Waste Management Riciklimi i Masave Plastike - Plastmasave

11,666 views

Published on

0 Comments
4 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
11,666
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
249
Comments
0
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Waste Management Riciklimi i Masave Plastike - Plastmasave

  1. 1. UNIVERSITETI I PRISHTINËS FAKULTETI I SHKENCAVE TEKNIKE TË APLIKUARA FERIZAJ Tema: Riciklimi i Polipropilenit (PP) dhe përfitimi i produkteve nga materiali i ricikluarMentori: Kandidati:Mr.sc. Ismet Malsiu, ligj. Ardian Bytyqi Ferizaj, dhjetor 2011
  2. 2. Ardian Bytyqi Punim Diplome Rezyme Që pas luftes së dytë botërore masat plastike janë bërë një problem i madh nëmbeturinat urbane. Pjesa më e madhe e masave plastike nuk biodegradojnë mirë ose aspakdhe kontributi i tyre në mbeturina solide është i madhë në fushat e grumbullimit të plehraveedhe pas biodegradimit të mbeturinave të tjera. Në saje të varietetit të përbërjes, papastertive, pigmenteve përbërëse dhe faktoreve tëtjerë, riciklimi i masave plastike në mbetjet e ngurta urbane është një synim që duketpremtues. Teknologjia e riciklimit të masave plastike të pas-konsumit është zhvilluar mëshpejt se sa teknologjia e riciklimit të materialeve të tjera, këtë gjysmëshekulli. Megjithatë, vetëm pesë vitet e fundit të dhjetëvjeqarit të kaluar post-konsumetplastike të poliprpilenit (PP) është kosideruar si i riciklueshëm. Tregu për plastika është më pak i zhvilluar ndermjet tregjeve të riciklimit për shkak tëaftesive të vogla të riciklimit. Megjithatë, shumë masa plastike janë dendësuar, duke ipetëzuar, duke i bërë deng ose duke i copëtuar dhe më vonë i’u shiten konvertuesve. Riciklimi është një pjesë shumë e rendesishme e qendrueshmërisë së hierarkies semenagjimit të mbetjeve. Theksi i tanishëm mbi parandalimin e ndotjës, si dhe zhvillimi i teknologjive tëtrajtimit të mbetjeve ka si rezultat pakesimin e volumit të mbeturinave urbane për të ricikluar100%. Parandalimi i mbeturinave është një element kyç dhe realizohet duke nxitur riciklimine mbetjeve . Riciklimi nenkupton atë procedurë me ndihmen e se cilës, materialet e vjetra dhembetjet pregaditën në menyrë që ato të mund të përdoren në një prodhim të ri. 2
  3. 3. Ardian Bytyqi Punim Diplome Sumary Since the second world war the plastic measures are making a big problem in urbanwaste. Most plastic mass don’t biodegradate good or not, and their contribution to solid wasteis large in the areas of garbage collection after the biodegradation of other wastes. Due to the variety of composition, impurities, pigments and the other factors, plasticsrecycling measures in urban solid waste is a goal that seems promising. Technology ofrecycling measures of consuming plastic is developing faster than the technology of recyclingof other materials, this half-century. However, only the last five years of past decade plastik consuming of polypropylene(PP) is considered as recyclable. The market for plastics is less developed among recycling markets because of smallrecycling capabilities. However, many measures are densified plastic, with laminating,making bundle or shredded and sold later to converters. Recycling is a very important part of the sustainability of hierarchy and wastemanagement. The current emphasis on pollution prevention, and development of waste treatmenttechnologies has as result reducing the volume of waste to be recycled 100%. Waste prevention is a key element and realize by promoting waste recycling.Recycling means that procedure with the help of which, old and scrap materials prepares in away that they can be used in a new product. 3
  4. 4. Ardian Bytyqi Punim DiplomePËRMBAJTJA1. HYRJE . ......................................................................................................................................62. POLIMERET ............................................................................................................................7 2.1. Ndarja e polimerive ...............................................................................................................7 2.1.1. Ndarja e materialeve në bazë të shkalles së përpunimit ..............................................7 2.1.2. Vetitë e masave plastike ............................................................................................10 2.1.3. Përfitimi i masave plastike . .......................................................................................11 2.1.4. Struktura e materialeve polimere ..............................................................................14 2.1.5. Llojet e monomereve ................................................................................................14 2.1.6. Makromolekulat e disa polimerive ...........................................................................15 2.1.7. Struktura molekulare (kimike) e polimerive .............................................................16 2.1.8. Struktura mbimolekulare (fizike) e polimerive .........................................................16 2.1.9. Llojet e lidhjeve polimere .........................................................................................17 2.1.10. Shenimi i materialeve polimere sintetike ................................................................17 2.1.11. Materiet shtesë në materialet polimere ....................................................................20 2.2. Përfitimi i polipropilenit (PP) ..............................................................................................213. HEDHURINAT, KLASIFIKIMI I TYRE ............................................................................27 3.1. Jetë pa mbeturina nuk ka .....................................................................................................27 3.1.1. Çfarë janë mbeturinat .................................................................................................28 3.1.2. Klasifikimi i mbeturinave .........................................................................................29 3.1.3. Mbeturinat urbane .....................................................................................................30 3.1.4. Mbeturina të veqanta .................................................................................................30 3.1.5. Mbeturina të rrezikshme ............................................................................................31 3.1.6. Problemi i mbeturinave .............................................................................................32 3.1.7. Platforma për mbledhje .............................................................................................32 3.1.8. Mbledhja derë më derë ..............................................................................................33 3.1.9. Shporta në dyqane ......................................................................................................34 3.1.10. Rekuperimi ..............................................................................................................34 3.1.11. “Këmborë” dhe shporta............................................................................................35 3.1.12. Informim dhe pjesëmarrje ........................................................................................35 3.2. Përfitimi i mbeturinave ........................................................................................................35 3.3. Përfitimi i mbeturinave të ngurta ........................................................................................37 3.4. Grumbullimi dhe ndarja ......................................................................................................39 3.5. Rreziqet që paraqesin mbeturinat për shëndetin dhe mjedisin.............................................424. SIMBOLET, DOMETHËNIA E SIMBOLEVE DHE ARSYESHMËRIA EPËRDORIMIT TË TYRE...........................................................................................................43 4.1. Simbolet e riciklimit mund të ndahen në dy kategori të veçanta ........................................43 4.1.1. Simbolet e ‘’Riciklimit’’ ...........................................................................................43 4.1.2. Simbolet e ‘’Ripërpunimit’’ ......................................................................................44 4.1.3. Origjina e simbolit të riciklimit .................................................................................45 4.1.4. Kuptimi i simboleve të riciklimit ...............................................................................45 4
