Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

AKSESI DHE KOMUNIKIMI NE SHQIPERINE RURALE

928 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

AKSESI DHE KOMUNIKIMI NE SHQIPERINE RURALE

  1. 1. TEMA: “AKSESI NË TEKNOLOGJITË E INFORMACIONIT DHE KOMUNIKIMIT NË SHQIPËRINË RURALE DIZENJIMI I NJË RRJETI CANOPY MOTOROLA NË NJË ZONE RURALE” Eng. Ardin DERVISHI Tiranë 2010
  2. 2. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale ii AKSESI NE TEKNOLOGJITE E INFORMACIONIT DHE KOMUNIKIMIT NE SHQIPERINE RURALE DIZENJIMI I NJE RRJETI CANOPY MOTOROLA NE NJE ZONE RURALE [
  3. 3. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale iii Tabela e Permbajtjes PARATHENIE................................................................................................................................i PSE ESHTE ZGJEDHUR KJO TEME? ..............................................................................................i OBJEKTIVI I TEMES .....................................................................................................................ii VESHTRIM MBI PERMBAJTJEN E KESAJ TEME ...........................................................................ii KAPITULLI I .................................................................................................................................1 INFRASTRUKTURA E KOMUNIKIMIT NE SHQIPERI.....................................................................1 1.1. PANORAME E PERGJITHSHME ........................................................................................1 1.2. PSE HAPESIRAT RURALE KANE POTHUAJSE NJE MUNGESE TOTALE TE INFRASTRUKTURES ICT?.........................................................................................................2 1.3. PSE MODELET TRADICIONALE TE KOMUNIKIMIT NUK FUNKSIONOJNE ........................2 NE SHQIPERINE RURALE?.......................................................................................................2 KAPITULLI II ................................................................................................................................4 TEKNOLOGJITE PER SHTRIRJEN E INFRASTRUKTURES TIK NE ZONAT RURALE..........................4 2.1. TEKNOLOGJITE ME BREZ TE NGUSHTE QE SIGUROJNE AKSESIN NE INTERNET .............4 2.1.1. “dial-up” analog.......................................................................................................4 2.1.2. ISDN..........................................................................................................................7 2.2. TEKNOLOGJITE ME BREZ TE GJERE .................................................................................8 2.2.1. TEKNOLOGJITE ME BREZ TE GJERE ME TELA .........................................................10 2.2.2. Teknologjite me brez te gjere pa tela....................................................................17 2.3. PERMBLEDHJE...............................................................................................................26 CANOPY, TEKNOLOGJIA ME E REALIZUESHME DHE ME EKONOMIKE NE ZONAT RURALE .26 KAPITULLI III .............................................................................................................................28 CANOPY MOTOROLA ...........................................................................................................28 3.1. KARAKTERISTIKAT BAZE ................................................................................................28 3.2. TIPARET KYCE TE SISTEMIT CANOPY .........................................................................30 3.3 PLATFORMA E AVANCUAR CANOPY ..............................................................................31 3.4. RRUGA E MIGRIMIT DREJT WiMAX TE PALICENSUAR ..................................................32 3.5. KOMPONENTET PERBERES............................................................................................32 3.5.2. Klasteri AP..............................................................................................................33 3.5.4. Moduli Backhaul (BH) ............................................................................................36 3.5.5. CMM (Cluster Management Module) ...................................................................37 3.5.5. BAM (Bandwidth and Authentication Manager)...................................................39 3.6. PRODUKTET NDIHMESE ................................................................................................40 3.6.1. Multiplekseri T1/E1................................................................................................40 3.6.2. Reflektor Pasive .....................................................................................................41 3.6.3. Kabllot ....................................................................................................................42 3.7. KONFIGURACIONET CANOPY........................................................................................42 3.7.1. Sistemet pike-pike..................................................................................................42 3.7.1. 1. Throughput-i dhe Distanca ne Sistemet Pike-Pike.............................................42 3.7.2. Sistemi Pike-Shume Pike........................................................................................43 3.7.2.1 Throughput & Distanca per konfigurimet Pike-Shume Pike................................44 3.8. SIGURIA (TRANSMETIMET PA NDERHYRJE)..................................................................44 3.8.1. Siguria “END-TO-END” ...........................................................................................45 3.8.2. Protokollet e pronesuar Canopy............................................................................45
  4. 4. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale iv 3.8.3. Authentikimi ..........................................................................................................46 3.8.4. DES (Data Encryption Standard) ............................................................................47 3.8.5. Enkriptimi AES........................................................................................................47 KAPITULLI IV.............................................................................................................................48 CANOPY MOTOROLA NE FREKUENCA PA LICENSE ..................................................................48 4.1. BWA NE BREZA FREKUENCASH ME LICENSE DHE PA LICENSE .....................................48 4.1.1. BWA ne brezat pa-licence......................................................................................48 4.2. BREZAT PA LICENSE NE SHQIPERI .................................................................................50 4.3. METODAT PER ELEMINIMIN E INTERFERENCAVE.........................................................54 4.3.1. Eleminimi i Interferences-Shtresa fizike ................................................................54 4.3.2. Eleminimi i Interferences-Shtresa MAC.................................................................56 KAPITULLI V..............................................................................................................................59 PROJEKTIMI I NJE RRJETI CANOPY ...........................................................................................59 5.1. DIZENJIMI INXHINIERIK I KOMUNIKIMIT RADIO...........................................................59 5.1.1. Parashikimi i sasise korrekte te humbjes se sinjalit...............................................59 5.1.2. Shuarjet e Sinjalit. ..................................................................................................59 5.1.3 Llogaritja e kufirit te dobesimit te sinjalit «fade margin» .....................................60 5. 2. ANALIZA E PERDORIMIT TE SPEKTRIT ..........................................................................60 5.2.1. Dizenjimi i frekuencave fqinje RF...........................................................................60 5.2.2. Parashikimi i Reflektimit te Valeve Radio ..............................................................62 5.2.3. Pengesa te mundura ne Zonen Fressnel................................................................62 5.3. MARRJA NE KONSIDERATE E ALTERNATIVAVE TE BREZAVE TE FREKUENCAVE ...........62 5.3.1. Kanalet 900 MHz....................................................................................................62 5.3.2. Kanalet 2.4 GHz......................................................................................................63 5.3.3. Kanalet 5.2 GHz......................................................................................................63 5.3.4. Kanalet 5.4 GHz......................................................................................................64 5.3.5. Kanalet 5.7 GHz......................................................................................................64 5.3.6. Kanalet e disponueshme per Modulet BH OFDM .................................................65 5.4. PERZGJEDHJA E POZICIONEVE PER ELEMENTET E RRJETIT...........................................65 5.4.1 Survejimi i Site-ve....................................................................................................66 5.4.2. Linku LoS ................................................................................................................66 5.4.3. Linku Non-LoS ........................................................................................................67 5.4.4. Gjetja e Hapesires se pritur te Mbulimit ...............................................................67 5.4.5 Qartesimi i Fushe Pamjes Radio..............................................................................67 5.4.6. Llogaritja e Pjerresise se AP ...................................................................................67 5.4.7. Modulet e Bashkevendosur Canopy......................................................................68 5.4.8. Instalimi i nje AP ne distance.................................................................................69 5.5. DIZENJIMI I KOMUNIKIMIT IP .......................................................................................71 5.5.1. Adresimi IP.............................................................................................................72 5.5.2. Perkthimi i Adresave te Rrjetit (NAT)....................................................................72 5.5.3. Ndertimi i nje Skeme Adresimi IP ..........................................................................73 5.5.3.1. ARP (Address Resolution Protocol).....................................................................73 KAPITULLI VI.............................................................................................................................75 KONSIDERATA MBI IMPLEMENTIMIN E CANOPY MOTOROLA NE NJE ZONE RURALE............75 6.1. PERSHKRIMI I RRJETIT...................................................................................................75 6.2. AP (PIKA E AKSESIT).......................................................................................................78 6.3. MODULI BH ...................................................................................................................81
  5. 5. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale v 6.4. CMMm ..........................................................................................................................83 6.5. SM (MODULI I PAJTIMTARIT)........................................................................................84 6.6 RUTER 1760....................................................................................................................85 6.7. MENAXHIMI DHE MONITORIMI I RRJETIT ....................................................................85 KAPITULLI 7 ..............................................................................................................................86 KONKLUZIONE..........................................................................................................................86 REFERENCA ..............................................................................................................................87
  6. 6. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale i PARATHENIE Vendi yne ne rrugen per antaresim ne Bashkimin Europian ka konfirmuar ndjekjen e nje modeli europian te zhvillimit qe eshte modeli i nje ekonomie te bazuar ne shoqerine e informacionit. Krijimi i nje shoqerie informacioni, perdorimi dhe implementimi i ICT-se konsiderohet nje faktor kyc ne arritjen e standarteve te larta te jeteses dhe rritjes ekonomike. Strategjia Ndersektoriale per Shoqerine e Informacionit 2011-2013 percakton si vizion: “Progresin e Shqiperise drejt nje ekonomie te bazuar ne njohurite, permes nje zhvillimi te qendrueshem te shoqerise se informacionit qe do te çoje ne nje shoqeri ku te gjithe qytetaret perfitojne nga teknologjite e informacionit dhe te komunikimit me qellim shtimin e njohurive, rritjen e efektshmerise dhe te transparences ne administraten publike.” Infrastruktura kombetare e teknologjise se informacionit dhe komunikimit eshte shtylla kryesore e nje Shoqerie Informacioni. Ne kuptimin e saj me te gjere, ajo perfshin telekomunikacione me tela, pa tela, me satelit, rrjete kompjuterash, sisteme transmetimi dhe komutimi, televizion dixhital, nje diapazon te gjere te pajisjeve terminale, gjithashtu, programe informatike dhe aplikime, bazat e te dhenave elektronike dhe librari dixhitale. Nese marrim parasysh gjendjen aktuale te zhvillimit te sektorit te teknologjise se informacionit dhe komunikimit (TIK) ne Shqiperi, tranzitimi i vendit tone drejt nje shoqerie informacioni perben me te vertet nje sfide. Objektivat e parashikuara ne Strategji synojne sigurimin e nje ambienti te favorshem per investime private per modernizimin e sherbimeve publike dhe per t’i dhene te gjitheve mundesine per te qene pjese e shoqerise globale te informacionit. PSE ESHTE ZGJEDHUR KJO TEME? 57% e popullsise shqiptare jeton ne zona rurale; per fat te keq, keto hapesira kane mungese ne ifrastukture ICT-je, madje dhe ne ate me gjeresi te vogel brezi. Investimet ne infrastrukturen e ICT-se dhe kostot e operimit perbejne sfidat me te medha qe mbajne te lidhur investitoret ne zonat urbane. Krijimi i infrastruktures rurale ICT eshte nje biznes me veshtiresi dhe me rrisk pasi fitimet nuk jane te sigurta sidomos kur flitet per zona te varfera dhe pak te populluara dhe zona ku rruget jane te pakalueshme dhe linjat elektrike e bejne te pamundur suportimin e rrjetit te telekomunikacionit. Kjo situate rrit investimin per konsumator te operatoreve te rrjetit, nderkohe qe varferia ne keto zona eshte shkak i fitimeve te vogla. Eshte gjithashtu e veshtire te mirembash rrjetin ne hapesirat rurale; MTTF (mean time to failure) eshte e larte, MTTR (mean time to repair) eshte gjithashtu e larte per shkak te mungeses se njerezve te profilizuar prane qendrave dhe veshtiresise se transportit per ne zonat ku ka ndodhur difekti.
