegemoet komen aan de toenemende vraag vanuit con-sumenten, de maatschappij en de overheid om maatschap-pelijk verantwoord te ondernemen.
  42. 42. het duurzaamheids abc-x van berenschot 51LLadder van Lansink De Ladder van Lansink is opgebouwd uit de volgendeDe Ladder van Lansink is een standaard op het gebied van ‘treden’:afvalbeheer. De standaard is genoemd naar de Nederlandse •• preventiepoliticus Ad Lansink, die in 1979 in de Tweede Kamer een •• hergebruik (recycling)motie voor deze werkwijze indiende. •• verbranden •• stortenHet afvalbeleid is erop gericht prioriteit te geven aan demeest milieuvriendelijke verwerkingswijzen. Deze staan Lachgasbovenaan de ‘ladder’. Het beleid van de overheid moet erop Zie broeikasgasgericht zijn zo veel mogelijk afval de Ladder van Lansinkte laten ‘beklimmen’. In de praktijk betekent dit dat altijd Landfillzal worden gekeken of een bepaalde stap gerealiseerd kan Het storten van afval op land/afvalbergworden. Pas indien dit niet het geval is zal een volgende stapin aanmerking komen.
  43. 43. 52LCA, life cycle analysis LEEDDit is een methode om de milieu-impact van producten Leadership in energy and environmental design. Internati-te meten over de gehele levensfase van een product (van onaal certificeringsysteem, ontwikkeld door de U.S. greengrondstof tot end-of-life fase). Een LCA kan gebruikt wor- building council, dat een onafhankelijke certificering garan-den om: deert van gebouwen ten aanzien van de impact op energie verbruik, waterverbruik en CO2 footprint. Het doel van•• Inzicht te krijgen in milieubelasting van eigen producten LEED is het stimuleren van eco-efficiëntie. en processen over hele keten (mogelijk over het hele productportfolio) LNG Zie biogasDeze informatie kan door een bedrijf op verschillendemanieren worden gebruikt:•• Als stuurinformatie om een (strategische) focus kiezen op welke duurzaamheidsindicatoren er gestuurd gaat worden (bijvoorbeeld waar de meeste milieubelasting is)•• Als methode om tijdens de productontwikkeling design alternatieven te kunnen vergelijken•• Als fact based onderbouwing voor labels, benchmarking en ‘green marketing’•• Als informatievoorziening omdat klanten erom vragen
  44. 44. het duurzaamheids abc-x van berenschot 53MMEE/MJA MineraalneutraalMeerjarenafspraken energie efficiëntie. De meerjarenaf- Mineraalneutraal wil zeggen dat er net zo veel mineralenspraken energie-efficiency zijn overeenkomsten tussen de hergewonnen kunnen worden na gebruik als dat men nodigoverheid en bedrijven, instellingen en gemeenten over het heeft aan de bron. Voorbeeld is mestraffinage waar meneffectiever en efficiënter inzetten van energie. Vanaf 1992 uit de mest de waardevolle mineralen: stikstof, kalium enheeft de overheid in het kader van het energiebesparingsbe- fosfaat wil halenleid met een groot aantal sectoren een meerjarenafspraakgemaakt over de verbetering van de energie-efficiency. MSC Marine Stewardship Council. De MSC draagt door haar eco-MJA3 en MEE: logische certificeringsprogramma bij aan gezonde oceanen.Meerjarenafspraak energie-efficiency 2001-2020: Om dit te bereiken, zijn zij actief op vele fronten. Samen metMJA3. Gemeenten en niet-ETS-ondernemingen kunnen wetenschappers heeeft de MSC een standaard voor duurzametoetreden tot MJA3. visserij en ketentraceerbaarheid ontwikkeld. Zij zorgen ervoor,Meerjarenafspraak energie-efficiency ETS-ondernemingen: dat MSC gelabelde visproducten afkomstig zijn van en terugMEE ETS-ondernemingen* kunnen toetreden tot MEE. traceerbaar zijn naar een duurzame visserij.*ETS-ondernemingen zijn ondernemingen waarvoor deelnameaan het Europese systeem van handel in broeikasgasemmissie- De MSC missie is om door middel van ons keurmerk enrechten (Emission Trading Scheme = ETS) verplicht is. het certificeringsprogramma voor visserijen bij te dragen aan gezonde oceanen. MSC wil dit bereiken door duurzame