  5. 5. Ardian Bytyqi Punim Diplome 4.1.5. Evolucioni i simboleve të riciklimit...........................................................................46 4.1.6. Simboli i ‘’Ripërpunimit’’ për karton ........................................................................47 4.1.7. Simboli i ‘’Riciklimit’’ për qelq ................................................................................47 4.1.8. Polietilen teraftalati (PETE ose PET, dhe PETG) .....................................................48 4.1.9. Densitet i lartë i polietilenit (HDPE) ........................................................................50 4.1.10. Polivinil kloridi (PVC, V) .......................................................................................52 4.1.11. Polietileni me dendësi të ulët (LDPE) ....................................................................53 4.1.12. Polipropileni (PP) ....................................................................................................55 4.1.13. Polistireni (PS) ........................................................................................................56 4.1.14. Të tjera ....................................................................................................................57 4.1.15. Simbolet rrëshire pa akronime ................................................................................58 4.1.16. Simbolet alternative të riciklimit të plastikës rrëshire .............................................58 4.1.17. Rrëshirat pothuajse tashmë të ricikluara .................................................................59 4.1.18. Akronitril Butadien Stireni (ABS) ..........................................................................59 4.1.19. Simbole të ndryshme riciklimi ................................................................................60 4.1.20. Përmbyllja e simboleve ............................................................................................615. PËRSHKRIMI I VIJËS PËR RICIKLIMIN E POLIPROPILENIT DERI TEREGRANULATI DHE PRODHIMI I KAMPIONEVE .........................................................63 5.1. Procesi i riciklimi deri në gjysmelënd ................................................................................63 5.1.1. Paketimi i masave plastike në presa për paketim ......................................................63 5.1.2. Presa për prerje .........................................................................................................64 5.1.3. Bluarja e polipropilenit .............................................................................................65 5.1.4. Pastrimi tek linja për larje ..........................................................................................66 5.1.5. Centrifuga për terje ....................................................................................................68 5.1.6. Sillosi ku bëhet edhe aglumerimi i gjysmelëndes ......................................................68 5.2. Linja për prodhimin e regranulatit nga polipropileni (PP)...................................................71 5.2.1. Ekstruderi që pranon gjysmelënden për të bëtë regranulat ........................................71 5.2.2. Dalja e fijeve polimere në dizën e ekstruderit ...........................................................73 5.2.3. Kada për ftohje ..........................................................................................................73 5.2.4. Prerja e fijeve dhe përfundimi i linjës së prodhimit të regranulatit ..........................74 5.2.5. Regranulati ................................................................................................................74 5.3. Linja për prodhimin e një kampioni me regranulatin e fituar .............................................76 5.3.1. Ekstrudimi .................................................................................................................76 5.3.2. Vegla e cila prodhon piruna plastik nga materiali i polipropilenit (PP) ....................786. ASPEKTET EKOLOGJIKE .................................................................................................81 6.1. Parandalimi i ndotjes së ambientit ......................................................................................82 6.2. Degradimi i mbeturinave plastike nga polipropileni (PP) ..................................................837. LITERATURA .........................................................................................................................868. SHTOJCË ................................................................................................................................87 5
  6. 6. Ardian Bytyqi Punim Diplome 1. HYRJE Plastika është një substancë organike që fitohet fillimisht nga përpunimi i karburantit.Prodhimi i plastikes thith rreth 4% të prodhimit botëror të naftës. Procesi i trajtimit të naftës për të fituar derivate plastike quhet cracking (ndarje ezinxhirëve të gjatë të molekulave të hidrokarbureve të naftës), i ndjekur nga polimerizimi,përmes së cilës ribashkohen monomere të fituara përmes cracking dhe përfitohen polimeretme strukture dhe karakteristika të ndryshme në bazë të përdorimit për të cilin janë tëdestinuara. Plastika ka karakteristika, rezistence e lakueshmeri te dukshme, e për këtë ka arriturpraktikisht nivele aplikimi në çdo fushë. Biodegradimi shkart i saj (nga 2000 deri ne 3000vite) e bën një armik të ambientit, nese nuk vehët në vijë një riciklim korrekt nëpërmjetgrumbullimit të diferencuar dhe trajtimit pranë impianteve të seleksionimit. Riciklimi (riqarkullimi) dhe asgjësimi i materialit është një karakteristikë shumë erëndësishme e materialeve inxhinierike. Riqarkullimi paraqet veprimet e nevojshme përpërpunimin e materialeve të papërdorshme ose materialeve të vjetra me qëllim tëripërpunimit të tyre. Polipropileni përfitohet nga polimerizimi i propilenit. Përdoret për prodhimin ekomponentëve për automjete, tubacione, mobilime shtëpiake, film për ambalazhime, tubatermohidraulik për impiante ngrohje. Qellimet dhe Objektivat e kësaj mase plastike janë: 1. Identifikimi i përdoruesit të madhë të kontenjerëve të polipropilenit të vendosurë nëse është e mundur për të vendosur një mekanizëm të përshtatshëm për mbledhjen e mbeturinave për riciklim, 2. Të vlerësohen kontenjerët për ndotjen dhe lehtësinë e grumbullimit, 3. Vlerësimi për pastrimin dhe ripërpunimin e mbeturinave në kontenjerë të mbledhur për të përcaktuar efikasitetin e procëdures, 4. Vlerësimi, ripërdorimi i materialit dhe perseritja për prodhimin e produkteve të reja, 5. Vlerësonë implikimet komerciale e të gjithë proceseve, pasi kjo do të përcaktojë pranimin për të rritur aktivitetin aktual në këtë fushë. 6
  7. 7. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2. POLIMERET Polimeri (polymer) është një molekulë e madhe (makromolekulë) e përbërë nga nësitëstrukturore të përsëritura. Këto subnjësi janë të lidhura në mënyrë tipike nga lidhje kimikekovalente. Makromolekula është një molekulë e madhe e krijuar zakonisht nga një formëpolimerizimi. Në biokimi, termi është aplikuar në katër biopolimere konvencionale (acidet nukleike,proteinat, karbohidratet, lipoidet) si dhe te molekulat jo-polimerike me masë të madhemolekulare të tilla si makrociklet. Në kimin polimerike, njësia strukturore është një bllokndërtimi i një zinxhiri polimerik. Ky është rezultat i një monomeri, i cili ka qenë ipolimerizuar në një zinxhir të gjatë. Molekulat përbërëse nga të cilat janë formuar makromolekulat quhen monomere(mono = e vetme, meros = pjesë). Edhe pse termi polimer është marrë ndonjëherë për t’iu referuar plastikës, ai në faktpërfshinë një gamë të madhe të materialeve natyrale dhe sintetike me një shumëllojshmëri tëgjerë të vetive. Për shkak të një game të jashtëzakonshme të vetive të materialeve polimerike, atoluajnë një rol thelbësor kudo në jetën e përditshme. Ky rol fillon nga plastika e njohur sintetike dhe elastomere deri te biopolimeretnatyral si acidet nukleike dhe proteinat të cilat janë të domosdoshme për jetesë. Materialet natyrore polimere si goma natyrale është përdorur shekuj me radhë.Një shumëllojshmëri e polimereve të tjera natyrore ekzistojnë të tilla si celuloza, e cila ështëpërbërësi kryesor i drurit dhe letrës. Lista e polimereve sintetike përfshinë gomën sintetike, bakelitin, najlonin, PVC,polietilenin, polipropilenin, poliakrilnitrilin, PVB, silikonin dhe shumë të tjerë.2.1 Ndarja e polimereve 2.1.1 Ndarja e materialeve në bazë të shkalles së përpunimit Sipas shkalles së përpunimit materialet në industri ndahen në: - lëndët e para, - gjysmë prodhimet dhe - prodhimet finale. Lëndët e para janë materiale të cilat në teknologji gjegjësisht prodhimtari paraqesinmateriale fillestare. Në përgjithësi lëndët e para janë materiale në të cilat nuk është kryerndonjë punë në suazat e industrisë përpunuese. Prandaj ato janë prodhime të fituara nga eksploatimi i pasurive natyrore siç janë: - prodhimet nga eksploatimi i pyjeve (shfrytëzimi i pyjeve), - prodhimet bujqësore, - prodhimet e xehetarisë, - prodhimet e peshkatarisë, - kripa e detit, - uji i ujësjellësit etj. 7
  8. 8. Ardian Bytyqi Punim Diplome D.m.th me lëndën e parë nuk nënkuptohet materiali në të cilin nuk është bërë asnjëlloj pune. Pasi që xehet dhe mineralet në tokë, ajri, uji dhe bimët në të cilat njeriu nuk kainvestuar asnjë lloj pune nuk mund të konsiderohen si lëndë të para. Ato janë potencialeburimore të lëndëve të para. Prej kësaj mund të konstatojmë se çdo lëndë e parë është lëndë pune por çdo lëndëpune nuk është lëndë e parë. Gjysmë prodhimet ose mes fazat paraqesin gjendjen e materialit e cila ndodhet nëmes proceseve të veçanta teknologjike. Të gjitha format e lëndëve punuese të cilat rrjedhin nëprocesin e prodhimit prej lëndës së parë deri te prodhimi i gatshëm mund të konsiderohet sigjysmë prodhime. Është e rëndësishme të ceket se gjysmë prodhimet paraqesin materialinreprodukues (reproduktiv). Karakteri ekonomik – komercial i gjysmë prodhimit e përcaktonse një material i përpunuar a do të konsiderohet si lëndë e parë, gjysmë prodhim ose igatshëm. Prodhimet e gatshme janë ato materiale në të cilat nuk ka nevojë të bëhet përpunimii mëtutjeshëm. Prodhimet finale ndahen në: - mjetet e punës dhe - mjetet për konsum personal. Në bazë të nivelit të aplikimit teknologjik materialet ne përgjithësi mund të ndahen në: - prodhime natyrore, - prodhime artificiale ose artistike dhe - prodhime sintetike. Në prodhimet natyrore të fituara nga burimet natyrore të cilat nuk i nënshtrohenasnjë përpunimi teknologjik, bëjnë pjesë prodhimet e xehetarisë, bujqësisë, pylltarisë,gjuetisë, peshkatarisë. Prodhimet artificiale ose artistike janë prodhime të industrisë përpunuese dheveprimtarive tjera, të cilat fitohen nga prodhimet natyrore gjegjësisht lëndët e para pandryshime të dukshme kimike në përbërjen e tyre. Përbërja kimike e tyre është e përafërt mepërbërjen kimike të materialeve natyrale prej të cilave rrjedhin ato. Materialet artificialefitohen kryesisht me veprimin e procese kimiko-fizike dhe fiziko-mekanike në materialetnatyrore dhe materie të tjera riprodhuese. Prodhimet sintetike gjegjësisht materialet sintetike (polimere) janë materialeartificiale të cilat formohen me sinteza kimike gjatë së cilës përbërja kimike, struktura dhevetitë e materialit të fituar dukshëm ndryshojnë dhe dallojnë prej përbërjes kimike, strukturësdhe vetive të lëndëve të para prej të cilave fitohen ato. ♦ Materialet sintetike munden me qenë zëvendësime: ● për ato prodhime që i gjejmë në natyrë; - lëkura artificiale-sintetike, - fijet sintetike (pëlhurat), - goma sintetike etj. dhe ● ato materiale për të cilat në natyrë nuk mund të gjinden shembuj për krahasim: - masat plastike silikone, - yndyrat sintetike, - vajrat sintetike etj. 8