  7. 7. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale ii Mungesa e infrastruktures se telekomunikacionit eshte nje problem serioz per nje sere inisiativash te zhvillimit komunitar ne kuader te ICT-se, si “e-school”, “e-gonvernment”, “e- health”, etj. Meqe te gjitha inisiativat kane te njejten pike konvergjence eshte e nevojshme kombinimi i perpjekjeve dhe perdorimi i perbashket i burimeve ICT, te cilat si rrjedhim ulin kostot e operimit. Kjo teme studion nje numer teknologjish qe sigurojne ICT ne zonat rurale te largeta dhe pak te populluara dhe ne perfundim paraqet nje dezinjim prototip bazuar ne teknologjine Motorola Canopy, e cila per kushtet aktuale te tregut shqiptar, sic do shohim, rezulton me e realizueshmja teknikisht dhe me fizibilitet me te larte ekonomik per tu implementuar ne zonat rurale. Nga eksperienca e vendeve te tjera eshte pare qe menyra me e mire per sigurimin e lidhjeve me brez te gjere ne zonat e largeta rurale eshte hartimi dhe financimi nga organizata te ndryshme kombetare dhe nderkombetare te projekteve qe perfshijne keto zona. Por aktualisht ka nje ngerc ne dizenjimin e rrjeteve qe plotesojne kerkesat specifike te hapesirave te ndryshme rurale. Nje nga objektivat e shoqerise se informacionit per eleminimin e ketyre ngerceve qe perbejne nje nga sfidat kryesore ne procesin e transformimit te vendit ne nje shoqeri bazuar ne informacion permes aplikimit te ICT-se, eshte - Ndertimi i Pikave te Aksesit Publik (PAP) Ne kete strategji thuhet: ”Lidhja me Internetin nga shtepite eshte shume e rralle ne Shqiperi dhe praktikisht nuk ekziston ne zonat rurale. Pikat e informacionit publik (PAP) duhet te ndertohen ne tere vendin, dhe ne veçanti duhet te mbeshtetet vendosja e tyre ne zonat e largeta”. Permbajtja dhe aplikimet, ose sherbimet e qeverisjes elektronike duhen te behen te mundura nepermjet ketyre pikave te aksesit publik. Projekte pilote per PAP ne komunat qe perdorin teknologjite me radiovale mund te shtrijne me tej numrin e lidhjeve. Per kete mund te shfrytezohet infrastruktura e shperndare ne te gjithe vendin e zyrave postare.” OBJEKTIVI I TEMES  Dizenjimi i nje rrjeti aksesi me brez te gjere ne nje zone te larget rurale per tu perfshire ne nje nga projektet pilote ne kuader te angazhimit te qeverise per ndertimin e kioskave elektronike prane cdo zyre postare dhe per me tej mundesia e aksesit ne shoqerine e informacionit edhe nga ambjentet familjare apo tregetare. VESHTRIM MBI PERMBAJTJEN E KESAJ TEME Kapitulli i pare hedh nje veshtrim te pergjithshem ne situaten aktuale te komunikimit ne Shqiperi. Kush jane arsyet qe zonat e largeta rurale kane nje mungese pothuajse totale te aksesit ne internet? Pse teknologjite tradicionale nuk jane te zbatueshme ne keto zona? Kapitulli i dyte trajton teknologjite qe mund te perdoren per te ngritur infrastrukturen me brez te gjere TIK ne zonat rurale. Cdo teknologji pershkruhet shkurt me vizionin ne
  8. 8. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale iii prespektiven teknike dhe performancen e saj. Gjithashtu do te kete disa parashikime lidhur me koston e implementimit te cdo teknologjie. Ne perfundim ky kapitull do te ndalet te teknologjia Canopy Motorola, e cila rezulton te kete fisibilitetin me te larte ekonomik dhe realizueshmeri me te shpejte teknologjik kur implementohet ne zonat rurale. Kapitulli i trete jep nje pershkrim te pergjithshem te teknologjise Canopy Motorola. Ne detaje trajtohen ata komponente qe e bejne ate te favorshem per tu implementuar ne hapesirat e largeta rurale. Kapitulli i katert fokusohet ne dy tiparet kryesore qe i krijojne teknologjise Motorola Canopy avantazhe ne treg. Ne kete kapitull trajtohen gjithashtu aspekte te rregullimit te brezave te frekuencave qe perdor Motorola Canopy. Kapitulli i peste trajton hapat qe duhen ndjekur per te vendosur nje rrjet Canopy ne funksionim. Kapitulli i gjashte sjell nje rast konkret te implementimit te Canopy Motorola ne nje zone rurale. Perfundimisht, kapitulli i shtate vjen me konkluzionet. Ne kete kapitull i behet nje veshtrim i pergjithshem permbajtjes se temes dhe ne perfundim theksohet rendesia e hartimit te projekteve teknike per ngritjen e infastruktures TIK ne zonat e largeta, duke u ndalur ne avantazhet e teknologjise Canopy Motorola ne kushtet aktuale te tregut shqiptar.
  9. 9. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 1 KAPITULLI I INFRASTRUKTURA E KOMUNIKIMIT NE SHQIPERI 1.1. PANORAME E PERGJITHSHME Situata ne Shqiperi lidhur me ofrimin dhe aksesin ne teknologjite e komunikimit dhe informimit eshte e paqarte. Perqindja e aksesit ICT varet nga tre faktore aksesi fizik, njohurite dhe mundesite. Aksesi fizik, ajo cka do te trajtohet ne kete teme, perfshin mundesite teknike qe i ofrohen familjarit, bisnesmenit, pikave publike te kene akses ne informacion apo komunikimim ne menyre elektronike. Njohurite lidhen me aftesine e perdoruesit per ti perdorur facilitetet fizike (kompjutera, etj), dhe mundesite perfaqesojne aftesite paguese te perdoruesit. Infrastruktura ICT nenkupton suporti fizik qe lejon rrjedhjen e informacionit ne formen e te dhenave, zerit, vidios (figure+ze); dhe infrastruktura mund te jete me tela ose pa tela. Infrastruktura ICT perfshin gjithashtu cdo tip pajisje qe suporton sherbimet e telekomunikacionit (p.sh. kullat). Cdo suport fizik ka avantazhet dhe kufizimet e veta. Ti kuptosh ato eshte vitale per zgjedhjen e duhur te teknologjise gjate dizenjimit te nje rrjeti. Albtelecom eshte ofruesi me i madh i telefonise fikse dhe sherbimit internet ne Shqiperi nepermjet teknologjive dial-up dhe ADSL. Megjithate, penetrimi i telefonise fikse eshte shume i ulet dhe llogaritet te jete vetem rreth 10%. Jane me pak se 45 linja bakri (telefoni) per çdo 100 shtepi prandaj per te cuar internetin ne secilen prej tyre, bazuar ne teknologjite tradicionale, do te thote te trefishohet numri i linjave te bakrit. Ka pak mundesi qe kjo te mund te realizohet, dhe ne çdo rast do te duhej shume kohe qe te arrihej (me ritmin aktual te perhapjes do te duheshin edhe 10 vite). Duke filluar nga viti 2000, ne tregun e telekomunikacioneve filluan operimin operatoret publike te telekomunikacioneve ne zonat rurale, me te drejte ofrimin e sherbimit publik telefonik te qendrueshem vetem ne zonat rurale. Zona me e vogel e licensimit ishte komuna. Edhe pse numri i ketyre operatoreve eshte rreth 60 ato jane perqendruar ne zonat rurale te aferta me qytetet dhe me popullim relativisht jo te vogel. Telefonia e levizshme ofruar nga kater operatore kombetar ka nje penetrim relativisht te larte rreth 80%. Keta operatore ofrojne gjithashtu sherbim te transmetimit te te dhenave dhe sherbimin internet bazuar ne teknologjite 3 G; GPRS dhe EDGE. GPRS dhe EDGE eshte i mundshem ne te gjithe vendin ku ka mbulim me sherbim celular. Aktualisht nuk ka te dhena te besueshme per numrin e pajtimtareve te cilet kane akses ne Internet me brez te ngushte apo te gjere. Ndersa numri i perdoruesve Internet, sipas INSTAT, duhet te jete rreth 580 000, perdoruesit e internetit me brez te gjere mendohen te jene perafersisht 60.0001. Nga keta 40.000 jane pajtimtare te Albtelekomit. Bazuar ne keto te dhena, penetrimi i sherbimeve me brez te gjere eshte me pak se 5 ne 100 banore. Operatoret qe ofrojne sherbime me brez te gjere (perveç Albtelekom-it) e kane zhvilluar aktivitetin e tyre kryesisht ne Tirane ku jeton 30% e popullesise se Shqiperise dhe ku kerkesa
  10. 10. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 2 eshte me e madhe. Shumica e pajtimtareve te Internetit me brez te gjere ne Tirane marrin kete sherbim nepermjet ADSL dhe teknologjise Hybrid Fiber-Coax. Pak pajtimtare marrin kete sherbim nepermjet aksesit wireless. Nje rritje e papritur e pajtimtareve te ADSL eshte pare nga vitin 2008-2011, pasi qe disa kompani kane investuar ne zgjerimin e rrjeteve te tyre, por ne pergjithesi vetem ne zonat urbane te populluara shume. 1.2. PSE HAPESIRAT RURALE KANE POTHUAJSE NJE MUNGESE TOTALE TE INFRASTRUKTURES ICT? Ne zonat e largeta rurale dhe te populluara pak infrastruktura e telekomunikacionit ose mungon plotesisht ose eshte tejet e izauruar. Albtelecom dhe kater operatoret celular AMC dhe Vodafone Eagel dhe Plus jane kompanite qe kane aktualisht infrastrukturen me te zgjeruar ne vend dhe qe kane futur ne rrjetin e tyre dhe zona te largeta rurale. Por per dy te fundit arsyeja “cmim” i ben ato te perdorura shume pak dhe vetem per telefoni edhe pse aktualisht keto kompani ofrojne sherbime interneti per perdoruesit e tyre . Albtelecom ka infrastrukture shume te varfer ne keto zona qe do te thote vetem nje linje telefonike, ne shume raste mjaft te konsumuar, ne cdo zyre postare. Per kete arsye edhe mundesia e perfitimit nga teknologjite dial-up apo xDSL eshte shume e reduktuar. Nje pengese e madhe konsiderohet shfrytezimi i LLU (akses i hapur ne rrjetin lokal) pasi kufizon konkurrences per ofrimin e aksesit ne TIK, qe ka per pasoje nivelin relativisht te larte te tarifave per ofrimin e ketyre sherbimeve. Investimet per te zgjeruar kete infrastrukturen tradicionale me tela nuk duken te aferta per arsye te mungeses se fizibilitetit te tyre. Nese nje zyre apo perdorues i ri kerkon ti bashkohet rrjetit, kerkohet nje investim i madh ne infrastrukture per te cilen perfiton vetem nje ose vetem nje numer i vogel perdoruesish. Ne keto situata, ceshtja shtrohet ne percaktimin teknologjise me fizibile dhe me lehtesisht te realizueshem qe mundeson aksesin ne ICT ne dhe ne ato zona ku kjo infrastrukture pothuajse mungon. 1.3. PSE MODELET TRADICIONALE TE KOMUNIKIMIT NUK FUNKSIONOJNE NE SHQIPERINE RURALE? Infrastruktura e sotshem e komunikimit eshte ndertuar ne nje rrjet te backbone-ve dhe Intraneteve te ndryshem. Kabllot me fiber optike me kapacitet te larte shtrihen ne gjithe vendin, duke lidhur operatoret kryesor te rrjeteve per te formuar Internetin backbone. Shume me shume shtresa te rrjeteve me te vogla degezohen nga ky backbone, duke lidhur ISP dhe koorporata per te formuar pipeline me brez te gjere. Backbonet qe kryqezojne vendin ndonjehere kalojne permes hapesirave te populluara pak. Qytetet e vogla dhe hapesirat rurale ndonjehere mbeten jashte rruges se backbone-ve, pavaresisht se zakonisht jane pak kilometra larg prej tyre. Kjo mund te krahasohet lehtesisht me shinat e infrastruktures hekurudhore ku disa komunitete jane zgjedhur te jene pergjate rruges se nje hekurudhe te re, ndersa te tjera jo, duke i lene ne kete menyre ne disavantazh. Sigurisht, disa hapesira rurale te populluara te vendit jane kaq larg saqe opsioni i vetem per sherbimet me brez te gjere eshte teknologjite pa tela.
  11. 11. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 3 Duke marre parasysh koston e instalimit te fibrave optike qe levizin nga 10.000 $ dhe 15.000$ per kilometer, operatoret nuk mund ti drejtohen zgjidhjes se fibres per komunitete te vogla ose hapesira rurale. Sherbimet Internet me shpejtesi te larte si DSL ose Kabell njihen si rrjete te kilometrit te fundit sepse sigurojne infrastukturen e kilometrit te fundit te nevojshme per te lidhur nje shtepi ose ndertese ne rrjet. Ato jane lidhur ne nje tubacion me brez te gjere te kapacitetit te larte ne nje komunitet dhe operon permes telefonave egzistues ose rrjeteve kabllore. DSL dhe linja kabllore kane perparuar ne qendrat urbane, por per pjesen me te madhe, kompanite telefonike dhe kabllore nuk jane shqetesuar me hapesirat rurale. Kjo gjithmone lidhet me ekonomine. Qe DSL te jete e disponueshme ne komunitete, duhet te egzistoj pipeline dhe te instalohet pajisja DSLAM ne centralet me te aferta (ose zyrat qendrore). DSL me brez te gjere eshte e disponueshme deri ne nje distance 5.5 km nga zyra qendrore. Problemi qendron ne zonat rurale ku zyrat qendrore jane te vendosura ne distance dhe brenda diapazonit 5.5 km ndodhen shume pak banesa. Eshte ne pergjithesi jo fizibel ekonomikisht per kompanite telefonike te shpenzojne para per te instaluar nje DSLAM ne hapesirat rurale ku vetem nje numer i vogel konsumatoresh jane te arritshem nga teknologjia. Zgjidhja me kabell eshte diku me e thjeshte por rrjetet e televizionit kabllor nuk egzistojne ne hapesirat rurale. Ku infrastruktura kabllore egziston, upgrade specifike ne infrastructure jane te nevojshme me qellim qe te suportohet sherbimi internet kabllor. Ashtu si me DSL, nuk ka fizibilitet ekonomik per kompanite kabllore te shpenzojne para per te upgrade infrastrukturen e rrjetit te tyre ne hapesirat rurale per nje numer te vogel pajtimtaresh. Ne keto kushte, nese Shqiperia do te arrije disponueshmerine e Internetit me brez te gjere, radio teknologjia duhet te kete rol kryesor. Kush jane teknologjite me fizibilitet me te larte ekonomik qe sjellin sherbimin me brez te gjere Internet ne komunitet rurale? Ndersa nje numer i kandidateve egzistojne dhe do te zbulohen nga kjo teme, teknologjia njohur me emrin Canopy Motorola duket si pergjigja me e pelqyeshme ne kushtet e tregut rural shqiptar.