  45. 45. 54vispraktijken te herkennen en te belonen, door de keuze van MVO is de standaard voor ondernemen in de 21ste eeuw.consumenten te beïnvloeden wanneer zij vis kopen. Samen Uitgangspunten zijn hierbij:met haar partners werkt MSC aan verandering van de vis-markt naar een markt gebaseerd op duurzaamheid •• MVO is een integrale visie op ondernemerschap, waarbij het bedrijf waarde creëert op economisch (Profit),MVO ecologisch (Planet) en sociaal (People) gebied.Maatschappelijk verantwoord ondernemen. Bij maatschap-pelijk verantwoord ondernemen (MVO) neemt een bedrijf •• MVO is verankerd in alle bedrijfsprocessen. Bij iederede verantwoordelijkheid voor de effecten van de bedrijfs- bedrijfsbeslissing wordt een afweging gemaakt tussenactiviteiten op mens en milieu. Het bedrijf maakt bewuste verschillende stakeholderbelangen: de belangenkeuzes om een balans te bereiken tussen People, Planet en van betrokken personen, bedrijven en organisaties.Profit. Bedrijven kunnen zelfs nog een stapje verder gaan MVO is maatwerk. Voor iedere onderneming zienen zich richten op nieuwe marktkansen, groei en innovatie de MVO-activiteiten er anders uit. Dit hangt af vanmet winst voor mens, maatschappij en milieu. Nu en in de bedrijfsgrootte, sector, cultuur van de onderneming entoekomst. bedrijfsstrategie. •• MVO is een proces en geen eindbestemming. De doelen die worden nagestreefd veranderen in de tijd en met elke bedrijfsbeslissing. Er wordt door de onderneming gezocht naar haalbare stappen om de maatschappelijke verantwoordelijkheid vorm te geven.
  46. 46. het duurzaamheids abc-x van berenschot 55MVO ladder weergave van het MVO managementsysteem van een bedrijfDe MVO Prestatieladder, Managementsysteem - Eisen of organisatie en een moment opname van de duurzameen Certificatienorm voor Maatschappelijk Verantwoord ontwikkeling die het door maakt.Ondernemen (MVO) voorziet in de behoefte om vanuitmaatschappelijke betrokkenheid duurzame ontwikkeling Het MVO managementsysteemcertificaat is een objectiefconcreet, objectief en aantoonbaar te kunnen maken. De bewijsmiddel dat het bedrijf of organisatie een manage-MVO Prestatieladder, certificatienorm voor Maatschap- mentsysteem heeft voor Maatschappelijk Verantwoordpelijk Verantwoord Ondernemen is samengesteld op basis Ondernemen, waarin stakeholdereisen en -verwachtingenvan principes zoals verwoord in de internationale richtlij- gemanaged worden op resultaat. Stakeholdereisen zijn ondernen voor sustainability (draft ISO/DIS 26000), stakehol- meer de eisen van de overheid, zoals in Nederland ‘Criteriadermanagement (AA1000) en indicatoren en rapportage duurzaam inkopen’.(GRI). De norm is zodanig ingericht dat deze internatio- Zie ook MVO en PPPnaal toepasbaar is. ISO 26000 is geen managementsysteemstandaard, deze is niet bedoeld of geschikt voor certificatiedoeleinden. De MVO Prestatieladder, Managementsysteem -Eisen en Certificatienorm is geschikt voor certificatie.De MVO Prestatieladder, integreert al deze deel aspectenonder de noemer van het internationaal geaccepteerdemanagement concept People, Planet en Profit (Prosperity)in hanteerbare eisen. De MVO Prestatieladder heeft vijfniveaus. De vaststelling op de MVO Prestatieladder is een