  9. 9. Ardian Bytyqi Punim Diplome Në praktikë është vështirë të vërehet kufiri në mes të materialeve artificiale dhesintetike. E njëjta gjë vlen edhe për materialet natyrale dhe artificiale. p.sh. birra praktikishtështë natyrale ndërsa është fituar artificialisht nga prodhime natyrore. Materialet polimere sipas prejardhjes mundë të jenë: - NATYRALE (psh., kauçuku natyral) - SINTETIKE (psh., goma sintetike, bakeliti, najloni, PVC, plastika, polietileni,polipropileni, poliakrilnitrili, PVB, silikoni). ♦ Materialet artificiale sipas përbërjes kimike mund të ndahen në : a ) Joorganike (qelqi, porcelani etj. ) dhe b ) Organike (bakeliti, PVC, pleksiglasi, polietileni , polistiroli, celofani, celuloidi etj.) ♦ Në këtë kapitull do të bëhet fjalë vetëm për materialet artificiale organike, tëashtuquajtura masat plastike (plastmasat). Masat plastike (plastmasat, polimeret) janë materiale, përbërësit kryesorë të tëcilave ndërtohen prej lidhjeve organike makromolekulare, të cilat fitohen me procesin esintetizimit ose me transformimin e prodhimeve natyrore. Plastmasat nën veprimin e temperaturës dhe presionit kalojnë në gjendje plastike dhemund t’u jepet forma e dëshiruar. Zakonisht, ato janë plastike në fazën e prodhimit dhe të përpunimit, ndërsa në formëtë gatshme, në shumicën e rasteve, nuk janë plastike, por të ngurta. Masat plastike nuk janë vetëm një zëvendësim i thjeshtë i materialeve natyrore por,edhe materiale për konstruksione në elektroteknikë, makineri, ndërtimtari, transport dhesektorë të tjerë të ekonomisë. Sipas vetive termike ndahen në dy grupe; - Termoplaste (Plastomere) dhe - Duroplaste ( Duromere). Termoplastet janë materiale te cilat në gjendje të nxehtë zbuten, bëhen plastike dhemunden lehtë të përpunohen. Pas ftohjes, forcohen dhe bëhen të ngurta. Gjatë nxehjes sëserishme përsëri zbuten etj. Ky proces mund të përsëritet shumë herë dhe masa kimikisht tëmos ndryshoj. Në këtë grup hyjnë kryesisht polimerizatet, prodhimet me bazë celuloze dheprodhimet me bazë të albuminave shtazore si dhe disa polikondenzate. Struktura zinxhirore e termoplasteve është shkaktare e vetive tipike të këtyrematerialeve: - elasticitet i madh dhe me të edhe qëndrueshmëria në goditje, - mundësia e përpunimit të lehtë me teknikë automatike (ngase gjatë përpunimitmasa e nxehtë mbetet për kohë të gjatë e pandryshuar), - termostabilitet i ulët për shkak të pikës së shkrirjes relativisht të ulët, - fortësi e vogël në sipërfaqe të produktit. Duroplastet (masat termoreaktive), janë masa plastike, të cilat gjatë nxehjeskimikisht ndryshojnë, zbuten dhe mund të formësohen. Tipike për këtë grup të masave plastike është ajo që këto me nxehjen e parë zbutenpastaj, për dallim nga termoplastet nga ndikimi i nxehtësisë fillojnë reaksionet kimike(“termoreaktiviteti”) të masës në duroplaste molekulat e të cilës në këtë rast lidhen kimikishtnë mes veti. 9
  10. 10. Ardian Bytyqi Punim Diplome Si përfundim i tërë kësaj lajmërohet formimi i rrjetës gjigante hapësinore, eshpërndarë në tre dimensione, pjesët përbërëse të së cilës janë fortë të lidhura me lidhjekimike dhe bëhen të patretshme në bazat organike. Për shkak të stabilitetit termik të rrjetëshapësinore, duroplasti i fortësuar njëherë me nxehje më nuk mund të zbutet. Nga kjo strukturë dalin edhe vetitë e duroplasteve siç janë: - qëndrueshmëria termike, - mekanike dhe kimike, dhe - stabiliteti në dimensione. Sipas vetive fiziko-mekanike, në bazë të standardit DIN – 7731 masat plastike ndahen në: 1. Plastomere (materiale plastike: termoplastet dhe duroplastet), 2. Elastomere (kauçuku, silikoni ose tipe të tjera produktesh makromolekulare), 3. Fluidoplaste (ngjitësat, llaqet etj.), 4. Fibra (sintetike dhe gjysëm sintetike). Elastomeret kanë lidhje reciproke të dobët të makromolekulave. Gjithherë janëamorfe. Në temperaturë normale janë elastike (ngjashëm më gomën) . Deri në gjendje plastikenuk mund ti sjellim as me nxehje. Këtu bëjnë pjesë psh., kauçuku natyral (NR), polivinil kloridi i butë (PVC),poliuretani (PUR), silikoni (SIR) etj. 2.1.2 Vetitë e masave plastike Masat plastike kanë një varg vetish, të cilat materialet klasike, psh, metalet, nuk ikanë. ♦ Vetitë pozitive të masave plastike në krahasim me metalet janë : - dendësia e vogël (pesha specifike ) përafërsisht 0.92 – 1.9 g /cm3 - veti të mira izoluese elektrike, - përçueshmëri e vogël e nxehtësisë, dmth. veti të mira për izolime termike, - qëndrueshmëri të mirë ndaj ndryshkut (korrozionit), thartirave, bazave dhepjesërisht ndaj tretësve, - mbrojtja sipërfaqësore nuk është e nevojshme sikur te metalet, - nuk kanë ndikim të dëmshëm fiziologjik, janë pa shije dhe pa erë, - përpunohen me lehtësi me përpunim me prerje dhe pa prerje, - mund të ngjyrosën lehtë në brendi dhe sipërfaqësisht, - çmimi i kushtimit, i cili gjithnjë ka tendenca të rënies, derisa prodhimtariarritet. Vetitë negative të masave plastike në krahasim me metalet janë: - rezistencë të vogël ndaj temperaturës, - ngurtësia e vogël në shumicën e rastev, - bymim të madhe në temperaturë, - janë të ndezshme. 10
  11. 11. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2.1.3 Përfitimi i masave plastike Lëndët e para më të rëndësishme – fabrikatet dhe gjysmëfabrikatet për përfitimin emasave plastike sipas prejardhjes mund të jenë: ♦ Minerale: Karboni, nafta, gazi tokësor, katrani (peshkve), acetileni, benzini(benzoli), etileni, stiroli, acetoni, acidi klorhidrik, klori, fenoli, formaldehidi, kreoli, urea,dialkoholi etj. ♦ Organike: - bimore: druri ( kauçuku natyral), celuloza etj. - shtazore: qumështi, kazeina, albuminat etj. Prodhimet finale dhe gjysëm fianale fitohen nga fraksioni i naftës së papërpunuar nëtemperaturë të vlimit (rreth 300ºC), ashtu që ato fraksione nxehen nën presione dhetemperatura të larta, që shkaktojnë zbërthimin e molekulave të mëdha (makromolekulave) nëmolekula më të vogla të përshtatshme për industrinë e prodhimeve artificiale. Llojet e prodhimeve finale dhe gjysëmfinale të cilat fitohen prej naftës sëpapërpunuar janë dhënë në skemën në vijim. ♦ Përveç naftës së papërpunuar, në ditët e sotme gjithnjë e më tepër po përdoretsi lëndë e parë kimike edhe gazi tokësor në përbërjen e të cilit bëjnë pjesë: - metani (rreth 90%), - etani, - propani, - butani, - pentani, - heksani si dhe - izomeret e tyre, gjithashtu edhe - CO2, H2, CO, N2, H2S etj. ♦ Gazi tokësor përpunohet me djegëje jo të plotë ose me zbërthim termik (mepirolizë në temperaturë rreth 700º. 11
  12. 12. Ardian Bytyqi Punim Diplome ♦ Me djegëje jo të plotë perfitohet: - acetileni, si dhe përzierja - CO2 dhe H2 e përshtatshme për sintezën e uresë (karbamidit) dhe amoniakut. ♦ Me anë të pirolizës fitohen: - etileni, - propileni, - acetileni dhe - bashkëdyzimet tjera të cilat shfrytëzohen për sinteza kimike të mëtejme. Nga thëngjilli fitohen bashkëdyzime të ndryshme kimike sipas destilimit të thatë(koksimit). Destilimi i thatë bazohet në nxehjen e thëngjillit pa prezencën e ajërit nëtemperaturën (1100-1300ºC). Në ketë temperaturë fitohen prodhimet e: - gazta, - lëngëta (rrëshira-smolla), dhe - ngurta (koksi). 12
  13. 13. Ardian Bytyqi Punim Diplome Shprehja nga masat plastike rrjedh për shkak se ato gjatë një faze të përpunimit kaqenë e deformueshme. Te një lloj i masave plastike deformueshmëria mbetet e përhershme, deri sa prodhimetfinale mund të riciklohen (termoplastet). Ndërsa, te gupi tjeter i masave plastike deformueshmëria humbet në mënyrë tëpërhershme me rastin e finalizimit të prodhimit (duroplastet). Materialet termoplastike (termoplastet) nën ndikimin e temperaturës zbuten, ndërsagjatë ftohjes përsëri ngurtësohen. Shembuj tipik te termoplasteve paraqesin; polistireni,polietileni, najlloni, pleksigllasi, tefloni etj. Termoplastet në përgjithësi nuk janë të rrezistueshme ndaj temperaturave të larta(perjashtim bënë tefloni), Në të kundërtën e tyre, plastikat termoreaktive (duroplastet) gjatenxehjes ngurtësohen dhe fitojnë formë të përhershme, kështu që në të ardhmen nuk mund tëkalojnë kurr më në gjendje të plasticitetit. Shembuj të duroplasteve janë; bakeliti, goma,silikoni, rrëshirat epokside. Duroplastet nuk digjen por në temperatura relativisht të larta karbonizohen dheshkatërrohen. 13
  14. 14. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2.1.4 Struktura e materialeve polimere Polimeri është një molekulë e madhe (makromolekulë) e përbërë nga njësitëstrukturore të përsëritura. Siç shihet edhe nga figura e mësipërme , këto materie përbëhen prej shumë mere-ve,të cilat paraqesin njësinë bazë të një molekule monomere (nga fjale greke mono-një dhemeros-pjesë). Me lidhjen e një numri të madh monomereve në molekulën e gjatë vargorefitohet polimeri (nga fjala greke polis-shumë dhe meros-pjesë). Kur thuhet se molekulat janëtë “polimerizuara” kjo do të thot se mes veti janë lidhur në makromolekula gjegj., molekulatë mëdha. 2.1.5 Llojet e monomereve 14
  15. 15. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2.1.6 Makromolekulat e disa polimereve 15