  12. 12. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 4 KAPITULLI II TEKNOLOGJITE PER SHTRIRJEN E INFRASTRUKTURES TIK NE ZONAT RURALE Ka nje numer teknologjish qe realizojne aksesin ne shoqerine e informacionit. Interneti, po jo vetem ai, eshte nje nga mjetet kryesore per shperndarjen e shume sherbimeve elektronike si qeverisja elektronike, shendeti elektronik, shkollimi elektronik etj. Aksesi ne Internet mund te realizohet nepermjet teknologjive me brez te ngushte dhe te gjere (por sigurisht brezi i ngushte nuk i pergjigjet botes se sotme te zhvilluar elektronike). 2.1. TEKNOLOGJITE ME BREZ TE NGUSHTE QE SIGUROJNE AKSESIN NE INTERNET 2.1.1. “dial-up” analog Kur vjen ne tipet tradicionale te lidhjeve internet, dial-up eshte ne maje te listes (fig 2.1). Per vite, lidhja nepermjet linjave telefonike analoge ishte e vetmja menyre per familjaret dhe bizneset te aksesonin internetin. Shpejtesia e modemit vazhdonte te rritej derisa u has nje mur pengues: gjeresia max teorike e brezit 56 kbps. Realizimi teknik: Abonenti i nje ISP-je perdor modemin dhe linjen telefonike per te arritur ISP-ne, e cila ne kthim do te terminoje ne protokollin PP, do te shkepuse paketat TCP/IP (Transmission Control Protocol / Internet Protocol) dhe do ti rutoje ato ne Internet. Fig. 2. 1 TCP/IP eshte gjuha baze e komunikimit ose protokolli i Internetit. TCP/IP eshte nje program me dy shtresa. Shtresa me e larte, TCP (Transmission Control Protocol), menaxhon grumbullimin e mesazheve ose filave ne paketa me te vogla te cilat transmetohen nepermjet internetit dhe merren nga nje shtrese TCP tjeter e cila rigrumbullon paketat ne formatin e mesazhit origjinal. Shtresa me ulet IP trajton pjesen e adresave te cdo pakete per tiu siguruar destinacionin e kerkuar. Cdo porte kompjuteri ne rrjet kontrollon kete adrese per te pare ku te drejtoj mesazhin. Megjithese paketat nga i njejti mesazh rutohen ndryshe nga njera tjera, ato ribashkohen ne destinacion. TCP/IP perdor modelin klient/server te komunikimit sipas te cilit nje perdoruesi kompjuteri (klient) kerkon dhe i sigurohet nje sherbim (p.sh. dergimi i nje faqe web-i) nga kompjuteri tjeter (server) i rrjetit. Komunikimi TCP/IP eshte kryesisht pike-pike. TCP/IP dhe aplikimet e nivelit me te larte qe perdorin ate konsiderojne cdo kerkese te klientit si kerkese te re te
  13. 13. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 5 palidhur me kerkesat e meparshme (ndryshe nga bisedat e zakonshme telefonike qe kerkojne nje linje te dedikuar gjate gjithe kohes se bisedes). Ndersa rrjetet lokale te tilla si Ethernet dhe token ring aplikojne strategji aksesi per te mundesuar bashkeperdorimin e rrjetit nga kompjuterat, dy kompjutera ne cdo ane te te nje linje telefonike nuk konkurojne per te kapur linjen e transmetimit me kompjutera te tjere – ata do e perdorin ate me njeri tjetrin. Ky tip konektimi quhet lidhje pike – pike. Fig. 2. 2 Lidhja pike- pike. Heret protokollet modem ishin thjesht nje metode per kalimin e informacionit permes linjes telefonike, dhe ne kete situate, adresimi logjik dhe kontrolli i gabimeve nder rrjeteve te TCP/IP nuk ishin te nevojshme ose te deshirueshme. Me vone, me ardhjen e rrjeteve lokale dhe Internetit, u fillua te mendohej rreth perdorimit te lidhjes dial-up ne kuptimin e sigurimit te aksesit ne rrjet. Implementimi i pare i konceptit te aksesit te rrjetit ne largesi ishte nje zgjerim i protokolleve te modemeve te meparshem. Ne keto skema te para te hostit dial-up, kompjuteri qe i bashkengjitet rrjetit merr te gjitha pergjegjesite per pergatitjen e te dhenave per rrjetin. Pra kompjuteri i pozicionuar ne largesi vepron me shume si nje terminal, duke instruktuar hostin e lidhur ne rrjet te kryej detyrat e rrjetit dhe duke derguar dhe marre te dhena nepermjet linjes modem me ane te nje procesi te plote te ndare. Fig. 2. 3 Nje konfigurim i hostit dial-up.
  14. 14. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 6 Megjithate, keto skema te hershme dial-up kishin disa kufizime. Ato reflektuan nje model te hershem te centralizuar te llogaritjes duke vendosur kerkesa madhore ne kompjuterat qe siguronin aksesin ne rrjet. (Imagjinoni konfiguracionin ne Figuren 2.2 me disa kompjutera njekohesisht te lidhur ne serverin dial-up). Ato gjithashtu perdorin ne menyre ineficente fuqine e procesimit te kompjuterave te ndodhur larg. Kur filluan te shfaqen TCP/IP dhe protokollet e tjere te routushem, dizenjuesit filluan te imagjinojne zgjidhje te tjera ne te cilat kompjuterat e larget do te merrnin me shume pergjegjesi lidhur me detyrat ne rrjet, dhe serveri dial-up do te vepronte me shume si nje ruter. Kjo zgjidhje ishte me e pershtatur me modelin me te ri dhe me pak te centralizuar te rrjeteve te kompjuterave dhe gjithashtu afer natyres se vertet te TCP/IP. Sipas kesaj skeme, kompjuteri ne largesi operon me stakun e vet te protokollit, me protokollet modem qe veprojne ne shtresen e Aksesit te Rrjetit. Serveri dial-up pranon te dhenat dhe i ruton ato ne rrjete me te medha. Fig. 2. 4 Nje lidhje TCP/IP reale. Protokollet dial-up, si pasoje, filluan te punojne direct me TCP/IP dhe u bene nje pjese integrale e stakut. Dy protokollet me te zakonshme te modemit TCP/IP jane: Serial Line Internet Protocol (SLIP) — nje protokoll i hershem i modemit bazuar ne TCP/IP, SLIP ishte i thjeshte dhe si rrjedhim kishte disa kufizime. Point-to-Point Protocol (PPP) — Aktualisht protokolli me i perdorur per lidhjen e modemit, PPP filloi si nje permiresim i SLIP. Ai ofron shume tipare te rendesishme qe nuk ishin te disponueshem me parardhesin e vet. PPP zevendesoi SLIP si metode te zgjedhur per lidhjet internet dial-up. SLIP permendet ketu per rendesine e vet historike, dhe per rendesine ne zhvillimin e PPP dhe protokolleve te tjera te mevoshme.
  15. 15. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 7 Avantazhet: Se pari, kjo teknologji eshte e lire, vecanerisht per njerzit qe duan vetem te lexojne e-mail-et e tyre dhe te punojne minimalisht ne World Wide Web (WWW). Se dyti, dial-up mund te realizoj lidhjen ne internet ne distanca relativisht te largeta (megjithese sa me shume rritet distanca aq me shume humbje informacioni kemi). Disavantazhet: Disavantazhi kryesor i dial – up eshte brezi i ngushte, me nje maksimum te shpejtesise se download 56 Kbps dhe upload max 33.6 Kbps shume me e vogel se nje rrjet bazuar ne LAN te tille si Etherneti. Nese lidhja internet perdoret gjate atehere perdoruesi do te paguaj me shume se me nje lidhje “always on”. Ky transmetim i reduktuar ne shpejtesi kerkon ne vetvete nje protokoll qe minimizon te dhenat “overhead” te protokollit ne vetvete – me pak eshte me mire. Modemi me i shpejte do te thote protokoll qe merr me shume pergjegjesi. Tjeter sfide e protokollit dial-up eshte diversiteti i madh i konfiguracionit hardware dhe software qe duhet te suportojne. Ne nje rrjet lokal, nje administrator i sistemit mbikqyr dhe kontrollon konfiguracionin e cdo kompjuteri, dhe sistemi protokoll varet ne nje shkalle te larte nga uniformiteti permes pajisjeve te komunikimit. Nje lidhje dial-up, nga ana tjeter, mund te krijohet pothuajse nga kudo ne bote. Protokollet dial – up duhet te konkurojne me nje diapazon te gjere dhe te shumellojshem te mundesive lidhur me hardware-et dhe software-et te makinave te komunikimit. Disavantazh tjeter eshte mungesa e infrastruktures me tela te telekomunikacioneve ne zonat rurale. Kostoja e shkaktuar per shtrimin e kabllove baker apo fibra optike eshte e larte krahasuar me te ardhurat dhe prandaj nuk eshte terheqese per kompanite e telekomunikacionit. Nje disavantazh tjeter eshte kualiteti i linjave me tela ne zonat rurale. 2.1.2. ISDN Per te reduktuar disa nga disavantazhet e dial-up u zhvillua versioni dicital i dial-up, ISDN (Integrated Services Digital Network). Nderkohe qe perdoruesit internet vazhdonin te shkembenin shume me shume informacion online, kerkesa per lidhje me shpejtesi te larte rritej. Teknologjia e quajtur ISDN (Integrated Services Digital Network) arriti te siguroj shpejtesi te mbi 128 Kbps ne linjat telefonike. ISDN eshte dizenjuar te suportoj funksione te ndryshme komunikimi, duke perfshire ze, te dhena dhe video ne nje rrjet te vetem te integruar. ISDN eshte nje menyre qe siguron nje lidhje me shpejtesi te larte ne internet duke perdorur telat egzistues telefonik te bakrit. Nuk ka nevoje per tela shtese telefoni qe nje abonent te perdor ISDN-ne. Per te realizuar kete kompania telefonike duhet te instaloj nje pajisje ISDN specifike per cdo abonent. Ne ISDN, te gjitha informacionet qe dergohen permes kompjuterit dhe Internetit jane dicitale. Me qellim qe te perdoret sherbimi internet, nje kompjuter kerkon nje modem ISDN. Ne fakt nuk eshte nje modem i mirefillte dhe duhet te quhet adapter fundor. Nje modem normal (shkurtim i modulim/demodulim) konverton informacionin nga dicital ne analog qe te mund te dergohet ne linjen telefonike. ISDN eshte nje teknologji dicitale keshtu qe nuk eshte e nevojshme te konvertohet informacioni. “Modemi” ISDN, ne fakt, dergon informacionin dicital nga kompjuteri neper linjen telefonike ISDN dhe merr informacionin dicital nga linja telefonike.
  16. 16. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 8 Ndryshe nga linjat normale telefonike, linjat ISDN nuk marrin energji nga kompanite telefonike. Ato duhet te perdorin fuqi nga burime te jashtme. Ne rast te mungeses se energjise, gje qe ne zonat rurale ndodh shpesh, linjat ISDN dalin nga puna. Egzistojne nje numer sherbimesh ISDN, por me i perdorshmi eshte BRI (basic rate interface). Me BRI-ne linja telefonike ndahet ne tre kanale llogjike, dy kanale B (bearer) 64 kbps dhe nje D (date) 16 kbps. Kanalet B perdoren per te derguar te dhenat dhe mund te perdoren njekohesisht. Keshtu, per shembull, mund te flitet ne telefon ne nje njerin prej kanaleve B dhe te perdoret interneti ne kanalin tjeter B. Kanali D perdoret per informacionin e sinjalizimit per rutimin e te dhenave qe jane derguar nepermjet kanaleve B. Fig. 2. 5 Topologjia baze e rrjetit ISDN Ku akseson internetin ISDN ne pergjithesi perdor protokollet PPP (Point-to-Point Protocol). Avantazhet: Avantazhi kryesor i ISDN eshte permiresimi i gjeresise se brezit kundrejt nje dial-up te rregullt. Me nivelin hyres te ISDN BRI, shpejtesite deri ne 128 Kbps full dupleks (kanale 2X64 Kbps) jane te mundura, duke paguar te njejtin cmim per thirrje per kanal si ne nje linje telefonike normale, por qeraja eshte me e larte se dial-up ne POTS. Disavantazhet: Disavantazhet e ISDN jane te ngjashme me te dial-up. Ne shtese ISDN ka nje local loop te 6-8 km. ISDN nuk u zbatua gjeresisht dhe u harrua shpejt kur u shfaqen ne skene teknologjite DSL. 2.2. TEKNOLOGJITE ME BREZ TE GJERE Perkufizime: Shume njerez lidhin konceptin “broadband – brez i gjere” me nje shpejtesi te caktuar transmetimi ose nje set te sherbimeve, te tilla si DSL ose WLAN. Megjithate, meqe teknologjite me brez te gjere jane gjithmone ne ndryshim, perkufizimi per sherbimet me brez te gjere gjithashtu evolon. Sot, termi “broadband” kryesisht pershkruan lidhjet aktuale ne internet me shpejtesi 5 deri ne 2000 here me te madhe se teknologjite e hershme Internet dial-up. Megjithate, termi “broadband” nuk i referohet vetem nje shpejtesie specifike apo sherbimi specific. “Broadband” kombinon kapacitetin e lidhjes (bandwidth) dhe shpejtesine. Rekomandimi I.113 i sektorit te standartizimeve te ITU perkufizon
  17. 17. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 9 broadband-in si: “kapacitet transmetimi qe eshte me i shpejte se PRI ISDN, ne diapazonet 1.5 ose 2.0 Megabits per sekond (Mbits)”. Aplikime qe kerkojne teknologji me brez te gjere Shumica e aplikimeve te sotshme kerkojne gjeresi te madhe brezi. Tabela e meposhtme tregon shpejtesite minimale dhe ideale te nevojshme per disa nga aplikimet me popullore. Aplikime Shpejtesia Minimale Shpejtesia Ideale Teleworking 110 kbps 1.5 - 7 Mbps Videoconferencing 110 kbps 800 kbps E-Learning 110 kbps 1.5 - 7 Mbps Telemedicine 110 kbps 1.5 -7 Mbps Video Telephony 70 kbps 200 kbps Near Video on Demand 1 Mbps 1.5 - 7 Mbps Movies on Demand 1 Mbps 1.5 - 7 Mbps Audio on Demand 110 kbps 700 kbps Telegaming 40 kbps 600 kbps Home Shopping 40 kbps 1.5 - 7 Mbps Electronic Banking 40 kbps 400 kbps Electronic Newspapers 40 kbps 2 Mbps Digital Television 1 Mbps 7 Mbps Nga aplikimet e renditura me siper vetem lojrat online, blerja elektronike, transfertat bankare dhe leximi i gazetave elektronike jane te mundura duke perdorur lidhjet internet me brez te ngushte. Me poshte po rendisim disa nga aplikimet elektronike qe ndikojne direkt ne permiresimin e cilesise se jetes te popullsise qe jeton ne zonat rurale. Sherbimet elektronike mjeksore lehtesojne aksesin ne sherbime mjeksore, pavaresisht vendndodhjes gjeografike. “E-Health” thyen barriera duke mundesuar komunikimin e vazhdueshem online te pacinteve me ofruesit e sherbimeve shendetesore. Punesimi elektronik eshte aktiviteti nga shtepia ose jashte zyrave ose vendeve te punes duke perdorur pajisje dicitale dhe nje lidhje interneti. Benefitet e “Teleworking” jane ulja e shpenzimeve, rritja e produktivitetit dhe motivimi i punonjesve. Kjo siguron vazhdimesine e veprimtarise edhe ne raste te pengesave te shkaktuara p.sh. nga kushte te keqia atmosferike, krijon mundesira punesime dhe per njerez qe per arsye si kujdes per femijet apo te moshuarit nuk mund te levizin nga shtepia.