  47. 47. het duurzaamheids abc-x van berenschot 57NNatuurlijke polymeren NTA8080Natuurlijke polymeren zijn polymeren die direct worden Deze Nederlandse Technische Afspraak (NTA) beschrijftgeëxtraheerd en gewonnen uit biomassa zoals bijvoorbeeld eisen voor duurzame biomassa ten behoeve van energiedoel-hout, maïs, tarwe, rijst en aardappelen. Voorbeelden hiervan einden (elektriciteit, warmte & koude en transportbrand-zijn zetmeel en cellulose. Zie ook zetmeel en cellulose stof). Onder biomassa worden zowel vaste, vloeibare als gasvormige biobrandstoffen verstaan. Deze NTA is bedoeldNPK om te worden toegepast bij organisaties die aantoonbaarStikstof, fosfaat en kalium. Voor een goede groei en bloei duurzaam biomassa willen:van de plant zijn verscheidende mineralen belangrijk. Demeest door de plant gebruikte zijn stikstof (N), fosfor (P) •• produceren;en kalium (K). Stikstof is vooral nodig tijdens de groeifase •• verwerken;van de plant. Fosfor heeft en grote rol bij de wortelvorming •• verhandelen; ofen de energietransporten binnen de plant een het speelt een •• inzetten voor energieopwekking of alsbelangrijke rol bij de bloei en afrijping. Kalium is in tegen- transportbrandstof.stelling tot stikstof en fosfor geen bouwstof van de plant,maar zorgt voor de celspanning.
  48. 48. het duurzaamheids abc-x van berenschot 59OOXO degradeerbaarOxo-degradeerbare kunststoffen vallen uiteen tot micro-plastic, maar verteren niet verder tot water en CO2 (kool-dioxide) zoals bij biologisch afbreekbare kunststoffen.Oxo-degradeerbare kunststoffen claimen ten onrechte eenmilieuvoordeel. Bij recycling leidt het materiaal tot groteproblemen: menging met traditionele kunststoffen blok-keert hergebruik. De NRK en VMK, evenals de BCPN (ver-eniging van biopolymeren), hebben zich daarom uitgespro-ken tegen het gebruik van oxo-degradeerbare kunststoffen.
  49. 49. het duurzaamheids abc-x van berenschot 61PPolyhydroxyalkanoaten (PHA’s, PHB) op zeer beperkte schaal geproduceerd. Er wordt echter veelPolyhydroxyalkanoaten (PHA’s), waarvan polyhydroxybu- onderzoek gedaan naar goedkope productiemethodes waar-tyraat (PHB) de meest bekende vorm is, kunnen worden door het mogelijk moet worden om ook deze materialengeproduceerd door sommigen bacteriën, gisten of planten. tegen een aanvaardbare prijs te produceren.Bij planten en gisten is altijd genetische modificatie nood-zakelijk om ze PHA’s te laten produceren. Bij bacteriën Specifieke eigenschappenwordt er gebruik gemaakt van genetische modificatie om de Afhankelijk van de samenstelling kan er een range aanproductiecapaciteit te verhogen of materiaaleigenschappen materiaaleigenschappen worden geproduceerd, van flexi-te veranderen. bel, rubberachtige tot rigide materialen. Een interessant gegeven met betrekking tot voedselverpakkingen is de lageVerwerking en beschikbaarheid water(damp)doorlatendheid, die vergelijkbaar is met die vanDe eigenschappen van PHA’s zijn afhankelijk van de mono- LDPE.meersamenstelling, en afhankelijk van deze samenstellingis het mogelijk om een grote variëteit aan PHA’s te produ- Verpakkings- en andere toepassingenceren. PHB is een hoog kristallijn thermoplastisch materi- Mogelijke toepassingen van PHA’s zijn legio. Op ditaal, terwijl PHA’s met een relatief gemiddelde ketenlengte moment zijn echter geen toepassingen op de markt. In hetelastomeren zijn met een laag smeltpunt en lage kristal- verleden zijn onder meer shampooflessen, credit cards enliniteit. Ondanks het feit dat PHA’s materiaal technisch een kleerhangers geproduceerd.zeer hoge potentie hebben, worden ze op dit moment slechts