  16. 16. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2.1.7 Struktura molekulare (kimike) e polimereve 2.1.8 Struktura mbimolekulare (fizike) e polimereve 16
  17. 17. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2.1.9 Llojet e lidhjeve polimere a) Lidhjet primare (kimike): lidhja e mereve në zinxhirin makromolekularë. b) Lidhjet sekondare ( fizike): lidhja ndërmjet zinxhirëve makromolekularë. 2.1.10 Shenimi i materialeve polimere sintetike Materialet polimere shënohen në bazë të emërtimit të monomereve përbërës kryesor: Homopolimeri është një polimer i përbërë tërësisht nga një lloj i vetëm i njësisësë përsëritur. Kjo rezulton nga polimerizimi i monomerit të vetëm. Poli –vendoset para emërtimit të monomerit përbërës kryesor: Kopolimeri ose heteropolimeri është polimeri i derivuar nga dy (ose më shumë)lloje të monomereve. Shënimi i kopolimereve bëhet duke përdorur vizën thyese ( / ) ndërmjet monomerevepërbërëse.Shembuj: Kopolimeret komerciale më të njohura janë plastika ABS (Akrilonitril / Butadien /Stireni), goma Nitrile, stireni-akrilonitril, stiren / isopren / stiren(SIS), dhe vinil acetati ietilenit. Ekziston mundësia e radhitjes së ndryshme e atomeve të të njëjtit element nëmonomer. Kjo shkakton edhe ndryshimin e vetive, që dmth., se monomeret e përbërjes sënjëjtë por me radhitje të ndryshme të atomeve quhen izomere. Për industrinë janë të rëndësishme dy lloje të materialeve polimere: - plastika, e cila fitohet me procesin e polimerizimit ose polikondenzimit dhe - elastomeret, të cila fitohen me procesin e vullkanizimit. 17
  18. 18. Ardian Bytyqi Punim Diplome Polimerizimi (polimerizimi aditiv) Kur disa monomere të njëjta ose të ngjashme lidhen ashtu që formojnë lidhjezinxhirore (vargore), ky proces njihet si adicion. Monomeri i etilenit është përbërë prej dy mereve të lidhura me lidhje të dyfishtë. Meveprimin e nxehtësisë dhe presionit hapet njëra lidhje e monomerit, ato lidhen në zinxhir dheformojnë polietilenin. Nga gjatësia e zinxhirit varet edhe dendësia e polietilenit. Me polimerizimin aditiv të monomerit të vinil-kloridit fitohet zinxhir i gjatë ipolivinil-kloridit (PVC). 18
  19. 19. Ardian Bytyqi Punim Diplome Prej monomerit i cili permban unazen e benzenit (C6H5) me polimerizim aditivfitohet polistireni, i cili ne gjendje shkume njihet si stiropen. Prodhimet e fituara mepolimerizimin aditiv i takojnë grupit të termoplasteve. Kopolimerizimi është proces i lidhjes së dy ose më shumë monomereve të ndryshme.Shumë momere nuk munden vetvetiu të lidhën në makromolekula, por së bashku memonomere të tjera munden të formojnë kopolimere. Kështu psh., monomeri i vinil-kloriditdhe vinil-acetatit shkëmbejnë elektrone valente dhe formojnë polimerin zinxhiror. Prodhimet e kopolimerizmit me vetitë e tyre dallojnë dukshëm nga substancat nga tëcilat përfitohen. 19
  20. 20. Ardian Bytyqi Punim Diplome 2.1.11 Materiet shtesë (aditivet) në materialet polimere Materialet plastike përveç përbërësve themelor në formë të substancave mepolimerizim të lartë, përbëjnë edhe materie shtesë të llojllojshme si: - stabilizator, - mbushësa, - plastifikatorë dhe - pigmente ( për ngjyrosje). Varësisht nga lloji dhe sasia e materieve shtesë, materialet përbërës themelor të njëjtëtregojnë ndryshime të dukshme në vetitë e tyre. Stabilizatorët - janë substanca, të cilat u sigurojnë lidhjeve kimike me polimerizim tëlartë qëndrueshmëri me rastin e veprimit të faktorëve të jashtëm siç janë; temperatura,rrezatimi i dukshëm ose ultraviolet etj., psh., bloza e mbron polietilenin nga ndikimi irrezatimit ultraviolet. Mbrojtja e PVC nga veprimi i temperaturave të rritura dhe rrezatimi ultraviolet arrihetme ndihmën e sapunëve, lidhjeve organike të kallajit ose të metaleve të rënda. Mbrojtja e materialeve të bazuara në butadiene (gomë) nga vetoksidimi në ajër arrihetme shtimin e lidhjeve të fenolit. Mbushësit - janë substanca kimikisht neutrale, të cilat shtrihen me qëllim të arritjes sëvetive të dëshiruara të plastikës; përmirësim të vetive mekanike, përçueshmërisë termike oseelektrike, rezistencë ndaj konsumit (brejtjes) etj. Varësisht nga forma, mbushësit mund të jenë: - Pluhur- metalik, grafit, blozë, druri dhe guri si dhe rërë kuarci, - Fije- metalike, qelqi, azbesti, sintetike, pambuku dhe - Fleta – folje ose rrjeta metalike, pëlhura; qelqi, sintetike, pambuku, letra etj. Sipas prejardhjes, mbushësit mund të jenë: Mbushësit joorganik – zvogëlojnë ndezshmërinë e materieve artificiale,veçanërisht pluhuri metalik, i cili edhe e rritë përçueshmërinë termike dhe elektrike; azbesti irritë vetitë izoluese; grafiti e përmirëson rezistencën ndaj konsumit. Mbushësit organik - kryesisht mielli i drurit dhe pëlhurërat e rrisin vtinë eqëndrueshmërisë së rrëshirave, deri sa bloza në masë të madhe e rritë vetin eqëndrueshmërisë së kauçukut. Plastifikatorët (zbutësit) - janë lidhje organike kimikisht aktive, të cilatshpeshherë shtohen në sasi relativisht të mëdha me qëllim të rritjes së plasticitetit tëprodhimeve. Ato veprojnë në mënyrë kimiko-fizike ose vetëm fizike në formimin emolekulave. Si plastifikator kryesisht përdoren thartirat organike, amoniaku, alkooli etj. Pigmentet - shtohen me qëllim që prodhimi në ngjyrën e caktuar dhe në principnuk ndikon në vetitë fizike. 20
  21. 21. Ardian Bytyqi Punim Diplome2.2 Përfitimi i polipropilenit (PP) Polipropileni përfitohet me polimerizimin e polietilenit të pastër në temperaturë 50- 0100 C nën presion prej 0,1 – 1,0 Mpa. Është i rezistueshëm ndaj kemikaleve. Polipropileni është masë plastike me peshë molekulare të lartë. Veçori e tij është sembetet e pa ndryshueshme edhe në temperatura pak të ngritura. Karakteristike e veçant epolipropilenit është se është i përshtatshëm për shumë lloje punimesh siq janë: - ka veti më të mira termike dhe mekanike, ndërsa në temperatura të ulëta më pak i qëndrueshëm; - është rezistent ndaj: thartirave, tretësirave të acidit klorhidrik, vajit etj; - përdorimi: pllaka, gypa, mbështjellës të kabllove, industria e automobilave, teknika e bardhë. Në ekonomitë familjare më së shpeshti hasen shishet PET e plastikës se të HDPE dhePP për shkak se ato janë përdorur për paketimin e produkteve të ndryshme (ushqim, ujë, pije,kozmetike, kimikalet shtëpiake, etj.) dhe përhapjen e erës së keqe. Janë elaboruar shumë metoda të përfitimit të polipropilenit si dhe polipropileneve tëtjera makromolekularë. Kjo është bërë sepse këto produkte kanë gjetur një përdorim të gjërë si fibra në lëmitëe ndryshme. Për herë të parë ka filluar të përpunohet në vitin 1957. Për prodhimin si katalizatorë përdoren tretësirat alkilike të aluminit me halogjenure tëtitanit (AlC2H5)3-TiCl3 të përziera me hidrokarbure. Kjo përzierje futet në reaktorë tëpolimerizimit ku shtohet sasi të polipropilenit 95% të pastër. Reaktori punon në shtypje 10bar, dhe temperaturë 50-100 oC, ku si hollues përdoren heksani dhe heptani. Polipropileni bie në masat termoplastike me peshë specifike më të ulët dhe dallohetpër nga vetitë e shkëlqyeshme mekanike e veçanërisht atyre kimike gjegjësisht ka rezistencëtë lartë ndaj ndikimit të thartirave. Për këtë arsye shfrytëzohet masovikisht në repartet e industrisë kimike, ku janëmediumet shumë agresive: - ka veti më të mira termike dhe mekanike, ndërsa në temperatura të ulëta më pak iqëndrueshëm. - është rezistent ndaj: thartirave, tretësirave të acidit klorhidrik, vajit etj. - përdorimi: pllaka, gypa, mbështjellës të kabllove, industria e automobilave, teknikae bardhë. 21
  22. 22. Ardian Bytyqi Punim Diplome Emertimi i Njësia PP Vetitë vetive Kapaciteti specifik i nxehtësisë KJ /kg K 2,0 Përçueshmëria e nxehtësisë W/m K 0,17 – 0,22 Teknike Përçueshmëria e temperaturës m2/s 108 6,7 – 5,9 Përshtatja e temperaturës Ws1/2/m2K 620 – 682 Temperatura e mbajtjes së formës (DIN 53460) K 363 – 373 Dendësia Kg/m3 900 – 907 Tkurrja % 1–2 Absorbimi i ujit, 3mm % 0,01 Fizike Shpejtësia e ndezjes cm/min ngadalë Depërtueshmëria e dritës % - Rezistenca në acide (thartira) - Shumë e mirë Rezistenca në baza - Shumë e mirë Ngurtësia në zgjatje N /mm2 28 – 38 Ngurtësia në lakim N /mm2 - Mekanike Rezistenca ndaj goditjes kg cm/cm 2,7 – 10,8 Moduli i elasticitetit N/mm2 1120 - 1500 Fortësia sipas Rockwel-it - R – 85 do 110 Ngurtësia dielektrike V/0,0025 500 - 600 mm Rezistenca sipërfaqësore Ω 1 ∙ 1016 Elektrike Konstanta dielektrike pa 60 cikle - 2,2 – 2,6 Rezistenca specifike vëllimore Ω/cm 1015 - 1016 Faktori dielektrik i humbjes për 50Hz - 0,003 – 0,001 Fig.2.1 - Karakteristikat e përgjithshme të polipropilenit Vendi ynë është shumë i zhvilluar në industrinë e përpunimit të plastikës, ka kompanitë shumta të përfshirë në riciklimin e mbeturinave plastike, si dhe prodhimin e artikujve tëplastikes. Në vëndin tonë nuk ka vende për depozitimin dhe blerjen e mbeturinave plastikenga depotë grumbulluese të cilat nuk funksionojnë fare.Problemi i mbetjeve plastike është një çështje shumë komplekse, sepse përbërja e tyre kimikendryshon nga rasti në rast. 22
  23. 23. Ardian Bytyqi Punim DiplomeFORMULA MOLEKULARE E POLIPROPILENIT: (-CHCH3-CH2-)n ose C = C lidhje të dyfishtë në çdo monomer është shndërruar në një lidhje C-C në lidhjetë vetme në një polimer.Grupet apo llojet homopolimere të ashtuquajtura materiale nga polipropileni (PP) tëpërfituara nga polimerizimi i propilenit të pastër, sipas taktikave të tyre, ekzistojnë tri lloje: Polipropileni izotaktik, tek këto materiale bëhet shpërndarja e rregullt e grupit metilqë jep një dendësi të lartë të grimcave edhe me shumë se 70-80%. Këto me së shumtipërdoren sot. Polimeret izotaktike që përbëhen nga molekulat izotaktike (definicioni IUPAC) nëmakromolekulat izotaktike gjenden të gjithë përbërësit (substituent) në të njëjtën anë të nyjësmakromolekulare. Makromolekula izotaktike përbëhet nga 100% e polipropilenit të plotë.Polipropileni është formuar nga shkencëtaret Ziegler dhe Natta me katalizator për polimerizotaktik (citat i nevojshëm), polimeri izotaktik me kristale te thjeshta dhe shpeshherë mekonfiguracion ne formë të përdredhjes (spirales). 23