  18. 18. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 10 Telecommuting ndikon direkt ne permiresimin e jetes ne komunitete te vogla dhe rurale. Aksesi me brez te gjere u jep mundesi njerzve te jetojne dhe punojne kudo qe ata deshirojne. Qeverisja Elektronike nxit qeverine ne te gjitha nivelet te realizoj sa me shume sherbime online. Pushtet locale perdorin e-Government per te shperndare informacionet dhe sherbimet tek qytetaret 24 ore ne dite. Nje gje e tille do te thote kursim ne shpenzime dhe ne kohe dhe per me teper per popullsine qe jeton ne zona te thella rurale per te cilet eshte e veshtire marrja e informacioneve apo realizimi i sherbimeve ne menyre tradicioanale. Agrikultura: Nje nga perfitimet me te medha nga teknologjite me brez te gjere ne zonat rurale eshte eshte agrokultura ne mundesine qe u jepet bleresve dhe tregetarve te kene komunikim te vazhdueshem pavarsisht largesise se tyre fizike. Kjo i lejon fermeret te perfitojne te ardhura shtese, edukohen ne distance dhe te permiresojne prodhimtarine. Sherbimet tele-veterinare dhe procedurat e tenderimit per fermat blektorale gjithashtu realizohen nepermjet teknologjive me brez te gjere. Edukimi ne distance i jep mundesine cdo qytetari pavaresisht ku ndodhet te ndjek studime te rregullta ne instucione arsimore te te gjitha niveleve, shkolle, universitet, etj. 2.2.1. TEKNOLOGJITE ME BREZ TE GJERE ME TELA 2.2.1.1. DSL (Digital Subscriber Line) DSL (Digital Subscriber Line), ashtu si dhe dial up dhe ISDN, eshte nje teknologji rrjeti me brez te gjere ofruar mbi rrjetin egzistues Public Switched Telephone Network. Me DSL, te dyja si te dhenat dhe zeri analog udhetojne neper te njejten pjese te kabllit te bakrit. Zeri transmetohet ne brez te ulet ne frekuenca 0-4 KHz, ndersa te dhenat transmetohen ne frekuenca me te larta, kryesisht ne 10-1 MHz. Lidhja DSL hyn ne mjedisin e perdoruesit nepermjet nje filtri te frekuencave te larta qe njohin frekuencat me te larta per te kaluar trafikun e te dhenave dhe kaperxen ne nje brez te frekuencave te uleta per trafikun e zerit gjate nje thirrje telefonike tradicionale. Kjo eshte arsyeja qe DSL siguron nje shpejtesi te larte per aksesin internet (ne krahasim me standartin dial-up) pa nderprere thirrjen telefonike. Kjo shpejtesi leviz nga 100 Kbps deri dhjetra Mbps. Brezi i frekuencave perdorur per transmetimin e te dhenave ndahet ne 256 kanale, 4312.5 Hz secila e gjere. Kanali 0 perdoret per komunikime te rregullta zeri, ose POTS (Plain Old Telephone Service). Kanalet 1-5 jane te paperdorur per te ndaluar interferencen ndermjet kanalit te zerit dhe kaleve te te dhenave. Nga 250 kanalet e mbetura 2 perdoren per kontrollin upstream dhe downstream, dhe pjesa tjeter per te dhena.
  19. 19. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 11 Fig. 2. 6 DSL Jane disa tipe transmetimi DSL, shpesh te perbledhura me xDSL, ku x perfaqeson shkronja te ndryshme, ne varesi per shembull te shpejtesise se te dhenave dhe simetrise dhe asimetrise.. Ne DSL simetrike shpejtesite e transmetimit te disponueshme per te dy drejtimet e komunikimit permes burimit dhe destinacionit jane te njejta. Shembuj jane HDSL (high-bit- rate DSL), HDSL version 2 dhe DSL simetrike (SDSL). DSL asimetrike (ADSL) komunikimi upstream implementohet ne nje shpejtesi me te vogel diku nga 16 ne 640 kbps, ndersa komunikimi downstream ka shpejtesi me te larte nga 1.5 deri ne 8Mbps. Sherbimet asimetrike jane implementuar per arsye te sasise me te madhe te te dhenave te transferuar nga serveri te klienti qe do te thote nevoje per nje gjeresi brezi me te madhe. Shembuj te kesaj kategorie jane ADSL, RADSL (rate-adaptive DSL) dhe shume versione te VDSL (very-high-data-rate DSL). Aktualisht ne Shqiperi ofruesi kryesor i ADSL-se eshte Albtelecom i cili ofron shpejtesi 1024 Kbps, 512 Kbps, 384 Kbps dhe 192 Kbps. ADSL fillon nga nje pajisje perdoruesi lidhur me nje modem ADSL te quajtur ADSL Termination Unit – Remote (ATU-R). Ky modem lidhet me kabllot egzistuese te telefonit te perdoruesit fundor. Nje ndares linje jo i shtrenjte instalohet ne vendodhjen e perdoruesit per te lejuar bashke egzistencen e zerit dhe te dhenave ne te njejtin qark te telave telefonik. Linjat telefonike grupohen ne nje POP (Point or Presence) me nje pajisje te njohur si DSLAM (DSL Access Multiplexer) i cili kombinon te gjithe sesionet e perdoruesve individual brenda nje trunk ATM. Pastaj, trafiku nga DSLAM-et kombinohet ne nje pike aggregation, qe kryesisht ndodhet ne nje zyre qendrore. Nga ketu trafiku drejtohet ne nje ruter i cili lidhet me internetin. Nje transceiver DSL eshte nje pajisje jo e shtrenjte dhe e lehte per tu instaluar zakonisht me pak se 100$, ose mund te merret me qera nga ofruesit e DSL. Por nje DSLAM do ti kushtoje kompanise telefonike rreth 200.000 $ per tu instaluar, duke pranuar qe nje pipeline me shpejtesi te larte eshte afer.
  20. 20. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 12 Fig. 2. 7 Skema e realizimit te DSL Shpejtesia e lidhjes DSL eshte shume e madhe ne afersi te CO – rreth 24 Mbps deri ne 1 km larg. Por ajo ulet shpejt me rritjen e distances, dhe behet e paperdorshme ne largesine 5.5 km nga CO. Nje ofrues DSL zakonisht do ta do ta kufizoje shpejtesine diku permes 1 Mbps dhe 5 Mbps per te siguruar nje nivel sherbimi te njejte per te gjithe konsumatoret pavaresisht largesise se tyre nga CO. Kostoja e sherbimeve DSL me shpejtesi te larte leviz midis 30 dhe 50 $ per muaj, me opsione te shpejtesive me te uleta qe kushtojne me pak. Duke qene se hapesirat rurale kane nje densitet popullsie me te ulet dhe largesi me te madhe nga CO, DSL eshte fizikisht dhe ekonomikisht e parealizueshme. Instalimi i nje DSLAM-I 200.000 $ nuk do te arrije shume konsumator ne hapesirat rurale dhe te tilla instalime mund te behen fitim prurese pas shume vitesh. Avantazhet: Avantazhi kryesor i DSL eshte qe lejon transmetim me te shpejte nepermjet infrastrukturave egzistuese te kabllove te bakrit, duke suportuar ne te njejten kohe trafikun tradicional te zerit. Per perdorues qe ndodhen ne hapesira urbane ose brenda 5 km nga cetralet lidhja internet “always on” ofruar nepermjet produkteve DSL eshte nje opsion atraktiv. Nga ana tjeter ashtu si dhe modemat kabllor, ADSL konkurojne me te njejten gje – te lehte per tu implementuar. Kjo nenkupton qe ofruesit e sherbimit e kane te thjeshte adoptimin ne publik te sherbimeve te tyre. Nje sherbim i lehte per tu perdorur instalohet lehte nga perdoruesit dhe rezulton ne nje kenaqesi me te madhe te konsumatorit. Kjo do te reduktonte dhe koston e sherbimit dhe perfundimisht te ardhurat nga rritja e numrit te pajtimtareve. Disavantazhet: Disavantazhet e DSL lidhen me faktin qe kemi te bejme me nje lidhje ne local loop dhe prandaj distanca max eshte 5 km. Kufiri 5 km per DSL eshte nje disavantazh i madh per zonat rurale. Ashtu si per dial-up dhe ISDN, cilesia e keqe e kabllit te bakrit eshte arsyeja e transmetimi te varfer dhe te nderprere per teknologjite DSL. Per me tej, ne ofrimin e teknologjive te rrjetit DSL ne konsumatoret e tyre, kompanite e telekomunikacioneve shpesh implementojne ura/filtra me qellim qe tu sherbejne konsumatoreve te ndryshem. Filtra te tille imponojne sfida te forta ne implementimin e xDSL, dhe si rezultat nje shuarje te
  21. 21. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 13 sinjalit. Menaxhimi, ofrimi dhe sistemi i billingut jane gjithashtu ceshtje komlekse qe shoqerojne rrjetet DSL. 2.2.1.2. Rrjeti kabllor Sherbimi i internetit kabllor, shpesh referuar thjesht si “kabell”, ofrohet nga operatoret e televizionit kabllor permes rrjeteve te tyre egzistuese te kabllove koaksial. Kablli koaksial eshte nje mjet i shkelqyer transmetimi per fillim, per vete qendrueshmerine, jetegjatesine e tij, izolimin, dhe gjeresine e brezit. Me disa upgrade-me te rrjetit nje kabell i vetem koaksial mund te sjell television analog ose dicital, sherbim internet dhe sherbim te dhenash dhe telefonik. Per te bere te mundur jo vetem television, rrjeti koaksial duhet te konvertohet ne rrjete HFC (hybrid fibre coax). Zonat me 500 deri 2000 shtepi jane lidhur se bashku nga nje ose disa kabllo koaksiale qe gjarperojne rruget siper dhe poshte, duke formuar nje topologji bus. Kabllot koaksiale lidhen ne nyjet fqinje te fibres, te cilat thjesht konvertojne sinjalet elektrike ne optike dhe te kunderten. I vetmi upgrade-im i nevojshem per pjesen koaksiale te rrjetit eshte te zevendesohet amplifikatori nje drejtimesh me amplifikatorin dy-drejtimesh per te kapercyer humbjet e sinjalit ne te dyja drejtimet. Nyjet fiber lidhen nga fibrat optike me kapacitet te larte me zyren qendrore ose direkt ose permes nje switch-i fibre me nivel te larte. Fig. 2. 8 Skema e realizimit te Rrjetit Kabllor Figura e mesiperme tregon nje infrastructure tipike te modemi kabllor. Duke filluar nga e djathta, shtepite apo bizneset kane lidhje ne nje rrjet kabllor koaksial me brez te gjere. Lidhja fizike ne rrjet behet nepermjet nje modemi kabllor qe eshte nderlidhur me stacionin e punes me nje kabull Etherneti ne shtepine apo zyren e perdoruesit. Ne perdoruesin fundor ne distance, keto kabllo terminojne me nje koke-fundore elektronike active te quajtura
  22. 22. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 14 CMTS (Cable Modem Termination System). Zyrat qendrore me tej nderlidhen nepermjet nje serie ruterash LAN dhe WAN me performance te larte. Keto rutera drejtojne dhe marrin paketa per ne dhe nga Interneti. Gjeresia aktuale e brezit per aksesimin, ne perputhje me DOCSIS (Data Over Cable System Interface Specifications) mund te varioje nga 27 ne 36 Mbps. Megjithate, kjo gjeresi brezi bashkeperdoret permes te gjithe perdoruesve qe i perkasin nje segmenti te dhene coax. Kryesisht, operatoret kabllore do perpiqen te vendosin 50 deri ne 100 perdorues per segment, duke rezultuar ne gjeresi brezi te paparashikueshme te disponueshme per perdorues individual. Avantazhet: Kablli nuk vuan te njejtin kufizim ne distance si DSL. Per sa kohe cdo fqinjesi lidhet ne nje nyje fiber dhe shume amplifikues jane te instaluar, cdo abonent kabllor ne komunitet eshte i mundur te marre sherbim me brez te gjere. Kostoja per te upgrade rrjetin dhe per te shperndare sherbimet me brez te gjere nepermjet nje rrjeti egzistues kabllor eshte diku te 200.000$, njesoj si DSL. Disavantazhet: Ndersa kablli mund te jete nje opsion atraktiv per komunitetet me sherbim televiziv kabllor, e verteta eshte se ne shumicen e hapesirave rurale dhe nje pakice e qyteteve te vogla nuk kane sherbim kabllor. Per hapesirat qe kane mungese te rrjeteve kabllore, kostoja e larte e implementimit nuk terheq operatoret kabllore te investojne ne keto zona. Prandaj broadband-i kabllor nuk eshte nje opsion i zbatueshem ne hapesirat rurale. 2.2.1.3. BPL (Broadband over Power Lines) Nje teknologji e debatuar shume, BPL (Broadband over Power Lines) ka qene ndjere per pak vite dhe eshte testuar ne disa instalime trial. Rrjeti elektrik eshte rrjeti me tela me i kudogjendshem, keshtu qe duket sikur meriton vemendje si nje mjedis i mundshem per shperndarjen e sherbimeve me brez te gjere. Rrjeti mundet ne menyre potenciale te sjell internetin me brez te gjere dhe sherbime te tjera dicitale ne cdo vend qe ka elektricitet. Perdorimi me i hershem i PLC ka qene ndermjet kompanive elektrike per monitorimin e rrjeteve te tyre te fuqise. PLC e hershme lejohej vetem per mesazhe te thjeshta si “on” ose “off” per detyra te tilla si ndezja ose fikja e dritave te rruges. Megjithate, zhvillimi i teknikave te modulimit kompleks te frekuencave te tilla si OFDM (Orthogonal Frequency Division Multiplexing) se bashku me chipset semi-condutors te lira dhe te integruara ne nivel te larte, ben te mundur arritjen e shpejtesive te transmetimit 1 Mbps dhe me shume, te cilat ben PLC-ne nje opsion per aksesin “last mile”. PLC-te perdorin modema special ne mjedisin e konsumatorit dhe ne nenstacionet elektrike. Modemat transmetojne dhe marrin te dhena ne nje frekuence me te larte se 50Hz deri ne 60 Hz perdorur per fuqine AC, duke bere te mundur dy sinjale te bashke egzistojne ne te njejten linje. Nisur nga kerkesa per lidhje broadband ne internet dhe avancimin ne fushen e sinjalizimit dicital, ka patur nje interes te shtuar ne studimin dhe zhvillimin e PLC-ve. Shpejtesite e te dhenave kane arritur deri ne 4.5 Mbps dhe 14 Mbps, dhe pretendohet nga disa studiues te kap vleren 45 Mbps. Madje pretendohet te arrihet 100 ose 200 Mbps ne sistemet e ardhme PLC duke bere te mundur si transmetimin telefonik, te dhena dhe internet.