  50. 50. 62PJ PLAPeta Joule = 10 Joule. Joule is de SI eenheid voor energie. 15 Polymelkzuur of polylactide is de naam voor thermoplasti- sche polymeren van melkzuur. Ze worden vaak aangeduid met de afkorting PLA (van het Engels polylactic acid). Ze zijn biologisch afbreekbaar, biocompatibel en worden geproduceerd uit hernieuwbare plantaardige grondstoffen (maïszetmeel of suikerriet), en worden daarom gepro- moot als duurzaam alternatief voor traditionele plastics uit petroleumchemicaliën zoals polyetheen, polypropeen of polystyreen. Voorlopig liggen de productiekosten van PLA wel hoger zodat een grootschalige vervanging nog niet aan de orde is.Direct uit biomassa gewonnen Natuurlijke polymeren Worden direct geëxtraheerd en gewonnen uit hout, mais, tarwe, rijst, aardappelen, etc. Voorbeelden zijn zetmeel en cellulose.Gevormd door chemische synthese Polymelkzuur (PLA) Gepolymeriseerd uit het monomeer melkzuur, dat wordt geproduceerd door fermen- tatie van suikerkoolhydraten.Direct door bacteriën gevormde polymeren Polyhydroxyalkanoaten (PHA`s) PHA`s zijn polymeren gevormd door bacteriën, gisten of planten
  51. 51. het duurzaamheids abc-x van berenschot 63Polymelkzuur Zo schrijft het Nederlandse Ministerie van Landbouw,Zie PLA Natuur en Voedselkwaliteit :PPP “Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) betekentPeople Planet Profit (ook wel: de drie P’s) is een term uit ondernemen met aandacht voor de drie p’s, people, planet ende duurzame ontwikkeling. Het staat voor de drie elemen- profit:ten, people (mensen), planet (planeet/milieu) en profit people: mensen binnen en buiten de onderneming;(opbrengst/winst), die in een harmonieuze wijze gecom- planet: de gevolgen voor het (leef)milieu;bineerd dienen te worden. De term is bedacht door John profit: de voortbrenging en economische effecten van goederen enElkington, een consultant op het terrein van duurzame diensten.ontwikkeling. Deze benadering levert lange termijnwinst op voor onderne-Wanneer de combinatie niet harmonieus is zullen de andere mers en maatschappij.”elementen hieronder lijden. Wanneer bijvoorbeeld winst teveel prioriteit krijgt, dan zullen mens en milieu hiervan de Voor de Wereldtop over duurzame ontwikkeling te Johan-dupe worden, bijvoorbeeld door slechte arbeidsomstandig- nesburg (2002) werd de P van Profit veranderd in ‘Pros-heid of vernietiging van de natuur. Andersom ziet de slogan perity’ (welvaart), om naast economische winst ook deook het winstkenmerk als essentieel onderdeel van ontwik- maatschappelijke winst in de afwegingen te betrekken.keling dat niet verwaarloosd dient te worden.De drie P’s worden door veel ondernemingen geadopteerd alsrichtlijn voor maatschappelijk verantwoord ondernemen.
  52. 52. 64Plastic HeroEind 2012 moet 42% van al het Nederlandse plastic ver-pakkingsafval efficiënt worden gerecycled. Een ambitieuzedoelstelling die alleen gehaald kan worden als heel Neder-land zich bewust is van het belang van het scheiden vanhet plastic verpakkingsafval van het restafval. De PlasticHeroes-campagne levert een bijdrage aan dit bewustwor-dingsproces door de burgers op een speelse manier op ditbelang te wijzen.De Plastic Heroes-campagne bestaat uit een aantal onder-delen. In de eerste fase maakt Nederland kennis met de‘hoofdpersoon’ uit de campagne, met de oranje PlasticHero. Tijdens dit onderdeel, dat in vaktermen de ‘teaser’wordt genoemd, maakt de opvallende campagne-heldNederland een week lang nieuwsgierig met de kreet ‘IK ZITIN JE …’ aangevuld met allerlei productvoorbeelden vanartikelen die na recycling van het plastic afval kunnen wor-den gemaakt zoals ‘bumper’, ‘muis’, ‘bril’, ‘plu’ en ‘dash-board’. Daarna gaat de Plastic Hero over tot het toelichten Met zijn credo ‘Plastic afval kun je beter scheiden’ maakt devan zijn kreten en maakt duidelijk dat plastic verpakkingsaf- Plastic Hero zich er sterk voor dat heel Nederland vertrouwdval een nieuw leven verdient. raakt met het scheiden van plastic verpakkingsafval.