  24. 24. Ardian Bytyqi Punim Diplome Fig.2.2 – Polipropileni izotaktik Polipropileni sindiotaktik, ndryshon shumë pak duke e bërë atë me elastik sepolipropileni izotaktik por me pak të qëndrueshëm. Polimeri sindiotaktik me makromolekula sindiotaktike që përbërësit kanë pozicionealternative përgjatë zinxhirit. Makromolekulat përbëhen nga gjysma e 100%-inshit të plotënga polipropileni. Polistireni sindiotaktik nga polimerizimi i katalizes se metalit ështëkristalor me një pikë të shkrirjes 1610C. Fig.2.3 – Polipropileni sindiotaktik 24
  25. 25. Ardian Bytyqi Punim Diplome Polipropileni ataktik, përdoret te materialet tërësisht eksploduese që është mjaft rrezikpër ngacmimet e eksplodimit. Polimeri ataktik i përbërëseve të makromolekulave sibstituente janë të vendosurarastësisht përgjatë zinxhirit. Përqindja e plotë është në mes të vlerave 1-99%. Me ndihmën eteknikes spektroskopike siç është e mundur të tregohet përbërja e polimerit ne pasqyrim tëpërqindjes për çdo treshe (citati është i nevojshëm). Fig.2.4 – Polipropileni ataktik Polimeret të cilat janë te formuara nga ana e mekanizmave të lirë radikale, të tillë siçështë polivinilkoridi janë zakonisht ataktike. Për shkak të rasteve të polimereve ataktikenatyrore janë zakonisht amorfe. Në makromolekulat kimio-izotaktike secila njësi e dytëpërsëritëse ka përbërës të rastësishëm. 25
  26. 26. Ardian Bytyqi Punim Diplome Polimeret ataktik janë teknologjikisht shumë të rëndësishëm. Një shembull i mirë vjennga polipropileni (PP). Nëse katalizatori i veçantë shfrytëzohet në sintez është e mundur tëpërfitohet polimeri sindiotaktik i këtij versioni, mirëpo shumica e stiroporeve industrial janëtë prodhuara nga polimeret ataktik. Dy materiale kanë veçanti mjaft te ndryshme, ngase jorregullisht struktura e llojit ataktik krijon pamundësi për ti vendosur polimeret zingjiror nëmënyrë të rregullt. Rezultati është që përderisa polipropileni sindiotaktik është material ikristalizuar, shpeshherë lloji ataktik nuk mund të shfrytëzohet dhe të formohet në vend tëqelqit. Ky shembull është tërësisht i thjeshtë (që shumë polimere në rëndësinë ekonomikejanë qelqe të formave ataktike). Polipropileni mund të formohet me kopolimerizim të shkalles së parë të djegies nëkontakt me lëkurën, nëse kontakti zgjatë me shumë se 24orë. Shtimi në mes të 5-30% nëpolimerizimin e kopolimereve të etilenit është marrë sa forca me e lartë e një ndikimi tëhomopolimerit të polipropilenit. Ekzistojnë përsëri dy lloje:  Kopolimer të rastit, etileni dhe propileni janë njëkohësisht të vendosur në të njëjtin reaktor, që rezulton në zinxhirin polimerizues në të cilën të dy monomeret janë rastësisht të ndërruar.  Kopolimeret bllok, në këtë rast, për herë të parë është realizuar propilen polimerizues e pastaj në reaktorin e dytë, etileni polimerizues i shtohet polipropilenit të porsaformuar ashtu që përfitohet zinxhiri homogjen në blloqet e polipropilenit (PP) dhe polietilenit (PE). Rezistenca në goditje e këtyre polimereve është mjaft e lartë ashtu që janë të njohura si PP PP si ndikues apo goditës. Kur përqindja e etilenit kalon vlerën e caktuar, materiali nga etileni kalon për tusjellur si elastomer, me veti të ndryshme nga polipropileni konvencional. Produkti i quajturetilen –propilen gome (EPR etilen-propilen gome Anglisht). Makromolekula e polipropilenit eutaktik substituent mund të jetë si specifike(potencialisht për kompleks) përgjatë pozicioneve në zinxhir. Polimeri sindiotaktik dheizotaktik janë raste të klasës së thjeshtë të polimerit eutaktik e cila gjithashtu kyç edhemakromolekulat heterogjene në të cilat seria përbëhet nga llojet e substituenteve të ndryshëm(P.sh nga ana e zinxhirit të proteinave dhe bazat e acidit nukleik). 26
  27. 27. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3. HEDHURINAT, KLASIFIKIMI I TYRE 3.1 Jetë pa mbeturina nuk ka. Sot ne shoqëritë moderne, problemi i mbeturinave lidhet ngushte, me mbrojtjen e mjedisit, ndaj dhe shume shtete kane përsosur teknologjitë për eliminimin e mbeturinave madje jo rralle ato shërbejnë si lende e pare për te prodhuar produkte te ndryshme. Por pamvarësisht teknologjive te prapambetura, ne sot kemi mundësi te bëjmë me shume për riciklimin e mbeturinave sidomos për, ambalazhet e letrave, te kartonit, te kanaçëve te aluminit, te lendeve plastike e tjerë. Seperimi i tyre nuk kërkon teknologji te sofistikuar, nuk kërkon burime financimi, nuk kërkon impjante te fuqishme, por kërkon thjesht një ndërgjegjësim dhe kulture qytetare, te cilën pjesërisht e merr ne konsiderate dhe edukimi qe mund te sjell përdorimi i kësaj mase plastike. Zhvillim ekonomik do të thotë mirëqënie e përhapur dhe ofertë prodhimesh gjithnjë e më të shumtë dhe të ndryshëm. Por rritje e konsumeve do të thotë edhe një sasi e madhe mbeturinash. Çdo ditë prodhojmë një sasi mbresëlënëse e gjithnjë në rritje të mbeturinave ndonjëherë të braktisura e të lëna pa kujdes: një peshë e papërballueshme për mjedisin tonë, tashmë të lodhur nga shumë forma ndotjeje. Të prodhosh dhe të hedhësh sasi të mëdha mbeturinash vlerësohet sot një fakt i qartë, pothuaj si pjesë e natyrës njerëzore; në të vërtetë bëhet fjalë për zakone të kohëve të fundit, që nuk egzistonin para epokës industriale dhe shoqërisë së konsumit (siq shifet në Fig.3.1). Në të kaluarën mbeturinat ishin të pakta e përbëheshin kryesisht nga lëndë organike (mbetje ushqimore) që shndërroheshin natyrisht në terren. Sa më e varfër është një shoqëri, aq më e vogël është sasia e mbeturinave që ajo prodhon, sepse më të vogla janë konsumimet, pak mbetjet dhe gjithçka përdoret sa më gjatë dhe rikuperohet. MENAXHIMI I MBETJEVE URBANE NDERMARRJA E PASTRIMIT MBETJE TË DIFERENCUARA MBETJE TË PADIFERENCUARA ORGANIKE TË THATA BIONDARJA FILLESTARE -Shtëpiake -Plastike -Te tregut -Qelq etj. NDARJA SIPAS VLERES IMPIANT I KOMPOSTIMIT LINJAT E NDARJES HEKUR QELQ TË THATA TË NJOMAPLEH I PËRDORSHËM SKARCO Për përdorim Skarco Seleksionim i fundit Mbetje të tjera PËRDORIM NË BUJQESI Ripërdorimi ose riciklimi DEPOZITIM (Landfield) Skarco Fig.3.1 - Menagjimi i mbetjeve urbane 27
  28. 28. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3.1.1 Çfarë janë mbeturinat - Mbeturinë është çdo objekt ose lëndë prej të cilitlirohemi nga: mbetjet, skartimet, teprica, sende të thyera ose të papërdorshme, rrjedhojë eveprimtarive shtëpiake ose proceseve prodhues siq shifet në Fig.3.2 dhe 3.3. Fig.3.2 - Mbeturinat e pa kontrolluara Fig.3.3 - Ndotja e ajrit nga mbeturinat 28
  29. 29. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3.1.2 Klasifikimi i mbeturinave - Mbeturinat klasifikohen, në bazë të origjinës së tyresi në Fig.3.4, në mbeturina urbane dhe speciale. Mbeturinat ndahen edhe, në bazë të rrezikshmërisë së tyre, në mbeturina tërrezikshme dhe jo të rrezikshme po ashtu edhe në mbeturina të ndryshme si në Fig.3.5. Fig.3.4 - Klasifikimi i mbeturinave Fig.3.5 - Ndarja e mbeturinave 29
  30. 30. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3.1.3 Mbeturinat urbane - Hyjnë në këtë përcaktim: - mbeturinat shtëpiake që vijnë nga banesat; mbeturinat jo të rrezikshme tëndryshme nga ato shtëpiake, por të ngjashme si sasi e cilësi; - mbeturinat që gjenden në rrugë e zona publike, plazhe detarë e liqenorë, gjatëbrigjeve lumorë; - mbeturinat bimore që vijnë nga parqe e zona të gjelbra. Fig.3.6 - Mbeturinat urbane 3.1.4 Mbeturina të veçanta - Përcaktimi përfshin: - mbeturinat që vijnë nga punime industriale, veprimtari bujqësore, artizanale,tregtare e shërbimesh; - mbeturinat spitalore; - materialet që vijnë nga gërmimet, ndërtimet e shembjet; - makineri e mjete të papërdorshme; - makina, motorë dhe pjesë të tyre; - teprica nga trajtimi i vetë mbeturinave. Fig.3.7 - Vëndgrumbullimi i mbeturinave 30
  31. 31. Ardian Bytyqi Punim Diplome Fig.3.8 - Pamja në 3D e vëndgrumbullimit 3.1.5 Mbeturina të rrezikshme - Janë të gjitha mbeturinat që përmbajnë lëndëhelmuese ose të dëmshme për njeriun dhe mjedisin, si bateri, barna, vajra të përdorura, etj. Mbeturinat të rrezikshme - janë mbeturinat që kanë së paku njërën nga këtokarakteristika si vijon: - eksplozive, - oksiduese, - të ndezshme, - irituese, - dëmtuese, - toksike, - kancerogjene, - korrozive, - infektuese, - teratogjenike, - mutagjenike, - liron gazra toksike në kontakt me ujin, ajrin ose një acid, - ka mundësi për prodhimin e substancave tjera të rrezikshme dhe - ekotoksike. 31
  32. 32. Ardian Bytyqi Punim Diplome Fig.3.9 - Mbeturinat e rrezikshme 3.1.6 Problemi i mbeturinave - Mbeturinat prodhojnë ndotje: lëngje, gaz, lëndëhelmuese dhe materiale të pashkatërrueshme mund të ndotin ajrin, ujin, tokën. Mbeturinat kushtojnë: na zënë vend dhe harxhojnë burime njerëzore dhe ekonomikepër trajtimin e tyre, por edhe për të ndrequr dëmet mjedisore dhe shëndetësore që shkaktojnë. Mbledhja e diferencuar ka të bëjë me ndarjen që në fillim të llojeve të ndryshme tëmbeturinave. Është një mjet thelbësor për një menaxhim korrekt të mbeturinave urbane, sepselehtëson rekuperimin dhe kufizon përdorimin e vendshkarkimeve. 3.1.7 Platforma për mbledhje - Platforma është një zonë e pajisur me mjetet e duhuraku qytetarët mund të shpien mbeturinat, tashmë të ndara sipas llojit të materialit. Sistemiedhe pse më pak i rehatshëm për qytetarin, ka epërsinë e të qenit më ekonomik, e mund tëlejojë ulje të mundshme të taksave vendore për shpërbërjen e mbeturinave. Fig.3.10 - Kamionet për mbeturina 32