  23. 23. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 15 Fig. 2. 9 BPL Perfitimet jane te dukshme: shtim i perdoruesve pa nevojen e investimeve per infrastrukture te shtrenjte. Linjat e tensionit te larte qe jane te lidhura permes kullave gjigande te celikut operojne ne nje tension ekstremisht te larte dhe jane plot interference. Prandaj, linjat e tensionit te larte jane shume te zhurshme dhe nuk mund te perdoren per BPL. Nenstacionet elektrike transformojne keto linja te tensionit te larte ne rrjete te tensionit te mesem qe kane interference me te vogel. Keto linja te fuqise te tensionit te mesem qe levizin kendshem siper dhe poshte shumices se rrugeve ne shtylla celiku ose druri, jane perdorur per shperndarjen BPL. Nje pajisje e quajtur injektor, montuar ne nje pipeline me brez te gjere, ka induktore elektrike qe rrethojne linjat e fuqise per te krijuar nje vale bartese analoge ne linje. Kjo lejon elektricitetin te punoj ne rregull, duke injektuar njekohesisht nje sinjal interneti me brez te gjere ne linjat elektrike. Linjat e fuqise jane tela te cveshur dhe nuk jane “twisted”, keshtu qe keta konduktore te pambrojtur marrin shume interference nga mjedisi perreth. Ato kryesisht veprojne si antena te medha. Per kete arsye, repeaters jane te nevojshem cdo rreth 300 metra ne linjat e fuqise per te rritur sinjalin e injektuar dhe te kapercejne zhurmat e konsiderueshme te linjes. Por ato jo vetem amplifikojne dhe transmetojne sinjalin. Repetitoret BPL marrin paketat e plota Internet, i zberthejne ato, korrektojne per zhurma, dhe pastaj rutojne paketen dhe e ritransmetojne ato poshte linjes. Kjo behet per te siguruar transmetimin pa gabime nga repetitori ne repetitor, pasi nje vershim interference ne linjen permes dy repetitoreve mund te shkaterroj nje transmetim. Ne nje vleresim te bere kostoja e perdorimit te BPL si nje pipeline eshte te pakten 3300 $ per km. Kostoja e nje modemi BPL plug-in duhet te jete ne te njejten diapason si nje transceiver DSL ose nje modem kablli, ndersa nje kart standart WiFi do te jete te pakten gjysma e kesaj kosto. Avantazhet: Avantazhi i PLC eshte qe perdor nje infrastukture ekzistuese duke perdorur linjat egzistuese elektrike te cilat jane te kudogjendura. Shpejtesia e transmetimit eshte perseri nje avantazh i dukshem.
  24. 24. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 16 Disavantazhet: PLC-te shpesh kane nje interference shkaktuar nga tensioni i larte; sinjalet e frekuencave te larta ka nevoje qe per transmetimin e te dhenave te kthej rrjetin elektrik ne nje transmetues gjigant i cili rrezaton vale qe interferojne me komunikimet wireless. PLC duhet te standartizohet dhe PLC me gjeresi te larte brezi eshte akoma e pazhvilluar. Problemet lidhur me kabllot e bakrit te perjetuara nga kompanite e telekomunikacionit ne dial-up, ISDN dhe DSL, jane gjithashtu prezente nga furnizuesit e rrjeteve elektrike. 2.2.1.4. Rrjetet me Fiber Optike Fibra optike zgjidh disa nga kufizimet e perdorimit te telave te bakrit, qe jane ndjeshmeria ndaj interferencave, humbja ose degradimi i sinjalit me rritjen e largesise. Fibra optike eshte rezistente ndaj zhurmave elektrike nderkohe qe ka kapacitet per te transmetuar nje sasi mjaft te madhe te dhenash. Per kete arsye kompanite e telekomunikacionit perdorin fibren optike per te ofruar sherbimet e tyre ne distance te largeta. Pajisjet e rrjetit si repetitoret, amplifikatoret optic, centralet dhe multiplekserat lidhin keto gjatesi te fibres se bashku per te formuar backbone dhe pipeline te nivelit me te ulet. Repetitoret ose amplifikatoret nevojiten vetem ne cdo 50-140 km gjatesi linje, ndersa centralet dhe multiplekserat perdoren ne pikat e lidhjes dhe fundore te rrjetit. Zbatimet e fibres kufizohen zakonisht ne hapesira urbane ose rutimet permes hapesirave urbane. Ato shpesh ndjekin rruget kryesore ose linjat e trenave. Kostoja per egzekutimin e nje kilometricfiber vleresohet te jete permes 10,000$ and 20,000$, gje qe shpjegon pse fibra gjendet rralle ne hapesirat rurale. Kur nje pipeline fiber egzekutohet brenda nje komuniteti, ai terminohet nga nje SAP (Service Access Point) i cila eshte zakonisht nje “fiber switch”. Kompanite mund atehere te marrin me qera te perdorin pjese te gjeresise se brezit ofruar nga kjo SAP per perdorimin e tyre privat, ose te rishesin sherbimin. Avantazhet: Jane disa avantazhe qe ofron fibra optike kundrejt kabllit te bakrit apo metalave te tjere percjelles, qe permblidhen; te dhenat transmetohen shume shpejt; egziston nje rezistence me e vogel qe nenkupton sinjalet transmetohen per nje distance te gjate pa patur nevojen e repetitoreve; eshte e pandikuar nga interferencat elektromagnetike meqe sinjalet transmetohen si rreze drite; dhe ka rezistence te larte nga elementet mjedisore. Pra fiber optike do te thote transmetim me shpejtesi shume te larte dhe ne distance te madhe. Disavantazhet: Kompjuterat jane pajisjet aktuale elektronike qe komunikojne duke perdorur sinjalet elektrike, prandaj per te perdorur fibrat optike kerkohet konvertimi i sinjaleve elektrike ne rreze drite dhe e kunderta. Ky process shton nje nivel ekstra te kompleksitetit, dhe nje nivel plus ne koston e pergjithshme. Per me teper, shenojme qe fibra optike mund te kete parregullsi te vogla nga procesi i prodhimit i cili mund te jete shkak i nje interference te njohur si PMD (Polarisation Mode Dispersion). Fibrat optike jane gjithashtu shume te vogla, te holla dhe shume delikate dhe kjo ben mjaft te veshtire te punosh me to, megjithese rrjetet me fibra optike jane duke u bere gjithmone e me shume me kosto efektive. Fatkeqesisht, disavantazhi i kostos aktuale te opsionit me
  25. 25. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 17 fiber optike eshte shume me i rendesishem se perfitimet e nivelit te transmetimit dhe mbulimit ne distance te madhe. 2.2.2. Teknologjite me brez te gjere pa tela Koncepti i konektivitetit wireless ne internet eshte futur me WiFi. Kjo teknologji fleksibel ka zevendesuar vitet e fundit shume rrjete me tela qe ofronin sherbim ne ndertesa familjare dhe zyra. Komunitetet dhe kompanite kane ngritur aktualisht rrjete te nje diapazoni te gjere WiFi per tu siguruar njerezve akses me shpejtesi te larte dhe madje te levizshem ne internet, transmetim te dhenash, video, etj. Wireless mesh networking eshte nje teknologji e se ardhmes qe perdor nje numer te madh te Pikave te Aksesit WiFi per te siguruar rrjet te performuar te konektivitetit wireless me brez te gjere ne nje komunitet te tere. Vemendje me e madhe po u kushtohet sot teknologjive pa tela me brez te gjere te dizenjuar per te ofruar sherbimin e internetit me brez te gjere ne zona metropolitane. Ndryshe nga WiFi, keto teknologji wireless operojne ne fuqi shume me te madhe dhe ne frekuenca te ndyshme, duke siguruar ne kete menyre nje rreze mbulimi deri ne 50 kilometra dhe nje gjeresi brezi deri ne 1.5 Gbps. Pese tipe te ndryshme jane te disponueshme: celulari me brez te gjere 3G, MMDS, LMDS, Motorola Canopy, dhe WiMAX. Secili nga keto perfshin nje antene qendrore ose klaster te antenave, vendosur zakonisht ne nje kulle apo ndertese te larte, dhe nje modul aksesi ne cdo vendodhje pajtimtari. Disa implementime kerkojne nje “line of site” permes kulles dhe pajtimtarit, ndersa te tjera jo. Vitet e fundit, disa zgjidhje satelitore jane ofruar per aksesin me brez te gjere. Dy ceshtje e kane ndaluar satelitet per tu popullarizuar: kostoja dhe vonesa. Vonesa e pariparueshme ne transmetimit satelitore kufizon disponueshmerine e saj. Shume aplikime internet te popullarizuara, te tilla si vidiokonferenca, VoIP dhe lojrat online jane te pamundura nepermjet lidhjes satelitore per shkak te voneses se madhe ne te gjithe trafikun transmetuar nga sateliti. 2.2.2.1. IEEE 802.11 (WiFi) Standarti IEEE 802.11 eshte pjese e nje familje te standarteve per rrjetet e hapesirave lokale dhe metropolitane. Te gjitha specifikimet 802.11 perdorin protokollin Ethernet dhe CSMA/CA (Carrier Sense Multiple Access with Collision) per te bashkeperdorur rrugen e transmetimit. Modulimi origjinal i perdorur ne 802.11 eshte PSK (phase-shift keying). Megjithate, skema te tjera, te tilla si CCK (complementary code keying) perdoren ne disa specifikime te reja. Metodat me te reja te modulimit sigurojne shpejtesi te dhenash me te larte dhe dobesojne dukshem interferencen. WiFi, i cili do te thote Wireless Fidelity, eshte nje version IEEE 802.11 qe operon ne diapazonin e frekuencave 2.4 GHz dhe 5 GHz. Kjo teknologji u zbulua ne 2005 dhe pajisjet WiFi jane momentalisht shume te lira dhe gjeresisht te disponueshme kudo. Per arsye te nje hardwari WiFi me cmim te arsyeshem dhe te lehte per tu instaluar, rrjetet e vogla kane pushtuar boten duke u sherbyer kafeterive, aeroporteve dhe vendeve te tjera publike. Disa qytete madje kane shembuj te rrjeteve pa tela me hapesire mbulimi sa nje komunitet. Nese merret idea e mbulimit te nje komuniteti si ekstrem, merret nje rrjet pa tela “mesh”. Duke perdorur nje antene AP 802.11 qe vepron gjithashtu si nje perserites, nje
  26. 26. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 18 komunitet i tere mund te mbulohet me sinjalin WiFi mjaft te lire. Cdo WAP mund te degjoje WAP-in fqinje dhe ata bashkeperdorin informacionin rreth fqinjeve te tyre dhe pajisjeve fundore te klienteve dhe keto te dhena mund te rutohen rregullisht nepermjet kercimit permes rrjeteve. Per ti dhene aksesin nje rrjeti ne internet, nje ose me shume WAP-e duhet te kene nje lidhje shume te shpejte ne nje pipeline internet. WAP-et outdoor pershtatur posacerisht per aplikime rrjeti pa tela mesh, kane nje mbulim me nje rreze mesatare 450 metra ne varesi te mjedidit. Kostoja per cdo WAP, qe sherbejne dhe si backhoul dhe si nje AP, kane nje cmim qe leviz nga 4,000 deri ne 10,000 , keshtu qe kosto per km do te jete midis 8,000$ dhe 20,000$. Avantazhet: Jane disa avantazhe qe e bejne te perdorshem standartin IEEE 802.11, qe jane kostoja, standartizimi dhe interoperabiliteti (si dial-up analog, ISDN dhe opsione te tjera me tela) dhe avantazhet qe rrjedhin nga infrastruktura wireless kundrejt asaj me tela. Disavantazhet: Disavantazhi i standartit IEEE 802.11 eshte dizenjimi specifik i tij si nje standard rrjet-i LAN qe do te thote ofrim sherbimi ne rreze me te vogel se 100 m. Megjithase teknologjite brenda standartit IEEE 802.11 ka arritur te mbuloj distanca shume me te medha ne km, sinjalet kane kaluar kufijte e lejuar nga procedurat rregullatore. Tjeter disavantazh i rendesishem eshte interferenca. Problemet e interferences brenda diapazonit te frekuencave radio te 802.11 priten te jene te konsiderueshme sa me shume rritet perdorimi i tyre. 2.2.2.2. MMDS dhe LMDS Ndersa WiFi eshte nje teknologji LAN (Local Area Network), e destinuar te mbuloj nje shtepi ose zyre, nje numer i MAN (Metropolitan Area Networks) jane gjithashtu ne operim. MAN mund te jene MMDS ose LMDS dhe zakonisht ofrohen nga