  53. 53. het duurzaamheids abc-x van berenschot 65Plastic Soup Deze twee lagen kun je vergelijken met de plus en de minDe kunststofarchipel, ook wel onder meer de plastic soep of van een batterij. Tussen deze 2 lagen zit nog weer een laag:drijvende vuilnisbelt genoemd, is een gebied in het noorden de scheidingslaag, deze laag houdt de andere 2 uit elkaar.van de Grote- of Stille Oceaan waar enorme hoeveelheden Onder invloed van licht worden er extra elektronen in deplastic en ander afval bijeen drijven. zonnecel losgemaakt. Door een verbinding tussen de lagen gaat er een elektrische stroom lopen. Dit werkt ook op eenHet afval verzamelt zich juist op deze plek (coördinaten bewolkte dag, dus het is niet noodzakelijk dat de zon de hele135° tot 155°W en 35° tot 42°N) doordat de grote ring- dag fel schijnt.vormige zeestroom van de Stille Oceaan, de North PacificGyre, het afval naar zich toetrekt. Wat de exacte afmetingvan de plastic soep is, is niet bekend. Naar schatting gaathet om een gebied ter grootte van 34x Nederland.PV (Photo Voltaïc of zonnecel)De manier waarop een zonnecel werkt heet fotovoltaïscheomzetting: de omzetting van licht naar elektriciteit. Vaakwordt de afkorting pv gebruikt dat komt van het Engelsewoord photovoltaic. De meeste zonnecellen zijn gemaaktvan silicium. Silicium bestaat uit 2 lagen, de n-laag en dep-laag (negatieve laag en de positieve laag). Het verschil indie 2 lagen bestaat uit kleine chemische toevoegingen. Hier-door ontstaat een spanningsverschil tussen de twee lagen.
  54. 54. 66
  55. 55. het duurzaamheids abc-x van berenschot 67RRare earth/Zeldzame aarde REACH is vanaf 1 juni 2007 gefaseerd in werking getre-Zeldzame aarden of zeldzame aardmetalen (Engels: Rare den. Van veel stoffen die op de markt verkrijgbaar zijn, wasEarth Element, afgekort REE) zijn zeventien zware scheikun- onvoldoende bekend over eventuele schadelijkheid voordige elementen die van nature op en in de Aarde voorko- mens en milieu. Het is daarom moeilijk voor bedrijven, con-men. De zeldzame aarden zijn scandium, yttrium en de sumenten en werknemers de juiste maatregelen te nemenvijftien lanthaniden. Soms worden sommige actiniden ook om veilig om te gaan met chemische stoffen.tot de zeldzame aarden gerekend. Zeldzame aarden wordenvaak in combinatie met elkaar in ertsen en bepaalde soorten Iedereen die beroepshalve chemische stoffen of preparatenmineralen gevonden. De naam zeldzame aarde valt buiten produceert, in de Europese Unie (EU) importeert, distri-de IUPAC-nomenclatuur, buiten een strikt scheikundige bueert of gebruikt, krijgt met REACH te maken. Binnencontext wordt de term echter nog steeds veel gebruikt. REACH worden 3 groepen onderscheiden: •• fabrikanten/importeurs;REACH •• distributeurs;REACH is een Europese verordening en staat voor Registra- •• gebruikers.tie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen. Eenbedrijf moet van stoffen dat het produceert, verwerkt of Zij hebben ieder een verschillende rol en verschillende ver-doorgeeft aan klanten, de risico’s kennen. Daarnaast moet plichtingen binnen REACH.het maatregelen nemen om die risico’s te beheersen.
  56. 56. 68Recycling: inwinnen-scheiden-herwinnenDrie taken om de cirkel te sluiten die samen het recycle deelvormen.