  33. 33. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3.1.8 Mbledhja derë me derë - Në këtë rast mbeturinat tërhiqen direkt pranë banesave,zyrave, dyqaneve. Me shumë epërsi për qytetarët që prodhojnë sasira të mëdha mbeturinashtë veçanta (menca. zyra, restorante), është zgjidhja ideale për gjendje të veçanta, si qendrat eqyteteve, ku është e vështirë të vendosen shporta, ose për materialin organik, që mund tësjellë erëra të këqija nëpër shporta. Fig.3.11 - Edukimi i mbledhjes nëpër banesa Grumbullimi derë në derë bëhet direkt në banesë. Për të pasur mundësi që të marrimpjesë vihet në dispozicion një kontejner me përmasa të ndryshme, në bazë të kërkesave, sipashapësirës dhe të prodhimit të hedhurinave të secilit. Me sistemin e ri të grumbullimit dhe të tërheqjes së tipologjive të ndryshme tëhedhurinave, sipas një kalendari që i dorëzohet të gjithëve, ku janë të përcaktuara ditët endryshme në të cilat duhet të vendosen përpara shtëpisë ose ndërmarrjes sonë kontejnerëtpërkatës. Mënyrat e grumbullimit të gjithë hedhurinave që nuk janë tërhequr në banesa dhe qëduhet të hidhen në kontejnerët përkatës. 33
  34. 34. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3.1.9 Shporta në dyqane - Ky sistem parashikon sistemimin në shportë pranëdyqaneve, farmacive, qendrave tregtare, për mbledhjen e llojeve të veçanta të mbeturinave (sibarna e bateri). Kjo zgjidhje garanton një cilësi të lartë të mbeturinave të mbledhura dhe shmangshpërbërjen e tyre në vendshkarkim me rreziqet që sjell kjo për ndotjen e mjedisit. Fig.3.12 - Shporta e riciklimit8 3.1.10 Rekuperimi - Disa mbeturina mund të rekuperohen drejpërdrejt; të tjera ripunohenpër të marrë prodhime të reja. Nga letra dhe kartoni merret letër e ricikluar; nga kanaçe të vjetra merren të reja;shishe e kuti nga qelqi e kështu me radhë. Edhe lloje të ndryshme plastike mund tërekuperohen. Të rekuperosh është me leverdi: ruan rezervat natyrore të lëndëve të para,kërkon më pak përpunime e konsumon më pak energji. Mbeturinat e rekuperuara nuk i nënshtrohen pra dërgimit në vendshkarkim dhe nëimpiante djegëse, me rrjedhojën e logjikshme të uljes së kostove të shpërbërjes e mbi të gjithazvogëlimin e rreziqeve mjedisore. Mbledhja e diferencuar kryhet në mënyra të ndryshme. 34
  35. 35. Ardian Bytyqi Punim Diplome 3.1.11 “Këmborë” dhe shporta - Sistemi më i përhapur është ai i këmborëve tëvendosur përgjatë rrugëve, të dallueshme për lloje të ndryshme materialesh. Ky sistem ështëmjaft i rehatshëm për qytetarët; mjafton vetëm të ndajmë mbeturinat para se t’i hedhim nëshportë. Fig.3.13 - Disa forma të kontenjerëve 3.1.12 Informim dhe pjesëmarrje - Sido që të organizohet, mbledhja e diferencuarkërkon para së gjithash një informim të përpiktë për të orientuar sjelljet e qytetarëve, qëpërfshihen direkt. Mbledhja e diferencuar dhe rekuperimi mund të sjellin epërsi të mëdha përne dhe mjedisin tonë: që të arrihet me sukses kjo është e nevojshme pjesëmarrja aktive dhe endërgjegjshme e secilit prej nesh.3.2 Përfitimi i mbeturinave Në një qëndër të buruar tërsia e aktiviteteve të pergjithshme është e nderlidhur mbibazën e konsumit të lëndeve të para që vinë nga burime të ndryshme. Këtu duke e futur nëzingjirin e prodhimeve të produktit për konsum transformohen në produkte të gatshme dhe nëprodukte që nuk kanë vler konsumi, pra janë të pa perdorshme. Në aspektin më të gjerë të trajtimit të ketijë cikli gjigand të transformimit të lëndevetë para të dy llojeve të sipershenuara perfshihet aktiviteti i perditshem shtepiak, industrial,bujqësor etj. Pra, janë pikerisht këto aktivitete të cilat prodhojnë vazhdimisht krahas të miravemateriale dhe mbeturina. Duke theksuar se natyra e mbeturinave nuk ndryshon midis vendevetë ndryshme, por ajo që i dallon ato është përbërja e tyre. 35
  36. 36. Ardian Bytyqi Punim Diplome Factor të till si shkalla e zhvillimit ekonomik, niveli social, traditat kulturore etj, lujnënjë rol të madh në llojshmërin e mbeturinave dhe në mënyren e trajtimit të tyre. Ekzistojnë dy terma të cilët ndryshojnë dukshëm nga njëri tjetri. Këto terma janë:Mbetje dhe Mbeturina. Duke theksuar se ndryshimi ndermjet tyre qendron ne faktin se nese mbetjet mund tëperdoren në procese tjera teknologjike, pra kanë vlerë, mbeturinat janë fare të paperdorshme. Në Fig.3.14. është dhënë skema e perfitimit të mbeturinave. Fig.3.14 - Tabela e rikthimit të mbeturinave 36
  37. 37. Ardian Bytyqi Punim Diplome3.3 Metodat e eleminimit të mbeturinave Prodhimi i madh industrial si dhe intensiteti i jetës së përditshme kanë si produkt tëtyre nxjerrjen e nënprodukteve të natyrave të ndryshme. Përball këtyre vëllimeve të mëdha të mbeturinave njeriut i duhet të veprojë për tëruajtur ekujlibrin natyral të mjedisit. Për të kontribuar në ruajtjen e vlerave ekologjike tëmjedisit si dhe për të ulur shpenzimet për administrimin e mbetjeve është i nevojshëm tëbëhet eliminimi dhe trajtimi adekuat i tyre. Mbeturinat nuk duhen thjesht të hidhen Eliminimi- është tërësia e operacioneve të administrimit të mbeturinave që përmban: grumbullimin dhe ndarjen, trajtimin dhe depozimin përfundimtar të tyre. Eliminim të mbeturinave në kuptimin e plotë të fjales nuk ka, por ato transformohennë forma të ndryshme: të ngurta, të lëngëta dhe të gazta, përpara se ato të kthehen në mjedis.Për të arritur në këtë objektiv duhet:  Të minimizohet prodhimi i tyre,  Të reduktohen në maksimum mbetjet në origjinën e tyre,  Të maksimizohet ndarja sipas llojeve të mbeturinave,  Të zvoglohet ndotja me anën e trajtimeve të thjeshta. Duke trajtuar problemin në këtë menyrë, evitimi i mbeturinave është masa e vetmepër përballjen e tyre. Me evitim të mbeturinave do të kuptojmë që:  Të blejmë në mënyrë të ndërgjegjëshme për mjedisin (të kemi kujdes nga paketimet),  Të prodhojmë vetë disa produkte (p.sh. kos etj),  Të jemi të kursyer në përdorimin e energjisë, ujit dhe kimikaleve,  Të heqim dorë nga flakja e artikujve. 37
  38. 38. Ardian Bytyqi Punim Diplome Fig.3.15 - Grafiku i riciklimeve të mbetjeve të veqanta 38
  39. 39. Ardian Bytyqi Punim Diplome3.4 Grumbullimi dhe ndarja Të gjitha mbeturinat që formohen nga shtepitë tona, dyqanet, restauranet, vendetpublike (zyra, shkolla) duhet të grumbullohen në kontejner dhe në menyrë periodike tëzbrazen. Nëpermjet zbrazjes periodike të mbeturinave mund të menjanohen problemehigjenike dhe evitimi i papastertive nga qytetet apo krahina. Tani egzistojnë në përdorimkontejner metalik apo edhe plastikë me një kapacitet prej 1100 litre. Kryerja e procesit të grumbullimit dhe ndarjes që në burim është themelor si përmbrojtjen e mjedisit ashtu edhe për racionalizmin e sistemeve të trajtimit. Ndarja që në burimsynon: o Heqjen e mbeturinave të veçanta për ti futur ato në trajtim special o Rekuperimin e vlerave të materialeve të ndryshme, o Reduktimin e vëllimit për tu trajtuar. Metodat e trajtimit të mbeturinave - Trajtimi i mbeturinave bëhet përmes këtyremetodave:  Fushave të grumbullimit,  Kompostimit,  Riciklimit (Ripërpunimit),  Djegies. Riciklimi – ka të bëjë me procedurën e shendrrimit të materialeve të vjetra në njëprodhim të ri (material i ricikluar) ose riciklimi konsiston në futjen e një përbërësi tërikuperuar në një cikël prodhimi ku ai përdoret pjesërisht ose tërësisht si lënd e parë. Riciklimi ka për objektiv: qoftë ti japë industrive të interesuara lëndë të parë; qoftë tëlehtësoj industrin në nivel kombëtar duke i kurësyer lloje shpenzimesh të panevojshme. Riciklimi i prodhimeve termike definohet si: ˏˏripërdorim i sërishem oseshfrytezimi i prodhimeve apo pjesëve të mbetura nga këto prodhime në përberje të një procesinë formë të rrethqarkullimit’’. Në këtë difinicion për herë të parë po potencohet ˏˏrrethqarkullimi’’ që ka kuptim ngase duke u mbështetur në prejardhjen e fjalës riciklim (angl. Recycling: re....’’përsëri....,këthyes...+ cycle, rrethqarkullim, ciklues,,). Ripërdorimi - mbasi mbeturinat të grumbullohen të veçuara, disa prej tyre mund tëperdoren sërish. Përdorimi mund të jetë me qellim të pershtatshëm për një fubksionim të ri (psh. fletëdruri që perdoret në kuzhinë, qelq i vjetër për një perdorim të dytë ose për të prodhuar qelq tëri ose përdorimi i hekurishtave për furrënaltat. Lende të vjetra të ripërdorura mund të jenë: leckë, qilim, paqe antike, enë, enëporcelani, lugë antike, lodra, mobilje, sendet të vjetra të çmuara, mobile etj. 39
  40. 40. Ardian Bytyqi Punim Diplome Djegia - është trajtimi termik i mbeturinave të ngurta që konsiston në shkatërrimin etyre nga zjarri. Kjo duket në pamje të parë si metodë e thjeshtë, por në fakt ajo nuk është etillë dhe as ekonomike. Djegia e mbeturinave mund të bëhet e kontrolluar. Kjo bëhet në aparate përkatëse nëprani të O2 dhe në një temperaturë nga 8000C deri në 10000C . Djegia e mbeturinave është një praktikë dhjetëvjeçare që përdoret në shumë vende tëbotës, por duke perdorur një teknologji të re për pastrimin e tymit të gazrave në menyrë që tëmbrohet ambienti dhe në tëresi faktori njeri. Djegia e pakontrolluar e mbeturinave çon në formimin e gazrave të rrezikshme.Substancat helmuese të cilat smundje të dëmshme trashëguese shpërbëhen me veshtirësi dhenë këtë menyrë rikthehen në organizëm nëpërmjet ajrit që thithim, ujërave nëntokësor dhelëndëve ushqyese.Qellimet e djegies së mbeturinave janë:  Pakësimi i vëllimit të tyre,  Mineralizimi i substancave (inertizimi i mbetjeve),  Fitimi i energjisë (shfrytëzimi i nxehtesisë nga djegia për vënjen në punë të turbinave me avull). Depozitimi final Depozitimi i mbeturinave është një pjesë e rendësishme e një sistemi modern, tëkujdesit për mbeturinat të cilat nuk mund të përdoren më. Është e pamundur, që jeta e jonë tëzhvillohet pa formuar mbeturina prandaj, si rrjedhim lind nevoja edhe e depozitimit të tyre. Të gjithë jemi deshmitar se sot mbeturinat ose digjen, derdhen në dete apo hudhen nëndonjë faqe të ndonjë kodre. Kjo gjë sjell rrezikimin e sipërfaqës së tokës pjellore, ndotjen dhe rrezikimin e ujravenëntokësor si dhe shkaktojnë erëra të këqia. Për hirë të mbrojtjes së mjedisit duhet tëndryshohet kjo gjë sa më shpejtë. Mbeturinat duhet të grumbullohen dhe në formë të organizuar duhet të dergohën nëdepo. Pra, mbeturinat që janë të pa riciklushme, të pakompostueshme, si dhe mbeturinat edjegëshme janë të destinuara ti nënshtrohen procesit të depozitimit final në fushatpërkatësisht në depot e mbeturinave. 40