Motorola Canopy. Multichannel Multipoint Distribution Service (MMDS, ose ndonjehere MDS) egziston per te pakten dy dekada dhe, deri tani, eshte perdorur ekskluzivisht per implementimin pa tela te televizionit kabllor. MMDS operon ne frekuenca te licensuara ne 2.1 GHz dhe nga 2.5 ne 2.69 GHz. Fakti qe do license nenkupton qe eshte me e veshtire per nje kompani te shkoje ne nje hapesire dhe te vendose nje rrjet MMDS se sa te ngreje nje rrjet te palicensuar. Antenat MMDS me rreze mbulimi 25 km te instaluara ne kulla dhe ndertesa te larta mund tu sherbejne dhe hapesirave rurale perreth qyteteve. Me qellim qe te ofrohet dhe sherbimi internet duhet te sigurohet lidhja me nje backbone internet me kapacitet te larte. Ne ambjentet e konsumatorit instalohet ne maje te nderteses me nje line of sight me kullen me te afert nje antene parabolike, i ngjashem me nje antene satelitore. Nje modem MMDS, i ngjashem me nje modem kabllor, fiksohet ne nje kompjuter per te siguruar nje lidhje me shpejtesi te larte 1.5 Mbps ne Internet. Kostoja mujore e sherbimit Internet te sigururar ne kete menyre eshte ne te njejtin nivel me ate te ofruar nepermjet rrjetit kabllor, afersisht $38/muaj. Hardware eshte gjithashtu ne cmime te arsyeshme rreth 100$ per modem dhe 20$ per antene, pajisje TV dhe instalim. Gjenerata e pare e sherbimeve fikse pa tela me brez te gjere u implementua duke perdorur te njejtat kulla qe i sherbenin pajtimtareve kabllore wireless. Keto kulla benin te mundur mbulimin LoS ne distanca deri 56 km duke perdorur transmetues me fuqi te larte. Gjenerata e pare e sistemeve MMDS kerkonte qe pajtimtaret te instalonin ne mjediset e tyre antena
  27. 27. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 19 outdoor te larta dhe te vendosura ne drejtim te kullave per nje rruge transmetimi te paster LOS. Antenat outdoor dhe kerkesat per LOS perbenin nje pengese te vecante. Pervec kesaj meqe nje hapesire relativisht e madhe sherbehej nga nje kulle e vetme, kapaciteti i ketyre sistemeve ishte mjaft i kufizuar. MMDS ka kohe te gjate qe egziston por nuk ka arritur pertej hapesirave te populluara. Eshte e mundur qe kostoja e implementimit per nje stacion baze MMDS e ben ate te parealizueshem per hapesirat me nje dendesi te ulet popullsie. Standarti i ri WiMAX operon te pakten ne nje pjese te frekuencave te MMDS, keshtu kjo teknologji jo shume larg do te behet penguese per MMDS. Local Multipoint Distribution/Communication Service (LMDS or LMCS) eshte nje sherbim wireless qe perdor frekuenca mikrovalore te licensuara permes 26 dhe 29 GHz. Per arsye te brezit te gjere te disponueshem, LMDS ka nje throughput downlink deri ne 1.5 Gbps dhe nje uplink throughtput te 200 Mbps. Kjo frekuence e larte mikrovalore nenkupton, megjithate, qe diapazoni i mbulimit eshte i kufizuar deri ne 8 km, kerkohet LoS, dhe shiu, mjegulla dhe bora nderpresin sinjalin. LMDS mund te perdoret si nje infrastrukture (last mile) pike-shume-pike, ose si lidhje (pipeline) pike-pike duke perdorur antenna parabolike dhe transmetues mikrovalore. Pajisja e nevojshme per brezat e frekuencave 26 dhe 29 GHz eshte e veshtire te prodhohet dhe nuk eshte prodhuar ne sasira te medha dhe prandaj eshte shume e shtrenjte. Nje stacion baze kushton rreth 100.000 $ per tu instaluar ndersa nje stacion i klientit kushton rreth 4.000 $. Ashtu si ne MMDS, edhe ne kete rast kerkohet marrja e licenses, e cila rrit koston e implementimit. Perkrahja e e LMDS duket se ka ardhur duke rene per arsye te penetrimit me te madh te fibres optike dhe standartit te ri WiMAX. 2.2.2.3. Motorola Canopy Nje nga sistemet me brez te gjere me te ndjera sot ne treg eshte nje teknologji e zoteruar nga Motorola, e quajtur Canopy. Ajo qe e ben Canopy-n me atraktiv eshte fakti qe perdorimi i nje fibre optike te shtrenjte ose pipeline tjeter teli nuk eshte me i nevojshem; infrastruktura Canopy backhaul e permbush kete rol. Nje modul paneli apo parabolik backhoul 5.7 GHz mund te kete nje throughput mbi 300 Mbps ne nje distance te pabesueshme line-of-sight te 200 km, ose 10 km kur nuk eshte e mundur line-of-sight. Infrastruktura Canopy vjen ne gjashte versione te ndryshme, duke operuar ne gjashte breza te ndryshem frekuencash te palicensuar: 900 MHz, 2.4 GHz, 5.1 GHz, 5.2 GHz, 5.4 GHz, and 5.7 GHz [49]. Versioni i frekuencave me te uleta, 900 MHz, ka nje throughput rreth 4 Mbps dhe nje rreze LoS deri ne 64 km. Versioni 2.4 GHz ka nje throughput of 7 Mpbs dhe nje rreze LoS rreth 8 km. Diapazoni operacional reduktohet ne menyre te vecante kur shume pengesa nuk lejojne pamjen e lire. Versionet 5.1+ GHz te Canopit kane nje throughput 7 Mbps dhe nje rreze mbulimi deri ne 3 km, dhe kerkon ne menyre absolute nje LoS te paster. Pse ka pajisje Canopy per gjashte breza te ndryshem frekuencash kur versioni 900 MHz duket qarte qe eshte versioni me fleksibel?
  28. 28. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 20 Meqe keto 6 breza jane te palicensuar, ato jane prone e interferencave nga pajisjet e tjera qe operojne ne te njejten frekuence. Cdo vendodhje ka pengesa te ndryshme interference, te cilat duhet te investigohen perpara se te jete perzgjedhur zgjidhja Canopy. Qe nje system Canopy apo nje system tjeter wireless te siguroj nje sherbim reliable, duhet te perzgjidhet me kujdes brezi i operimit ku interferenca eshte minimale. Thjeshtesise dhe fleksibilitetit te platformes Canopy i shtohet kostoja surprizuese e implementimit. Modulet backhaul kane nje throughtput nga 10 ne 300 Mbps, dhe cmimet levizin respektivisht nga 1000$ ne 10.000$. Nje pipeline egzekutuar ne 60 Mbps eshte ne pergjithesi i mjaftueshem per shumicen e pikave te aksesit. Nje pipeline backhaul 5.7 GHz (pike-pike) dy drejtimesh egzekutuar ne 60 Mbps kushton rreth 10.000$, ndersa nje link 300 Mbps kushton 20.000$. Versioni 900 MHz i infrastruktures last mile (pikat e aksesit dhe modulet e pajtimtareve) eshte zgjidhja me atraktive per hapesirat rurale per arsye te shpejtesise se larte dhe diapazonit te saj 64 km. Nje pike aksesi, e perbere nga gjashte module dhe nje CMM, mund te kushtoje rreth 14.000 $ plus kostot e vendosjes se pajisjes ne nje kulle ose ndertese. Keshtu qe nje klaster i vetem AP 900 MHz me nje backhaul 60 Mbps mund te mbuloj nje hapesire te 200 kilometra ne katror me sherbim internet me brez te gjere per nje kosto infrastrukture rreth 30.000 $. Moduli i pajtimtarit, pajisja e vetme qe nevojitet ne piken fundore te abonentit ndryshe nga nje kompjuter ose karte Etherneti kushton disa qindra dollar. Fig. 2. 10 Disa operator zakonisht instalojne si modulet AP 2.4 GHz dhe 900 MHz ne nje kulle, duke perdorur module pajtimtari ne 2.4 GHz me pak te shtrenjta per pajtimtaret e lokalizuar afer dhe modulet 900 MHz kur nje konsumator eshte me larg. Me qellim qe nje rrjet te instalohet dhe mirembahet ne nje komunitet, eshte i nevojshem vetem nje teknik ne ate hapesire. Nese nuk gjendet nje teknik i profesionalizuar, cilido me pak experience teknike mund te aplikoje te ndjeke nje kurs per tu bere instalues lokal. Ketu ka nje mundesi biznesi: nje person sipermarres me pak experience ne shkencen kompjuterike ose inxhinierike qe ndodhet ne nje komunitet me mungese te sherbimit Internet me brez te gjere mund te qarkulloj nje peticion per te mbledhur 100 firma per nje rrjet Canopy, dhe te aplikoj pastaj te behet instaluesi i vetem dhe personi i sherbimit per kete rrjet. Nuk ka dyshim qe Motorola Canopy mund te zgjidh problemet e sherbimit me brez te gjere ne zonat rurale. Ajo eshte nje platform fleksibel, afatgjate dhe reliable qe operon ne
  29. 29. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 21 shpejtesi qe rivalizon DSL dhe kabllot, plus qe mbulon nje hapesire gjeografike me te madhe per nje kosto infrastrukture me te vogel. Keshtu qe, eshte nje realizim plotesisht me ekonomik per hapesirat rurale dhe komunitetet e vogla. Avantazhet: Nje nga avantazhet kryesore te Canopy Motorola eshte mundesia per te lidhur me shume hapesira rurale ku opsioni i konektimit me tela eshte i pamundur. Te tilla lidhje jane me brez te gjere ne distance deri ne 55 km. Per me teper, ajo perdor metoda qe zbusin efektin e interferencave, fokusuar ne menyre te vecante ne spektrin RF te palicensuar. Disavantazhet: Disavantazhi kryesor i kesaj platforme eshte qe eshte nje zgjidhje e pronesuar dhe nuk ka benefitet e platformave te standartizuara te tilla si IEEE, te cilat perfshijne efikasitetin e kostos dhe eleminimin e bllokimeve te tregut. Me fjale te tjera Canopy jo ne menyre te domosdoshme integrohet me produktet e tjera IEEE, te tilla si pajisjet WiMAX. Megjithate Motorola i eshte bashkuar aktualisht forumit WiMAX dhe pret te behet e certifikuaeshme nga WiMAX. Disavantazhi tjeter eshte se gjeresia e siguruar e brezit eshte me pak se e homologeve me tela. 2.2.2.4. IEEE 802.16 (WiMAX) WiMAX, nje shkurtim per Worldwide Interoperability for Microwave Access, premtoi te siguroj lidhje last-mile te lira dhe mund te sherbej gjithashtu si nje pipeline wireless reliable. Kjo nderthurje potenciale teknologjish egzistuese eshte WiMAX mund te coj ne cdo cep te populluar te botes sherbimet me shpejtesi te larte. IEEE 802.16, ndryshe njohur si Wimax suporton lidhjet drejt shume perdoruesve brenda nje hapesire mbulimi radio te 49.9 – 80.5 km. Rrjetet e tilla bazohen ne shperndarjen e gjeresise se brezit ne baze te kerkeses me nje nivel te larte eficense spektri. Shpesh perdoret riperdorimi i frekuencave. Diapazoni i aplikimeve qe keto rrjete mund te suportojne eshte i gjere. Ato perfshijne ze, te dhena dhe sherbime zbavitje te llojeve te ndryshme. Rrjedhja e trafikut mund te jete asimetrike ose simetrike, ose ndryshon me kohen. Sistemet FBWA shpesh zbatojne arkitektura multipoint (MP). MP perfshijne pike-shume pike (PMTP) dhe mesh. Grupi i punes IEEE 802.16 ne aksesin me brez te gjere pa tela ka zhvilluar standarte qe permbajne nje nderfaqe ajrore te specifikuar per sistemet PTMP (2 - 66 GHz) dhe mesh (2 – 11 GHz). Standarte te ngjashme jane zhvilluar nga grupet e punes HiperACCESS dhe HiperMAN te Projektit te Rrjeteve te Aksesit me Brez te Gjere te ETSI (European Telecommunications Standards Institute). Sistemet FBWA kryesisht permbajne te pakten nje stacion baze (BS), nje numer te stacioneve te pajtimtareve (SS), pajisje terminale (TE), pajisje te rrjetit baze, linket inter-cell, stacione perserites (RB), dhe pajisje te tjera. Stacioni baze lidhet ne rrjetin backbone dhe perdor nje antene te jashtme per te derguar dhe marre te dhena dhe ze me shpejtesi te larte te pajisja e pajtimtarit, duke eleminuar ne kete menyre nevojen per infrastructure te gjere dhe te shtrenjte me tela dhe duke siguruar nje opsion te kilometrit te fundit fleksibel dhe me kosto efektive. Ne nje system PTMP, RS-te perdoren kryesisht te sigurojne mbulim ne vende ku BS-te nuk kane LOS (line of sight) ose per te zgjeruar mbulimin e nje BS te vecante pertej diapazonit te vet normal te transmetimit.