  57. 57. het duurzaamheids abc-x van berenschot 69SScramble (en Blueprints) de SDE+ gepubliceerd is in de Staatscourant, zal de informatieZie blueprints op deze website worden bijgewerkt. Het is het voornemen van de minister om de SDE+ uiterlijk 1 juli 2011 open te stellen.SDEStimulering Duurzame Energieproductie (SDE) Smart gridsIedereen die duurzame energie wil produceren kan gebruik Energienetten moeten letterlijk intelligent worden (Smartmaken van de Stimuleringsregeling Duurzame Energie- Grids) en bovendien meer, nieuwe functionaliteiten krijgenproductie (SDE). Duurzame energie wordt opgewekt uit die de gebruikerswaarde vergroten. Denk daarbij aan:schone, onuitputtelijk bronnen en wordt daarom ook wel •• Het energienet wordt tweerichtingsverkeer, zodat‘hernieuwbare energie’ genoemd. De SDE is een regeling de consument met bij hem thuis opgewekte energievoor bedrijven en instellingen. (zonnestroom, wind, micro-wkk) producent wordt enDe kostprijs van duurzame energie is in de meeste gevallen dat ook in de energiekosten terugziet;hoger dan die van grijze energie. De productie van duurzame •• Het net wordt zo slim dat het zichzelf repareert, back-upenergie is dan ook niet altijd rendabel. De SDE vergoedt inschakelt en bij uitval een alternatieve route zoekt;het verschil tussen de kostprijs van grijze energie en die van •• Het net regelt in communicatie met de energiemeter wanneerduurzame energie over een periode van 12 of 15 jaar. elektrische apparaten aangaan en tegen welke energieprijs;De SDE, die in werking is sinds 2008, is per 1 januari 2011 •• Het net beschikt (decentraal) over slimme opslag vangeëindigd. In 2011 wordt de SDE omgevormd naar de SDE+. De stroom en warmte en zet die in wanneer dat optimaal is;contouren van de SDE+ zijn geschetst in een kamerbrief. Zodra
  58. 58. 70•• Woningen communiceren met het net en weten wanneer proces en werd vooral toegepast in Duitsland in de jaren de elektrische auto (of scooter) optimaal kan worden voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog om synthetische gealden of wanneer hieruit stroom kan worden onttrokken; motorbrandstoffen te maken. Men had toentertijd geen•• Het slimme net zorgt hierdoor voor nieuwe beheer goede toegang tot oliebronnen. inzichten voor haar eigenaren en voor meer comfort Een belangrijke toepassing van dit proces is bij de productie voor haar gebruikers; van kunstmest. Het geproduceerde waterstofgas (hier noemtKernwoorden zijn intelligent, decentraal, opslag, ICT, moni- men het reforming of de “methaan-stoom-gasreactie”)toring, meten en afrekenen (billing). wordt met stikstofgas (N2) omgezet (hydrogenering) tot ammonia.SustainabilityZie duurzaamheidSyngasSyngas of synthesegas is een geproduceerd gasmengsel vankoolstofmonoxide en waterstofgas. Dit mengsel wordtverkregen door het vergassen van steenkool (in plaats vanaardgas) en water. In de VS is een ander procedé TRIG-tech-nologie (Transport Integrated Gassification) ontwikkeld datbij een lagere temperatuur kan vergassen.Uit syngas kunnen synthetische koolwaterstoffen wordengemaakt. Dit laatste staat bekend als het “Fischer-Tropsch”-
  59. 59. het duurzaamheids abc-x van berenschot 71TTechnocycle Thermisch recyclenTechnische kringloop Verbranden met energieterugwinning.De technische kringloop bestaat uit niet-organische stoffen,zoals metaal en kunststof. Deze technische grondstoffen Toxiciteitblijven in de technische kringloop circuleren als waardevolle Giftigheidgrondstoffen voor de industrie. ‘Cradle to Cradle’-produc-ten in de technosfeer kunnen, na hun werkzame leven, uit Trias energeticaelkaar worden gehaald. Onderdelen kunnen worden ingezeten zonder kwaliteitverlies opnieuw worden gebruikt inandere producten.Daarnaast kennen we ook de biocycleBiologische kringloopDe biologische kringloop bestaat uit organische grondstof-fen, zoals hout of katoen. ‘Cradle to Cradle’-producten inde biosfeer kunnen na hun werkzame leven worden gecom-posteerd. Zo geven ze weer voeding aan nieuwe organischegrondstoffen