  41. 41. Ardian Bytyqi Punim Diplome Për ndertimin e depove duhet të kemi parasysh: Vendi i një depoje duhet të ofrojë një siguri sa më të madhe për natyrën. Zonat në tëcilat kemi depozita të ujit, burime dhe ujra nëntokësore nuk janë të përshtatshme përndërtimin e depove. Gjithashtu edhe në toka runore dhe ne ato ku ka zhavor nuk mund të ndërtohen depotëpër depozitimin e mbeturinave.  Depotë mund të ndërtohen larg zonave të banuara për të shmangur zhurmën, fluturimin e letrave, të tymit dhe erën e keqe.  Në depotë e rregullta duhet të ketë aparate, që mundësojnë kontrollë të vazhdueshëm. Fig.3.16 - Riciklimi Deponi - quhet vendi i caktuar (i rregulluar) i mbeturinave, nën apo mbi sipërfaqe tëtokës, ku vendosen mbeturinat, duke përfshi: - vendin e brendshëm ku vendosen mbeturinat (deponinë ku prodhuesi i mbeturinave e dërgon mbeturinën e vet për deponim, në vendin e prodhimit); - vendin e përhershëm (më shumë se një vit) i cili përdoret për vendosjen e përkohshme të mbeturinave, por përjashtohen: - objektet ku mbeturinat shkarkohen në mënyrë që të bëhet përgatitja e tyre për transport të mëtejshëm, me qëllim të përpunimit, trajtimit ose deponimit diku tjetër; - vendet për ruajtje të mbeturinave, para përpunimit ose trajtimit për një periudhë më të shkurtër se tri vjeçare, ose - vendet për ruajtje të mbeturinave para deponimit për periudhë deri në një vit. 41
  42. 42. Ardian Bytyqi Punim Diplome3.5 Rreziqet që paraqesin mbeturinat për shëndetin dhe mjedisin Objektet kryesore për të cilat mbetjet paraqesin rrezik janë dy:  Shëndeti i njeriut dhe  Mjedisi. Rreziqet për shendetin  Mbeturinat duke ndotur ujin nëntokësor dhe në përgjithësi ujërat sipërfaqësore rrisin mundësitë e prekjes së shëndetit të njeriut nga substancat e dëmshme dhe të rrezikshme që merren nëpërmjet rrugëve të ndryshme.  Është e rëndësishme të theksohet edhe rreziku i smundjeve të transmetueshme nga kafshet si:  Smundjet e transmetueshme me anë të qeneve endacak,  Smundjet e transmetueshme me anë të minjëve (Diyanteria, tifua, hepatiti, etj.).  Smundjet e transmetueshme me anë të mizave, mushkonjave, pleshtave, etj.  Një rrezik tepër të madh paraqesin mbeturinat e hudhura jashtë vendeve të posaçme të grumbullimit të tyre. Këto mbeturina duke u prekur nga fëmijët mund të shkaktojnë, këtyre të fundit infeksione të ndryshme tepër të rrezikshme.  Djegia e mbeturinave në vendin fillestar të grumbullimit të tyre krijon erëra të këqia dhe ndotë mjedisin përqark duke çliruar në ajër ndotës tepër të rrezikshem si: SO2, CO, CO2 etj. Kjo gjë shkakton probleme në aparatin e frymëmarrjes, sidomos të fëmijët dhe të moshuarit.  Si faktor që ndikon drejtëpërdrejtë në shëndetin e njerëzve është gjithashtu dhe kontakti qoftë edhe ai vizual me të, sidomos kur ato nuk depozitohen në vendet e posatshme për grumbullimin e tyre por hidhen vend e pa vend si psh: në rrugë, në lulishte, në oborret e pallateve etj. Rreziqet për mjedisin  Ndotja e ujrave nëntoksore dhe të atyreve sipërfaqësore shkaktohen qoftë si pasojë e grumbullimit të mbeturinave në afërsi të zonave ujëmbajtëse pa marrë masa mbrojtëse, qoftë nga depozitimi ose hedhja në ujrat sipërfaqësore të mbeturinave.  Krijimi i erërave të këqia dhe biogazit që është një ndotës tepër i rrezikshëm për atmosferën dhe që lidhet drejtëpërdrejtë me dekompozimin e mbeturinave organike. Përbërësi kryesor i biogazit është metani i cili përveq erës së keqe që ka edhe gjithashtu një element me veti të forta helmuese.  Ndotja e tokës, që vjen si rezultat i depërtimit në tokë të elementëve të ndryshme tokësike që prodhojnë vetë mbeturinat. 42
  43. 43. Ardian Bytyqi Punim Diplome 4. SIMBOLET, DOMETHËNIA E SIMBOLEVE DHE ARSYESHMËRIA E PËRDORIMIT TË TYRE4.1. Simbolet e riciklimit mund të ndahen në dy kategori të veçanta. Me Simbolet e Riciklimit janë shënuar produktet e bëra nga materiale të veçanta qëjanë të përshtatshme për riciklim në varësi të faktit nëse ka një mekanizëm të grumbullimit nëvend të kundërt të komunitetit lokal për këto materiale të veçanta. Me simbolet e "Ripërpunimit" në përcaktimin e produkteve që përmbajnë materiale tëriciklueshme. Përdorimi i termave ripërpunimit dhe "të riciklimit", ndër të tjera, dhe shfaqjen esimboleve është i qeverisur nga Komisioni Federal i Tregtisë për përdorimin e kërkesave ngaMarketingu i Mjedisit. Këto udhëzime rregullojnë të gjitha pretendimet e mjedisit tëbashkangjitur ose të lidhura me produkte, duke përfshirë edhe ato të përshkruara në etiketim,reklamat, dhe të gjitha format e marketingut. Standard ndërkombëtar për përcaktimin e kërkesave të mjedisit mbi produkte ose mbipaketimin mund të gjenden në ISO 14021: Etiketat e Mjedisit dhe deklaratat e KërkesaveMjedisore. 4.1.1 Simbolet e Riciklimit Simbolet në të majtë përfaqësojnë dy variacione të simbolit riciklimit origjinal.Simboli në të djathtë, formë e përshkruare pranohet si simbol i riciklimit tradicional, oseuniversal, ndërsa më poshtë është një modifikim. Produkte letre zakonisht të shfaqura në formë të përshkruar, shpesh me germa të tillasi-Ky produkt mund të ripërpunohet ose të Riciklohet. Kur identifikohet me një ngasimbolet, produktet, apo materialet e paketimit janë të referuara si produkte të riciklueshme,ose produktet që janë në gjendje të riciklohen. Një produkt i shënuar me tjetrin simbol mund të riciklohet, nëse komuniteti lokalmund të sigurojë për mbledhjen e saj. Edhe pse simbolet janë përdorur si një produkt ishpërndarë në mbarë vendin, ligjet që rregullojnë mbledhjen e këtyre produkteve me qëllim tëriciklimit janë të përcaktuara në nivel lokal dhe ndryshojnë shumë nga lokaliteti në lokalitet. 43
  44. 44. Ardian Bytyqi Punim Diplome 4.1.2 Simbolet e "Ripërpunimit" Një produkt, i cili mund të jetë një përmbajtës i paketimit, i shënuar me këtë simbolështë prodhuar nga materialet që kanë qenë të ripërpunueshme. Në përgjithësi, informacionshtesë është përcjellë me simbole të tilla siç janë -"Shtypur në letër të ripërpunuar". Kur një përqindje është treguar në simbol, kjo përqindje e produktit është bërë ngamateriale të riciklimit. Këto dy simbole më lartë tregojnë ripërpunimin dhe janë portretizuar në një stilgrafik në përputhje me simbolin e riciklimit origjinal të shpallur nga ana e disa amerikanevedhe Shoqata pylli dhe letre për ripërpunim, duke përfshirë edhe Institutin Amerikan Paperdhe Korporatën "Container" të Amerikës. Këto simbole janë përdorur zakonisht në letër dhekarton. Më këtë simbol të ripërpunimit dalim në përfundim se përqindja e përmbajtjes qëriciklohet, megjithatë, edhe në letër dhe produktet e kartonit është bërë tashmë nga materialetë riciklimit këto materiale mund të konsiderohen të ripërpunueshme. 44
  45. 45. Ardian Bytyqi Punim Diplome Një e treta e simbolit të ripërpunimit është gjithashtu në përdorim. Ky simbolndryshon nga dy të parët duke pasur shigjeta të ngurta të zeza brenda një rrethi të jashtëm tëzi. Rrethi i jashtëm i zi tregon se të paktën disa përmbajtje janë nga materiale të riciklueshme.Ky simbol është parë edhe me shigjetat e një ngjyrë të pjesërishme. 4.1.3 Origjina e simbolit të riciklimit Simboli origjinal i riciklimit është projektuar në vitin 1970 nga Gary Anderson, njëzyrtar i lartë në Universitetin Jugor California, në Los Anxhelos. I’u dërgua në KonferencënNdërkombëtare të Dizajnit, si pjesë e një konkursi mbarëkombëtar për shkolla të mesme dhestudentëve të kolegjeve të sponsoruar nga Korporata Container të Amerikës. Konkursi ishtenjë rezultat i rritjes së vazhdueshme të ndërgjegjësimit të konsumit dhe zhvillimit të njëpërgjegjësie në ditën e parë të tokës. Simboli riciklimit përbën një rrotullim të përbërë nga tri-shigjetat në formë të njëtrekëndëshi. Çdo shigjetë e përbashkët kthehet në vetvete, dhe të tri shigjeta ndjekin njëra-tjetren. Kjo është një përfaqësim i përkryer i riciklimit. Rrethi vetanak u zbulua në vitin 1858nga Auguast Ferdinand Möbius (1790-1868), një matematikan dhe astronom gjerman, dhe kaqenë një mrekulli matematikore e thjeshtësisë, e pazakontë, dhe e vazhdueshme që ngaatëhere. 4.1.4 Kuptimi i simboleve të riciklimit Secila nga tri shigjetat mund të përfaqësojë një hap në një proces tre-hapesh qëformon një lak të mbyllur, harku i riciklimit. Hapi i parë paraqet mbledhjen e materialeve qëdo të riciklohen. Ky hap ndodh kur materialet e riciklueshme janë vendosur në riciklimin eshportes së rrethrrotullimit ose të marrura në një qendër lokale të mbledhjes. Materialet embledhura janë të pastruara dhe të renditura për shitje në një mjedis të prodhimit. Procesi idytë i prodhimit është në simbol të riciklimit. Materialeve të riciklueshme janë prodhuar nëprodukte të reja për shitje me pakicë. Hapi i tretë është blerja aktuale dhe përdorimi iprodukteve të bëra nga materiale të riciklueshme. rrethi tani është kompletuar. 45