  30. 30. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 22 Laptop-et do te fillojne eventualisht te perdoren ne udhetim me lidhje WiMAX ne vetevete, pikerisht si ato bejne me WiFi. Duke ofruar sherbim internet me brez te gjere siper nje hapesire te gjere gjeografike, WiMAX do te krijoj nje rrezik serioz te DSL-te, kabllot dhe ofruesit cellular te te dhenave 3G, por ai gjithashtu ben te realizueshem sherbimin Internet me brez te gjere ne hapesirat rurale ku rrjetet e tjera nuk jane te disponueshme. Motorola Canopy ngjan shume me WiMAX. Zhvilluesit e standarti WiMAX donin te ishin fleksibel ne ekstrem, keshtu qe WiMAX eshte i disponueshme ne kater versione qe operojne ne breza te ndryshme frekuencash: nje qe perdor frekuenca nga 10 deri 66 GHz dhe tre te tjera qe perdorin frekuenca te licensuara dhe palicensuara poshte 11 GHz. Ashtu si Canopy, WiMAX perdor pika aksesi modulare, njesi pajtimtari dhe njesite backhoul. Infrastruktura e AP Canopy ne shume raste eshte shume e ngjashme me ato te WiMAX-it. Ky klaster AP, qe duhet lidhur ne nje pipeline Interneti me kapacitet te larte, mund te instalohet ne nje kulle ose ndertese te larte per te mbuluar nje hapesire te madhe. Nje pike aksesi e vetme mund ti sherbeje qindra shtepive dhe bisneseve brenda nje diapazoni line-of-sight 45 km (3 km non-line-of-sight), me shpejtesi fantastike deri ne 50 Mbps. Nje link backhaul mund te sherbeje si nje pipeline per te nje AP nga disa backbone remote ose pipeline ne te njejtin model si nje link backhaul Canopy. Modulet e pajtimtareve mund te montohen outdoor ose vendosen ne nje tavoline, ne varesi te afersise se pajtimtareve me AP. Ajo lidhet me kompjuterat nepermjet nje kablli te thjeshte cat-5 Ethernet. Interferenca ndermjet pajtimtareve nuk perben problem sepse WiMAX perdor nje algoritem te skeduluar per ti dhene cdo pajtimtari nje time slot ne akses point. Kjo nenkupton qe cdo pajisje fundore do ti behet nje kycje per transmetim dhe marrje te dhenash per te apo nga AP, keshtu qe nuk do te kete dy SM te transmetojne ne te njejten kohe duke rezultuar ne perplasje. Kjo rrit reliabilitetin dhe kualitetin e sherbimit te WiMAX. Meqese WiMAX sapo eshte futur ne treg, nuk ka shume informacione specifike per cmimet. Pritet megjithate qe cmimet do te fillojne diku ne diapazonin e Canopy-it, me stacione baze qe kushtojne rreth 15,000$ dhe modulet e pajtimtareve qe kane nje kosto ne pak qindra. Problem serioz ne Shqiperi eshte gjithashtu fakti qe akoma nuk ka patur nje qendrim nga institucionet e ngarkuara per ceshtjet e telekomunikacionit lidhur me autorizimet per sherbimin WiMAX. Meqe pajisja WiMAX prodhohet me shumice, cmimi i saj do te ulet ne menyre te ndjeshme ashtu sic ndodhi me WiFi dhe teknologjite e tjera te reja. Kartat WiMAX per laptop jane me pak se 100$ dhe pajisja e stacionit baze mund madje te gjendet Brenda dyqaneve te kompjuterave keshtu qe cdo njeri mund te ngreje rrjetin e vet. Ndersa Motorola Canopy ka te njejtat kualitete si WiMAX, fakti qe ishte teknologji e pronesuar nenkupton qe Canopy ka mundesi te zevendesohet me WiMAX duke humbur pike ne tregun MAN wireless. Ne te vertet, Motorola eshte gjithashtu ne radhen e brezave WiMAX dhe pritet te fuse ne treg nje linje te produktit te vet WiMAX kete vit. Ndersa
  31. 31. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 23 laptop-et fillojne te transportohen me konektivitetin WiMAX te ndertuar ne te, kjo teknologji do te shperthejne ne skene, duke ulur koston e implementimit dhe duke bere platformat e pronesuara si Canopy nje gje te se kaluares. Standartet IEEE 802.16 integrohen mire me shumicen e rrjeteve me tela. Avantazhet: Avantazhe te ngjashme si IEEE 802.11 vlejne dhe per standartet IEEE 802.16. Avantazhe shtese mund te permendet fakti qe WiMAX eshte dizenjuar te jete teknologji MAN/WAN dhe si e tille do te jete me mire te ndertohet rrjete WAN se sa WiFi. Avantazhi kryesor i teknologjive FBWA kundrejt sistemeve me tela eshte menjanimi i kostos per shtrimin e telave. Nje hapesire sherbimi 200 km2 i kushton nje operatori DSL mbi 11 milion $. E njejta hapesire mund te sherbehet pa tela me rreth 450.000$. Disavantazhet: Ndersa standarti IEEE 802.16 per komunikimet wireless u adresohet me mire problemeve te hasura ne standartin IEEE 802.11, te tilla si interferenca dhe distanca, ato mbeten perseri ne nje fare niveli. Sic permendem me pare, transmetimet mbeten subjekt i kushteve atmosferike dhe ne vecanti shiut, ndersa te tjera probleme ne zonen urbane si pemet dhe ndertesat shuajne sinjalin. Per me teper, te dhenat e transmetuar ne frekuence te larte udhetojne ne distanca te shkurtra, dhe LoS eshte i nevojshem per realizimin e komunikimit. Ne pjeset e spektrit ku ka shume perdorues si p.sh. spektri i palicensuar (p.sh. 2.4 Ghz, brezat ISM dhe te tjere), interferenca mbetet nje problem ne rrjet. Ne kete rast operatoret do te kene nevoje te shikojne seriozisht blerjen e spektrit me license, i cili shpesh eshte mjaft i shtrenjte. Nje disavantazh tjeter eshte qe shpejtesia e te dhenave nuk eshte aq e larte sa ne disa komunikime me tela si p.sh. fibra optike. 2.2.2.5. Rrjetet Celulare me Brez te Gjere Nje e treta e popullsise se botes ka nje telefon te levizshmem, duke e bere sherbimin e telefonise se levizshme (cellular ose wireless) nje nga rrjetet me te medha tokesore sot. Ndersa siper 70% te telefonave celular perdorin standartin GSM. Teknologjite e ndryshme celulare jane grupuar ne tre gjenerata. Gjenerata pare, e gjitha analoge, u njoh si 1G (First Generation Technologies) dhe filloi te shfaqet ne 1980 ne USA. Ajo u bazua ne teknologjine AMPS (Advanced Mobile Phone Service), e cila ne kthim u bazua ne teknologjine FDMA (Frequency Division Multiple Access). Sherbimet e te dhenave ishin te mundura me AMPS por ishin te kufizuar ne shpejtesi deri ne 10 Kbps. Ne 90 u shfaqen teknologjite dicitale 2G (Second Generation Technologies). Kjo gjenerate perfshinte TDMA, CDMA dhe GSM (Global System for Mobile Communications). TDMA dhe CDMA u implementuan ne pjese te ndryshme te USA, ndersa GSM u implementua ne Europe dhe vende te tjera te botes. Sistemet 2G jane perseri te kufizuara dhe ofrojne nje shpejtesi te dhenash vetem 10 – 20 Kbps. Nje gjenerate “in between” filloi te shfaqet ne kete pike (mesi- fundi i 1990), i quajtur rrjeti 2.5G. Rrjetet 2.5G jane nje kalim nga rrjetet 2G te qenderzuar ne transmetim zeri ne rrjetet 3G te konvergjuar ne transmetimin ze dhe te dhena. Teknologji te tilla si GPRS (General Packet Radio Service), EDGE (Enhanced Data rates for GSM Evolution) dhe CDMA jane teknologjite e rrjeteve 2.5G. Gjenerata tjeter e sherbimeve te levizshme, 3G, suporton komunikime dicitale me gjeresi te larte brezi dhe eshte bazuar ne ambrellen IMT-2000 (International Mobile Telecommunications-2000) te ITU, e cila perfshin UMTS (Universal Mobile Telecommunications System), CDMA-2000 dhe TD-SCDMA (Time Division Synchronous Code Division Multiple Access). Rrjetet 3G mund te transmetojne te
  32. 32. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 24 dhena me shpejtesi nga 384 Kbps deri ne 2 Mbps, megjithese implementimet me konkuruese ofrojne te shpejtesi te dhenash afer 100 Kbps. Nisur nga nevoja per te suportuar aplikime dhe sherbime multimedia me permbajtje te pasur, rrjetet e gjenerates se katert jane duke u marre ne konsiderate. Rrjetet e propozuara 4G do te lejojne shpejtesi te madhe transmetimi ne te dy drejtimet e transmetimit. Rrjetet 4G pritet te suportojne roamingun global dhe klasa te ndryshme sherbimi me kerkesa te ndryshme te QoS (Quality of Service) end-to-end permes sistemeve heterogjene wireless. Per me shume, rrjetet 4G do te jene te pastra “packet-switched” dhe bazuar ne nje arkitekture IP. Vitet e fundit ka filluar implementimi i HSDPA (High-Speed Downlink Packet Access). HSDPA eshte gjenerata e trete e sherbimeve te te dhenave ofruar ne rrjetet GSM, me throughtput permes 400 Kbps dhe 800 Kbps, me shpejtesi burst-i deri ne 2 Mbps. Kostoja per abonente eshte rreth 200$ per instalim dhe 60$ ne muaj per sherbim te pakufizuar. Eshte e para teknologji celulare qe ka shancin te jete e krahasueshme me internetin kabllor apo DSL ne shpejtesi dhe cmim. Me qellim qe te ofroj nje sherbim HSDPA, nje operator duhet te upgrade transceiver dhe pajisjet e tjera. Ajo gjithashtu ka nevoje per pipeline internet 100 Mbps per te suportuar disa perdorues net e njejten kohe. Avantazhet: Avantazhi me i madh i sherbimeve telefonike te levizshme/celulare eshte qe kane nje mbulim te kudondodhur dhe te vazhdueshem ne shumicen e vendeve. Natura e kudondodhur e teknologjive wireless dhe celulare ben te mundur kedo dhe kudo te lidhet ne internet dhe ne sherbimet e informacionit dhe komunikimit. Per zonat rurale pa infrastructure te linjave fikse, teknologjite e levizshme ofrojne nje zgjidhe te suksesshme ne kuptimin e mundesise per ti lidhur ata ne internet dhe madje me shume per te ofruar 3G dhe 4G e afert. Disavantazhet: Disavantazhi aktual i standarteve te telefonise se levizshme eshte qe shpejtesia e transmetimit te te dhenave eshte akoma e vogel. Pervec kesaj edhe pse perqindja e mbulimit te operatoreve celulare eshte mbi 90% ne territor dhe popullsi perseri ka hapesira te vogla por te populluara te pa sherbyera ende. Nje disavantazh tjeter eshte edhe kostoja, gje qe ne zonat e largeta rurale te largeta behet me e ndjeshme. 2.2.2.6. Rrjetet Satelitore Komunikimet satelitore ofrojne opsione atraktive per shkak te aftesise per te lidhur gjeresisht hapesira gjeografike te shperndara. Satelitet ofrojne mundesi per sherbime shume perdoruesve dhe zgjidhin ceshtjen e shtrenjtesise se lidhjeve “ne kilometrin e fundit” pa patur nevojen e shtrimit te kabllove deri ne cdo perdorues, te fibres optike, portave te centralit, dhe pajisjeve te tjera te shtrenjta duke i bere ata te kerkuar per sherbimet me brez te gjere. Sistemet e komunikimeve satelitore mund te ndahen ne tre kategori bazuar ne lartesine e orbites se tyre. - Satelitet GEO (Geostationary Earth Orbiting), me lartesi afersisht 35000 km, - Satelitet MEO (Medium Earth Orbiting), me lartesi afersisht 10000 km, - LEO (Low Earth Orbiting), me lartesi afersisht <1000 km, Avantazhet: Avantazhet e komunikimeve satelitore jane te njejta me ato te komunikimeve wireless. Per shembull, ato mund te lidhin perdorues qe jane gjeografikisht te shperndare pa