  60. 60. 72Trias mineralica/mineralisTPS (thermoplastic starch)Zie zetmeel
  61. 61. het duurzaamheids abc-x van berenschot 73V UVollasturen – full load hours UpcyclingVollasturen worden gebruikt om aan rendementen van Zie downcyclingwindmolens te rekenen. Windkracht kan flucturen en daar-mee ook het rendement van het inzetten van windmolensvoor opwekken van energie
  62. 62. het duurzaamheids abc-x van berenschot 75WWecycle recyclen in plaats van te delven uit de natuur. DaarnaastWecycle wil zoveel mogelijk elektrische apparaten en ener- worden schadelijke CFK’s uit koel-/vriesapparatuur ver-giezuinige verlichting (e-waste) inzamelen en garandeert wijderd en onschadelijk gemaakt, zodat ze het milieu nieteen optimale recycling. Hierdoor komen schadelijke stoffen kunnen belasten. Voorzichtige berekeningen tonen aan datniet in het milieu terecht en hoeven er minder primaire Wecycle in 2010 door recycling 90.000 ton CO2-equivalen-grondstoffen te worden onttrokken aan de natuur. ten-uitstoot heeft bespaard. De verantwoorde vernietiging van CFK’s levert een besparing op van 400.000 ton aanWecycle moet minimaal voldoen aan de doelstellingen CO2-equivalenten. De totale besparing is vergelijkbaar metdie voortkomen uit de Europese regelgeving WEEE (Waste de jaarlijkse CO2-uitstoot van 170.000 benzineauto’s (opElectrical and Electronic Equipment). De wettelijke inza- basis van 15.000 kilometer per jaar).meldoelstelling is 4 kilogram e-waste per persoon. Dit komtneer op een totaal van ongeveer 66,7 miljoen kilo. In 2010 Well-to-wheelheeft Wecycle meer dan 106 miljoen kilo e-waste ingeza- De door automobielfabrikanten gepubliceerde CO2-uitstootmeld: 6,4 kilogram per persoon. Onderstaande tabel geeft in grammen per kilometer betreft altijd de zogenaamdede totale inzamelresultaten weer van de laatste vijf jaar. ‘tank-to-wheel’ cijfers, ofwel de uitstoot die de auto zelf produceert. De uitstoot in het hele voortraject, dus de faseWecycle draagt bij aan de terugdringing van het broeikasef- waarin de productie van fossiele brandstoffen plaatsvindt, isfect. Dit gebeurt op twee manieren: ten eerste door grond- niet verdisconteerd. Dit zogenaamde ‘well-to-tank’ gedeeltestoffen (zoals ijzer en aluminium) uit afgedankt e-waste te is echter net zo goed verantwoordelijk voor CO2 -uitstoot
  63. 63. 76en dient dus meegerekend te worden. Daarmee ontstaat een gescheiden productie van de door de warmtekrachtinstalla-eerlijk beeld van de uitstoot in de gehele keten, van ‘well-to- tie geproduceerde elektriciteit en warmte.wheel’. Well-to-Wheel = Well-to-Tank + Tank-to-Wheel Wobbe-indexWind on shore De Wobbe-index is een belangrijke karakteristiek vanHet gebruik van windmolens op land. brandstofgassen. Het is een maat voor de uitwisselbaarheid van verschillende gassen op een bepaalde brander. Gas-Wind off shore sen met eenzelfde Wobbe-index geven eenzelfde thermischHet gebruik van windmolens op zee. vermogen op een gegeven brander.WKKWarmte-krachtkoppeling is de gecombineerde opwekkingin één proces, op basis van een brandstof, van warmte enelektriciteit (of mechanische energie), waarbij de warmtenuttig wordt gebruikt.Elektriciteitscentrales hebben een elektrisch rendement vanca 58,5%, de rest van de energie uit de gebruikte brandstof-fen komt vrij als warmte. Deze warmte kan nuttig gebruiktworden (verwarming, droging,...). Op deze manier wordtbrandstof bespaard ten opzichte van de afzonderlijke,

×