  46. 46. Ardian Bytyqi Punim Diplome Mos harroni 3R janë - Reduktimi, ripërdorimi dhe riciklimi Fig.4.1 - Simboli i riciklimit 4.1.5 Evolucioni i simboleve të riciklimit Aktualisht identifikimi i sistemit të kodimit rrëshirë është detajuar më lart që uprezantua nga Shoqata e Industrisë Plastikë (SIP), në vitin 1988 me kërkesë të riciklimeve nëtë gjithë vendin. Në një përpjekje për të ulur volumin e subjektit të mbeturinave tëndërhyrjeve në tokë, një numër në rritje të produkteve janë zbatuar programet e riciklimit.Këto programe janë drejtuar shpesh në nivel shtetëror të riciklimit. Identifikimi i kodit tërrëshirës është zhvilluar për të plotësuar nevojat, duke i siguruar prodhuesit një përputhje tësistemit për riciklim, një rregull që mund të aplikohet në mbarë vendin. Identifikimi i sistemit të kodit të rrëshirës ofron një mjet për identifikimin epërmbajtjes së rrëshirës së shisheve dhe kontenierëve që gjenden zakonisht në vëndin embeturinave të banimit. Duke identifikuar përmbajtjen rrëshirë, konsumatorët do të dinë seçfarë lloje të paketimeve plastike ishin shfrytëzuar, dhe në këtë mënyrë, që të dihet se cilatmund të riciklohen. Konsumatorët ishin, dhe do të jetë gjithmonë në rreshtin e parë tëveprimit në çdo program të riciklimit të efektshem. Pjesa më e madhe e ricikluesve do tëfiltronin rrymën hyrëse të riciklimit duke shikuar në kodin e ambalazheve plastike. Që nga simboli i parë i riciklimit që është projektuar, dhe kodet plastike rrëshirë tëfutura, industri të caktuara kanë zhvilluar simbole unike të veçanta për një industri. Përshembull, shoqatat e industrisë për qelq, për karton, dhe për materiale të valëzuara janëzhvilluar të gjitha, dhe në disa raste të tregjeve të simboleve unike të riciklimit. Këto trisimbole të veçanta të gjitha mund të klasifikohen si simbole të ripërpunueshme. 46
  47. 47. Ardian Bytyqi Punim Diplome 4.1.6 Simboli i "Ripërpunimit" për karton PËRMBAJTJA MINIMALE E KONSUMIT 25% Në vitet e fundit një simbol i ripërpunimit të ri të veçantë me përdorimin e kartonit tëriciklushem është zhvilluar. Pjesa grafike është një markë e regjistruar dhe është e kontrolluarnga 100% e ripërpunimit të kartonit. Për qëllime ilustrimi vetëm në këtë faqe, markë tregtare e regjistruar është shfaqur mëtë gjelbër, ndërsa shpjegimi përshkrues është paraqitur në të zezë dhe varion nga produkti nëprodukt. Simboli dhe shpjegimi, siç mund të shfaqet në një kuti kartoni, mund të interpretohetsi më poshtë. Materiali i fletës, i kartonit është bërë nga përmbajtja 100% e ricikluar. E qëpërmbajtja riciklimit, të paktën 25% erdhi nga konsumi i përmbajtjes së më parshme. Mefjalë të tjera, të paktën 25% të kartonit të përdorur për të bërë karton që erdhi nga produktet ericiklueshme që kaloi nëpër duart e konsumatorëve. Përmbajtja e mbetur e riciklimit tëkartonit ka të ngjarë me materialin që rezulton nga procesi prodhues i më hershëm. Mosharroni, edhe pse një produkt është bërë nga materiale të riciklueshme, që të njëjtin produktende mund të riciklojmë për përdorim në një produkt tjetër tek të cilat materiale kërkesat janëmë pak të rrepta. 4.1.7 Simboli i Riciklimit për qelq Instituti për paketim qelqi (IPQ) ka zhvilluar edhe një riciklueshmeri në simbolet përpërdorim në paketim qelqi i cili mund të riciklohet. Edhe pse shumica enë qelqi mund tëkonsiderohen të riciklueshme, simboli megjithatë inkurajon identifikimin sistematik, dheripërdorimin e materialeve të riciklueshme. 47
  48. 48. Ardian Bytyqi Punim Diplome 4.1.8 Polietilen teraftalati (PETE ose PET, dhe PETG)FORMULA MOLEKULARE: (-CO-C H -CO-O-CH -CH -O-) 6 4 2 2 n ose Në kuadër të Shteteve të Bashkuara PETE është një akronim që është përdorur nëmënyrë specifike nga prodhuesit për të shënuar dhe për të identifikuar shishe plastike osekontenierë të bërë nga polietilenteraftalati për qëllim të riciklimit. Akronimi PET nëpërgjithësi është i përdorshëm në industrinë kimike për përcaktimin e materialeve plastike tëpolietilenteraftalatit, që gjithashtu mund të shkruhet si poli (etilen teraftalat). PET ështëakronim i cili është pranuar nga standardet e organizatave, duke përfshirë ShoqërinëAmerikane për Testimin dhe Materialet Ndërkombëtare (ASTM), dhe OrganizataNdërkombëtare për Standardizim (ISO). Megjithatë, Akronimet Pete dhe PET i referohen tënjëjtit klasë të materialeve plastike. Në diskutimin më poshtë, Pete është përdorur në lidhjeme një enë të riciklueshme që është bërë nga PET ku i referohet direkt materialeve plastike tëriciklueshme. 48
  49. 49. Ardian Bytyqi Punim Diplome Statistikë: Në vitin 1999 PET llogariti 48% të shitjeve nga rrëshira plastike, duke ebërë atë rrëshirë më të përdorur në shishe plastike. Përshkrimi: PET, gjithashtu referohet si poliestër, është një material paketimi përushqim dhe produkte jo-ushqimore për shkak se është i lirë, i lehtë, rezistent ndaj thyerjes dhericiklohet. PET është i pastër dhe ka lagështi të mirë dhe është pengues e gasit, është mengjyrë, ngjyra e tije mund të jetë e gjelbër. Shtresat dhe epruvetat e pastruara të konsumimittë riciklimit PET janë kërkesa të rënda për përdorim për fije tjerrje qilimi dhe për prodhimin efibrave dhe azbestit. Aplikime Përdorimi: shishe e butë për pije, shishe uji, shishe birrë, enë për sallatë,shishe lëngu, shishe të vajrave bimore. Produktet e ricikluara: Fiber, korpat e reja Pete për produktet ushqimore si dhe jo-ushqimore, pëlhurë për veshje, këpucë atletike, valixhe, tapiceri, mobile, qilima, fibera përshtretër gjumi dhe mantelet e dimrit, fletë filmi, pjesë të automobilave, kuti të siguresave dhepanelet e dyerve. Edhe pse Pete akronim u miratua nga prodhuesit për të identifikuar paketimin e bërënga PET, kryesisht në përgjegjësi të një tregu, një simbol i riciklimit që përfshin caktiminPET jo Pete është identifikuar në paketat e produkteve të importuara nga jashtë. 49
  50. 50. Ardian Bytyqi Punim Diplome PETG është akronim për polietilen teraftalat glykolin, një bashkë-polimer Pete. PETGka qartësi të shkëlqyer dhe është përdorur zakonisht për paketim të produkteve të tilla sishamponët, detergjentet, sapunët, vajrat dhe gjerat farmaceutike. Kjo është një plastike eqartë amorfe me rezistencë të mirë ndikuese.(SHËNIM: C6H5 në formulen molekulare, përbëhet nga një rrjet benzinë Benzol ështëkonsideruar përgjithësisht nje substancë kanceroze.) 4.1.9 Densitet i lartë i polietilenit (HDPE)FORMULA MOLEKULARE: (-CH -CH -) 2 2 n ose C = C lidhje të dyfishtë në një monomer të etilenit është shndërruar në një lidhje C-Ctë vetme me një polimer. 50
  51. 51. Ardian Bytyqi Punim Diplome Statistikë: Në vitin 1999 HDPE numëroj 47% të shitjeve nga rrëshira plastike, duke ebërë atë rrëshirën e dytë më të përdorur në shishe plastike. HDPE dhe Pete së bashkupërbënin 95% të përdorimit të shisheve plastike. Përshkrimi: shishe e bëra nga HDPE vjenë nga rezina e dy pigmenteve dhe jo-pigmenteve. Rrëshirë jo të pigmentuar që është e tejdukshme. Ajo gjithashtu ka ngurtësi tëmirë dhe pronat pengesë. Kështu që është ideal për paketimin e produkteve të qumështit.HDPE ka rezistencë të mirë kimike që lejon të përdoret në paketimet mbajtëse në industrinëkimike. Rrëshira e pigmentuar ka rezistencë edhe më të mirë në goditje se sa rrëshira kimikee pa pigmentuar. Aplikime Përdorimi: paketime Qumështi, shishe lëngu, shishe uji, shishe shamponi,qese të plehrave, çanta për bartje, shishe për vajra motorike, shishe të pastëve shtëpiake, enëkosi etj. Produktet e ricikluara: tube kullimi, shishe pastrimi, shishe vaji, stilolapsa, kolibeqenësh, kontejner të riciklimit, tjegulla të baneses, tavolina për piknik, dhe kutitë postare.Qese plastike prodhuesit kanë miratuar një identifikim diqka të ndryshem nga simbolet eidentifikimit HDPE treguar si me lartë. 51
  52. 52. Ardian Bytyqi Punim Diplome 4.1.10 Polivinil kloridi (PVC, V)FORMULA MOLEKULARE: (-CH -CHCl-) 2 n ose C = C lidhje të dyfishtë në çdo monomer është shndërruar në një lidhje C-C me njëpolimer të vetëm. V në simbol të parë në të vërtetë qëndron si vinil, megjithatë kjo rrëshirë plastikeështë zakonisht e referuar në një polivinil klorid (PVC) prandaj simboli ka evoluar medestinimin e rrëshirës PVC. Statistikë: Në vitin 1999 PVC numërohet 2% të shitjeve nga rrëshira plastike.Përshkrimi: Vinil, ose polivinilklorur, ka veti të qëndrueshme elektrike dhe fizike. Karezistencë të shkëlqyer kimike dhe fortësi të mirë. Karakteristikat e bëjnë të përshtatshme përprodhimin me injeksion. 52
  53. 53. Ardian Bytyqi Punim Diplome Aplikime Përdorimi: shishe të pastër si xhami, shishe vaji, shishe për detergjent,shishe shamponi, paketim ushqimi, tela dhe lidhje të kabllove, tuba mjekësor, me fjalë të tjeraështë e rëndësishme për prodhime shtëpiake dhe të materialeve të ndërtimit, e sidomos përmure anësore, tuba, dhe dritare. Produktet e ricikluara: Stolisje, panel, mbrojtëse rrugë, parket, kabllo, ndalesa përshpejtësi etj. SHËNIM: Cl (atomi i klorit) në formula molekulare e bën PVC-në një materialpotencialisht toksik kur të digjet. Djegia e PVC-së mund të rezultojë në krijimin e dioksidit,një material që konsiderohet kancerogjen. 4.1.11 Polietileni me dendësi të ulët (LDPE)FORMULA MOLEKULARE: ( - CH - CH - ) 2 2 n Statistikë: Në vitin 1999 LDPE numëroi vetëm 1% të shitjeve nga rrëshira plastike. Përshkrimi: Për shkak së është i ashpër, fleksibil, transparentë, LDPE është përdorurshpesh në aplikimet ku ngrohja është e nevojshme. Kjo masë plastike kryesisht përdoret nëtela, kabllo dhe lidhje izolimi. Aplikimet Paketimi: shishe të ngjeshura, çanta për ushqime të ngrira, çanta ngarkese,veshje, mobilje, dhe qilim. Produktet e ricikluara: Film dhe fletë, për mbeturina të oxhakut, mobilje, shportaplehrash, veshje dërrasash, lëndë për mveshjen e druri, etj. 53
  54. 54. Ardian Bytyqi Punim Diplome Për qeset e plastikes prodhuesit kanë miratuar diqka ndryshe nga simbolet eidentifikimit për keset LDPE siq janë të treguara më lartë. (SHËNIM: formulat molekulare për LDPE dhe HDPE janë të njëjta dallimi nëplastike është dendësia e zinxhirëve molekular, densiteti ndryshon në mënyrë me zinxhirëtpolimerik. Në lidhjet HDPE është në thelb një zinxhir i vazhdueshem..., duke lejuar qëfillimisht të kthehet nga njëra pjesë e dendur deri te hapësira tjetër. Në LDPE zinxhirët kanëdegë të shumfishta, të cilat ndërhyjnë me një paketim të organizuar mjeshtërisht tëzinxhirëve. Vendi i paketimit është më i paorganizuar, duke zënë më shumë hapësirë dherezulton me një dendësi më të ulët.). Prodhuesit e qeseve plastike janë duke i bërë prodhimet e tyre të përdorshme me njëdensitet të ulët polietileni, një simbol për të cilin shifet më lartë. Siç mund ta kuptoni,densiteti i ulët i polietilenit ka një dendësi molekulare edhe më pak se densiteti i polietilenit. 54

×