  33. 33. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 25 perdorimin e infrastruktures me tela. Ata jane gjithashtu te perdorshem ne konektimin e perdoruesve ne hapesira ku nuk ka alternativa te infrastruktures me tela. Avantazhe te tjera te komunikimeve satelitore per nder-lidhjen me brez te gjere perfshijne: - Natyra broadcast e sateliteve suporton transmetimin e te njejtave mesazhe ne nje numer te madh stacionesh, duke i bere satelitet nje opsion te pelqyeshem per transmetimet pike-shume pike, - Perdoruesit e rinj mund te akomodohen thjesht vetem duke instaluar stacione tokesore te reja ne mjedisin e perdoruesit duke e bere kete rrjet “scalable”. Disavantazhet: Nje disavantazh i madh i komunikimeve satelitore eshte kostoja e sherbimit. Nje tjeter disavantazh rrjedh nga perdorimi i spektrit RF: Brezi Ka i cili perdoret me shume nga komunikimet satelitore, kane eksperimentuar shuarje te ndjeshme nga rreshjet. Vonesa ne satelitet GEO eshte shume e madhe, dhe shpesh ndikon ne kualitetin e sherbimeve ne kohe reale. Ndersa satelitet me orbite te ulet te tilla si MEO dhe LEO nuk e kane kete problem, ata jane shume me te shtrenjte dhe shume kompani per kete arsye kane falimentuar. 2.2.2.7. HAPS (High altitude platform station) High altitude platform station eshte emri i nje teknologjie per sigurimin e sherbimeve te telekomunikacionit me brez te ngushte dhe brez te gjere nepermjet perdorimit te avioneve. HAPS vepron ne lartesi permes 17 dhe 22 km dhe eshte i mundur ti sherbej nje hapesire deri ne 1000 km ne diameter. HAPS operon ne 47/48 GHz ne shumicen e vendeve perendimore dhe ne 28 GHz ne pjesen me te madhe te Azise. Ndersa termi HAPS nuk ka nje definicion te sakte, ai pergjithesisht i referohet platformave ne lartesi te madhe te vendosura ne mjete fluturuese qe nuk perdoren per transport publik. HAPS eshte nje opsion per eleminimin e kufizimeve te dy grupeve teknologjike (satelit, telefoni celulare), qe jane sigurimi i nje shuarje me te vogel te sinjalit dhe vonese me te vogel se satelitet, nderkohe qe kane nevoje per infrastrukture me te vogel dhe si rrjedhim me pak te kushtueshem se teknologjite e levizshme. Keto platforma bartin nje ngarkese qe transporton komunikimin duke operuar ne nje pozicion pothuajse stacionar. Ngarkesa mund te jete nje stacion baze i plote ose thjesht nje transponder transparent. LoS mund te sigurohet ne shumicen e perdoruesve, me shuarje minimale te sinjalit, duke siguruar ne kete menyre vecori me te mira se komunikimet tokesore dhe satelitore dhe mund te konsiderohet ose si nje satelit shume i ulet ose si nje antene shume e larte e telefonise celulare. Nje tjeter vecori qe e favorizon kete teknologji eshte lehtesia relative per ti sjell ato ne toke ndryshe nga satelitet per sherbime ose zevendesime te pjeseve te demtuara, mirembajtjes ose upgrade. Ngjallja e interesit per balonat dhe avionet vjen me zhvillimin e teknologjive si matelialet e reja me veshje plastike qe jane te forta, rezistente nga UV dhe mos rrjedhje te heliumit. Sfidat me te medha kur perdorim nje balon si HAPS, eshte ruajtja e saj ne pozicion fiks duke i perballuar ererat e medha. Lartesia 17 deri 22 km eshte zgjedhur sepse ne shumicen e rajoneve te botes ajo perfaqeson nje shtrese te ererave te mesme relative dhe turbolente. Megjithate, shpejtesia e eres 55 m/s duhet te matet ne kete shtrese. Implementimet e propozuar te avioneve per shperndarjen high altitude perdorin kontenier shume te medhenj nga 100 m e me shume te gjate. Motorret elektrik dhe helikat perdoren per te ruajtur keto
  34. 34. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 26 HAPS relativisht stacionar dhe per te fluturuar pavaresisht eres. Fuqia sigurohet nga qeliza solare ne formen e faqeve fleksible te medha qe mbulojne siperfaqen e siperme te avioneve dhe parashikohen te peshojne 400 g/m2. Fuqi shtese gjeneruar gjate dites do te ruhet ne qeliza e karburanteve regjenerative me qellim qe te sigurojne fuqine e avioneve gjate nates. Forme tjeter e HAPS eshte aroplani me fuqi solare “unnamed”, i cili duhet te fluturoj kunder eres ose ne nje rruge qarkore te depertueshme me qellim qe te mbetet ne hapesiren e tij te sherbimit. Sfida primare eshte ruajtja e fuqise gjate nates. Nje HAPS e vetme mund te siguroje sherbime up dhe down link ne terminalet e perdoruesit, se bashku me linket backhaul te rrjetit. Advantazhet e HAPS: Komunikimet HAPS kane nje numer perfitimesh potenciale, vetem disa prej te cilave jane permendur ketu: - Hapesire e madhe mbulimi, - Perdorim ne rritje; sherbimi mund te sigurohet fillimisht me nje platforme te vetme dhe rrjeti zgjerohet gradualisht kur kerkohet mbulim dhe kapacitet me i madh, - Kosto me ulet: megjithese nuk ka deri tani nje experience direkte ne koston e operimit, nje klaster i vogel i HAPS duhet te rezultoje ne kosto shume me te lire se satelitet gjeostacionare ose nje set i sateliteve LEO. Disavantazhet e HAPS: Nje problem madhor me te cilen perballen HAPS jane kushtet e motit ne te cilat ato duhet te operojne ne stratosphere. Problemi me i madh ketu eshte era e forte, qe arrin deri ne 55 m/s ne disa raste. Stacionet kerkohen te mirembajne nje pozicion gjysem fiks pavaresisht ererave te forta. Keto jane probleme potenciale te metejshme qe perballin teknologjine HAPS ne formen e ceshtjeve te modulimit dhe kodimit, percaktimit te burimeve dhe ceshtjeve te protokollit te rrjetit, probleme hand-off dhe ceshtje te antenave fikse. 2.3. PERMBLEDHJE CANOPY, TEKNOLOGJIA ME E REALIZUESHME DHE ME EKONOMIKE NE ZONAT RURALE Diagrama e meposhtme eshte nje permbledhje grafike e asaj qe trajtua ne kete kapitull. Sic edhe duket teknologjite me fizibilitet me te larte ekonomik dhe teknologjik ne zonat rurale jane ato pa tela.
  35. 35. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 27 Fig. 2. 11 Teknologjite e aksesit me brez te gjere ne funksion te dendesise se popullsiserriers extend broadband coverage to new customers Per kushtet e tregut shqiptar, teknologjia me e pershtashme nder teknologjite pa tela ne zonat rurale duket te jete Canopy Motorola, i cili krahasuar me teknologjite e tjera paraqet lehtesi me te madhe teknike ne implementim por dhe kosto me te vogel instalimi dhe mirembajtje. Operimi ne breza te palicensuar e ben kete teknologji te kaperxeje pengesa kohore dhe proceduriale qe lidhen me politikat rregullatore te ndjekura nga AKEP (Autoriteti Kombetar i Postes dhe Telekomunikacionit). Teknologjia konkuruese WiMax pervec se, aktualisht, nuk mund te hyje ne tregun shqiptar te telekomunikacioneve sepse akoma AKEP nuk eshte gati procedurialisht, cmimi i frekuencave ku ai operon pritet te jete i larte dhe i paperballueshem ne zonat rurale.
  36. 36. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 28 KAPITULLI III CANOPY MOTOROLA 3.1. KARAKTERISTIKAT BAZE Canopy Motorola eshte nje teknologji me brez te gjere e dizenjuar per te siguruar aksesin deri ne kilometrin e fundit edhe per ate pjese te popullsise qe jeton ne hapesira ku me pare nuk ka egzistuar infrastruktura e komunikimit. Sistemi Canopy perdor rrjete pike-pike dhe pike-shume-pike qe suportojne distance nga 3 ne 16 km ne nje konfigurim shume-pike, dhe me shume se 56 km ne nje konfigurim pike-pike. Familja Canopy operon ne brezat e frekuencave 900 MHz, 2.4, 5.2, 5.4 dhe 5.7 GHz-dhe shperndan sherbime me brez te gjere si internet, voice over IP (VoIP), video, vezhgime sigurie dhe mundesi T1/E1 me shpejtesi relativisht te larte dhe kosto relativisht te ulet. Fig. 3. 1 Canopy mund te implementohet ne topologji te ndryshme rrjeti te tilla si konfigurime star, bus ose ring. Struktura tipike e Canopy mund te perfshije nje klaster me deri ne 6 Access Point (AP) te vendosura bashkarisht per te siguruar 360 grade mbulim. Cdo AP ka nje antene te integruar me 60 grade te beamwidth horizontal. Gjithashtu te perfshira mund te jene nje ose me shume backhaul ose perndryshe linke out-of-band (per te mbartur te dhena per/nga vendodhjet e rrjeteve te tjera) dhe nje Modul i Menaxhimit te Klasterit (CMM) qe siguron fuqi dhe sinkronizim ne cdo AP Canopy ose Modul Backhaul (BH). Klientet e sistemit marrin sherbim permes moduleve te pajtimtareve. Modulet e Pajtimtareve (SM) duhet te vendosen ne nje pike te larte te ndertesave per te marre nje lidhje “reliable” vecse pengesat e Fresnel Zone do te dobesojne sinjalin. Canopy disponon AP, SM dhe BH ne 2.4, 5.2, 5.4 dhe 5.7 GHz, ndersa ne 900 MHz disponohen vetem AP dhe SM. Per te eleminuar vete-interferencen, nje rrjet Canopy perdor dy ose me shume nga keto breza. Per shembull, mund te jene te gjithe klasterat AP dhe
  37. 37. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 29 SM-te tyre respektive ne 2.4 GHz dhe linket BH ne 5.7 GHz. Ne kete skenar, linket e pajtimtarit mund te kaperxejne 8 km pa reflektor dhe linqet BH mund te kaperxejne 56 km me antena reflektori ne dy fundet e vet. Rrjeti ne shembullin e mesiperm merr avantazhet e karakteristikave kryesore te brezit te frekuencave te moduleve Canopy si me poshte:  Modulet 900 MHz mbulojne nje hapesire me te madhe, por throughput me te ulet, se modulet e brezave te tjere te frekuencave. Modulet 900 MHz mund te perdoren ne: o hapesira te pyllezuara, o krijimin e linkeve qe mbulojne hapesira me te medha, o shtim pajtimtaresh, o rritje throughput-i atje ku modulet e brezave te tjere te frekuencave nuk mund te perdoren (p.sh. kur interferenca i kufizon ato),  brezi i frekuencave 2.4 GHz suportohet nga linke AP/SM qe kapin largesi me te medha se 3.2 km,  diapazoni i brezit te frekuencave 5.7 GHz suportohet nga linket BH qe kapin largesi diku ne 56.3 km. Fig. 3. 2 Tabela e mesiperme pershkruan se si mund te konfigurohet sistemi Canopy per tiu sherbyer rajoneve te shumellojshme – nga qendra urbane te populluara dendesisht ne njesi banimi te shumta te qytetet dhe fshatrat e largeta dhe te pyllezuara-me sherbime me brez te gjere wireless brenda nje rrjeti te vetem. Motorola rekomandon perzgjedhjen e produkteve ne brezat 5.2 dhe/ose 5.7 GHz te sherbejne si rrjete backbone dhe zgjerimin e sistemit me produkte ne 900 MHz dhe 2.4 GHz per mbulimin e hapesirave te veshtira.
  38. 38. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 30 Fig. 3. 3 Sistemi Canopy iu sherben hapesirave ne pozicione gjeografike te ndryshme Sistemi realizon nje lidhje Etherneti wireless i cili mund te perdoret per te transportuar ze, video dhe te dhena. Modulet jane te disponueshme te suportojne linke pike-pike Line of Sight (LoS) dhe Non-Line of Sight (NLoS) dhe akses ne kilometrin e fundit PMP. Me nje perdorim te gjere te BH, AP dhe SM sistemi mund te konfigurohet per tiu pergjigjur nevojave aktuale dhe te ardhme te perdoruesve familjare dhe biznes. 3.2. TIPARET KYCE TE SISTEMIT CANOPY  Toleranca ne Interference: Per arsye te sinkronizimit te vet unik te sinjalit, sistemi Canopy ka nje nivel te larte te tolerances per vete-interferencat. Canopy siguron sherbime reliable madje edhe kur AP-te jane te vendosura shume afer.  Sistemi Canopy u pergjigjet kerkesave per zgjerim rrjeti duke ruajtur te qendrueshem throughtput-in edhe pse pajtimtare te rinj shtohen ne rrjet (scapability).
  39. 39. Teknologjite e informacionit dhe komunikimit ne zonat rurale 31  Me enkriptimin AES 128-bit dhe authentikim pozitiv, sistemi Canopy nxjerr perdoruesit e paautorizuar dhe u pergjigjet kerkesave te sigurise edhe per rrjete qe ofrojne transferta financiare dhe kujdes te shendetit.  Kostoja e ulet e infrastruktures dhe lidhja wireless ne kilometrin e fundit ka nje kthim te te ardhurave ne disa muaj.  Sistemi Canopy siguron nje lidhje me brez te gjere wireless per trafikun IP. Modulet Canopy mund te perdoren ne kombinim me rrjetet DSL, kabull, Fiber dhe rrjete te tjera wireless ose perdorin konfiguracione “stand alone”.  Sistemi Canopy siguron nje pipe Ethernet qe mund te perdoret te transportoj te dhena ne linke PTP ose rrjete shperndarje PMP sic duket ne figuren e meposhtme. Realizimi i lidhjeve me pikat me te largeta behet ne nje fraksion te linjave me qera apo sistemeve me brez te gjere me tela.  Modulet Canopy mund te perdoren te transportojne sherbime VoIP si nje zgjerim i PBX, ku telefona IP perdoren ne mjediset e pajtimtareve (fig. 3.4). Fig. 3. 4 Sistemet Canopy mund te perdoren per te siguruar sherbime VoIP. Ofruesit e sherbimit inkurajohen te perdorin tabelen e Erlang-ut ne dizenjimin e implementimit te nje rrjeti per te percaktuar nivelet e performances ne volume thirrje te ndryshme. Perqindjet uplink dhe downlink te sinjalit Canopy duhet te pershtaten per te suportuar transmetimet e zerit.  Ne konfiguracionin PTP, sistemi Canopy mund te konfigurohet te egzekutoj 4 Mb video me lidhje dydrejtimshe audio sic tregohet me poshte: Kur perdoren kamerat IP, modulet Canopy mund te perdorin nje konfiguracion PMP per te siguruar inpute video vezhguese sic tregohet ne figuren e meposhtme: 3.3 PLATFORMA E AVANCUAR CANOPY Platforma e avancuar Canopy (900AP, 2450AP, 5250AP, 5450AP, 5750AP) eshte gjenerata tjeter e infrastruktures se aksesit me brez te gjere pa tela Canopy.

×